Abbas Səhhət. Əsərləri Abbas Səhhət (1874–1918) == Şeirlər == Şeyx Sədi Sədi, əya şairi-şirinkəlam! Xabgəhin rövzeyi-darüssəlam. Dur, oyan ey dahiyeyi-ruzgar! Gör vətənin oldu nasıl tarü mar. Məzcəi-pakindir əgər Dilgüşa, Heyif deyil, məncə, bu gün dilgüşa. Aç gözünü, bax vətən övladına, Sevgili əqabına, əhfadına. Oldu fəramuş nəsihətlərin, Vermədi heç faidə zəhmətlərin. Hikməti-əşarına biixtilaf Eylər ikən əhli-cahan etiraf, Qədr qoyarkən hamı asarına, Sözlərinə, şiveyi-göftarına. Hər dilə nəql oldu kəlamın sənin, Tutdu bütün aləmi namın sənin. Yatdılar əhfadların xabdə, Etmədilər rəkz adına abidə. Qədrini bilsəydi əgər əğniya, İsminə min məktəb olurdu bina. * * * Xacə Hafiz Hafiz, ey mürşidi-sütudəsiyər! Hafiz, ey ustadi-şerü hünər! Əsərindir mütərcimi-lareyb, İştə sənsən bu gün lisanül-qeyb. Bir məali cəhanisən, Hafiz! Bir cahani-məanisən, Hafiz! Düşünülsə nədir mətalibini, Dərk edən əhli-həqq məratibini. Müstətirdir həqiqət ilə məcaz, Mündəric hər birində bir ecaz. Leyk dövri-zəmanə eylədi ğədr – Kim, sənə layiqincə qoymadı qədr. Olsa idi iranlılar arif, Elmü fənni-zəmanədən vaqif, Qədrini kamilən bilərlər idi, Heykəlin burda rəkz edərlər idi. * * * “Ey könül, yatmagilən, dur gözün aç, bidar ol!” Ey könül, yatmagilən, dur gözün aç, bidar ol! Xabi-qəflətdən oyan bir, bu zaman hüşyar ol! Şərqi-əqsayə nəzər qıl, necə gör qovğadır, Nə qiyamətdü, nə şurişü nə vaveyladır! Bütpərəst tayifəsi gör nə cəsarət ediyor, Sülhü asayişi dünyadə o qarət ediyor. Diplomat dairəsi vəz eliyən qanunu Hətk edib yer üzünün taifeyi-yapunu. Rus eskadrasına birdən o şəbxun elədi, Boylə nalayiq işi dövləti-yapun elədi. Çün verildi bu xəbər sevgili sultanımıza, İmperaturi-müəzzəm, şəhi-zişanımıza. Manifest verdi o dəm ləşkəri-xunaşamə, Ta ki tənbeh ola ol taifeyi-bədnamə. Hərb elanı təmamən dağılıb dünyayə – Ki, yapon dövləti-rus ilə durub dəvayə. Sadiqül-qövl rəiyyətlər ediblər hümmət, İmperaturə dilü can ilə qılsın xidmət. Biri sursat, birisi pul, birisi can verdi. Biri öz canını sultanına qurban verdi. Əmr edibdir üləma sinfinə şeyxülislam – Ki, məsacidlərə dəvət oluna xasü əvam. Çağıraq suzi-cigərdən hamımız Allahı – Ki, müzəffər edə bu rəzmdə şahənşahı. Çün yetişdi bu xəbər nahiyeyi-Şirvanə, Hansı Şirvan ki, olub zəlzələdən viranə. Sabiqən elmi-qəzavətdə dəbiri-qazi, Haliya məsnədi-izzətdə müdiri-qazi, Yəni Əbdülhüseynzadə, o şəxsi-tahir, Üləma firqəsini eylədi küllən hazir. Edibən zöhr namazını cəmaətlə əda, Pəs çıxıb minbərə səsləndi ki, ey əhli-vila, Bilin, ey qövm, bu günlər nə fəraqət dəmidir, Cümlə məcruhə bu günlərdə ianət dəmidir. Malü can ilə köməklik eləyin sultanə, Həq-taala bu təriq ilə yazıb Quranə. Saniyən, cümlə bu mətləbdən olun siz agah, Əmr edibdir sizə bu barədə bir alicah, Nüktədayi-rəhi-din, hadiyi-küll, fəxri-ənam, Şiəməzhəblərə Qafqasdə şeyxülislam, Buyurub şeyx hər ol kəs ki, müsəlman olsun, İmperaturə gərəkdir ki, sənaxan olsun. Əmri-baridir səlatinə itaət vacib, Bu itaətdə müsəlləmdi ianət vacib. Hamılıqnan deyin, ey qövm ki, ey bari-xuda, İmperaturimizə ömri-təvil eylə əta, Daima rəzmdə əfvacını mənsur eylə. Düşmənin kor elə, məğlub elə, məqhur eylə. Çün yetirdi bu məqamə sözü ol mürşidi-din, Xəlqdən çıxdı göyə nəreyi – Amin! Amin! * * * Dərya kənarı Bir gün qəmi-dövrandan usandı dili-zarım, Bir sahili-dəryayə tərəf düşdü güzarım. Ol mənzəreyi-dilkəşə etdikcə təmaşa, Min ləzzəti-ruhani olub qəlbdə peyda. Gördüm ki, yel əsdikcə edər bəhr təlatüm, Bir mənzəreyi-dilkəş açar söhbəti-qülzüm. Əmvac gəlir sahilə guya ki, o minval Təqib eləyir bir-birini dəsteyi-ətfal. Olduqca o busişgəhi-bihissə müqarib, Tər ləblərinə busə verərlər mütəaqib. Gördükdə nəvaziş yerinə büğzü küdurət, Məyus çocuqlar tək edərlər yenə övdət. Ol dəmdə pərakəndə olub səfheyi-abə, Tədric ilə təbdil olur ənvai-hübabə. Sakin dənizin səfhəsi ayinə kimi saf, Gün nuru düşərkən görünür bax necə şəffaf. Olduqca günəş nuru dəniz səthinə taban, Təşkil edər bir səfheyi-lərzani-dirəxşan. Tutmuş xəfəqan sineyi-dərya təpiş eylər, Məsru kimi xəflənibən ağzı qəş eylər. Kəşti yeriyən dəm yarılır sineyi-dərya, Mavi kağıza san çəkilir bir xəti-beyza. Hərdən buraxır dudi-siyəh ruyi-həvayə, Qalxdıqca vurar mövc, çıxar övci-fəzayə. Gah dalğalanır, gah dağılır cəvvdə hər yan, San tüstü çıxar xülyalı şair çubuğundan. Ruhim, mələkim, sevdiciyim, nazlı süruşum, Zikr oldu adın, uçdu başımdan yenə huşum. Dəryaya baxıb, sevgili yarım, səni görrəm, Səhraya baxıb, nazlı nigarım, səni görrəm. Qəmzən oxuna oldum o gündən ki, nişangah, Fikrim hamı insafi-ruxundur, şahid allah. Məqsud cəmalındır, nə tərz olsa ibarət, Yox səndən əlahiddə kəlamımda işarət. Ta ruhuma tabəndə olub nuri-cəmalın, Səhhət kimi düşmüş başıma şuri-cəmalın. * * * Şamaxı zəlzələsi Keçmişdi keçən şəb gecədən bir neçə saət, Məhtab ilə olmuşdu cahan qərqi-lətafət. Qəndili-dirəxşan qəməri göydən hüveyda, Bir səhneyi-şadi edib afaqdə peyda. Bir sümtü sükut, aləmə müstəvlivü qalib. Küllən hamı zərrati-cahan uyquya talib, Olmuşdu təbiət elə müstəğrəqi-əskan, Etmişdi bu aramı onun aləmi heyran. Tutmuşdu sükunət ilə bir həddi-nihayət, Ta kim, bəşərin ruhuna etmişdi sirayət. Damani-zilali-şəb edib aləmi məstur, Tərk etməyə amalını aləm hamı məcbur. Yer bəstəri-rahətdə, cahan uyquya mail, Lakin bu sükunət özü bir türfə şəmail. Qayətdə gözəl bir gecə, qayətdə fərəhnak, Qayətdə səfabəxş, nəhayətdə tərəbnak. Bir novmi-qəriq içrə cahan cümlə giriftar, İlla bu sükunətdə kəvakib gözü bidar. Ol mənzəreyi-dilkəşə min çeşmlə guya Bir riqqət ilə çərx özü eylərdi təmaşa. Lakin dili-aşüftəvü şuridəvü şaiq, Birdən edib ol mənzərədən qəti-əlaiq, Ətrafına olduqda çü nəzzarəsi mətuf, Bir özgə xəyalata edib himməti-məsruf. Çarpışdı, ilişdi gözə bu türfə səharı, Şirvanın o divanə olan şəhrü həsarı... Düşdükcə o istəkli vətən səmtə nigahım, Əflakə ucaldı o zaman şöleyi-ahım. Of, istəməm artıq görəm ol qəmli məkanı. Baxdıqca yaxar şöleyi-ahım dilü canı. Bir növ olub zəlzələdən yeksərə viran, Tapmaz dəxi abadlığı surəti-imkan. Daşlar qarışıb torpağa, evlər mütəlaşi. Xaki-siyəh ətfali-sitəmdidə fəraşi. Hərdəm gətirir mənzərəsi qəlbi sütuhə, Bir qədr camır san yığılıb daməni-kuhə. Bir məskən uzaqdan nəzərə gəlsə də qabil, Yaxşı nəzər etdikdə görürsən mütəmail, Hər yanda böyük xəndəkü hər kuçədə min dağ. Əzbəs tökülüb bir-birinin üstünə torpaq. Murdarlıq ilə həp dolu əsvaqü məabir. Yağmurlu həvalərdə dolaşmaq mütəəzzir. Yay fəsli tutar çən kimi toz ruyi-həvanı, Tozdan dolu xalqın ciyəri, məğzi-dəhanı. Əsdikcə yel afaqı tutar buyi-üfunət, Heç vəchlə mümkün deyil imkani-sükunət. Dünyada olurmuş belə zillətlə məişət?! Aya, bu imiş ruzi-əzəldən bizə qismət?! Aşüftə edib xalqı məgər zəlzələ hövli, Yox, yox! Buna baisdi fəqət məhfəzəquli! Yox kimsə ki, biçarələrin dadına çatsın, Ərbabi-ğinanın başı, yarəb, yerə batsın! Hərçənd yığılmışdı yarım milyon ianə, Bəl etdi onu bir neçə əyani-zəmanə. Ol məhfəzələr şərri əgər olmasa zail, Tapmaz mərəzi-cəhli-vətən Səhhəti-kamil. * * * Dəvət Arxadaşlar! Elm lazımdır ki, tapsın din həyat. Elm ilən hasil olur izzət, tapar millət nicat. Səy edin ta bizlərə əhsənlər etsin kainat, Elmsiz ömr etmədən min dəfə ərcəhdir məmat. Keçdi dövri-zuri-bazu, elmü fəzl əyyamıdır! Arxadaşlar! Oxuyun, elm oxumaq həngamıdır! Bax, əcanib bərrü bəhrə elm ilə sultan olub, Cəhlü qəflətlə vəli islam evi viran olub. Dideyi-dinpərvəran bu hala xunəfşan olub. Çarə axtarmaq gərək, həm əhdü həm peyman olub. Keçdi dövri-zuri-bazu, elmü fəzl əyyamıdır! Arxadaşlar! Oxuyun, elm oxumaq həngamıdır! Bu qədər bəsdir təməddün gülşənində xar olaq, Dəm o dəmdir xabi-qəflətdən dəxi bidar olaq, Tərk edək həm ixtilafü iftiraqı, yar olaq, Bu vətən evladının əhvalına qəmxar olaq. Keçdi dövri-zuri-bazu, elmü fəzl əyyamıdır! Arxadaşlar! Oxuyun, elm oxumaq həngamıdır! Arxadaşlar! Çox fənadır aşikara halımız, Qəmfəza bir mənzərə ərz eylər istiqbalımız. Payimal olluq bu növ keçsə gər əhvalımız, Babi-məktəbdən olur hasil qamu amalımız. Keçdi dövri-zuri-bazu, elmü fəzl əyyamıdır! Arxadaşlar! Oxuyun, elm oxumaq həngamıdır! Vaqif olmaqlıq gərəkdir ehtiyaci-millətə, Ariz olmuş dürlü afətlər mizaci-millətə, Səhhət istərsən əgər, səy et əlaci-millətə, Elmdir, billahi, mucid ibtihaci-millətə. Keçdi dövri-zuri-bazu, elmü fəzl əyyamıdır! Arxadaşlar! Oxuyun, elm oxumaq həngamıdır! * * * Nidayi-millət yaxud amali-vətənpərvəranə Ey əhli-vətən, tərk eləyin büğzü ləcuci! Bir dəm arayın halımıza rahi-əlaci! Sönmüş vətənin sərsəri-cəhl ilə siraci, Vicdanları təlx etdi qəmin, məsləh əcaci, Milliyyəti yad eyləyin, ey milləti-naci! Pək təhlükəli xəstədir islam məzaci! Yaran, yığılaq bircə quraq məclisi-matəm, Öz halımıza eyləyəlim növhə dəmadəm. İslamın olubdur necə gör rövnəqi bərhəm. Nifrət edir islamın adından bütün aləm. Milliyyəti yad eyləyin, ey milləti-naci! Pək təhlükəli xəstədir islam məzaci! Qəflət yetər, agahi-təqazayi-zaman ol! Hali-vətənü milləti gör, əşkfəşan ol! Cəhd eylə təriqi-hünərü elmə rəvan ol! Mərdanə bu meydanə cəladətlə divan ol! Milliyyəti yad eyləyin, ey milləti-naci! Pək təhlükəli xəstədir islam məzaci! Bir eylə təfəkkür, necə gör xar olub islam, Ənvai-bəlaya giriftar olub islam, Biizzətü, bihörmətü biar olub islam, Ancaq quru bir ada nigahdar olub islam. Milliyyəti yad eyləyin, ey milləti-naci! Pək təhlükəli xəstədir islam məzaci! Bəsdir bu qədər xabi-cəhalətdə ki yatdıq, Millət üzünə babi-tərəqqini qapatdıq. Əslafımızın hörmətü heysiyyətin atdıq, Şəni-vətənü milləti biganəyə satdıq. Milliyyəti yad eyləyin, ey milləti-naci! Pək təhlükəli xəstədir islam məzaci! Ətfi-nəzər et, gör necə tutmuş bizi kabus – Kim, səlb olunub qeyrəti-milliyyətü namus. Ey taleyi-mənhus! Əcəb etdin bizi məyus. Eyvah! Tərəqqi ediriz gör necə məkus. Milliyyəti yad eyləyin, ey milləti-naci! Pək təhlükəli xəstədir islam məzaci! Afaqi tutub qülğüleyi-bangi-cəzaid. Əqsami-tərəqqivü təalivü fəvaid. Amma olur islamda qəflət mütəzaid. Bu dərdə edin çarə ki, Səhhət ola aid, Milliyyəti yad eyləyin, ey milləti-naci! Pək təhlükəli xəstədir islam məzaci! * * * Fəryadi-intibah yaxud amali-vətənpərvarənə Ayıl, ey ümməti-mərhumə, ayıl! Ayıl, ey milləti-məzlumə, ayıl! Ayıl, ey bülbüli-gülzari-vətən, Nəğmən ilə ola bidar vətən! Sən ki, şəhbazi-yədi-nüsrət idin, Tayiri-sidreyi-ülviyyət idin. Kim səni didəsi giryan eləmiş? Kim səni halı pərişan eləmiş? Sındırıblar nə üçün balü pərin? Hanı ol ruhfəza nəğmələrin? Qanadın altına qoyma başını, Tökmə gül arizinə göz yaşını. Qalx, elə övci-səmayə pərvaz, Bəsdi bu qəflət ilən xabi-diraz. Ayıl, ey xabi-qəmə alüdə! Bu qədər yatma dəxi asudə! Aç gözün, gözlərinin qurbanı! Bir tamaşa elə, gör dünyanı! Xaricilər qabağa düşdü tamam, Nə yaman günlərə qaldı islam. Haləti-nəzə yetişmiş millət, Məhv, nabud oluyor bu ümmət. Ya ilahi, sənə yetməz nə əcəb, Bu qədər naleyi – “yarəb, yarəb?” İndi millət, mədəniyyət dəmidir, Rahi-ümmətdə həmiyyət dəmidir. Qədəməndaz olalım meydanə, Kəsbi-ürfan edəlim mərdanə. Qalxalım, biz dəxi bir ad edəlim, Dövri-əslafımızı yad edəlim. Oxuyaq, elm oxumaqlıq dəmidir, İndi aləm dəxi elm aləmidir. Cəhl edib milləti pabəndi-bəla, Qılalım “Nəşri-maarif”lə rəha. Qəfləti, cəhli fəramuş edəlim, Şahidi-elmi dərağuş edəlim. Kəsbü-elmü şərəfü nam edəlim, Mədəniyyət sarı iqdam edəlim. Bir tərəqqi eliyək dünyadə, Misli nadidə ola ğəbradə. Qibtəbəxşi-həmeyi-aləm olaq. Əşrəfi-növi-bəni-adəm olaq... * * * Qəzet nədir? Ey sananlar qəzeti şeyi-həba. Bu təğafül nə rəvadır, əcəba? Görüyorsuzmu Firəngistanı – Ki, müsəxxər eləmiş dünyanı. O kamalata qəzet baisdir, Çünki hər elmdən o bahisdir. Bütün ol dəbdəbəvü cah-calal, Meyvələrdir, bu qəzet əsl nihal. Didəvü guşi-vətəndir qəzetə. Yəni çavuşi-vətəndir qəzetə. Aləti-durnümadır qəzetə, Çeşmeyi-abi bəqadır qəzetə. Qəzət ayineyi-İskəndərdir, Cümlə sərgəştələrə rəhbərdir. Qürəbalarla gözəl həmdəmdir, Halı aşüftələrə həmqəmdir. Edəsən gər ona hər növ əza, İnciməz zərrəcə səndən əsla. Gah səninçün oxuyar mərəkələr, Gah səninçin danışar məzhəkələr. Gah edər qəlbini əşar ilə şad, Gah edər dürlü vəqaye tedad. Şükr kim, bizlərə də lütfi-xuda Eyləyibdir belə bir nemət əta. Bizdə bu cüzi olan həycanə, Qəzet olmubmu səbəb, aya nə? Bəs gərək səy eyləyək izzət ilən, İştirakında onun hümmət ilən. Olmayaq razı əsə sərsəri-cəhl. Qılmaya məhv bizi ləşkəri-cəhl... Getsə gər badi-fənayə “İrşad”, Olacaq xaneyi-millət bərbad. Sönə gər şəmi – “Füyüzat”i-vətən, Nurlanmaz dəxi zülmati-vətən. Gər zəfər yetsə “Dəbistan”ımıza, Kimdi “Rəhbər” dəxi tiflanımıza? Ağlayıb-gülməyə gər “Molla əmu”, Yatacaq milləti-islam qamu. Yaşa, ey nameyi – “İrşad”, yaşa! Ey edən milləti dilşad yaşa! Ey “Füyüzat” ilə feyzin cari, Səndə var çünki “Həyat” asari. Yaşa, ey “Rəhbəri-əbnayi” vətən, Qıl “Dəbistan” ilə ehyayi-vətən! Çox yaşa, çox yaşa, ey “Molla əmu!” Sizlərə göz tikib islam qamu. Nə qədər var cahan, var olasız! Millətin dərdinə qəmxar olasız! * * * “Ey vətən, getmə ki, əldən gedəriz” Ey vətən, getmə ki, əldən gedəriz! Biləriz fərz sənin xidmətini! Nəqdi-can eşqinə isar edəriz, İstəriz vəzi-fəlah heyətini! * * * Naleyi-təhəyyür yaxud millətə xitab Nə idin dün, nə olmusan bu zaman? Millət, ey banisi-həyati-vətən! Oyan, ey milləti-əziz, oyan! Sənə vabəstədir nicati-vətən. Nə idin dün, nə olmusan əknun? Gün ki, çoxdan çıxıb, nə çox yatdın? Millət, ey sübh ulduzum, nə üçün, Bir işıqlanmaq ilə tez batdın? Nə idin dün, nə olmusan, ey vah! Sən ki, dünyaya pərtövkən idin. Olmusan indi qanlı zülmətgah, Sən ki, afaqa şəmi-rövşən idin? Nə idin dün, nə olmusan, yarəb! Hanı, ey vah, o şan, ol şərəfin? O işıqlı günün olubdur şəb, Bərhəm etməz cəhanı vaəsəfin. Nə idin dün, nə olmusan, əfsus! Gec oyandın bu qəmli röyadan. Yoxsa tutmuş məgər səni kabus?! Açıl, ey sübh, leyli-yeldadən! Nə idin dün, nə olmusan hala? Gül kimi bir zaman açıl, çiçəyim. Dövr elə əzmi-ovci-istela. Xaliqimdən budur mənim diləyim. Nə idin dün, bu gün nə oldun sən? Hürr ikən əbdi-natəvan oldun. Niyə bəs qönçəlikdə soldun sən? Ey baharım, nə tez xəzan oldun? * * * Dilbəri-hürriyyətə A sevdiyim, aç bir niqab üzündən, Məcnun tək Leylaları divanə qıl! Xosrovlar bəzmində Şirin sözündən, Şuriş sal tazə bir əfsanə qıl! A hürriyyət! A münfərid əməlim! İştə sənsən səadəti bəşərin. Könlümdəki ən istəkli gözəlim, Rəfahəti, fəlahəti bəşərin. A sevdiyim, neçün fərar edirsən? Üz döndərmə, getmə, şitab eyləmə! Könülləri çox biqərar edirsən. Aç bir üzün, göstər hicab eyləmə! * * * Yad et! Vəqta ki, keçər bu leyli-zülmət, İşraq edər əxtəri-həqiqət, Elm ilə ziyalanar bu millət, Qalxar bu təəssübü cəhalət, Surət hamı ruh olar, məani, Aləm hamı eşq olar, məhəbbət, Ey dərk edən ol gözəl zəmani, Qıllam sənə iştə bir vəsiyyət! Yad et məni, qaibanə yad et! Vəqta ki, gələr o şanlı əyyam, Olmaz günə əbri-tirə hail. Hər yerdə olar güruhi-islam, Qanuni-təkamül ilə kamil. Bir fəcri-həyat bizi-ürfan, Saçdıqca cahana nuri-hikmət. Bir çöhreyi-xəndərizü şadan – Verdikcə cahaniyanə nəzhət, Yad et məni, arifanə yad et! Vəqta ki, qaçar səhabi-övham, Bir dadlı üfüq olar nümayan. Xurşidi-həq eylər ərzi-əndam, Məsud yaşar ümum insan. Baxdıqca, cəvanibü nəvahi Behcətdə olar riyazi-cənnət. Rövşən olar etila səbahi, Payanə yetər bu qəm, bu möhnət. Yad et məni, sadiqanə yad et! Vəqta olar ittihadi-ara, Qalxar bu təanüdü təxəllüf. İslam olar elmü fənnə dara, Mazisinə eyləyər təəssüf. Bir ləhzə məni təxəttür eylə, Olduqca qədəmgüzari-izzət. Bədbəxtliyimi təsəvvür eylə – Kim, öldüm, ürəkdə qaldı həsrət, Yad et məni, dustanə yad et! Vəqta ki, yetər zəmani-hazir, Gül tək açılar tutuq ürəklər, Torpaqda yatar bu qəmli şair, Qəbrində çıxar soluq çiçəklər. Batində olar o halə nazir, Həsrətlə bu dağidari-firqət. Bax millətə, eylə sən təfaxür, Amma ki, bəxatiri-üxüvvət. Yad et məni, aşiqanə yad et! * * * Vaveylayi-nifrət Təməddün əhli olmuş elm ilə alim, ziyalanmış. Pozulmuş milləti-islamın əxlaqı, fənalanmış, Ülumi-dinü dünya kəsbinə məmur ikən bizlər. Fəqət bir elmi-din əxz etməyə xalq iktifalanmış, Nə qəflət! Elmdən eylər təbərra vaizü qazi. Vahalonki qivami-şər elm üzrə binalanmış, Qaçıb elmin pərisi kişvəri-islamdən Qərbə. O yari-dilrübayə əhli-məğrib aşinalanmış, Dolub Əhriməni-cəhl ilə Şərqin darülimani. Tutub əmrazi-nəfsaniyyə xalqı, mübtəlalanmış, Bu yanda hökmfərma din adı altında dinsizlik. O yanda elmi-əxlaq ilə bütlər etidalanmış. Bu yanda zülmü istibdadi-dinidən, məazzallah, Həzaran dürlü mövhumat ilə başlar həvalanmış. O yanda sayeyi-hürriyyəti-əfkardən başlar. Çıxıbdır övci-ərşə gün kimi gitinümalanmış, O kəs kim dami-təzvir eyləmiş övradü əzkari. Deyərlər müttəqidir, saqqalı ağdır, hənalanmış, Baxılmaz siyrətü əxlaqa ya ətvarü rəftara, Müqəddəsdir hər ol kəs kim, ridalanmış, əbalanmış, Vəli hər kəs ki, təğyiri-libas etsə, haman saət. Nəzərlərdə olur mənfurü məyub, iftiralanmış, Əgər bir yerdə bir haq söz desə, qətli olur vacib. Deyərlər kafir olmuş, rahi-həqdən inhinalanmış... Hanı bir kəsdə cürət, dəm vura həqqü həqiqətdən, Səbahi-tirədə şəmsi-həqiqət ixtifalanmış. Təməddün yox, təəllüm yox, təğafül çox, təcahül çox. Ürəklər lövhəsində nöqteyi-beyza qaralanmış. Bu dərdə öz təbibi-haziqin göndər, əlac etsin, Məzaci-milləti-islam Səhhətdən cidalanmış. * * * Yaz Qızışdırar bahar ayı yerin, göyün havasını, Dəyişdirər, tünüklədər xəlaiqin libasını. Bəzəklənir, düzəklənir, bağın fəzası rənglənir, Yaşıllanır, həm allanır, şükufələr çiçəklənir Bitər çəməndə lalələr, əlində al piyalələr, Səhər zamanı dür kimi düşər ot üstə jalələr. Sürü-sürü qoyunları çoban yamacda otladar, Alar ələ papağını, oxur şikəstə, fit çalar. İnək, camış, qoyun, quzu çıxar naxırda otlağa, Köçər arandan el, gedər yavaş-yavaşca yaylağa. Taxıl yerin şum eyləyib əkin əkər əkinçilər, Əlində dəryaz ot biçər mayıs ayı biçinçilər. * * * Yay Təmuz ayında dan yeri ki, başlayar açılmağa, Səmaya doğru qırmızı alov durar saçılmağa. Kəsər qərarü taqətin yayın havası quşların; Qaçar ağaclar altına, gələr sədası quşların. Divar dibində kölgədə xoruz, toyuqlar uyqular, Naxırçılar qaramalı sürüb sərin suya salar, Bürünməsilə alnının tərin əkinçilər silər, Hərarətin sərinlədən havada bir külək dilər. Yavaş-yavaş dəyər, yetər ləzzətli, dadlı meyvələr, Gilasü, albalı, kahı, xoş iyli sarı heyvalar. Biçər biçinçi arpanı, döyər əkinçi xırmanı, Çuval-çuval döyüb yığar əkinçi arpa-buğdanı. Əgər ki, yayda zəhməti əkinçinin ziyad olur, Ziyad olursa, qış günü o da qədr şad olur. * * * Payız çağında Payız çağında hər səhər soyuq-soyuq külək əsər. Ağaclara, budaqlara dəyəndə yarpağın tökər, Xəzan ayında meyvələr şüru edər savılmağa. Bazara turp, kök, kələm, soğan gələr satılmağa, Küləkli qar, yağış yağar uzun-uzadı yaylağa. Köçər o vaxt el-oba, enər tamamı qışlağa, Günüzlərin qısalması yetər bu vaxt qayətə. Gecələrin uzanması yetər o dəm nəhayətə, O vaxt şəhrü qəryənin məkatibi güşad olur. Oxumağa uşaqların həvəsləri ziyad olur. * * * Qış Payız çatanda axıra boranlı, qarlı qış yetər, Soyuq, yağış, küləkli qar xəlaiqi məlul edər. Havanın onda artırar soyuqluğunu günbəgün, Ağacların vərəqləri düşər, xəzəl olar bütün. Donar şirin sular bütün, düşəndə şaxta onlara, Məşəqqət ilə sındırıb qarı yığarlar ambara. Dəyirman işləməz, donar, gəliş-gediş çətinlənər, Bazarda nırxı şeylərin o dəm ziyadə yüksələr. Qopanda qarlı fırtına cahanı tar-mar edər, Qırar, yıxar ağacları, qiyamət aşikar edər. Sükuta dalıyor meşə, cahanı başqa hüzn alar, Qar üstə ol zaman fəqət qırıldaşar da qarğalar. Qaçarlar isti yerlərə tamam quşlar ol zaman, Bizimlə qışlayar fəqət dolaşa, sərçə, sağsağan. Geyər cırıq bürünməsin soyuqda titrəyər, əsər, Gedər odunçu meşəyə, ağac qırar, odun kəsər. * * * Vətən Könlümün sevgili məhbubu mənim, Vətənimdir, vətənimdir, vətənim. Məni xəlq eyləmiş əvvəlcə xuda, Sonra vermiş vətənim nəşvü-nüma. Vətənim verdi mənə nanü nəmək, Vətəni, məncə unutmaq nə demək?! Anadır hər kişiyə öz vətəni, Bəsləyib sinəsi üstündə onu. Südüdür kim, dolanıb qanım olub, O mənim sevgili cananım olub, Saxlaram gözlərim üstə onu mən. Ölərəm əldən əgər getsə vətən. Vətənin neməti nisyan olmaz, Naxələflər ona qurban olmaz. Vətən – əcdadımızın mədfənidir. Vətən – övladımızın məskənidir. Vətənin sevməyən insan olmaz. Olsa, ol şəxsdə vicdan olmaz. * * * Müsəlman ürəfaları Yeri düşsə əgər müsəlmandır, Vaxt olur ya İvan, ya Vartandır. O nə bundan, düzü, nə ondandır, Yeni bir şey, əcaib insandır. Geyinir “en qrand”, gəzir “ala-şiq”, Başda bir şapqa, əldə bir zontiq. Rus, frəng ləhcəsi deyir “bon”dur, Türk dilin sevməyir: “moveton”dur. Nə “Həqiqət”, nə də “Günəş” oxuyur, O ya “Morninq” və ya “Deba” oxuyur. Danışır ya frəngi, ya rusi, Metropoldur yeri, ya San-susi. Yuxudan durmağı saat birdə, Çay içir orda, yatdığı yerdə. Saat üçdə durur yeyir “dine”, Saat altı olar, yeyər “dejune”. Professor olub bizim “müsyö”, Öyrənib “bonjur” ilə bir “adyö”, Götürür felyetondan ünvanı, Dağıdır söhbət ilə dünyanı. Mətləbi başlayır o, Homerdən, Danışır Getedən, ya Şillerdən. Bəd deyil Kant, Marks ya Bualo, Vəli xoş gəlməyir ona Hüqo. Adların öyrənib bu əşxasın, Başın aldatmağa əvam-nasın. Təkcə o, arif, aqil insandır, Başqalar cümlə vəhşi, heyvandır. Bir ağıllı odur, qalan dəlidir, Əcəba, halbuki o cəzvəlidir. Dolanır restoranları sərxoş, Cibi boş olsa səhldir, başı boş. Millətin boynuna qoyur minnət, Umur etsin hamı ona hörmət. Onun axmaqlığı mühəqqəqdir, Ona hörmət edən də əhməqdir. * * * Alimnümalar Üzü insan, qafada heyvandır, Zöhddə iddiası Səlmandır. Ərəbi bir uzun don əynində, Mündəris bir əba da çiynində. Qoymuş on beş yetimi bicamə, Başına bağlamışdır əmmamə. Keçirib mütəxanələrdə günün, Yeyib ancaq yoğunladıb boynun. Qürbət içrə gedib gəzir neçə il, Fikr edir bəsdir etdiyim təhsil. İndi Allah vəkili oldum mən, Şəri-ənvər dəlili oldum mən. Bir cahangir, bir cahannəxvət, Vətənə onda eyləyir övdət. Hər zaman xalqı etməyə iğfal, Gətirir bir şələ uzun saqqal. Xalq bir-bir gedib öpürlər əlin, Anlamaz kimsə hiyləsin, əməlin. Bir nəfər baş çıxartsa fəndindən, Doğradar orda bənd-bəndindən. Millətin ehtiyacına dair – Danışan kəsləri edir kafir. Vird edib kafir olmayan sözünü, Qulağın kar edib yumub gözünü. İbn Sinanı eyləmiş kafir, Rumi Movlanı eyləmiş kafir. İşi başdan-ayağa qüllabi, Söyləyir kafir oldu Farabi. Öyrənib hiyleyi-şərin mütləq, Başına cəm edib neçə əhməq. Bərşikəst eyləyir də məxluqi, Tovlayıb doldurur da sənduqi. Bu bizə pişvayi-din olmuş, Füqərə malına əmin olmuş. Vay bizim tirəbəxt halımıza, Vay fəlakətli bəd məalımıza! Belə millət itib puç olmazmı?! Qanlara qərq olub boğulmazmı?! * * * “Sabir, ey şairi-dühapərvər” Sabir, ey şairi-dühapərvər. Eylədin ərşi-kibriyayə səfər, Can kimi sevdiyin yazıq millət. Hələ səndən umardı çox xidmət, Təngnayi-cahanı tərk etdin. Əndəlibim, nə tez susub getdin?! Müqtədir, binəzir şair idin, Hər bəla gəlsə idi sabir idin. Yoxsa səbrin tükəndimi, Sabir! Bizə könlün gücəndimi, Sabir! Dəmbədəm qəm çəkər ikən ruhin, Dözmədi yoxsa qəlbi-məcruhin? Millətin dərdi ilə qəmləndin, Bulmadınmı dəva, vərəmləndin? Keçdi ömrün əzabü zəhmət ilə, Min mərarətlə, min məşəqqət ilə. Əbəda görmədin cahanda rifah, Uf... sənə rəhmət eyləsin Allah! Firqətindən yanar cahanilər, Səni alqışlar asimanilər. Səndən əqdəm bu yerdə bəzmi-süxən – Gülxən idi, nəinki bir gülşən, Ona sən verdin abü rəngü həyat. Rəşki-xüld oldu aləmi-əbyat, Yeni bir şivə ixtiyar etdin, Ədəbiyyatı növbahar etdin. Yağdırıb zülmə, cəhlə bariqələr, Göstərirdin bəyanda xariqələr. Gözümüzdən üzün nihan oldu, Gülşəni-şövqimiz xəzan oldu. Ağladıb, güldürürdün insanı, Ağladır mövtin əhli-vicdanı. Sabirim! Get, müqimi-rizvan ol! Vəli ordan bizə nigahban ol! Etmə nisyan sevimli millətini, Eylə ikmal o yerdə xidmətini. Dərgəhi-həqqə iltica eylə! Bizə imdad üçün rica eylə! Şafi olsun sənə rəsuli-ənam, Sən dua eylə yatmasın islam. * * * Sabir Sabir, ey alami-xəlqə tərcüman! Ey hər anda kasə-kasə zəhr udan! Ey qoca bir qövmə ağlarkən gülən, Naləsilə xalqı dağlarkən gülən. Gülməyində qanlı-qanlı giryələr Hər müsəlman könlünü məhzun edər. Qəm sənə ol qədr təsir eyləmiş, Giryəni hüznün gilovgir eyləmiş. Bir acı gülmək olub ondan əyan, Kəsrəti-alamını eylər bəyan. Şeirdə tərhi-növ icad eylədin, Qoqolu, hüqoları yad eylədin. İqtidari-şairanən faşdır, Sən günəşsən, hasidin xəffaşdır. Etmərəm qaib səvadi-naməni, Ruhbəxş asari-novki-xaməni. Xatirim şerinlə şirinkamdır, Layiqi-təqdiri-xassü amdır. Tərzü üslubi-bəyanın sadədir, Cəzbi-qəlb etməkliyə amadədir. Xassdır bu şiveyi-rövşən sənə, Mərhəbalar, Sabirim, əhsən sənə! Ey mücəssəm duyğu, ey ülvi bəşər, Ey çamurluq içrə düşmüş saf zər. Tənü lən eylərsə hər nadan sənə, Ya müsaid olmasa dövran sənə. Qəm yemə, təxfif ver alamına, Az çəkər, heykəl yaparlar namına. * * * Tərəqqi və təbiətin qanunu Yay fəsliydi, bir gün axşam çağında, Gəzişirdim Qız qalası dağında. Bir-bir baxırdım ol köhnə asara. Viran olmuş sura, bürcə, hasara. Qərib-qərib, mübhəm-mübhəm xəyallar Gəlirdi fikrimə dürlü suallar. Deyirdim ki, dünya bir şəxsə bənzər, Doğar, törər, nümüvv edər, yüksələr. İnsan kimi hər dövrə bir az yaşar, Sonra yavaş-yavaş ixtiyarlaşar. Ölər, qalar bir-iki viranəsi, O da olar bayquşların lanəsi. Bir müəyyən qanun üzrədir həyat, Bir doğuş, bir təkamül, bir inhitat. Böylə qoyulmuş aləmin binası, Dəyişməkdir tərəqqinin əsası. Dəyişmək olmasa tərəqqi olmaz, Təbiətin bu qanunu pozulmaz. Dəyişməklə mümkün olur təkamül. İnsan doğar, törər, edər tənasül. Təbiətdən gərək alınsın ibrət, Təcəddüdlə olur bəqai-millət. Dünyanın əvvəlindən ta bu halə, Aləmdə olmuş min-min istihalə. Hanı əski Roma, əski yunanlar? Hanı əski tərəqqilər, imranlar? Min-min belə saysız binalar yıxmış, Sonra yeni bir mədəniyyət çıxmış. Hanı əski asurilər, kəsrilər? Hanı əski kəldanilər, misrilər? Cümləsini məhv eyləmiş zəmanə, Hər birindən qoymuş cüzi nişanə. Bu ondandır: vaxta görə təkamül – Etmədilər, göstərdilər təkahül. Bu ondandır: zəmanəyə müvafiq – Dəyişməyib, çıxardılar əvaiq. Boş etiqadlara məğrur oldular, Puç olmağa axır məcbur oldular. Hansı şeydir dəyişməyən dünyada, Göyərtidə, heyvanatda, havada? Neçün dəyişməsin fikri insanın, Təqazası deyilmi bu dünyanın? Tarix bizə göstərmirmi bu halı? Cahil qövmün mühəqqəqdir zəvalı! * * * Oxucularıma Ey möhtərəm qarelərim! Topladığım bu əşar, Həp ürəkdən çıxan bütün ixtiyarsız fəryaddır. Mötərifəm ifadəcə, onda pək çox nöqsan var. Divanəlik asarıdır, məsulluqdan azaddır. Zira könlüm həvəslərin pəncəsində zəbundur. Qurtarmaram, nə etməli? Bir çarəsiz cünundur. Əvət, soyuq bir əsərdir, məmnun etməz heç kəsi, Soyuqluqdan ancaq mənim xatirimi yandırır. Toxunmadan sızıltılı çıxan həzin naləsi, Əldən düşmüş bir “Sınıq saz” olduğunu andırır. Düşündükcə mən şerimin soyuqluğun gizlicə – Çox ağlaram, odlu, yanar ürək ilə hər gecə. Ağlım çatmaz, zehnim yetməz, ruhum fəryad qoparar. Vicdanımı əzər ikən ən dəhşətli həqayiq. Uyku görmüş bir lalam mən, aləm əhli bütün kar, Söyləməkdən mən acizəm, dinləməkdən xəlayiq. Mən sakitlik bacarmaram, yox, xaric əz-imkandır. Məğzimdəki cünun dağı çün bir yanar vulkandır. * * * Tərcümeyi-halım yaxud hululu Eşq zənciri qırıldı, yol açın, Ey uşaqlar, hululu gəldi qaçın. Od saçır ağzı, vücudu alışır, Od tutar kim ona bir dəm yanaşır. Məğzi bir saiqə, bir vulkandır, Könlü niyran, əməli xüsrandır. Uçurumlar, qayalar məskənidir, Qanlı, müdhiş quyular məmənidir. Daldığı fikri dərin dəryalar, Düşdüyü eşqi çətin sövdalar. Qəlbi qan, halı yaman, xanəxərab, Göz yaşı içdiyi su, bağrı kəbab. Satdığı cinsi böyük niyyətlər, Aldığı nəfi fəna töhmətlər. Fikri ali, bədəni xarü zəlil. Adı Səhhətkən, özü xəstə, əlil. Qanlı əllərlə tıxanmış nəfəsi, Bağırır, çıxmayır amma ki, səsi. Çırpınır bəlkə qutarsın özünü, Dinləyənlər eşidərlər sözünü. Şişə çəksəz də diriykən ətimi, Atmaram mən vətənü millətimi. Məsləkim tərcümeyi-halımdır. Lütfi-həq qayeyi-amalımdır. * * * Bəyani-hal Keçmişdə süxənvərani-agah, Olmuş nüdəmayi-məclisi-şah. Əşarın edən zaman qiraət, Şairlər alıb maaşü xələt. Ya hər sözünə bəvifqi-dilxah, Almışlar əqəlli barəkallah! İndi dəyişib bütün qərinə, Almazlar onu bir “afərinə”. Təkfir olunur bu əsri-hazır, Hər kim ki, ola ədibü şair. * * * Şikayət Dersəm mən əgər süxən zəmani – Kim, mərifətin rəvacı yoxdur. El tənə ilə deyər filani – Divanə olub: əlacı yoxdur. Bəzisi deyər: təbiidir bu, Bəzisi deyər ki, “babi” olmuş. Gah sünni deyər ki, şiədir bu, Əfyunə uyub şərabi olmuş. Bu firqeyi-cahilü əvamı, Yarəb, sən özün hidayət eylə! Yox sədməyə ruhimin dəvamı, Lütfünlə mənə himayət eylə. Bir bəndeyi-asiyəm, ilahi, Hər dürlü əzabə müstəhəqqəm. El hər nə desə, nə qəm, ilahi, Arifsən özün ki, əhli-həqqəm. * * * Aləmi-islama Dinlə əlhanını sınıq sazımın, Millətə qəlbən ağlayan bacıdır. Odlu məzmunları soyuq yazımın Xəstə ruhun davasıdır, acıdır! Xəstəlik olmuş olsa ruhani, Nəf qılmaz əlaci-cismani. Sən, ey afaqi-növhəbari-həzin! Nə üçün xəstəhalü nalansan? Qoparıb məhşəri-fəqanü ənin. İnləriz biz də ta pərişansan. Gülmədən sən gülərmi heç üzümüz? Tərəbəngiz olarmı ya sözümüz? Nə fəqət qəbi-zarımız ağlar, Günümüz şam olub keçər qəm ilə. Ruhumuz, həm məzarımız ağlar, İlimiz başlanar məhərrəm ilə. Musiqimiz də qəmli-qəmli çalar, Ağlamaq ilə könlümüz açılar. Daha artıq bu yəsü kərbətdə, Səni görmək bizə həram olsun. Yaşamaqdan bu hali-zillətdə, Xoşdur ölmək, şərəfli nam olsun. “Ey, sən ey nəcmi-zahiri-dərxab” Oyan, artıq ürəkdə qalmadı tab! Açıl, ey şəmsi-qəm səhaibdən, Yüksəlib dövreyi-kəmalə yetiş! Qutar, ey sevgilim, məsaibdən, Xubruluqda etidalə yetiş! Çıx ki, bitsin ləyali-firqətimiz, Gül, tükənsin dümui-həsrətimiz! * * * Ölü şəhər Kim baxarsa haçaq bizim şəhərə, Bir məzarlıq kimi gələr nəzərə. Hökmfərmadır onda sümtü sükut, Sarmış afaqını dumanlı bulut. Rəxnələnmiş həsarü divarı, Səqfi çökmüş qədimi asarı Qəmli mazisini hekayət edər, Taleindən bütün şikayət edər. Nə gurultu, nə küy, nə səs vardır, Bir neçə ruhsuz qəfəs vardır. Dirilikdən əsər-əlaməti yox, Həşri var, şurişi-qiyaməti yox. Bəs ki viran, uçuq, pərişandır, Tibqi bir vadiyi-xəmuşandır. San yapılmış nişanədir qəmdən, Ya ki, bir qitə cismi-aləmdən. Kəsilib bir yana atılmışdır, Xakinə abi-qəm qatılmışdır. Qışda hər yanda lil, çamur, palçıq, Yayda tozdan havası olmur açıq. Gecə hər səmti qapqara zülmat, Nə Xızır var, vəli nə abi-həyat. Qaradır xalqının günüz də günü. Qovuşubdur bulutlara tütünü. Qəhri-ənqaz ilə səqətliyi var, Daha bədtər adam qəhətliyi var. Getməyib hər kəsi ki, qalmışdır, – Dərdü qəmdən şaşıb bonalmışdır. Bisəmər giryələr ilə dilşad, Cümlənin şüğlü boş bir istimdad. Bixəbər elmü fənni-dünyadən, Müftəxir ixtilafi-bicadən. Qopsa aləmdə şurişi-məhşər, Ölü tək onlara heç etməz əsər. Diridirlər əgərçi surətdə, Ölüdürlər, vəli, həqiqətdə. * * * Yadındamıdır? Ey hüsni-mücəssəm mələkim, nazlı nigarım, Ey idulim, ey idyalım, ey sevgili yarım, Yadındamıdır mazi – o keçmiş gözəl əyyam? Yaz fəsli, gözəl bir gecə, nurani bir axşam? Ay bədr idi, on dörd gecəlik saf səmadə. Afaqə fərəhbəxş idi əşraqü ziyadə. Bir parça bulut hərdən edib gərdişi-şirin, Ağuşə çəkirdi qəmərin qürsi-münirin. Bir ləhzə ayın dövrü yarımzülmət olardı, Sonra çəkilirdi bulut, ay bir də çıxardı. Naz ilə baxardı gülərək ruyi-zəminə, Bənzərdi həyadən yaşınan tazə gəlinə. Yadındamıdır ol gecə? Həmsağərü həmduş Ol mənzərəyə qarşı çəmən üstə həmağuş, Yalnız ikimiz yan-yana əyləşmiş idik şad, Bir cənnəti-əladə qəmü qüssədən azad. Çatmışdı budaq baş-başa sərvü gülü şümşad, Bir çətri-təbii yədi-qüdrət edib icad. Ay nuru yaşıl yarpaq arasında firuzan, San təbiyə olmuşdu zümürrüdlə brilyan. Canpərvər idi çeşmeyi-safın cərəyanı, Zövqavər idi səfheyi-ayın ləməanı. Seyr eylər idik ol fərəhfza çəmən üstə. Ahəstə oxurduq dəxi rindanə şikəstə. Hərçənd ki, yox indi ümidim o vüsalə, Neylim, gəlirəm naləyə düşdükcə xəyalə. Əksi-rüxun olmuş dili-qəmididə də mənquş, Haşa, olasan dövri-zaman ilə fəramüş?! Getdinsə də, getməz ürəyimdən qəmi-eşqin, Məncə iki dünyayə dəyər aləmi-eşqin. Yoxdur həvəsim sərvü gülü laləyə sənsiz, Bülbül kimi daim gəlirəm naləyə sənsiz. * * * Füzulinin bir qəzəlini tərbi Dərdə düşdüm əsərindən sitəmi-hicranın, Çarədən ötrü dolaşdım nərəsin dünyanın. “Dəhənin dərdimə dərman dedilər cananın, Bildilər dərdimi, yoxdur dedilər dərmanın”. Eşq ikən ruzi-əzəl xilqəti-aləm səbəbi Vaizin xalqı nədir nəhyi dəmadəm səbəbi, “Olsa məhbubların eşqi cəhənnəm səbəbi, Hurü qilmanı qalır kəndisinə rizvanın”. Mələyim, nuri-cəmalın səri afaqa dolub, Atdı bütxanəni Çin əhli, sənə səcdə qılıb. “Keçdi meyxanədən el, məsti-meyi-eşqin olub, Nə mələksən ki, xərab etdin evin şeytanın?” Vur nə qədər istər isən ox ciyərim yarəsinə, Getmərəm hərgiz ətibba yanına çarəsinə. “Vurmazam Səhhət üçün mərhəm oxun yarəsinə, İstərəm çıxmaya zövqü ələmi-peykanın”. Qoydu könlümdə fələk istədiyim hər diləyi, Şöleyi-ah ilə mən də yaxaram nöh fələyi. “Yerdən ey dil, göyə qovmuşdu sirişkin mələyi, Onda həm qoymayacaqdır oları əfqanın”. Dili-divaneyi-Səhhət edəməz tabi-cünun, Onu seyd etməsə zülfün kimi qüllabi-cünun. “Ey Füzuli, olubam qərqeyi-girdabi-cünun, Gör nə qəhrin çəkirəm dönə-dönə dünyanın”. * * * Nitqi-mənzum Qardaş, gözün aç, bircə oyan, gör nə zəmandır, Dünya üzü elm ilə bu gün rəşki-cənandır. Afaqı işıqlatmış iyirminci qərinə, Məğriblilərin yer üzünə hökmü rəvandır. Bəsdir bu qədər qəflət ilə yatdın, əzizim, Allahı sevərsən, bir ayıl, yatma, oyan, dur! Diqqətlə öz əhvalına bir dəm nəzər eylə, Billah, bu qədər qəflətin əncamı yamandır. Din getdi, vətən getdi, dəyanət unuduldu, İslamdan ancaq quru ad virdi-zəbandır. İslama yaraşmaz bu qədər iczü-rəzalət. Bica yerə islam adını qoyma, yalandır. İslam olanın elmü kəmalı gərək olsun, Əslafımızın şöhrəti məşhuri-cəhandır. Türk oğlu, müsəlman balası cahil olarmı? Billah, belə eybi daşımaq xeyli girandır. Elm ilə, şücaətlə gərəkdir yaşayaq biz, Fitrət dəyişir, sanma bu qan yenə o qandır. Quran buyurubdur bizə alim gərək olmaq, Zənn etmə ki, şair sözüdür, bəlkə yalandır. Qanuni-həyatdır: yaşamaz cahil olan qövm, Səy eylə oxu, qeyrət elə, qardaş, amandır! * * * Tohid Bu nə heyrətfəza səmayi-rəfi? Bu nə biintəha fəzayi-vəsi? Niyə xurşid atəşəfşandır? Niyə qürsi-qəmər dirəxşandır? Bu nə biəd səvabitü səyyar? Bu nə bihəd kəvakibi-dəvvar? Kim bu tədadı binəhayət edər? Niyə durmaz bular, səyahət edər? Bu nə ibrətnüma büruzü zühur? Nurdən zərrə doğdu, nerdən nur? Fikr qıldıqca hər qədər insan, Olur əlbəttə aqibət heyran. Acizəm dərki-sirri-xilqətdən, Kimdir agah olan həqiqətdən? Nə xəfadır, xəfası eyni zühur, Zahir ikən olub vəli məstur. Nə təhəyyürfəza zühurü xəfa. Təbbət sübhanə rəbbiyəl əla. Əcəzəl, vasüfun ən süfətik, Ma ərəfnakə həqqə mərifətik. Varlığın gün kimi nümayandır, Buna hər zərrə faşi-bürhandır. Limənil mülk əmrin et izhar, Əntə Allah vahidül qəhhar. Gərçi dərk etmirik həqiqətini, Görürük leyk şanü qüdrətini. * * * Məst yaxud sərxoş Of, bu məstin nə fəlakətli, yaman haləti var, Nə kərih mənzəri, bəd surəti, pis adəti var. Yıxılıb palçığa, tutmuş kimi sərsəm yuxusu. Nə üfunətli çıxır ağzının iymiş qoxusu. Düşdüyü yerdə düşübdür, bulaşıb üstü, başı, Cəlb edər nifrəti ətrafına muhiş baxışı. Paltarı varsa, girovdur, ya soyub ac lotular, Papağı, çəkməsi yox, kirli, cırıq köynəyi var. Getmək istər, dura bilməz, yıxılar, gah qalxar; Gah gülər, gahi təhəvvürlə söyər, sarsaqlar. Əsərək meyl eləyər gahi sağa, gahi sola, İki addım gedə bilməz, yıxılar bir də yola. Başı sınmış, üzü şişmiş yıxılıb-durmaqdan. Tərbiyətsiz, pis uşaqlar daş atıb, vurmaqdan, Örtülübdür gözünün üstü, şişibdir, qaralıb. İçki yıxmış bütün əsabın, rəngi saralıb, Ömrü sərxoşluq ilə badə gedib ləzzətsiz. Ac, səfil, müflisü biçarə yaşar izzətsiz, * * * “Yoldaşım üçün göz yaşı” Getdin, niyə gəlmədin, həbibim? Ey vah, o nasıl yaman gedişdi. Atdın vətəni neçün, qəribim, Arxandan əcəl məgər yetişdi? Ax, bilməyirəm nə növ qıymış, Qurşunla səni edən kəs itlaf? İnsanlar, aman nə zalım imiş! “Şeytanlar edərdi bəlkə insaf!” Uçdun, mələkim, neçün yox oldun? Əflakə apardımı mələklər? Rəna çiçəyim, nə tezcə soldun?! Bilməm niyə az yaşar çiçəklər? Yahu, uzun ömrü yaz deyilmi? Dərdi-dilimi nolaydı bir dəm, Layiqlicə şərh edə biləydim. Olsaydı qübari-xatirim kəm, Bəlkə gözümün yaşın siləydim. Amma nə edim, bu mümkün olmaz, Zira səni bir də görmərəm mən. Qan ağlasa göz, könül yorulmaz, Daim qılaram ölüncə şivən. Ta sən Bakı qumlarında yatdın, Şirvanda mən ağlaram hər anda. Sübh ulduzum, ax, nə tezcə batdın? Dan ulduzu tez batar çıxanda. Bir dəm yaşayış çox az deyilmi?! * * * Bir məktuba cavab Məsləkin hikmətin qəvaidinə, – Ey bəradər, bütün mənafidir. Namənin əslinə, zəvaidinə, Sözlərim bir cəvabi-şafidir. Etiraf eylərəm ki, fikrincə, Ədd olursan zəvati-nadirdən. Olma qafil və leyk sən bunca – Bir müqəddəs vücudi-qadirdən. Kainatın rümuzi-xilqətinə, Kimsə vaqif deyil, bu zahirdir. Xaliqi-aləmin hüviyyətinə, Öz vücudun dəlili-bahirdir. * * * Özlərini sevənlərə Tutalım çox ağıllı tacirsən, İş aparmaqda xeyli mahirsən. İqtidarın, malın, pulun çoxdur, Xalqa ondan vəli, kömək yoxdur. Sandığında var isə milyonlar, Nəf görmür əgər müsəlmanlar. Tüf sənin mülkü malü dövlətinə, Həm sənə, həm də şənü şövkətinə! Pəhlivanlıqda gər müsəlləmsən, Fərz edək Zal, ya ki, Rüstəmsən. Etmisən şanlı-fəthü zəfər, Tapmısan aləm içrə şöhrətlər. Xəncərin qorxudursa, dünyanı, Millətin olmasa nigəhbanı. Tüf sənə, həm sənin rəşadətinə, Həm də şəmşirinə, şücaətinə! Gər adın bir ədibi-danadır, Qələmin möcüzi-Məsihadır. Nəzmü təlifdə hünərvərsən, Ya ki, bir şairi-süxənvərsən. Sənə mafövqdən gəlir ilham, Nəf görmürsə firqeyi-islam, Tüf sənə, həm sənin kitabətinə, Həm də təqririnə, fəsahətinə! Yox isə tay sənə məharətdə, Müxtəresən fünuni sənətdə. İşləməkdən qolun yorulmaz isə, Vəli, islama nəf olmaz isə. Kəndi nəfsinçin işləyirsən əgər, Verməyirsən ümumə faidələr. Tüf sənə, həm sənin məharətinə, İxtira etdiyin sənaətinə! Sən ki, darülfünun qurtarmışsan, Elmdə intəhaya varmışsan. İsmü rəsmin cahanı tutmuşdur, Amma islamını unutmuşdur. Sənə möhtacdır müsəlmanın, Razı olmur vəli cibişdanın. Tüf sənin elmü fənnü hikmətinə! Həm sənə, həm də ol fəzilətinə! * * * Yay gecəsi Axşam oldu, gün batdı, şamlar yandı, Ta səhərdən axşamacan durmadan. Gün altında tər tökərək çalışan, Əkinçilər, biçinçilər uzandı. Yorğun-arğın hərə bir yanda yatır. Hər şey sakit, hər yer səssiz-səmirsiz, Ancaq hünü, milçəklərin vız-vızı, Bu sükutu pozur... Əkinçi qızı. Uykuda bürküdən, milçəkdən girsiz, Qollarını bu yan, o yana atır. Var bu kənddə yenə elə yoxsullar, Nə cütü var, nə kotanı, nə kəli. Ölmək istər, yetişməyir əcəli, Allahpayı dilər, ağlar, zoqquldar. Axşamacan xırmanları dolaşır. Ey insanlar, fərz deyilmi, bizlərə, Rəhm eyləmək, əl tutmaq acizlərə? Onların da var buz kimi ürəyi, Bir arzusu, bir eşqi, bir diləyi. Onlar sizdən daha artıq çalışır, Yaşamaqçın hər zəhmətə alışır. * * * Yay səhəri Əkinçilər, – yay gecəsiydi kənddə – Yorğun, arğın yeni çimir etmişdi. Arvad, uşaq xırmanlarda, həyətdə, İşdən qurtarmış, uykuya getmişdi. Birdən xoruzlar hinlərdə banladı, Qarı nənə sübh olduğun anladı. Səs eylədi, – oyandı oğlu, əri, Əsnəyərək qalxdı yataqdan bular, Çağırdılar nökərləri, rəncbəri, Oyandılar səsə qohum-qonşular. Azan səsi gəlir minarələrdən, Çıxır çölə xəlayiq darələrdən. Böyük-kiçik, rəiyyət, xanım, ağa, Yapışdılar hər biri bir peşəyə. Gəlin gedir inəkləri sağmağa, Odun gətirməyə nökər meşəyə, Biri gedib ələf tökür kəllərə, İri baxır xırmandakı vəllərə. Günəş çıxır, dağdan uçur dumanlar, Həvəslə istinin, tozun içində. Çalışırlar bu bir yığın insanlar, Xırmanlarda, tarlalarda, biçində. Bu zəhmətlər şərh olunmaz, uzundur, İnsaniyyət həp bunlara mədyundur. * * * Əkinçi nəğməsi Darı küncüt, arpa, buğda əkməsəm, İlin üç fəslində zəhmət çəkməsəm, Ac qalmazmı gözəl, məsum uşaqlar? Mənsiz kətan, kəndir verməz zəmilər, Çadırsız yelkənsiz qalar gəmilər, Nazik donsuz yayda uşaqlar ağlar. Suvarmasam, yanar otlar, çiçəklər, Ac qalanda süd verməsə inəklər, Nədər olar şor, pendir, yağ, qaymaqlar? Ot biçməsəm, qırılmazmı qoyunlar? Hardan olar hasil o vaxtı yunlar? Qışda nədən olar kürklər, papaqlar? Əkinçi hər kəsdən artıq çalışar, Onun əməyilə insanlar yaşar. Qida verər məxluqata torpaqlar, * * * Qış Bir az əvvəl sağa-sola uça-uça fırlanan, Parça-parça qarlar indi yavaş-yavaş düşüyor. Buruq-buruq bacalardan çıxır tüstü, ağ duman, Küçələrdə it soyuqdan zingildəyir, üşüyor. Hərdən külək qalxır, yerdən qarı qapıb sovurur, Gəlib – gedən insanların üz-gözünü qovurur. Dağı, daşı qar büsbütün ağ kəfənə bürümüş, Pəncərənin şüşələri buz bağlayıb donmuşdur. Dəyirmanın, bulaqların suyu donmuş, qurumuş, Sərçə, dolaş yem axtarır, qar üstünə qonmuşdur. Dövlətlilər isti evdə rahat yeyib yatırlar, Un almağa ac, yanıqlar paltar-palaz satırlar. Allahpayı diləyəni acıqlanıb söyürlər, “Allah versin, get kəsb elə” deyib hər kəs rədd edir. “Acam, donub ölməkdəyəm” desə, qovub döyürlər. Bir deyən yox fəhləliyə bunlar getmir, kim gedir? Bu yazıqlar deyilmidir fabriklərdə çalışan, Lağımlarda külüng çalan, zəhmətlərə alışan?! * * * Əhmədin qeyrəti Fabrikləri, insanları, daş-torpağı qapqara, “Çornı-Qorod” adlı şəhrin fabrikində çalışan, Gurultuya adət etmiş, partıltıya alışan, Çoxdan vardı Əhməd adlı bir iranlı biçara. Qürbət içrə fəhləliklə saxlar idi öz başın, Həm vətəndə dul anasın, yetim bacı-qardaşın, Qabarladıb şişirtmişdi əllərini, çiynini, Ağır, böyük maşınların zəncirləri, zəhməti. Çalışdıqca əksilməzdi hərgiz onun qeyrəti, Çox sevərdi vətənini, millətini, dinini. Bir gün səhər Əhməd gördü əldə qəzetsatanlar – Bağırırlar: “Alız, baxız, kim, İranda yanğın var”. Qəzetəni alan kimi rəngi-ruyi saraldı. Gördü yenə yazılmışdır: “İran olmuş viranə”, Şahi-məxlu Odessadan qayıtmışdır İranə. Fikrə getdi, qüssəsindən göy başına daraldı, Birdən-birə sonra qalxıb dedi: “mən də gedərəm, Vətənimi xainlərdən müdafiə edərəm”. O gün çıxan paroxodla gəlib çatdı vətənə. Qış mövsümü, qayət soyuq, yağmurlu bir havada, Gördü ancaq arvad-uşaq qalmış kənddə, obada, Kişilərin şah qırdırmış qaniçən şahsevənə. Xanlar, bəylər talan etmiş rəiyyətin yurdunu, Eyləyirlər mühafizə xain İran qurdunu. Hər yer viran, səssiz, sanki matəm çökmüş çöllərə... Vətənini belə görcək qeyrətindən ağladı, Uğurunda ölmək üçün belin möhkəm bağladı. Pay-piyadə düşdü yola, getsin çatsın ləşgərə. Taqət kəsən qarlı külək gərçi davam edirdi, Cəsarətli Əhməd lakin qeyrət ilə gedirdi. Bir neçə gün yol gedəndən sonra birdən eşitdi Biyabandan gəlir şeypur səsi, vətən nəğməsi, Baxdı gördü yürüş edir fədailər dəstəsi. Al bayrağın təməvvücün görcək sevindi, getdi, Yavuqlaşıb salam verdi, tüfəng aldı, yanaşdı. Yorulmadan onlar ilə bir çox qarlı dağ aşdı. Keçdikləri tarlaları tanıyırdı, bilirdi, Bir də dönüb baxar ikən öz kəndləri göründü. Əndamına rəşə düşdü, qəlbi gup-gup döyündü, Göz yaşını ətəyilə gizlin-gizlin silirdi. Çox istədi gedib görsün anasını haqlasın, Qorxdu bəlkə getməyinə mane olub saxlasın. Gedirdisə Əhməd lakin xeyli pərişan idi. Bu əsnada şeypur səsin duyub kənddən yüyürdü – Yol tərəfə bir çox uşaq: Əhməd baxanda gördü, Öz qardaşın, uşaqların arasında tanıdı, Yavuqlaşıb qardaşıyla qucaqlaşdı, öpüşdü, “Anamıza salam eylə” – deyib ordan ötüşdü. Gənc əsgərin könlü bir az rahat oldu, fərdası – Firuzkuhun civarına gedib yetişdi ordu, Şahpərəstlər Yefrem xanla olmuşdular rubəru. O gün səhərdən başlandı yaylım atəş davası, Yağmur kimi yağan güllə tufanının önündə Yarpaq kimi düşən vətən qurbanların görəndə, Qorxdu Əhməd, rəngi qaçdı, tir-tir əsdi əlləri, Bir az sonra hər tərəfdən verildikdə komanda, Aslan kimi birdən-birə cürətləndi o anda. Meyitlərin arasından addımladı irəli, O bir ovuc əsgər o gün altı saat atışdı. Birdən güllə yağmuruna qar yağmuru qatışdı. Düşmən topçu atəşilə yürüş etdi irəli, Könüllülər çəkilməyə məcbur oldu, Yefrem xan: “Yoldaşlarım, mən gedirəm, – dedi, – gəliz dalımcan”. Əhməd dedi: “Mən də burda ölüb dönmərəm geri”. Fədailər diliranə ricət etdi dübarə, Şahpərəstlər şikəs tapıb, üz qoydular fərarə. O halacan igid Əhməd almamışdı heç yara, Fəqət hərbin o “səfalı” həngamında bir qurşun. Gəlib dəydi sağ qoluna, etdi onu qərqi-xun, Bihal oldu, qan apardı yıxıldı torpaqlara... Bu hal ilə əsrə qədər müharibə uzandı. Nəticədə fədailər şanlı zəfər qazandı... Üç ay sonra yaz fəsliydi, gün düşmüşdü çöllərə, Gənc əsgərin dul anası dizin qucub inlərdi, Oturmuşdu astanada cavan oğlun bəklərdi. Gəlib-gedəndən sorurdu, göz dikmişdi yollara. Birdən gördü oğlu gəlir, şadlığından ağladı, Ana, oğul, bacı-qardaş bir-birin qucaqladı. * * * İnsanlıq vəzifəsi Namusi-rəayani çəkən hər ümərayə, Əlbəttə, dilü canla itaət gərək olsun. İnsanlara xidmət edən ərbabi-dühayə, Təkrim edilib şəni, riayət gərək olsun. Onlar ki, bizə rahibəri-elmü ədəbdir, Şükraneyi-ehsanların ifa edərik biz. İnsanlara insanlığı təlimə səbəbdir, Həqdən olara ömr təmənna edərik biz. * * * Yuxu Zindan kimi, qəbir kimi qaranlıq – Bir gecəydi, hər şey, hər kəs yatmışdı. Çulğamışdı hər tərəfi dumanlıq, Aləm ölüm yuxusuna batmışdı. Bu zülmətdə mən müztərib, pərişan, Səsdən, işıqdan axtarırdım, nişan. Birdən-birə bu sakitlik pozuldu, Oynaşdılar qan yağdıran bulutlar. Bir fırtına yox, bir qiyamət oldu. Düşdü şəhablar, ildırımlar, odlar. Mən qorxudan bihuş olub yıxıldım, Qəş aləmində bir tamaşa qıldım. Gördüm ki, bir rəna çəmənlikdəyəm, Dörd yanımda var al-əlvan çiçəklər. Bənövşəlikdə, yasəmənlikdəyəm, Könül açır yavaş əsən küləklər. Uçur, qonur ağaclara bülbüllər, Əfşan-əfşan durmuş yaşıl sünbüllər. Fəvvarələr atır, axır bulaqlar, Yeridiyim yollar parlaq, sədəfli, Açılmış güllər, göy, yaşıl zanbaqlar. Bir cənnətdir bu gülşən hər tərəfli Heyran-heyran bu yerdə seyr edirdim. Bilməyirdim vəli, hara gedirdim. Yanımda bir pəri gördüm nagahan, Mənə lütfü nəvazişlər eylədi. Göstərdi bir tərəfdə bir sayəban: “Otur burda, bu yer sənindir” – dedi. Belə deyib qayib oldu nəzərdən, Mən o bağı seyr edirdim o yerdən. Hərçənd çox nəşəlidir məskənim, Yer, göy, ətrafım olmuşdu qərqi-nur. Nədənsə çırpınırdı könlüm mənim, Oturmuşdum mən o yerdə bihüzur. Çox keçmədən heç bilmirəm nə oldu, Birdən o dadlı mənzərə pozuldu. Bir zülmatlı bulud qopdu şimaldan, Puç eylədi, dağıtdı ol cənnəti. Mən oyandım çox dəhşətlə o haldan. Xatirdəykən o yuxunun ləzzəti, Durdum gördüm işıqlanıb dan yeri, De: xeyr olsun bu yuxunun təbiri. * * * Sual və cavab – Nə düşünməkdəsən, a divanə? Yenə bir uyku görmüsən, ya nə? – Yox, düşüncəm budur haçan bu uşaq – Yürüyüb arkadaşlara çatacaq? – İndi qardaş, o xəstədir, xəstə, Yürüməksə əlacə vabəstə. Neyləyim mən o qədr kövdəndir, Həm dəva, həm təbibə düşməndir. – Nə dedi bəs ona böyük doktor? – Çıxmayan bir cana ümid çoxdur... * * * Yay səhəri Od tutub qırmızı atəşlə yenə yandı üfüq, Şəfəqin qırmızı rəngilə işıqlandı üfüq. Bir qədər çaydan uzaq, od qalamış dağda çoban, Oyadır öz sürüsün otlaya yaylaqda çoban. Yumuşaq göy çəmənin üstə düşüb şeh gecədən, İsti yoxdur, hələ var bir balaca meh gecədən. Ağ dumanlar ucalır göy üzünə dağlardan. Çox sərindir havası, keçmə bu yaylaqlardan. Gün çıxır, göydə bulut qırmızı rəngə boyanır, Kəndlilər çox yorulub, uykudan indi oyanır. Pəyədən mal-qaranı bəzi çıxardır qırağa, Bəzi səhrayə gedir işləməyə, bəzi bağa. * * * Oğlum üçün Mələkim, yavrucuğum, şükr edirəm Allaha, Rəhm edib sən kimi nemət mənə əhsan etdi. Qılaram səcdə müdam icz ilə ol dərgaha – Ki, həyatınla bu gün könlümü xəndan etdi. Mən səninlə sevərəm ömrü, həyatı, canı, Mən səninlə görürəm indi geniş dünyanı. Səni çoxdan arayıb həsrət ilə bəklərdim, Sənsiz afaq qaranlıq görünürdü gözümə. Səndən ötrü çox uzun illər idi inlərdim, Qəmlərim yox oluyor, sən gülər ikən üzümə. Mən səninlə sevərəm ömrü, həyatı, canı, Mən səninlə görürəm indi geniş dünyanı. * * * Sabir Sabir! Ey sən sevimli şairimiz, Müqtədir, duzlu sözlü Sabirimiz! Necə qan olmasın sınıq könlüm? Səni çox tez ayırdı bizdən ölüm! Yox, yox, əsla sən ölmədin, dirisən, Ən böyük qəhrəmanların birisən. Qələminlə, dilinlə, halın ilə, Köhnələnməz şirin məqalın ilə, Süngülər açmayan yolu açdın, Qələmindən cəvahirat saçdın. Zülmü, cəhli, təəssübü yıxdın, Ucalıb ərşi-davərə çıxdın. Çəkdin islam yolunda çox zəhmət, Sən özünçün yaşamadın heç vəqt. Ağladın millət üçün illərlə, Acı gülməklə, dadlı dillərlə. Göstərib çareyi-nicatımızı, Nəzm qıldın nəvaqisatımızı. Sevə-sevə bizə oxutdurdun, Xeyli bidətləri unutdurdun. Heyif kim, vermədi sənə qiymət, Qəlbdən aşiq olduğun millət. Artdı gündən-günə qəmü-kədərin, Şişdi, axır vərəmlədi cigərin. Kədərin toplanıb qübar oldu. Nazənin cisminə məzar oldu. Uyu rahət hüzuri-vicdanla, Mən də ayati-paki-Quranla Sənə təzim edib səlam edərəm, Daima ərzi-ehtiram edərəm! * * * Vətən Qafqaz qitəsidir mənim vətənim, Simürğün sayəsində məskənim. O məmləkətdə mən vücudə gəldim, Xalqıma qarşı sücudə gəldim. O yerdə kim, qara quşu, tərlanı – Adlanmışdır Qaf dağının sultanı. O yerdə kim, vardır qalın ormanlar, Dağlarında gəzir vəhşi ceyranlar. O yerdə kim göyün üzü şəffafdır, Çeşmələri qayət sərindir, safdır. Səfalıdır lətif abü havası, Ürək açar lacivərdi səması. Bulutlara dəyir uca dağları, Cənnət guşəsidir gözəl bağları. Çöllərində bitər əlvan çiçəklər. Fərəhlənir bütün tutqun ürəklər. Övladları qeyrətlidir, damarlı, Şücaətli, hünərli, etibarlı. Meyvəlidir ormanında ağaclar. Şaqqıldayır qırqovullar, turaclar. Cəh-cəh vurar çəməndə bülbülləri, Meh əsdikcə ətir saçar gülləri. O yerdə kim həmişə sərvü şümşad. Səbzü xürrəm yaşar xəzandan azad. Hər küncündə bir cür xəzinə yatmış, Torpağını xaliq qızıl yaratmış, Camedir hər cürə lətafətləri, Tamam etmiş həq onda nemətləri. Gözəl torpaq, gözəl ölkə, gözəl yer! Dünya üzrə bimislü bibədəl yer! Bu cür gözəl məmləkəti kim sevməz? Bunca firavan neməti kim sevməz? Mən vətəni canım kimi sevərəm, Ruhum, ətim, qanım kimi sevərəm. * * * Nəvayi-aşiqanə Yaran, bahar mövsümüdür, aşiq olmalı! Canan yolunda ölmək üçün şaiq olmalı! Fəsli-bahar, mövsümi-gül, vəqti-badədir, Məşuqə xassə şux, cavan, türki-sadədir. Saqinin iltifatı bizimlə ziyadədir, Varkən bu fürsət əldə dəmi-istifadədir. Meyxarəlikdə qeyrilərə faiq olmalı! Yarın çatıb gözəlliyi həddi-kəmalına, Minbəd səcdə etməli taqi-hilalına. Pərvanəva yanmalı şəmi-cəmalına, Zahid nə dersə, uymamalı qilü qalına. Can verməli, mey almalı, lap fasiq olmalı! Dəmdir ki, şövqi-arizi-dilbərlə məst olaq, Dəmdir ki, bütləri unudub həqpərəst olaq. Dəmdir ki, “nisti” arayaq, ta ki, “həst” olaq, Dəmdir ki, cümlə vafii-əhdi-ələst olaq, Yaran! Öz əhdü vədimizə sadiq olmalı! Məcnun kimi əlaiqi həp tərk etməli, Leyla tərəf ayaqla deyil, başla getməli. Əğyar cövrü görməli, töhmət eşitməli, Hər növ olsa hasili-canana yetməli. Ta bəzmi-vəslə girmək üçün layiq olmalı! Çal, mütriba ki, vəqti-sürudü təranədir, Sən də oxu, müğənni, sözün aşiqanədir. Nəğmən bizi ayıltmağa yaxşı bəhanədir, Lakin zəmanə çünki fəna bir zəmanədir. Eyham ilə, kinayə ilə natiq olmalı! * * * Ninni Yavrum, uyu! Quzum, uyu! Ağlama, Yaralıdır köksüm, bir də dağlama. Annənə bir az da olsa şəfqət et, Xəstə yavrum, yetər bunca, rahət et. Uzun gecə sabahatək mən yatmam, Ağlaram mən, səni fəqət ağlatmam. Laylay deyib titrədərəm beşiyin, Həp çəkərəm gecə-gündüz keşiyin, Yedirdərəm sənə gözüm yağını, Göstərməsin tanrı mənə dağını, Nə zəhmətin olsa, yavrum, dözərəm, Mən də səninlə öyünüb gəzərəm. Sənsən həyatımın ən gözəl süsü, Balışımdır, yavrum, ananın köksü, Bir an könlüm yaşamaz səndən ayrı, Hər bəladən saxlasın səni tanrı. * * * Bəradərim Ə.M.Sərkərov cənablarına! İthaf “Sevdim səni”, hətta dedin “oldum sənə aşiq”, Höccətsiz olan dəvayi-bihudə nə layiq? Susdunmu, ya qorxdun, bumu asari-məhəbbət? Çöhrəndə neçün cilvələnir haleyi-həmrət? İstərsən ola qismətin əyyami-baharım, Peymaneyi-əzvaqım ilə busü kənarım? İstərsən atılmaqlığı ağuşi-vüsalə? Heyhat ki, düşmüşsən əcəb xam xəyalə!.. Anlarmısan, aya ki, nədir sevgi, nədir eşq? Keçmiş şüəra yazmış o dərsə belə sərməşq: “Eşq əhli bu afaqda rüsva gərək olsun, Məcnun kimi sərgəşteyi-səhra gərək olsun”, Bildinmi, nədən ötrü verilmiş sənə qüvvət? İdrakü şüur, əqlü zəka, ruhü dərayət? Bildinmi, həyatın nədir amalı, səlahı? Tənha gecələr uykusuz açdınmı sabahı?! Bir ləhzə çalışdınmı, ya dözdünmü cəfayə, Bəs ömrünü verdin nerədə badi-fənayə?! Susdun, ya yalandırmı sözün, haydı, çəkil get! Sevdiklərin uğrunda yenə ömrünü sərf et! Uy fisqü fücurə, tərəbə, çəngü rübabə, Ləhvü ləəbə, gəncəfəyə, camə, şərabə. Məndən uzaq ol, eyləmə bihudə ricalər, Girməz hərəmi-vəslimə aludə ridalər. Satlıq deyil eşqim, ürəyim, busəm, inan, bil, Can nəqdidir ol neməti-üzmayə müqabil. Olseydin əgər sən mənə bir aşiqi-sadiq, Rəftar ilə göftarın olardı mütəvafiq. Qəlbində əgər olsa idi atəşi-sevda, Çöhrəndə olardı onun asarı hüveyda. İncitsə idi qollarını qeydi-əsarət, Çeşmində yəqin parlar idi bərqi-cəsarət. Uçsaydı əgər qanlı bulutlar üzərində, Olsaydı tikən, daşlı yoxuş rəhgüzərində, Zəhmətlərə, zillətlərə düşmüş yorulaydın, Ol halidə gər mayilü müştaqım olaydın. Əlbəttə, bu gün mən də sənin yarın olardım. Ağuşə çəkib talibi-didarın olardım. Lakin nəçisən, kimsən, uzaş etmə əziyyət, Biganəsən, olmaz məni görmək sənə qismət! * * * Haşımbəy mərhum üçün Haşımbəy Vəzirov cənablarının ruhuna ithaf Ey yorulmaq bilməyən ustadımız! Yandı mövtünlə dili-naşadımız, Ey dəyərli, adlı millət xadimi! Matəmində naləvü fəryadimi. Haqlıyam yüksəltsəm ərşi-davərə, Nazənin cismin yaxışmaz yerlərə. Pək çox erkən dəsti-qəddari-əcəl, Bizləri səndən ayırdı biməhəl. Sən füruzan məşəli-ürfan idin, Dəmbədəm ətrafa nurəfşan idin. Doğru əfkarın “sədayi-həqq” idi, Çün “həqiqət”dən olar müştaq idi. Atəşin qəlbinlə pək fəal idin, Qeyrəti-milliyyəyə timsal idin. Millət uğrunda çalışdın ruzü şəb, Çəkdin az ömründə çox rəncü təəb. Aqibət dözmüb daha zəhmətlərə, Tərk qıldın bizləri zülmətlərə. Sığmadın zülmətsərayi-aləmə, Hicrət etdin mavərayi-aləmə. Yəni kərrubilərin məvasına, Lütfi-həqqin sayeyi-tubasına. Millətə öz nəfsini etdin fəda, Şübhəsiz, etmiş sənə rəhmət xuda. * * * Şair, Şeir pərisi və Şəhərli Səfalı bir mayıs axşamı... Günəşin qürubundan bir az sonra saf, laci- vərdi asimana ucalan qürsi-qəmərin əşieyi-simini sakin və müəttər bir meşənin kölgəli ağaclarının arasından süzülərək yaşıl çəmənlərin və ən yaxından axan suyun səthini işıqlandırır, suya ən yaxın bir yerdə şair tək-tənha oturub məhtaba qarşı təmaşayi-təbiət edərkən birdən- birə qalxıb deyir: İllər, aylar gəzirəm boş-boşuna, bikarə, Laubalı yaşayış etdi məni avarə... Bilmirəm mən nə üçün bülhəvəsəm, binəngəm, Öz halımdan özüm, Allah da bilir, diltəngəm. Bu gözəl mənzərənin seyrinə dalmaqdan isə, Təkü tənha bu çəmənzardə qalmaqdan isə, Daha xoşdur gedib öz dərdimə dərman etsəm, Qəmi-fərdanı düşünsəm, onu saman etsəm. Ayağa durub getmək istədikdə, ildırım təraqələri kimi səslər eşidib ətrafdakılar şairin nəzərində titrər və əhvalı pərişan olur. Bu əsnada yaxınındakı uca dağın təpəsində gözəl bir qız surətində nurani bir kölgə zahir olur. Əlindəki santur deyilən musiqi aləti ilə şairə xitabən: Ş e i r p ə r i s i Şairim! Seyr elə ətrafı, təbiət nə gözəl, Bax mənim hüsnümə, inşad elə bir dadlı qəzəl. Kölgə şairə yaxınlaşaraq, əlindəki musiqi alətini təqdim edərək deyir: Al, bu santurumu çal, gəldi bahar əyyamı, Nəğmə əyyamı, mey əyyamı, xumar əyyamı. Öp şirin ləblərimi, guşeyi-əbrulərimi, Sırma geysulərimi, nərgisi-cadulərimi. Vəcdə gəl, nəğməsəra olmağa ağaz edəlim, Gəl bərabər ucalım, göylərə pərvaz edəlim. Şair Sevgilim, eşqü həvəsdən daha mən bizarəm, İndi bir başqa dilarama pərəstişkarəm. Ürəyimdə daha yox qönçə dodaqlar dərdi, Vardır ev dərdi, qadın dərdi, uşaqlar dərdi. Biri əkmək, biri başmaq, biri paltar diləyir. Verdiyi qərzi də hər gündə tələbkar diləyir. Mən bu halətlə necə bir də olum qafiyəsənc? Get bir asudə adam tap, daha vermə mənə rənc. Atmışam mən həvəsi, eşqi, dəxi dilbəri də, Səni də, şeri də, ilhamı da, dəftərləri də. Şeir pərisi Bəs, a nankor, sənə bəxş eylədiyim təbü hünər? Şair Səndən ol barədə çox razı idim yoxsa məgər? Təbi-şeri mənə verdikdə həvəsnak etdin, Hüsnə məğlub edərək, könlümü qəmnak etdin. Görməsəydim səni mən, düşmənə kam olmaz idim. Uymasaydım sənə, mənfuri-avam olmaz idim. Mən də bir tacir olub toplar idim simü zəri, Xalqca varlığımın onda olardı dəyəri. Öldüyüm vaxt verərlərdi mənimçin ehsan, Xalq söylərdi: əcəb adəm idi haci filan. Ya ki, bir molla olub soymağa məxluqatı. Xahişi-nəfslə şərh eylər idim ayatı, Mənə təzim edərək söylər idi xasü əvam: “Hamiyi-şəri-mübin, naşiri-dini-islam” Zülfünə lakin o gündən ki, əsir oldum mən, İştə bax, müflüsü möhtacü fəqir oldum mən. Daha yoxdur həvəsim nəğmələrə, əşarə, Yox, bulardan əbədən dərdimə olmaz çarə. Sənə dildadə olandan bəri bədbəxt oldum, Tay-tuşum içrə siyəhruzü siyəhrəxt oldum. Şeir pərisi Hankı taledir, a nankor, bu fəna dünyada, Sənə mən verdiyimə faiq ola mənada? Mənəvi dürlü məziyyət sənə ənam etdim, Münkəsir xatirini məhbəti-ilham etdim. Mən qutardım səni süflani əziyyətlərdən. Müstəfiz etmədəyəm göydəki nemətlərdən, Müqtədirsən ucalıb ərşə qədər getməkdə. Cənnəti, həm də cəhənnəmləri seyr etməkdə. Olmuşam həmdəmi-ruh istədiyin vəxt sənə, Sən deyirsən ki, qıyıb verməmişəm bəxt sənə? Şair Bəli! Sən saldın, əzizim, bu yaman hala məni, Həsrət etdin paraya, izzətü iqbala məni. Tifli-nabaliğ ikən məktəbə etdikdə davam, Sən təcəlla eləyib qəlbimə qıldın ilham. Əvvəl asan görünürkən gözümə dərsi-hesab, Birər əqrəb olub ərqam mənə verdi əzab. Sonra gündən-günə divanəsər etdin məni sən, Məktəbimdən soyudub dərbədər etdin məni sən. Dərsi, bəhsi buraxıb, şerə həvəskar oldum, Hərzəkar, aşiqi-şuridəvü biar oldum. Keçdi əyyami-şəbabım, yenə sən çəkmədin əl, El-ulus təninə rəğmən oxudum nəğmə, qəzəl. Hansı bir kəsbə yapışdım ki, yar olsun tale, Sən çıxıb qarşıma hər ləhzədə oldun mane. Qoca bir millətin amalına qəlbimdə məkan – Verib etdin məni azarkəşi-bari-giran. Sənə məftun olaraq əmrinə təqlid etdim, Hər fəna işdə müsəlmanları tənqid etdim. Təlxkam etdi qərəz əhlini şirin süxənim, Ölkədə get-gedə bədxahlarım artdı mənim. Bir zaman çıxmadığından dili-naşadımdan, Döydülər, söydülər, əl çəkmədim irşadımdan. Görmüb islah əsəri surəti-halımda mənim, Düşmən oldu mənə axırda əyalım da mənim. İndi xeyrim nədə isə, onu dərk eyləmişəm, Haydı yavrum, daha şairliyi tərk eyləmişəm. Şeir pərisi Şairim! Qəm yemə, alami-cəhan fanidir, Cavidani yaşayış ləzzəti-ruhanidir. Sən mükafatını insanlığa xidmətdə ara, Əbədi zövqü, təsəllini həqiqətdə ara. Kölgəyə aldanaraq sevmə cəfa aləmini, Yüksəl ülviyyətə, seyr eylə səfa aləmini. Aləmin fani qüyudatına pabənd olma! Zəhmətindən usanıb eyşinə xürsənd olma! Uçma alçaqlara, sən tairi-ülviyyətsən, Qaç əsarətdən əgər aşiqi-hürriyyətsən. Sən gərək rahi-həqiqətdə cahandan keçəsən, Xanimandan keçəsən, baş ilə candan keçəsən. Şair oldur ki, həqiqətlərə dildadə ola, Şairin fikri, xəyalı gərək azadə ola. Gəl mənimlə aparım övci-səmavata səni, Orada nail edim dürlü füyuzata səni. Orada könlün əlaiqdən olur varəstə, Sənə təqdim edər əfvaci-mələk güldəstə. Orada hurü pərilərlə edərsən xəndə, Bəxtiyarlıqla yaşarsan əbədi fərxəndə. Şair Ey əzizi-dilü can, ey fərəhi-qəlbi-məlul! Edərəm iştə bu təklifini şükranla qəbul! Tabeəm indi sənə, nəryə aparsan, gedərəm, Necə ilham edəsən, öylə təğənni edərəm. Tək cahanın qutarım möhnətü alamından. Gəlmişəm təngə məlali-səhərü şamından. Al məni şəhpərinin üstə, apar balayə, Oradan ta ki, həqarətlə baxım dünyayə. Dilrüba nəğmələrim ruha fərəhbəxş olsun, Ta sözüm sineyi-ərbabi-dilə nəxş olsun. Şair bu sözləri vəcd və istiğraq halında söyləyərək bihuşanə yıxılıb hərəkətsiz qalır. Görünməkdə olan bu səmavi sima nəzərdən qaib olur. Şair aşiqanə bir halda mat-məbhut qalmış ikən şəhərli qiyafəsində bir cavan zahir olub, şairə yaxınlaşıb diqqətlə ona baxdıqdan sonra qərib bir təbəssümlə öz-özünə: Şəhərli Buna bax, gör necə yatmış burada asudə, Yazmayır, işləməyir, vaxtı itir bihudə. Bənzi solğun, halı pozğun, hərəkətsiz, məbhut, Canlı meyyitmi, deyim, ya ki, diri bir tabut? Şair onun sözünü eşidərək qapanmış olan gözlərini açdıqdan sonra durub oturur və deyir: Şair Həm də məcnunsifət, aludeyi-qəm, məsti-qəram, Bunu da söylə ki, təsvirciyin olsun tam. Şəhərli Yaxşı təsvirdir, əvət, söylə, nə halətdir bu? Ölüsən ya dirisənmi, nə kəsalətdir bu? Şair Düşkünəm çox, nə edim? Şəhərli Qalx, kişi, aç bir gözünü, Bulanar könlü bu halda görən olsa üzünü. Şair Di, buyur, get! Şəhərli Utanırsanmı heç ətvarından? Xəbərin varmı fəna şiveyi-rəftarından? Belə ciddi və mühüm vəqtdə ərbabi-hünər Sən kimi atilü batil oturar yoxsa məgər? Hər kimin qəlbi, ya vicdanı deyildir satılıq, Hər kimin daş kimi yoxdur ürəyində qatılıq, Millətin halını gördükdə gərəkdir yansın, Dərdinə qalmağı daim özünə borc sansın. Təbi-şerin ki, sənin şöhrət edib dövranə, Məsiyətdir baxasan bunca qəmə biganə. Şair Məndə varmış tutalım, sən dediyin fəzlü hünər, Mən nə iş yapmalıyammış, ya əlimdən nə gələr? Şəhərli Bu nə axmaq danışıqdır, kişi, sən şairsən, Şil deyilsən ki! Yazıb işləməyə qadirsən. Tərcüman olmaq üçün giryələrə, xəndələrə, Salı vermiş səni xəllaqi-cahan bəndələrə. Qalx, oyan, cürət elə, rədd kimi fəryad et! Bu fəlakətdə qalan millətinə imdad et! Görməyirsənmi bu biçarə vətəndaşlarını, Bacı-qardaşlarını, sevgili dindaşlarını – Zülm zəncirinin altında çəkir işgəncə? Eyibdir sən uyasan gəncəfəyə, şətrəncə. Gecə bulvarda, klublarda, günüz bağlarda – İtə vaxtın, bitə ömrün, həp oyuncaqlarda. Mənfəət verməyi bildikdə, bacardıqda sənə – Borc deyilmi edəsən nəfli xidmət vətənə? Ananın dərdinə övlad şərik olmazmı? Ananın halı vəxim olsa, oğul solmazmı? Vətən uğrunda gərək şəxs fədakar olsun, Boylə mövsümdə yatan kimsələrə ar olsun. Şair Anladım mətləbini, etmə məzəmmət bica, O böyük işləri ancaq yapar ərbabi-düha. Mən zəif qəlbli bir qorxağam, aciz, tənbəl, Xalqa xoş gəlmək üçün nəzm edərəm nəğmə, qəzəl. Həm də yazdıqlarımın əksəri namövzundur, Rəbtsiz, həşv zəvaidlə bütün məşhundur. Hanı məndə o kəyasət, o dərayət, o zəka, Qoca bir millətə ta qalxıb olan rahnüma? Sizcə şairlik, ədiblik, görünür, səhl işdir, Xeyr, əfkarınız ol barədə çox yanlışdır... Şəhərli Demirəm dahi ol, iblağ elə bir tərzi-nəvin, Yaxud inşad elə söylənməmiş əşari-mətin. Tərzi-təhrirdə mən söyləmirəm nadirsən, Deyirəm yazmağa madam ki, sən qadirsən. Nə gərəkdir yazasan faidəsiz nəğmə, qəzəl, Yoxmu könlündə məgər gizli, böyük, milli əməl? İştə öz fikrini ibraz edərək mümtaz ol! Laəqəl millət ilə nalədə həmavaz ol! Sayılırsan vətən övladlarının bir fərdi, Vətən, imdadinə iştə çağırır hər fərdi. Ya ər ol, ortaya çıx, gəl kömək et qardaşına, Ya gedib evdə otur, həm də ləçək sal başına. Ər-qadın, yaşlı-cavan, zorlu-zəif, şah-gəda, Hər kəs etsin gərək imkanı qədər borcun əda. Şəbi-yeldadə necə kim, ufacıq ulduzlar, Nur saçmaqla qaranlıq gecəni yaldızlar. Sən də duzsuz, yaramaz, nasəlis əşarın ilə, Lakin atəşli, ürəkdən çıxan əfkarın ilə İldırımlar saçaraq fırtınalar icad et! Nəzmə çək qəmli təəssürlərini inşad et! Şair Sözlərin həqdir, əvət, zənn edirəm arifsən, Lakin əhvali-mühitə yəqin az vaqifsən. Vətənə, millətə sanma deyiləm dildadə, Yazmaq olmaz fəqət olmazsa qələm azadə, Həqqə, namusa, nicata, qələmə and olsun, Ərşə, fərşə, günəşə, sübhi-dəmə and olsun, Çox həqiqət mənə təlqin eləyir vicdanım, Yoxdur ondan birini söyləməyə imkanım. Danışarkən həqi göydən yetişən buyruqla, Tıxanıb sözlərim ağzımda qalır yumruqla. Doğru söz söylədiyim haldə məsul oluram, Çarəsiz nəğmə, qəzəl yazmağa məşğul oluram. İstərəm qoşmağı, lakin yük ağır, yol da yoxuş, Necə uçsun qanadı sınmış əzilmiş bir quş? Çəkmədən bari-qəmi rişteyi-canım üzülür, İczdən xuni-cigər yaşlı gözümdən süzülür. Daha tabavəri-qəm olmadığıyçün ürəyim, Dərgəhi-həqdən odur sonku niyazım, diləyim: Bizlərə səbr, mətanətli ürək etsin əta, Ta azıb etməyəlim rahi-məhəbbətdə xəta. * * * Şərarə Ey qələm! Yazmada atəşbar ol! Ey dili-qafil! Oyan, huşyar ol! Gör sənayedəki ecazatı. Xatirindən sil o mövhumatı – Ki, edibdir səni tənbəl, atil, Bildiyin çunü çəradır, batil. Etiqad etmə qəzayə, qədərə, Ömrünü verdi bu sözlər hədərə. “Bəxt”, “qismət” kimi əlfazı unut, Səy ilə bazuyi-iqbalını tut. Nərəyə istər isən zorla apar, Mərkəzindən yeri lazımsa qopar. Yoxdur aləmdə bu gün əmri-məhal, Elmü fənn ol sözü etmiş ibtal. Elminə, qüvvətinə hər kişinin, Bağlıdır bəxti, rəvacı işinin, Nərəyə bağlamısan niyyətini, Sərf qıl elmlə var qüvvətini. Bil ki, məqsudə olarsan vasil, Yerdə, göydə, nə isə əlhasil. Kəsb qıl elmü hünər, səyü əməl, Ta ki, hər müşkilin olsun münhəll. Elmdən şəhpər açıb pərvaz et! Məsədət rütbəsini ehraz et! Olsun aləmlərə hökmün nafiz, Qalsın əmrində təbiət aciz. Qüvvəyə bağlıdır aləmdə həyat, Qüvvədən nəşət edir mövcudat. Qüvvətin varsa, yaşarsan məsud, Yoxsa, şəksiz, olacaqsan nabud. * * * Təxliyə yaxud qaçqın Ölü, səssiz, dumanlı səhradə, İştə bir əski şəhr məridir. Qeyri-adi halı bu əsnadə, Qəmli bir macərayə məbnidir. Atılır toplar ən uzaqlarda, Eşidilməkdədir təraqələri... Xalq şaşqın, bazar, sokaklarda Şəhrdən kəsmədən əlaqələri. Qışlalar, qələlərlə məscidlər, Atəş içrə alovlanır, yaxılır. Bürclər, qübbələrlə məbədlər, Pozulur, münhədim olur, yıxılır. Şeylə, insanla yüklü çox furqun, Qaçışır arxasınca bir-birinin... Halı pozğun, dodaqları solğun Çocuq ağlar dalınca madərinin. Həyəcanlarla, xofü dəhşətlə, Qapı, dərvazə örtülüb açılır. İztirabü kədərlə, dəhşətlə, Acı göz yaşları üzə saçılır. Qorxudan cümlə xalq olub əsəbi, Çıldırıb iş görərəkən ağlı şaşır. Mövc urur, qaynaşır qarınca kimi, Müxtəlif səmtə yügrüşür, qaçışır. Bir an əvvəl qaçıb qutarmaq üçün, Hamı var qüvvəsiylə səy eləyir. Xəstə, düşkünləri aparmaq üçün Bir-birindən müavinət diləyir. * * * Şair Dəhrin fəna mübarizəgahi-həyatına, Hökmi-qəza əlilə atılmışdı bir səbi. Sığmazkən aləm, adəm onun kainatına, Tiflanə mələbəydi hənuz ümdə mətləbi. Şerin pərisi ziri-cənahi-ümidinə – Lakin haman yetimi alıb, verdi tərbiyət. Məktum olan xəzaini-həqqin kilidinə, Ol tifli məhrəm etmək ilə qıldı mərhəmət, Təqdim etdi sonra ona bir alovlu saz, İlham qüvvəsilə oxutdurdu şairi. Qəlbilə telləri sazının etdi ehtizaz, Eşq atəşilə yandı üruqi-məşairi. Sevdirdi bir ilaheyi-hüsnün cəmalını, Olduqda tiri-qəmzə ilə sinəsi şikaf, Şair də öz nətayici-hissü xəyalını – Hərdəm yazıb da sevdiyinə eylər ittihaf. Lahutə münətifdir onun qəlbi-didəsi, Hər kəsdən artıcaq görüb eylər həm ehtisas, Əlvahi-asimani ikən hər nəşidəsi, Divanə zənn edir onu lakin avami-nas. * * * == «Kəlniyət» satiraları == Yol verin! Qaçın, qaçın, yol verin, atlandı Nasirəlmülk! Avropadan Tehrana, yollandı Nasirəlmülk! * * * Çox şükrlər, çıxartdı hər müşkülü asanda, Yoxdur daha şuluqluq əsla, baxız, İranda, Qoyun gedib kef çəkə bir az Firəngistanda, Çoxdan qalıb İranda, yubandı Nasirəlmülk. Məşrutənin məhsulu dedik bir azca kaldır, Yox, yox, dəyib yetişmiş, daduş, çuval-çuvaldır. Əyanları İranın bütün sahibkamaldır, Görmürsünüzmü nə şöhrət qazandı Nasirəlmülk? İran-zəmini etdi bir kişvəri-səadət, Nasirəddin deyil ki, boş-boş edə səyahət. Çalışmaqdan yetişmiş vücuduna nəqahət, Çox işlədi, yoruldu, usandı Nasirəlmülk. Görmürsənmi İranı saldı necə nizamə? İnanmarsan, götür bax qəzetdə telqramə, Səd afərin, min əhsən bu səyə, ehtimamə, Vətənpərəstlikdə adlandı Nasirəlmülk. Nə şahsevən, nə kürdlər heç kəndləri dağıtmır, Nə hakimlər, nə xanlar xalqın qanın axıtmır, Şuluqsa da nə yapsın, başarmayır, güc çatmır, Söz yoxdu, xeyli kamil insandı Nasirəlmülk. Nə dərdi var, daduşcan, bundan sonra İranın, İranlılar nə xoşbəxt məxluqudur cahanın, Tay deyil onlara əhli Hindin, Əfqanın, Vətən əldən getməyə qoyandı Nasirəlmülk?! Bu ölkədə qədimdən bir adətdir “be mən çe?” Bir fərz ki, İranda qiyamətdir “be mən çe?” İran nizam götürməz, kifayətdir “be mən çe?” Bu cümləni getdikdə qullandı Nasirəlmülk. * * * Aclıq davası Aclıq davasında yoldan azanlar, qaçıb dazanlar, qəzet yazanlar üçün belə rəvayət edirlər: Saralüddövlə Kirmanşah döyüşündən sonra baş-gözü yarılmış, rəngi-ruyi saralmış, kürdlər içinə qaçmış, orada öz igidliyini tərif etmək üçün bu cür meydan açmışdır: Hazıram keçməyə mən canımdan, Keçmərəm dəbdəbəvü şanımdan. Kimdə var cürət ötə yanımdan, Mənə gəl çıx deyə İranımdan, Xəbəri yox məgər əvanımdan?! Yığmışam bir neçə yüz gümrahı, Tanımazlar əbədən Allahı!!. Mənəm İranın ikinci şahı, Qorxmayın xəncəri-bürranımdan, Tez alar əcrini dərbanımdan. İki qardaşım əgər etdi fərar, Tutmuşam təxtü-hökumətdə qərar, Mən olan yerdə kimin cürəti var? Dəm vura məsnədi-xaqanımdan, Ya ki, üz döndərə peymanımdan?! Həmədan şəhrini tarac elədim, Taciri müflisü möhtac elədim, Cütçüsün kəndlilərin ac eylədim, Baş çəkən ribqeyi-fərmanımdan, Su içər navəki-peymanımdan. İstəsəm cümlə İranı qıraram, Kim füzulluq edə boynun vuraram, Kim danışsa tutub ağzın cıraram, İstəsə bəhs edə üsyanımdan, Ya ki, söhbət aça vicdanımdan. Kimə nə meyvəmizi özgə dərir? Babamın əkdiyi tumdur göyərir, Bu sayaq dadlı, gözəl meyvə verir. Rəşt, təbrizü Xorasanımdan, İsfəhan ilə Loristanımdan. Cavabın qaytara hər kəs sözümün Ataram nuri də olsa gözümün, Mülki-İran özümündür, özümün! Hazıram keçməyə mən canımdan, Hərgiz əl çəkmərəm İranımdan! * * * Təqdir edəlim! Kəlniyət! Gəl yığalım Qafqazın ər-övrətini, Sayalım sevgili millətçilərin himmətini, Bakının “Nəşri-maarif” kimi cəmiyyətini, Millət uğrunda onun çəkdiyi çox zəhmətini, Barəkallah, necə xoşbəxt eləmiş millətini, Bir ağızdan bağırıb onları təqdir edəlim! Qəzətə, jurnala min fəxr ilə təhrir edəlim! Nə qədər məktəb edibdir azacıq vaxta güşad, Xidmət etmiş, nə deyim, türk dilinə xeyli ziyad. Açdığı darülmüəllim yetirir min ustad, Gərək əcdadımızın ruhu da olsun dilşad – Ki, qoyub getdi bizim kimi çalışqan evlad, Borcumuzdur ki, o cəmiyyəti təqdir edəlim! Qəzetə, jurnala min fəxr ilə təhrir edəlim! Gör kitabla dolu məccani kitabxanələri, Tikilib vəqf olunmuş neçə viranələri, Qəzetin azdı sayından darının danələri, İş görür millətin aqilləri, fərzanələri, Yaraşır atəşi-həsrət yaxa biganələri, Gəliz, ey millət, o cəmiyyəti təqdir edəlim! Qəzetə, jurnala min fəxr ilə təhrir edəlim! Bang vardır, Bakı cəmiyyətinin milyonu var, Tək deyil, qeyri şəhərlərdə də bundan onu var, Bizə nə xərcləməyir, xərcləməyin də donu var, Yoxsa xidmətlərinin nə başı var, nə sonu var, İştə təqdim edəlim, hər kəsin əla xunu var. Bir ağızdan bağırıb onları təqdir edəlim! Qəzetə, jurnala min fəxr ilə təhrir edəlim! Həm Şamaxının “Üxüvvət” deyə bir məktəbi var, Necə məktəb? Nə “Üxüvvət?” neçə də mərkəbi var! Məktəbin yoxsa pulu, pulluların mətləbi var, A canım, hər kəsənin bir dini, bir məzhəbi var, Neçə min üzvü, iki sədri, beş-on məkrəbi var, Gəliz ol “məktəbi”, ol “məzhəbi” təqdir edəlim! Qəzetə, jurnala min fəxr ilə təhrir edəlim! Qaldı bir mətləb, “jurnal”, onu təfhim etmiş, “Professor” rəşidin şəklini tərsim etmiş, Göstərib xidmətini aləmə təqdim etmiş. Rus dilində bizə islamlığı təlim etmiş? Bu sayaq xidməti öz millətinə kim etmiş? Rəşidin yazdığı asarını təqdir edəlim! Qəzetə, jurnala min fəxr ilə təhrir edəlim! Sayəsində rəşidin öz dilimiz qurtulacaq, Ay can, evladlarımız hülhülü məzhəb olacaq, “Professor” rəşidin cibləri pulla dolacaq, Gər müsəlman tapıla saqqalını həp yolacaq, .............................. Gərək ol fazili, ol alimitəqdir edəlim! Qəzetə, jurnala min fəxr ilə təhrir edəlim!.. * * * Zəhmət çəkmə! İki gözüm, millətçün zəhmət çəkib çalışma, Yanıb millət oduna pərvanə tək alışma. Nə gərəkdir türk dili, canım, gözüm bizlərə? Biz uymuşuq həmişə gözəl-gözəl qızlara. Gəl bulvara, passaja gecə-gündüz çıxalım! Canalıcı marallar, löbətlərə baxalım! Danışalım, alışıb düşünəlim, güləlim! Dinləyəlim, söyləyib düşünəlim, öləlim! “Ana dili gərəkdir”, nahaq yerə bəhs açma, Biz məhv olmaq istərik, yoldaşlıqdan heç qaçma, Bizə təmiz insan tək ömür eləmək, yaşamaq, Çox eyibdir türk adın bizə daim daşımaq. Gəl gedəlim kef ilə meyxanəyə, içəlim! Həm mülkdən, millətdən, dinimizdən keçəlim! Danışalım, alışıb düşünəlim, güləlim! Dinləyəlim, söyləyib düşünəlim, öləlim! Ana dili, qardaşım, bizə mütləq zərərdir, ............................ Nə edirlər qoy etsin, olar bilər özləri. Bizim kimi heç kimin açıq deyil gözləri. Millət məslək, əqidə boş (bir) sözdür, ay canım. Gəl kef çəkək hər gecə, ay başına dolanım. Danışalım, alışıb düşünəlim, güləlim! Dinləyəlim, söyləyib düşünəlim, öləlim! Türk dililə tərəqqi etmək bizə məhaldır, Mənfəət yox, boş şeydir, ancaq böyük zavaldır. Millət üçün, məsəldir, ağlayan göz kor olar, Çox yaş tökmə gözündən, bozbaş, piti şor olar. Gəl gedəlim duxana, piyan olub qalalım! Qeyrət ilə namusu satıb içki alalım! Danışalım, alışıb düşünəlim, güləlim! Dinləyəlim, söyləyib düşünəlim, öləlim! Yaşamaqdan məqsəd həp kef çəkməkdir, vəssalam Araq, çaxır, pivədir, borş yeməkdir, vəssalam. Gəl girəlim biz sora xanımların qoluna, Fəda edək hər şeyi məhvəşlərin yoluna, Qövmiyyəti rədd edib, milliyyəti atalım! Mal ki mala yapışdı, canı-cana qatalım! Danışalım, alışıb düşünəlim, güləlim! Dinləyəlim, söyləyib düşünəlim, öləlim! * * * Student Studentik, mey içib məst olarıq, Hər gecə bir qıza pabəst olarıq, Başımız vodka ilə dolduqda, Çıxarıq səhnəyə artist olarıq. Yoxdur heç məsləkimiz, məzhəbimiz, Belə tiplər yetirir, məktəbimiz, Fikrimiz zövqü səfa sürməkdir, Yaşamaqdan tək odur mətləbimiz. Gah gülüb, gah yügürüb, gah ularıq, Gah qusub fərşi-libası bularıq, Paltarın düyməsini gah da açıb Xalqın üstün-başın azca sularıq. Yoxdur insafü sədaqət bizdə, Nə də düz-doğru rəfaqət bizdə. Qaldı tənbəlliyi sorsan, o da var, Babadan qalma bir adət bizdə. Studentik, deyilik biz realist, Aramızdan çıkamaz idealist. Sevərik təkcə cibişdanımızı, Eqayistik, ateist, sansualist. Bizləri sahəti-Şirvan yetirir, Nə ki vəhşi, cibişdan yetirir, Ay bölə ölkə abadan olasan! Bax, nə qeyrətli müsəlman yetirir! * * * Bənzətmə Göstərdi mahi-ruzə üfüqdən liqasını, Çəkdi əzançılar da obaşdan səlasını, Geydi axund, əfəndi xeyir-şər libasını, Minbərlər üstə ney tək ucaldıb nəvasını, Ta təkfir eyləsin yenə millət bəlasını. Bir yan qurub cəmaət üçün mollalar tələ, Bir yan əvamlar çəkir əfyunü nargilə, Bir yanda bənd olub hacılar zülfü kakilə, Fikrində sevdiyin gecə salmaqdı mənzilə Məsciddə vird edərkən orucluq duasını. Başdan su çox yaman bulanıb, rəngi mur qalıb, Millətdə gözlülər qırılıb, yalxı kor qalıb, Ruhanilərdə əski nüfuz, köhnə zor qalıb, Sönmüş təməddün atəşimiz, azca qor qalıb, Söndürmək istəyirlər onun da ziyasını. İş görmədən rəislərimiz şöhrət axtarır, Arif olan nə dinü nə milliyyət axtarır, Şeyxlər ayağın ovmaq üçün övrət axtarır, Zahid haram-halal aramaz, cənnət axtarır. Heç kəs eşitməyir daha vicdan sədasını Çün içkiyə cavanlarımız mail oldular, Var-yoxlarını uduzmağa tez qail oldular, Axırda dərbədər dolanıb sail oldular, Bilməm ki, istədiklərinə nail oldular? Ya qucdular ya yox, İvanın Soniyasını? Alim deyir: Cibimdə gərək ağ manat ola, Cahil deyir: Şərabü zinavü lüat ola, Dərviş deyir: Çırağım ağamdan bərat ola, Ellikdə səy edirdin fatü mat ola, İslamlığın qazır hamı birdən binasını. İşlər fənadı, bir neçə padvallar olmasa. Əllərdə rumka, boynu-kraxmallar olmasa, Yox, səhv eylədim, şələ-saqqallar olmasa, Tiryakü höqqə biz maşanaqqalar olmasa, Bu işlərin fəna görürəm intəhasını. * * * Deyim, deməyim?! Yenə dərdim təzələndi, “Kəlniyət!” Gözlərimə kül ələndi, “Kəlniyət!” Xəbərin yox nə bidətlər çıxartmış – Mərsiyəxan, şeyx, əfəndi, “Kəlniyət!” Etdiklərin bir-bir deyim, deməyim? Yox, demərəm, çün bir dəfə demişəm, Mollalardan bollu kötək yemişəm. Dedim axund, seyid, dərviş yamandı, Mənim kimi axmaqlar da inandı. İndi millət nə kül töksün başına, Ariflər də gecə-gündüz piyandı, Başqa eyiblərin yazım, yazmayım? Yox, yazmaram, çün bir dəfə yazmışam, Döyülməkdən qorxub, qaçıb dazmışam. Xəlqdən bir vaxt inciyərdim, “Kəlniyət!” Bilirsənmi, neyləyərdim, “Kəlniyət?” Məşhədiyə, hacıya, kalbalıya – Yaxşı bədyələr deyərdim, “Kəlniyət!” İşlərin üstünü açım, açmayım?! Yox, qanmaram, çün bir dəfə qanmışam, Üzdən iraq, min yerdən oxlanmışam. Dedin, köhnəpərəstlər bişuurdu, Onlar da çarəsiz dayandı, durdu. Fürsət düşcək tazələrin əlinə – Gör nə sayaq azqınlaşdı, qudurdu. Əməllərin bir-bir sayım, saymayım?! Sayacağam, sayıram, həm saymışam, Xəyanətlərin aləmə yaymışam. Tazələr, ay tazələr! Hər gün moda tazələr! Qoyun getsin bunları Barışnayla gəzələr. * * * Orucluğun proqramması Gəldi yenə orucluq Meydanə, ay can, ay can! Məscid dolub boşaldı Meyxanə, ay can, ay can! Gördükdə süfrələrdə Dolma, tərək, badımcan, Lay-lay basıb aşırram İftara mən doyuncan. Çıxsın canı baxırsa, Qonşum yetimçə Xancan, Varsın qənaət etsin – Ayranə, ay can, ay can! Əmr etmişəm səhurə Bişsin plov bu başdan. Neylim ki, tapmayır ət Kasıb-kusub obaşdan. Tapşırmışam ki, vursun Kəfkirini yavaşdan – Aşbazım aş çəkəndə – Qazanə, ay can, ay can! Həqqən orucluğun var Çox-çox mühəssənatı: Molla çəkər səlatı, Tacir verər zəkatı, İrsal edər müridlər, Peydərpey ağ manatı, Bənzər evim, otağım – Dükanə ay can, ay can! Görcək məni uzaqdan Qalxıb hamı durallar. Öpməkliyə əlimdən Sürətlə səf qurarlar. Hökm eyləsəm filanın Boynun vurun, vurarlar, Bənzər bizim cəmaət – Heyvanə, ay can, ay can! Hər kəs öpər əlimdən İzhar edər xülusi, Min məkrü hiylə ilə Mən toplaram fülusi, Kibr ilə minbər üstə Hər gün edib culusi, Hökm eylərəm ümumə – Şahanə, ay can, ay can! Kim öpməsə əlimdən, Ya verməsə ianə, Dinsizliyin o saət Əldə edib bəhanə. Təkfir oxun atıb da Tez eylərəm nişanə, Var əldə dürlü fürsət – Böhtanə, ay can, ay can! Minnət qoyub edərkən Dəvətləri icabət, Təxir ilə namazı Qıllam əda o saət, Təqvamı ta ki, görsün Vəsf eyləsin cəmaət, Zəhmət də olsa olsun – Mehmanə, ay can, ay can! Xalqın yanında artıq Olmaqçün etibarım, Təqva gərəkdir olsun Zahirdəki şüarım, Gizlində heç pis işdən Keçmək deyil qərarım, Neylim, dəyərsə, dəysin – Vicdanə ay can, ay can! İndi bir ay orucluq, Meydan dəxi bizimdir, Meydanda qaimülleyl Cövlan dəxi bizimdir. Çay, süt, yumurta, qəhvə, Qəlyan dəxi bizimdir. Xümsü zəkatü fitrə, Ehsan dəxi bizimdir. Dəvət edər cəmaət Ehsana, ay can, ay can! Hər yanə, ay can, ay can! Ay can, ay can, ay can, ay can! * * * Çəpər çəkməsin Zəmanəmiz Nuşirəvan əsridir, De bağbana, bağa çəpər çəkməsin! Bəşər daha heyvanlıqdan əl çəkib, Qoruqçu otlağa çəpər çəkməsin! İyirminci əsr – ölülər xortlayır, Görmürsənmi qoyun qurdla otlayır? Toyuq gündə bir qızıl yumurtlayır, Xoruz banlamağa çəpər çəkməsin! İyirminci əsrdir! Axmayır qanlar, Ətəkliyən yoxdur qızsın balkanlar, Partlasa da, nə eybi var, vulkanlar, Ancaq alışmağa çəpər çəkməsin! İnsaniyyət, məhəbbət xadimləri, Avropanın insaflı alimləri, Qoy himayə etsin bəhayimləri, Türkü qırdığıma çəpər çəkməsin! Avropada ilbiz, siçan yeyənlər, İslamlara vəhşi, cahil deyənlər, Edam cəzasını bəyənməyənlər, Bomba qayırmağa çəpər çəkməsin! Çox sakitdir Balkan hökumətləri, Türklərə heç dəymir əziyyətləri, Qərar qoymuş Avropa dövlətləri Serbə, Qaradağa çəpər çəkməsin! Vicdandan dəm vuran çox ali zəvat, İddiasın edir tamami isbat, Hər nə yazır, deyir, yazsın mətbuat, Tək böhtan yazmağa çəpər çəkməsin! Rəhm etmir etməsin qardaş qardaşa, Ac qurd kimi molla soxulsun aşa, Qiyamət qopsa da, düşməsin başa, Xalqı tovlamağa çəpər çəkməsin! Qoy başını arxayın yat, “Kəlniyət!” Yuxun gəlmir, get tiryək at, “Kəlniyət!” Heç kəsdən etmə ehtiyat, “Kəlniyət!” De bağbana, bağa çəpər çəkməsin! * * * Çox yaşa! Ay bərəkallah sənə, Kamil paşa! Qəlyanı çək, qəhvəni iç, çox yaşa! Türklər ərz etdi görürsüzmü ya? İştə gəlir hərbə qrek, Serbiya, “Biz hələ hazır deyiliz davaya”. Boylə cavab söylədi Kamil paşa, Afərin, əhsən belə aqil paşa! Elmü fərasət belə olsun gərək, Səbki-rəyasət belə olsun gərək, Rəsmi-siyasət belə olsun gərək, Ay bərəkallah sənə, Kamil paşa! Qəlyanı çək, qəhvəni iç, çox yaşa! Etsə də düşmən sizi hərgah hədə, Yığma qoşun, cəm eləmə sərhədə, Boş yerə etmək nə gərək ərbədə, Gər çalına zurna müridlər coşa, Haşa siz ilə bir adam sallaşa! Mastika iç, ver uruğu qəlyana, Baxmaq, əfəndim, nə gərək Balkana, İşləriniz olsa fəna, əhyana, Min vapora, qaç Yapona birbaşa! Baxma qalan xırda qohum-qardaşa! Həbs elə hər yerdə cavan türkləri, Çünki olar əyri qoyur börkləri, Düşməniniz tərsə geyib kürkləri, Sizləri hər vaxtda basarsa daşa, Təqsirini yüklə o dəm yoldaşa. Eybi nədir düşsə əgər partapart, Vur, dağıt, öldür, yıxıl öl, şartaşart, Lobyəni zeytun yağı ilə qızart, Doğra daha bamiyəni bozbaşa, Sonra toyuq köksü ilə get aşa, Qəlyanı çək, qəhvəni iç, çox yaşa! Afərin, əhsən sənə, Kamil paşa! * * * İtaliya Deyirlər daha qorxur Allahından İtalya, Keçir indi türklərin günahından İtalya. Taxsırları çox idi osmanlının əlbəttə, Tripoli vermədi istənilən səatdə. Odur ki, hirsləndilər farslar kimi bir vəqtdə, “Türk qırdı” – hökmün aldı öz şahından İtalya. Dava paroxodların minib, o dəm çapdılar, Dərnəni, Benqazini, Qirvanı qapdılar, Sonra Babanzadəni, Sadiq bəyi tapdılar, Keçmədi bunların da dilxahından İtalya. Əlbir olub qoçaqlar məqsudlarına çatdılar, Jon türklərin qolundan tutub fırıldatdılar, Tripolini bir ətək qara pula satdılar, Kim keçir, ki, keçsin öz səlahından İtalya. Arnavudlar uzatdı şalvarın miyançasın, Coşdu albanlar, qapdı tüfəngin, tapançasın, Yevropalı səbkilə çaldı Şərq kamançasın, Xoşlanmadı Məşriqin segahından İtalya. Olmadığıyçün şirin Tripolin xurması, Gəldi verdi türklərə yüngül qulaq burması. Səlah oldu aqibət, ləngər salıb durması. Yoxsa qayıtmalıydı öz rahından İtalya. Balkanlılar tərsinə geydi köhnə kürklərin, Qorxutmağa durdular Avropanın türklərin, Fürsət tapıb bunların qapdı, qaçdı börklərin, Çünki məəttəl idi külahından İtalya. * * * “Kəlniyət”ə məxsus ədəbiyyat “Kəlniyət” az çək daha zəhmət, dadaş, Xəlqi nahaq etmə məzəmmət, dadaş, Ortalığa çıxdı həqiqət, dadaş, Boş, quru sözdür, mədəniyyət, dadaş, Həqli olur hardasa qüvvət, dadaş. Cahil isə, asyalı isə adım, Avropanın da işini anladım, Atmaram onlara tərəf bir addım, Bunlar edir aləmi qarət, dadaş, Yoxdu cahan içrə ədalət, dadaş. Yox, qələt etdim, deyil əsla belə, Səhv elədim, səhvimi sən əfv elə, Arxayın ol, aç başını ver yelə, Yer üzü olsun daha cənnət, dadaş, Yox nə təəssüb, nə adavət, dadaş. Kükrüməyib köhnə neçə qanlılar. Tapdalamır islamı balkanlılar, Kəşməkəşə düşməyib osmanlılar, Olmayıb əlbir neçə dövlət, dadaş, İstəmir islama ihanət, dadaş. Təfriqə, məzhəb sözü heç varmı, yox? Ortada Allah sözü heç varmı, yox? Türkləri görmək gözü heç varmı, yox? İştə əməl, işdə üxüvvət, dadaş. Gör nə deməkdir bəşəriyyət, dadaş. Əsri-ədalətdi, canım, əsrimiz, Zərrəcə yoxdur daha kəm-kəsrimiz, Göydən enir fəthü zəfər nəsrimiz, Get yaşa asudə, fəraqət, dadaş, Yat daha rahət, dadaş! Çəkmə əziyyət, dadaş! Gözlə bu ortaqlı mal, Ta ola qismət, dadaş! * * * Ədəbiyyat (“Kəlniyət”! Al bircə qələmdən, kağız) “Kəlniyət!” Al bircə qələmdan, kağız, Tezlik ilə jurnala bu vəzni yaz, Söylə, sənin uydıcağın pişnamaz, Qopsa qiyamət, yenə də anlamaz, Olma, əzizim, başına çarəsaz. Mollaya daim başını bağla, yat, İşlə gətir, ver boğazın yağla, yat, İnciyə canın dur, ayıl, ağla, yat, Qəm tozunu özgəsi zira yumaz, Ay yazıq, ay biçara, ay anlamaz. Baxma, yalandır, qəzetə, jurnala, Söz desə hər kəs, başını yırğala, Köçsə də karvan, hələ yat, qal dala, Al külügü öz-özünə qəbr qaz, Ay yazıq, ey biçara, ey anlamaz. Get otur evdə, başına sal şalı, Sən ki deyilsən kişi, ey anqalı! Sürməni çək, ənliyi yax, qoy xalı, Yad kişinin arvadı ol, eylə naz, Tut başını, ta ki, vurulsun qapaz. Qoy sürünü səng eləsin it, pişik. Çəkmə qoyunların üçün sən keşik, Qaç da, siçan tək satın al bir deşik, Çıxma yuvandan eşiyə qış və yaz, Tut başını, ta ki vurulsun qapaz. Şükr elə Allaha, ye bozbaşını, Vur, yıxıt öz qohmunu, qardaşını, Özgə qapaz vursa, uzat başını, Səbr elə, heç vaxt eləmə etiraz, Ey yazıq, ey biçara, ey anlamaz. Səhl işini, yat, bala, müşkül elə, Sonra ayıl, dur, başına kül elə. Səbr elə Allaha, təvəkkül elə, Dərdü-bəladan eləmə etiraz, Tut başını, ta ki, vurulsun qapaz. Qarğa gələrsə gözünü oymağa, Razı ol ac qarnı onun doymağa, İstəsə qəssab dərini soymağa, Qul kimi göstər ona iczü niyaz, Əy başını, ta ki, vurulsun qapaz. * * * “Üxüvvət” məktəbi Nə oldu, Şirvan əhli bəs – Mədrəseyi – “Üxüvvət”in? Yoxsa gözə gətirdilər Tezbazar oldu hümmətin? Çatdı ya ki, uşaqların, Künhünə elmü sənətin? Yaxşı ki, qorxub az yedin, Toxluq edər təbiətin. Yoxsa axund-əfəndilər Mədrəsəni qapatdılar? Qüsl verib, hünut edib Qəbr içinə uzatdılar, Zorba, yekə qayaları Üstünə yumbalatdılar, Ciblərinə ziyan idi – Ya rüəsayi-millətin? Mədrəsənin dəyişdirib – Adın məktəb adladınız. Təcrübəli müəllimi “Təzəcə məzhəb” adladınız. Doğru deyən yazıqları “Babi məzhəb” adladınız. Qoyduz “Üxüvvət” adını – Təfriqənin, ədavətin. Mən demədimmi bir belə Boş-boşuna yalan demə, Üstü açılsa eyibdir, Pərt olusan utan, demə. Aləmi cahil adlama, Qanmayana qanan demə. İndi de sabit oldumu Öz-özünə cəhalətin? Zurna çalındı, köçdü el, Sən yuxudan oyanmadın. Düşmənə bavər etmədin, Dost sözünə inanmadın. Şairi kafər eylədin, Hər nə dedisə qanmadın. Söylə görüm ki, kimdədir – Ən böyüyü qəbahətin? Çəkdi kənara mollalar, Hər kəsən öz yaxasını. Mərsiyəxan, mürid, sofi Tazələdi çuxasını. Şiryə, qumara sərf edir Pullular öz səxasını. Kim qalacaq, deyiz görüm, Dərdinə bəs cəmaətin?! * * * Əşar (“Kəlniyət”, ağrın bu qoca naqqala”) “Kəlniyət”, ağrın bu qoca naqqala, Bircə sözüm var, onu yaz jurnala, Söylə bizim tənbələ, yat, qal dala, Yorğanı çək başına, sən çulğala, Barmağını burnuna sal, qurdala. Ay hacı, ay məşhədi, ay kəblayı, Ay əmi, ay molla, a bəy, ay dayı, Qəlyanı çək, tiryəki at. İç çayı, Yax hənanı, ver uruğu saqqala, Get hamama, yat, yuxula, qal dala. Elmü ədəbdən usanıb nifrət et, Çıx küçəyə, dadlı söyüşlər eşit, Molla təki sən qoyun ardınca get, Çıx qayadan at özünü parçala, Düş, yıxıl öl, yat, yuxula, qal dala. Etmə həvəs məktəbə ya sənətə, Heç biri dəyməz buların bir çetə, Adət elə fəhləliyə, zillətə, Hambal olub daş daşı, çap, yorğala, Sonra uzan, yat, yuxula, qal dala. Olma xoruz, get toyuq ol, banlama, Etmə məzəmmət, özünü danlama, Vəzü nəsihət eşidib anlama, Söz deyənə saqqalını yırğala, Rahət uzan, yat, yuxula, qal dala. Kursu qutar, qoltuğa al papkanı, Qaşlarının üstünə qoy şapkanı, Batsa elin, çək başına yorğanı, Tərbiyəni böylə verir uşkola, Yoxsa sən azdın yolunu, ay bala? Vur qumarı, iç çaxırı, nuş elə. Milləti-islamı fəramuş elə, Mariya, Sonyanı dərağuş elə, Hər kəsə ki, çatdı gücün, tapdala, De, yalanı, doğru sözü daldala. Quldur olub ev tala, qanlar axıt, Açsa kim ağzın, təpəsin vur, dağıt! Çeynə ətin qardaşının xırta-xırt, Xəncəri çək, vur, iki böl, şappala! Rahət uzan, yat, yuxula, qal dala. * * * Ədəbiyyat (“Kəlniyət!” Ey dərdimizin dərmanı”) “Kəlniyət!” Ey dərdimizin dərmanı, Dinlə, sözüm çox da deyil tulanı, Sən tanımırsan bu bizim mollanı, Başın üçün, yoxdur həyası, qanı, Halvanı görcək unudur Quranı. Kərbəlayı, molla cibişdanqulu, Xalqı soyub bangə qoyubdur pulu, Bircə deyən yox ona “ay bambılı”, İndi ki, tərk etməlidir dünyanı Sən niyə dördəlli tutubsan onu?” Dəmbədəm ülgüc-bülövün savlayır, Milləti min hiylə ilə tovlayır, Körpə, yetim cücələri ovlayır, Çox iti qaynaqlıcadır tərlanı, Gör necə viran eləmiş İranı. Kuçədə naz ilə edərkən xüram, Lütf edib almaz füqəradan salam, Kasıba hərgiz eləməz ehtiram, Daim özün eylə tutar sallanı, San bu cənab xəlq eləmiş dünyanı. Pullunu görcək su kimi axmayır, Otduğu yerdən ayağa qalxmayır, Üzdən iraq, ağ üzünə baxmayır, Minbərə tərlan kimi ta tullanı, Püskürür, atəş sovurur hədyanı. Bir neçə qansız, həyasız adəmi, Cəm eləmiş başına, yoxdur qəmi, Xəncərin indi kəsir ardı, dəmi, Hər gecə bir yanda yeyir büryanı, Sonra xoruldatmadadır qəlyanı. Kəndi dilənçiykən, adı ağadır, Xalqa rəis olmuş, özü çağadır, Fikri fəqət milləti soymağadır, Yoxdu fəzilətlərinin sayanı, Bəsdi daha, ərzim olar tulanı. * * * “Səni mən sevməyirəm, sevməyirəm...” Bir zaman millətimiz alim idi, Bilmirəm noldu ki, yatdı əbədi. Get-gedə qəflət edib elmə dedi: “Səni mən sevməyirəm, sevməyirəm”. Cahil olduqda, qapandı gözümüz, Qanmadıq, evmizi yıxdıq özümüz, Sənətə, elmə bu oldu sözümüz: “Səni mən sevməyirəm, sevməyirəm”. Rövzəxan söydü bizi hiylət ilə, Xalqın ağzın qapadı lənət ilə, Anlayan şəxsə dedi nifrət ilə: “Səni mən sevməyirəm, sevməyirəm. Mollalar təfriqəyə oldu səbəb, Çıxdı yetmiş ikidən çox məzhəb, Dedi yek-digərə bunlar əğləb: “Səni mən sevməyirəm, sevməyirəm”. Zillətə cəhlə düşəndən bu yana, Düşmən olduq mədəniyyətlə fəna, O bizə söylədi, bizlər də ona, “Səni mən sevməyirəm, sevməyirəm”. Yar ararkən özünə Sonya xanım – Deyirik gəl başına mən dolanım, O bizə söylər: “İtil, get, a canım! Səni mən sevməyirəm, sevməyirəm!” Çatcaq övladımız on beş yaşına, Qətlü qarət dolur ancaq başına, Deyir öz qohumuna, qardaşına: “Səni mən sevməyirəm, sevməyirəm”. Günü-gündən işimiz oldu yaman. Rahətü afiyyətü əmnü əman, Əlvida etdi bizə, qıldı bəyan: “Səni mən sevməyirəm, sevməyirəm”. * * * Şeir yaxud mer Şerin nə demək olduğunu qarelərimizin bilməyinə şəkk və şüb- həmiz yoxdur. İndi biz merin nə demək olduğunu bildirmək istəyirik. Bax, budur, “Ələmdar” adlı qəzetdə beləcə bir şey yazılmışdır. Həmin meri yazmaqdan qabaq bilmək gərəkdir ki, “Ələmdar” nə deməkdir? Yəni bayraq tutan, habeləcə, bununla biz biləcəyik ki, türk aləminin bayraq tutanı nə qanacaq və nə fikrin sahibidir! Pəh, pəh afərinlər olsun, Allah yaman gözdən saxlamasın! Gələlim şairin kamalına. Daha orası şayani-heyrət bir şeydir. Əgər böyürdən bir nəfər qayıda, deyə ki, “heyf ol kağız-mürəkkəbdən. Otlamaq yaxşıdır belə təbdən” nahaq demiş olar. Biz ancaq o merlərdən bir-iki sətir nümunə üçün yazıb vıstavkaya göndərmək üçün oxucularımıza təqdim edirik. Mer bir qəsidədir və beləcə başlanır: Əl-həqqu caə həmdən, ya eyyuhəl-əfazil Qülvəllikey tüsafir min indəna əl batil. Təxlisi-Mülkə çarə varsa bu kəşməkəşdə, Fikrimcə əvvəl Allah, sonra duayi-kamil. Mənasının nə demək olduğunu soruşsanız, onu nə mən bilirəm, nə siz bilirsiniz, nə də yazan özü bilir. Ancaq bu qədər var ki, sözün təhə- rindən tərifnamə yazıb bir böyük şəxsi mədh edibdir, tainki puldan- muldan alıb cibişdanına qoysun. Bu merlər çox gözəl olduğundan bizim də xoşumuza gəldi ki, ona bir nəzirə yazaq və beləcə də yazdıq: Bilməm nasıl çobansan, ey merbafi-cahil – Kim, bal kimi şirindir səncə səmi-həlahil. Qoşmaqlığa kotanə, yaxud ki, bizləməkçün, Heç bir naxırda olmaz, hərgah sənə mümasil. Təsdiq edər təbabət kim, olmusan müxəbbit. Rəyin cünuni-mütləq, fikrin xəyali-batil. Türklər nicat tapmaz heç şəkki-şübhə yoxdur. Ta vardır ortalıqda min sən kimi ərazil. İdrakını qaraltmış xaliq, odur ki, yatdın – Bunca çalındı zurna, düşdü yerə qəvafil. Övsafını kitabət etmək kifayət eylər, Zira ki, öz qəsidən olmuş o vəsfə şamil. * * * Ədəbiyyat (“Bəsdi daha “Kəlniyət!”) Bəsdi daha “Kəlniyət”, Yazma Belə yazını, Etmə məzəmmət nahaq, Rozəxanı, qazını. Çəkmirsə millət əgər Bu firqənin nazını Bəs de görüm bunların Kim azdırır vazını? Min ayə tövciyə qıl Bundan sora qanmaram, Vəz, nəsihət nə qədər – Etsən də aldanmaram. Nə şeyxə, nə arifə Heç vaxt tovlanmaram. Hər kəsə gəlsən də gəl, Gəlmə mənə bazini. İnan ki, zəhləm gedir Qəzetdən, jurnaldan. Gəl bir qədər bəhs edək, Zülfü xətü xaldan. Çəkmə bu millət qəmin, Danış bar az haldan. Unut canım, “Kəlniyət”, – Müstəqbəli, mazini. Bu dünyada nə gördük, Ta çalışaq, sağ qalaq? Qalsaq da pəkraq odur Kor, şil ya axsaq qalaq. Qəm çəkmə, vur podnosu, Götür müxəmməs çalaq. Çağır Tatvos kirvəni De, kökləsin sazını. Mən dadmışam cahanın Çox təlxü şirinini. Müsəlmanlar itirmiş İslamını, dinini. Ariflərin anlayar Millət də təlqinini, Hər vaxt ölü eşitsə Mollanın avazını. Hiyləgər dövranı gör Xalqı ipdə oynadar. Milçəyə bax, milçəyə Xortumuyla fil udar, Gör necə zəmanədir Rindi zahid aldadar. Ruzigarə baxginən Dovşan tutur tazını. * * * Ədəbiyyat (“Ey “Kəlniyət!” Ey xatirinin zövqü savası”) Ey “Kəlniyət!” Ey xatirimin zövqü səfası, Yalnız demə kim, mollaların boşdu qafası, Varsa oxumuş kimsələrin mehrü vəfası, Neyçün dayanır boş-boşuna bəs ürəfası? Səndən kömək istər dəxi millət züəfası, Tənqid odunu yağdır, o mikrobları yandır! Çal suri-Srafili, bu əmvatı oyandır! Yox diqqət edən, müftə yeyənlər havalandı, Xalqın arasında hərə bir rütbə qazandı, Sonra hamı birdən ki, dolandırdı sapandı, Daş atdı, durulmuş suyumuz tezcə bulandı, Durma daha, endir qapazı, iş yavalandı, Tənqid odunu yağdır, o mikrobları yandır! Çalsuri-Srafili, bu əmvatı oyandır! Bəy dəhyek alır, molla yığır xümsü zəkatı, Bu müftə yeyənlər taladı kəndi, dəhatı, Şərqin qoxumuş, doğrusu, meydani-həyatı, Dəf etmək üçün himmət ilə bu həşəratı, Tənqiddir, əlbəttə, bunun rahi-nicatı, Tənqid odunu yağdır, o mikrobları yandır! Çalsuri-Srafili, bu əmvatı oyandır! Əsrari-xudanı demə cahillərə, gizlə, Hər vaxt ulağa getməsə, vur, dürtmələ, bizlə, Aç əhli-riyanın işinin üstünü, izlə, Tut arxasını, vur yerə, bas qarnını dizlə, Murdarlığı at, aləmi-islamı təmizlə, Tənqid odunu yağdır, o mikrobları yandır! Çalsuri-Srafili, bu əmvatı oyandır! Sən get birinin surini borc al, Ərşin damının üstünə çıx, aləmə səs sal, Bu məhşəri-əmvat oyana bəlkə bu minval, Fisqin duyulub indi ki,oldun sofi saqqal Çal, sevdiciyim, çal mələyim, çal gözəlim, çal, Tənqid odunu yağdır, o mikrobları yandır! Çalsuri-Srafili, bu əmvatı oyandır! * * * Odessa xəyalatı Gündən-günə zülmün, a fələk, lap betər oldu, Hər kəs özünə çul toxudu, bəxtəvər oldu. Baş götdü yetim Məmdəli, qaçdı, gedər oldu, Mülkündən, evindən kürünüb dərbədər oldu. Qucmuş dizini, indi bu cür fikr edər oldu: Əfsus, bütün səylərim bisəmər oldu, Səd heyf ki, zəhmətlərim axır hədər oldu. Lənət gələ dünyayə ki, bimehrü vəfadır, Tüf dövrü zəmanə, hər işi dərdü-bəladır. Halım nə yaman, kövkəbi-bəxtim nə qaradır. Səyim necə bifaidə, halım nə fənadır. İran şahı – qürbət çölü, ayə bu rəvadır? Əfsus, bütün səylərim bisəmər oldu, Səd heyf ki, zəhmətlərim axır hədər oldu. Asudə babam əllicə il sürdü hökumət, Yevropaya dörd dəfə gedib, qıldı səyahət. Səhv etdi atam, xalq adını qoydu “ədalət”, Məşrutəni bilməm nə qanır heç bu cəmaət. Tək mən yazıq oldum, belə bica yerə bədbəxt, Əfsus, bütün səylərim bisəmər oldu, Səd heyf ki, zəhmətlərim axır hədər oldu. Toplandı cəmaət ki, gərək əncümən olsun, Söz verdi atam, eybi nədir, sizdeyən olsun, Növbət mənə çatdıqda, dedim, mən bilən olsun, Olmaz bu ki, şah ilə gəda haqda tən olsun? Ancaq mənə tabe gərək, əhli-vətən olsun! Əfsus, bütün səylərim bisəmər oldu, Səd heyf ki, zəhmətlərim axır hədər oldu. Quranə yəmin etdim isə, sonra unutdum, Əhrarı, fədailəri birdən topa tutdum. Zənnimcə, fəsadın bulağın yaxşı qurutdum, Viran elədim məclisi-İranı, uçurtdum. Tapdısa qumarbazlar əlimdən özüm uddum. Əfsus, bütün səylərim bisəmər oldu, Səd heyf ki, zəhmətlərim axır hədər oldu. Bu nanəcib iranlı ilə xeyli savaşdım, Gördüm ki, şuluqdur işim Avropaya qaçdım. İnsaflı adamlarla bir az vaxt yanaşdım, Gəldim yenə İrana, təzə mərəkə açdım, İş tutmadı, çarəm kəsilib sonra uzaşdım. Əfsus, bütün səylərim bisəmər oldu, Səd heyf ki, zəhmətlərim axır hədər oldu. Qaçdımsa da, gec-tez yenə İranə mənəm şah, Fikrimdə bu var kim, qayıdam İranə gah-gah. Olmuşsa da büryani-pədər, süxteyi-gümrah, Olmaz üləma ilə xəvanın mənə ikrah, Mən xəl olunam, heç bu rəvadırmı, sən allah?! Əfsus, bütün səylərim bisəmər oldu, Səd heyf ki, zəhmətlərim axır hədər oldu. * * * Rozəxan Get, axund, bir qara əbayə bürün, Bir əlin millətin cibinə uzat. Bir əlin kömləyin yaxasına at Minbər üstündə xalqa böylə görün. Bu təmaşaya el də aşiq olur: “Gözə bir aləm eyləyir izhar” Əhli-məclis ki, başların açalar, Şırpa şırp sillə, yumruğu vuralar. Yığılar çoxca dirhəmü dinar, Arizuna demək müvafiq olar. Aç axund, kömləyin yaxasın, aç, Xalqı aldatmağa yalanları saç, De ki: “Ey millət, ağlamaq dəmidir, Ağla, yoxdur vəfası dünyanın, Ağlamaq borcudur müsəlmanın. Çünki bu ay, elin məhərrəmidir Xəlqin olmaz da xərc parələri Rozaxanə, axunda, tüllabə, Pilova, qəndə, çaya, cüllabə, Millət uyduqda bu şirin xabə Əqlinin heç qalarmı bir əsəri? Abad olsun görüm bu İranı, Qoydu ağlar günə müsəlmanı! * * * == Taziyanələr == “Varsa doğru sözə həvəs səndə” Varsa doğru sözə həvəs səndə “Kəlniyət”, durma gəl bizim kəndə. Üç nəfər düz adam sənə tanıdım: Hac Xasay, hac Səməd, Əlibəndə. Heç Biri öz tüpürdüyün yalamaz, Verdiyi sözləri geri alamaz. * * * Teleqraf gündə verir xalqa xəbər Telqraf gündə verir xalqa xəbər Balkan əhvalına dair yalanı. Döndərib bir sürü dilsiz qoyuna Türklərin əsgəri tək aslanı. Yetişir Sofiyadan tazə xəbər, Getdi bolqar qoşunu çox irəli. Bir deyən yoxdu, canım, boylə isə Qırx kəlisanı neçün verdi geri? * * * “Ruskoye slovo”, “Novı vremya” “Ruskoye slovo”, “Novı vremya” Balkandakı vulkanları yandırır, Dəm vurarkən insaniyyətdən bu əsr, Qüruni-vüsəta vəhşiyyəti andırır. Balkandakı müharibəyə Menşikov bu gün “Hürriyyəti-əzimə” – deyə qoymuş ad neçün? “Yekdigərə məhəbbət ediniz!” əmr edib Məsih, Etmir bu qövli-əqdəsə bəs etiqad neçün? Qəzetlərin iyrənc yalanlarından İnsan olan kəsin könlü bulanır. Şaqqıldadır damağını Menşikov, Turşu yemiş kimi ağzı sulanır. * * * “Var idi heç olmasa Şirvanda beş-üç il qabaq” Var idi heç olmasa Şirvanda beş-üç il qabaq Məscidin cünbündə tək bir əhli-sünni məktəbi. Şiə, sünni birləşib batinləri birləşməmiş Ooydular adın onun haşa “Üxüvvət” məktəbi. Ortaya çıxdı balıq, xərçəng, ördək yoldaşı, Mollalar bilməm dağıtdı, ya cəmaət məktəbi. * * * Teleqraf müxbiri şərm eyləməyir Telqraf müxbiri şərm eyləməyir, Döndərib aslana balkanlıları. Tutdurur sərçə kimi minlər ilə Hər vuruşda yazıq osmanlıları. Balkanlılar müttəfiqən çalışır Rum elinin tutanda bir köyünü. Telqrafçı deyir: “On şəhr alındı!” Allah yıxsın yalançının evini. * * * Bölgü-bölgü olmuş bu gün Türkiyə Bölgü-bölgü olmuş bu gün Türkiyə: Bir dəstəsi məşrutiyyət istəyir. Bir firqəsi istiqlaliyyət sevir, Bir dəstəsi cümhuriyyət istəyir. Heç kəs düşünmür kim, bu firqəbazlıq Məğlubiyyət, məqhuriyyət istəyir. * * * Ata çıxan ağacı oğlu budaq-budaq gəzər Dünən gecə bikar qaldığıma görə durdum ayağa, bayır-bucaq pal- tarımı geyib başımı bulaya-bulaya qətiteyyi-mənzil edib getdim yetişdim kluba. Gördüm üç cüt bir tək müsəlman “ürəfaları” var. Bunların bir hissəsi qumar və bir hissəsi içkiyə məşğuldur. Burası təəccüblü bir şey deyildir. Çünki indi içki içməmək və qumar oynamamaq eyibdir. Buna sözümüz yox: fəqət bir şey məni təəccübləndirdi. İçki stolunun başın- da əyləşənlərdən birisinin altı yaşında oğlu da yanında vardı. Atası oğlu üçün stəkana pivə töküb qabağına qoyduqda oğlu ona protest eləyib çığırdı: Yox, ata, mən pivə içməyəcəyəm, mən şərab içəcə- yəm. Nə isə, stəkanı atası doldurdu. Uşaqcığın, inan ki, əli tutmurdu, gücü çatmırdı stəkana. Xülasə, kəmali-iştəha ilə nuş elədi. Bunu gördükdə dedim, bəli, bizim yevropalaşmağımız elə belə olar... “Ata çıxan ağacı oğul budaq-budaq gəzər”. İndi bu məsum balanın görünüz ki, gələcəyi necə parlaq və ziyalı bir isan olacaqdır. Bizlərin içki məc- lisimizi görənlər bilər ki, nə qədər ədəbli-ədəbli sözlər orada danışılır və elə uşaqların tərbiyəsinə nə qədər faydası var. O cümlədən haman saat orada oturan ağalardan birisini gördüm, ayağa durub, tufana tutul- muş gəmi kimi valaylıya-valaylıya papağını da əyri qoyduğu halda mənə xitabən: – Ağa Şeyx Şeypur! Şairin bir beyti bu saat xatirimə düşdü – dedi: “Nihali-sərvdir qaşın nun ol nihal üzrə, Misali-nöqteyi-nun xalın ol müşkin hilal üzrə”. ...Yaxşı, bircə de görüm qaşın nunə nə şəbahəti? Nunun ağzı yuxarı, amma əyri qaşın ağzı aşağa, bunda heç bir mü- nasibət görmürəm. – Ha ha ha... – dedim – bəli, bəli, afərin sənin bu zirəkliyinə, çox yaxşı anlamısan. Yəni taxsır səndə deyil, şairlərimizdədir. O elə demə- səydi, sən də belə deməzdin. Türkün bir misalı var: “Ata çıxan ağacı oğul budaq-budaq gəzər”. Hə, indi qulaq as, mən də səninçün birisini deyim: – Yüz il bundan müqəddəm nemsə şairlərindən məşhur Şiller “Eşqiyalar” adlı faciəsində bir bahadırın dilindən deyir: “Nə hiddətlənirsən, deyəsən gedib türkləri Yevropadan çıxaracaqsan”. Odur ki, indi Yevropanın yetişmiş uşaqları da həmin sözləri küçələrdə deyirlər! Pəs keçmiş rəhmətliklər yaxşı demişlər ki, “Ata çıxan ağacı oğlu budaq-budaq gəzər”. * * * == Mənzum məktublar == Dostum Mirzə Abdulla Şaiq cənablarına Şaiqa, neyləsin axır, söylə, biçarə vətən? Tapmayır səhhət üçün dərdinə bir çarə vətən. Yoxdur ümmidi-şəfa hali-pərişanında, Oxşayır çox belə bir xəstəvü bimarə vətən. Vətən oğlanları müstəğrəqi-xabi-qəflət, Tuş olubdur neçə min zalimi-xunxarə-vətən. Doğranıb tiği-cəfa ilə mübarək bədəni. Çəkilib zülm ilə Mənsur kimi darə vətən. Ucalıb göylərə ətfali-vətən fəryadı, Qan ilə yazmış “ənəlhəq” dərüdivarə vətən. Vətən övladı ki, qəflətdə yatıbdır şəbü ruz, Şaki olmaz, nə əcəb, Əhmədi-muxtarə vətən. Hanı Faruqi-müəzzəm, hanı ol əzmi-qəvim – Ki, kəramət ilə qalib ola əşrarə vətən? Hanı ol şiri-xuda kim, özü yetsin dadə, Dinü millət gedir əldən, yanır odlara vətən? Hanı Bağdad kütubxanəsi, Harun dövrü – Ki, təvəffüq edə islam ilə küffarə vətən? İbni-Xəldun, hanı Əllamə, hanı ibnər-Rüşd? Fəxri-Razi hanı razın deyə ol yarə vətən. İbni-Sina hanı, Sədra hanı, Firdovsi hanı – Ki, mübahət edə bu əsrdə onlara vətən?! Bəradər! Biz əgər olsa idik ayeyi-qurana müti. Olmaz idik belə sərgəştəvü avarə vətən. Yenə bu dərdlərin çarəsi Bakidən olur. Çeşmi-ümmid tutubdur ora həmvarə vətən. Dəm o dəmdir ki, vuraq dəmi-ünsiyyət, Bəsdi bu cəhli-şəqavətlə yana nara vətən. Vətənin illətinə beyti şəfadır Baki, Bu məkandan tapacaq çarə dili-zarə vətən. Çeşmeyi-abi-həyat orda olur çün cari, Xızrı rəhbər qılıb ol mərdümi-huşyarə vətən. Xassə bu dərdə gözəl nüsxələr “İrşad” yazır, Gələr ol niqti-Məsiha ilə köftarə vətən. Çoxdur ümmid bu tədbir ilə tapsın Səhhət, Dəf olub illəti qəmdən dəxi qurtarə vətən. * * * Yazmam! Firidunbəy Köçərli cənablarına “Yazmısan tazə nə şeylər? – deyə sordun məndən, Ruhumun tarına mizrabzən oldun, qardaş! Sabir ilə belə məktubu çox aldıq səndən, Hər nə yazdıqsa, ona bani sən oldun, qardaş! Bir zaman Nasehü tərrah ilə Sabir, bəndə, Yaşayırdıq hamımız qəflət ilə fərxəndə. Birimiz mərsiyəguluqda böyük şair idi, Birimiz sağərə mail, birimiz cananə. Birimiz həcvdə Yəğma kimi çox mahir idi, Laübalı keçinirdi günümüz rindanə. O pərişan yuxudan sən bizi bidar etdin, Doğru, düz yolda çalışmaqlığa vadar etdin. Leyk çox keçmədi dövran bizə bidad etdi, Ax, o cəmiyyətimiz tezcə pərişan oldu. Mövti-Tərrah o səfa bəzmini bərbad etdi, “Sabir öldü” – demirəm, şer evi viran oldu. Yazmağa mane olur təfriqə düşdüklərimiz. “Ağlaram yadıma gəldikcə gülüşdüklərimiz”. Yazamam, məndən olubdur daha bizar qələm, Mən təfəkkürdə, o sakitliyə məcbur olmuş. Yazamam, boğmadadır ruhumu böhranü ələm, Xələcanlarla könül çarpmada rəncur olmuş. Boş kağızlarda qələm cızsa da göz yaşlarımı, Qıymaram heç unudam sevgili yoldaşlarımı. Ah, o gözlər ki, nigahilə dilü didələrim – Açılırdı, daha bir də məni şad etməyəcək. O dodaqlar ki, gülümsənməyi ilə kədərim – Qaçılırdı, məni “Səhhət” – deyə yad etməyəcək. Ah, o gözlər yumulub tozlar ilə dolmuşdur, O dodaqlar bürüşüb qonça kimi solmuşdur. İştə bundan acı, bundan əzici qəm ki, bəşər Ağlamaqdan da yenə dərdinə tapmaz çarə, Zədələndikcə, zəhərləndikcə bir də sevər – Ki, sürünsün yenə, çox ömr eləsin biçarə, Uşacıqlar kimi baziçələrə aldanaraq, Mütəsəlli olar, istər daha artıq yaşamaq. * * * Bir məktuba cavab Sorma dəxi sorduğun əhvaldən, İştə, bəidəm bu gün iqbaldən. Verməz, onunla belə, qəlbim riza Xaliqimə qarşı edəm iştika. İstəmirəm görsənəm insanlara, Qoy atılım guşeyi-nisyanlara. Xatirə heç kəs məni qoy almasın, Namü nişanım əbədən qalmasın. Mən bu cahan içrə vəfa görmədim, Seyrü sülukunda səfa görmədim. Aciz, yazıq bəşərlərə rəhm etməyən qəza, Səndən məni ayırmağı da etmiş iqtiza. Tək bir səninlə haq mənə qılmışdı mərhəmət, Vermişdi fikrü halətimizcə müvafiqət. Sənsiz vətəndə bir qəribəm, qan olur könül, Məşhər qopur başımda, xüruşan olur könül. Səbr eyləmək olarmı bu müşkül müsibətə – Kim, bir də röyətin daha qalsın qiyamətə?! Yatsam yuxumdasan, oyaq olsam xəyaldə, Qarşımda, gözdə, qəlbdəsən cümlə haldə. Könlüm yanar, san od basılıb qəlbi-zarıma, Hər dəm saçar alovlu su gözdən kənarıma. Dünyada hiss eylədiyim ibtilaların, Ən cangüdazıdır bu taməmən bəlaların. Amalü arizularımız qaldı natamam, Zalımdan adil Allah özü alsın intiqam! * * * Naseh Naseh, ey nüsxeyi-kübrayi-kamal: Naseh, ey gövhəri-dəryayi-kamal! Lütf ilə bizləri şad etmişdiz. Sabiri, bəndəni yad etmişdiz. Oldu məktubi-şərifiz vasil – Dəsti-şükranımıza, əlhasil. Oxuduq cümlə nəsihətlərizi, O gözəl, dadlı məzəmmətlərizi. Buyurursuz ki, uyub dünyayə, Şeri əldə elədiz sərmayə. Şair olmaqda ikən sizlərə nam, Kəsb üçün məktəbə etdiz iqdam. Şair azadə gərək, azadə, Laübali dolana dünyadə. Yaza vəsfi-ruxi-yarü xətü xal, Oxuyanlar ola ta kim, xoşhal. Sizlər azadə ikən olduz əsir, Şüəra rəsmini etdiz təğyir, Əhli-hal ikən olub maili-qal, Olmusuz həmdəmi-cəmi-ətfal. Doğrudur, sözləriniz, can Naseh, Ey hünərməndi-süxəndan, Naseh! İltifat etsəniz, ey alicənab, Verərəm mən də cəsarətlə cavab: Bu zaman siz buyuran köhnə üsul – Eyibdir, eyib deyildir məqbul. Çünki indi dəyişib vəzi-cahan. Başqadır, başqa təqazayi-zaman, Varsa təlimə bizim rəğbətimiz, Biləsiz kəsb deyil niyyətimiz. Biz pula, dövlətə mail deyiliz, Rəsmi-dirinə də qail deyiliz. Fikrimiz tərbiyeyi-millətdir, Qəsdimiz millətə bir xidmətdir. Siz bələdsiz ki, bizim şəhrimizə. Bu da məlumdur, əlbəttə sizə: Millətin beş sənə bundan əqdəm. Yüz nəfərdən biri tutmazdı qələm. Yaza bilməzdi lədüniyyatın, Dəhrdən duyduğu hissiyyatın, Kim ki, yazsaydı, beş-on sətr sözü, Gərək ardınca gedəydi həm özü. Yazdığın ta oxuyub andırsın, Mətləbin başqasına qandırsın. Leyk bir bax ki, bu gün Şirvanda, Gör necə əhli-qələm var onda? Hər biri şərh edər öz əfkarın, Nəşr edər aləm ara asarın. Müqtədirdirlər o növi ki, tamam Bəyənir yazdığını xasü əvam. Elə kamilləri var bir payə, Yaraşır qibtə edə həmsayə. Bu bizim qeyrətimizdəndir, əvət, Bu bizim himmətimizdəndir, əvət. Bir də hərgah ki, sizə gəlsə bənd Bizim əşardakı səbki-cədid. Həm o babətdə də biz məzuruq, Çünki biz tərbiyəyə məmuruq. Narəva adət olub bundan əzəl, Şüəra cümləsi yazmış da qəzəl. Nə qədər olsa da şirin məzmun, Nə qədər olsa da ecaznümun, Elm, əxlaqi ki, haiz olamaz, Bizcə heç vəchlə caiz olamaz, Bu sözümdən o deyil qəsdü murad – Ki, həqarətlə edəm mazini yad. Haşalillah toxunam əslafə, Gər toxunsam, toxunar insafə. O imiş xahişi ol avanın. Şair ayinəsidir dövranın. Çün budur lazımeyi-istibdad, İşrətə, qəflətə uysun əfrad. Müstəbidlər yaşamaqçın rahət, Şairi əldə ediblər alət. Bəxş edib şairə ənamü səlat, Rahət etmiş bu da imrari-həyat, Gecələr məst, günüz dürdi-xumar. Yatmışı yatmış edərmi bidar?! Mədhü tövsifü qəsaid yazmış, Qəzəliyyatü fəraid yazmış. Nəzm edib ləhvü ləəb, həzliyyat, Dürlü əxlaqı pozan həcviyyat, Xalqı əfsanəyə işğal etmiş, Bir böyük milləti iğfal etmiş. Harda bir dahi olubsa peyda, Müstəbidə edərək istiğna, Xalqın iyqazına dair bir əsər – Yazmış isə, qazanıb nifrətlər. Sonra təkfir eləmiş alimlər. Öldürüb, həbs eləmiş hakimlər, Bu səbəbdən neçə yüz milyon qövm Olmuşuq cəhl ilə müstəğrəqi-novm. Qalmışıq çox geri hər millətdən, Bixəbər elmlə həm sənətdən. Deyərik qonşuya etdikdə nigah: – Bizi, haşa, belə istər Allah! Deyil ismimə müvafiq bu kəlam, Buyurulmuş: “Ucalansın islam!” Nə ki olsun bu səyaq xarü zəlil, Cahilü acizü möhtacü səfil. Hər müsəlman görə bu halı müdam, Ona laqeydlik olmazmı həram? Borcumuz indi nədir, eylə bəyan? Etməyəkmi yenə yoxsa həyəcan? Yazalımmı yenə də rindanə? Duralımmı bu qəmə biganə? Yox, gərək biz gecə-gündüz çalışaq, Dürlü-dürlü zəhəmata alışaq. Qorxmayar rəncü üqubətlərdən, Qurtaraq bəlkə bu zillətlərdən. * * * Bəradərim Firidunbəy Köçərli cənablarına Möhtərəm qardaşım, Firidunbəy! Yenə şəfqətlə halımı sordun, “Yeni şeylər nə yazmısan” – deyərək Könlümü duyğularla doldurdun. Qoy deyim şərhi-halımı, dinlə, Dərdimə sən də ortaq ol, inlə. Nə yazım mən bu qəmli zülmətdə? Nurdan heç əsər, nişan yoxdur. Vətənim adlanan bu qürbətdə, Nə də əfqanımı duyan yoxdur. Getmiş əldən rəfiqi-sadiqlər, Dövrəmi çulğamış münafiqlər. Bu qaranlıq mühitim içrə mənim Qulağım həbs, gözlərim dustaq. Yumuruqla möhürlənib dəhənim, Olmuş ağzımda sözlərim dustaq. Qalmışam matü acizü məbhut, Etmişəm labüd ixtiyari-sükut. Yoxluq uçurumna el yüyürdükcə, Çox bağırdım, axırda batdı səsim. Bu müsibətli halı gördükcə, Ağlamaqdan kəsildi lap nəfəsim. Keçdi mazi, bitir əzab ilə hal, Üzümə gülməyir həm istiqbal. Fərz ediz çox uzun, geniş bir otaq, Orda iskamyalar qoyulmuş ola. Üzərində beş-on dəcəl, kür uşaq, Qara lövh, ağ təbaşir olmuş ola. Bunların mən bu halda həmdəmiyəm, Deməli, zahirən müəllimiyəm. Nə deyim, lakin əlaman, qardaş, Hər gün onlar sorur mənim qanımı. Bağrım odlandı, yandı, can qardaş! Bu tifillər çürütdülər canımı. Hərə bir dərsə etina etmir, Heç kəs öz təklifin əda etmir. Türklük, islamlıq iddiası ilə Öz dilin bilmək istəyən yoxdur. Əcnəbi ruhunun havası ilə, Vətənin, millətin sevən yoxdur. Atalar verməyir heç əhəmiyyət, Sönmüş onlarda hissi-milliyyət. Burda dərs verdiyim beş-on ildir, Deyirəm hər zaman ki: “Qeyrət edin, Türk dili bir gözəl, şirin dildir, Onu öyrənməyə həmiyyət edin”. Etməyir kimsəyə sözüm təsir, Oluram gündə bir sayaq dilgir. Dürlü manelər olmasa sözümə, Odlu bir nəğmə yazmaq istəyirəm. Gələcək əsrlərdə mən özümə Şanlı bir qəbr qazmaq istəyirəm. Lakin övzai-haldan məyus – Olub etməkdəyəm müdam “əfsus...” * * * 9 mart Cəmo Cəbrayılbəyliyə Ey sevgili yavərim Cəmobəy! İstəkli bəradərim Cəmobəy! Ey xatirimin səfası Aciz! Ey gözlərimin ziyası Aciz! Bu tazə gələn ilin mübarək, Etsin sənə xaliqin təbarək! Ovqatın ola səndü firuz! Hər dəmdə misali-eydi-novruz Səd şükr ki, qış tükəndi, bitdi, Novruz gəlib, bahar yetdi. Bitsin o sayaq zəmani-firqət, Didarını ta edim ziyarət. Qardaş, necə ki, bəlayi-hicran, Əhvalımı eyləmiş pərişan, Bülbül də mənim kimi o minval Olmuşdu cahanda müztəribhal. Etmişdi hücum ləşkəri-dey, Qar, şaxta, soyuq, duman peyapey Vermişdi çəmənlərə xəsarət, Bağ-bostanı eyləmişdi qarət. Şiddətli külək, acı boranlar, Tutqun, qara ən qəliz dumanlar Könlüm kimi aləmi xərabə – Qılmışdı, salıb həm iztirabə. Əsdikcə ağu kimi soyuq yel Guya atılırdı min şrapnel. Qar danələri yağırdı bu hal, Gül mülkünü eyləmişdi pamal. Çıxmışdı göy üzrə səbrfərsa, Qisvətli bulut çepellinasa, Bombardman eyləyirdi xakı, Çatmışdı çiçəklərin həlakı. Yanmışdı bucaqda həp ocaqlar, Bilmərrə qaralmış idi dağlar. Həp körpə ağaclar ağlaşırdı, Yekdigərilə qucaqlaşırdı. Bu vaqeədən olub xəbərdar, Sultani-bahari-mədələtkar, Amadeyicəng olub haman an, Ruhülqüdüsi-nəsimə fərman – Verdi ki, ölənləri diriltsin, Cəngaha tərəf qoşun yeritsin. Ta əsdi nəsimi-isəvidəm Canlandı, həyat tapdı aləm. Həp çünbüşə gəldi səthi-qübra, Məhşər günü oldu aşikarə. Çaldıqda nəsimi-sübh şeypur, Guya üfürüldü həşr üçün sur. Filfor çəmən, çiçək dirildi. Hər səbzəyə bir qılınc verildi. Elani-cihad edib o saət San qopdu o ləhzədə qiyamət. Şaxlardan ağac götürdü nizə, Üz qoydu ədu ilə sitizə... Yatmış ölülər durub qəbirdən Düşmən sarı həmlə etdi birdən. Mortir kimi gurladı bulutlar, Qalxıb yürüş eylədi göy otlar. Yağmurla sərəskəri-bəharan Qış ləşgərin etdi gülləbəran. Bir həmlədə düşmən oldu pamal, Qar tərbiyəsi edildi işğal. Novruz böyük rəşadət etdi, Qış ordusunu vurub dağıtdı. Xəsm üzrə şükufədən od açdı, Bilməm dəxi qış nə səmtə qaçdı? Yaz ordusu ta ki, qalib oldu, Şükranə üçün büsat quruldu. Bülbüllər o dəm edib təranə, Nəşr etdi bu qissəni cəhanə. Şad oldu çəmən, çiçək, təbiət, Guya ki, yer üzrə endi cənnət. Yaz şahı verib o dəm sərəncam, Novruzu cəmaət etdi bayram. Ey davəru mehribanım Aciz! Ey həmdəmü həmzəbanım Aciz! Haqdan diləyim budur ki, hər an Gül tək olasan həmişə xəndan! Yaz gəldi, necə qış oldu bərbad, Sən də olasan cahanda dilşad! Var bircə təvəqqöüm də səndən: Əhbabə salam eylə məndən. * * * == Uşaq şeirləri == Məktəb uşağı İştə bir ayineyi-süni xuda, İştə, bir dahiyeyi-əqlü zəka. İşdə bir tifləki-məsumsifat, İştə, bir kudəki-şirinhərəkat. Olmuş elmü ədəbə çox mail, Bir zaman dərsdən olmaz qafil. Hər sabah uykudan olcaq bidar. Dərsi-duşinəsin eylər təkrar. Geyinib məktəbinin formasını, Zivəri-duş eləyir çantasını. İstəyir yaxşı bilə elmi-hesab, Cəhd edir öyrənə tarixi-kitab. Gecə-güdüz çalışır mərdanə, İstəyir sibqət edə əqranə. Bütün əfalı təalipərvər. Bütün amalı məaliküstər, Könlünün arizuyi-yektası Vətənü millətinin əhyası. Fikrü zikri bütün əhraranə, Lövheyi-sinəsi məsumanə. Zehni ayineyi-rövşən kimi saf, Çeşmeyi-abi-bəqa tək şəffaf. A çocuq! Ey şərəfəfzayi-vətən, Ey güli-gülşəni-rənayi-vətən! Sən əzizi-vətənü millətsən, Səməri-nəxleyi-ülviyyətsən. Oxu ey bülbüli-şeydayi-vətən! Ta sənə fəxr edə əbnayi-vətən. Nəğəmatında var asari-nicat, Oxu, ey bülbüli-şirinnəğəmat. * * * Ana və oğul Hər sabah gün ki, saçar aləmə nur, Danədən ötrü uçar cümlə tüyur, Quşlar ol dadlı civiltilə oxur. Aç gözün uyğudan, ey tifli-qəyur. Yatma bu payədə rahət, a çocuq! Etmə tənbəlliyi adət, a çocuq! Gün çıxıb dağü daşa nur səpər, Hamı dünyada çalışmağı sevər, Hərə bir səmtə gedər əhli-hünər. Ana övladına şəfqətlə deyər: Yatma bu payədə rahət, a çocuq! Etmə tənbəlliyi adət, a çocuq! Yanaşar bəstəri-ətfala ana, Uyqudan yavrusu istər oyana, Əyilər ta üzü-üzə dayana, Çox yavaşca söyləyər onda ona: Yatma bu payədə rahət, a çocuq! Etmə tənbəlliyi adət, a çocuq! O gözəl, sevməli, ol nurlu bəbək, Uyqusundan oyanar əsnəyərək, Didə məxmur, özü misli-mələk, Madəri onda edər böylə dilək Yatma bu payədə rahət, a çocuq! Etmə tənbəlliyi adət, a çocuq! Ayıl, oğlum, bu qədər eyləmə xab, Dur götür qoltuğuna indi kitab. Məktəbin vaxtı keçir, eylə şitab, Cəhd elə elm oxu həngami-şəbab, Yatma bu payədə rahət, a çocuq! Etmə tənbəlliyi adət, a çocuq! * * * Cücələr Cücələrim birər-birər, Suyu görüb yavuq gələr, İçər, gedər eşələnər. Yeyər, içər cücələrim, Doyub qaçar cücələrim. Cücələrim lümək-lümək, Qanadları gödək-gödək, Yem axtarar, tapar yemək, Yeyər, içər cücələrim, Doyub qaçar cücələrim. Gecə dönəndə gündüzə Cücələrim gəzə-gəzə, Səhər hindən qaçar düzə, Yeyər, içər cücələrim, Doyub qaçar cücələrim. Cücələrim bəzəklidir, Bəzəklidir, düzəklidir, Sarı, çil-çil, hər rənglidir. Yeyər, içər cücələrim, Doyub qaçar cücələrim. * * * Qarı və qulluqçuları Bir qarının bir xoruzu var idi, Hər gün obaşdandan o banlar idi. Sübh çox ertə oyanardı qarı, Durğuzar idi hamı xidmətkarı. İnciyib axırda o qulluqçular, Ol xoruzu öldürübən atdılar, Ta ki, kəsilsin səsi, asudəcə, Bəlkə doyunca yatalar hər gecə. Çünki qarı bildi bu keyfiyyəti, Özgə sayaq oldu onun niyyəti. Sonra gecə olmamış ikən yarı, Onları bir-bir oyadardı qarı. * * * Qaranquş balaları A quşcuğazlar, nə yaraşıqlısız, Can kimi bəslənməyə layiqlisiz. Nədir o istəkli, o heyran baxış, Nə dadlı cik-cik, nə gözəl çırpınış! Birdən ucaldı niyə cik-cikləriz, Pəh-pəh, açılmış sarı dimdikləriz. A bəxtəvərlər, ananız gəldimi? Qondu yuva üstünə, dincəldimi? Görcək onu səslənməyə başladız, Civiltilərlə əcəb alqışladız. Yem gətirib yoxsa sizə verməyə, Ya ki, gəlib bir quru dindirməyə? * * * Ata və oğul Ay dədə, dur get mənə çox şeylər al! Bir dənə çanta, bir-iki dəftər al! Mən dayım oğluyla gəlirdim bayaq, Gördüm o məktəbdə oxur çox uşaq. Durdum ora pəncərədən baxmağa, Dərslərinə azca qulaq asmağa. Dərsləri yetdikdə, dədə, axirə, Oxudular elliyi birdən-birə. Hamısının yaxşı tuturdu səsi, Hər kim ola görsə düşər həvəsi. Çöldə məni gördü müəllimləri, Tutdu apardı özü lap içəri. Xeyli danışdırdı məni dinlədi, Sonra nəvazişlə mənə söylədi: – De səni göndərsin atan məktəbə, Elm oxuyub ta yetəsən mətləbə. * * * İt və kölgəsi Bir it ağzında bir sümüklə səhər, Su kənarından eyləyirdi güzər. Suda öz kölgəsin görüb o zaman, Sandı bir özgə itdir ol heyvan. Sümüyü atdı tez o bir yanə, Suya vurdu özün hərisanə, O iti ta ki, qorxuya salsın, Bəlkə ağzındakı əti alsın. Tapmadı bir şey, oldu çox qəmgin, Həm itirdi nahaq yerə xörəyin. Kölgəyə uyma, hirsü qəflətdən – Ta əlin çıxmasın həqiqətdən. * * * Yaz O gün ki, fəsli-yaz olar, Gecə, günüz taraz olar. Havanın artar istisi, Daha soyuqluq az olar. Ərir dağın, çölün qarı, Axar dərələrə sarı. Gurultu ilə sel gələr, Salar sədaya çayları. Qaranquş ol zaman gələr, Yenə tikər yuvasını, Qonar yaşıl ağaclara, Oxur gözəl havasını. * * * Quşlar Quşlar, quşlar, a quşlar! Qaranquşlar, a quşlar! Cəh-cəh vurun burada, Gah yerdə, gah yuvada. Qonun bu tək budağa, Çox getməyin uzağa. A quşlarım, getməyin, Məni qəmgin etməyin. Quşlar, neçin gedirsiz? Yoxsa ki, seyr edirsiz? Quşlar uçdu, əkildi, Vay, səsləri kəsildi. Bir səs gəlir uzaqdan, Mən dinlərəm bayaqdan: Söylər ki, qış yavuqdur, Sizin yerlər sovuqdur, Var isticə ölkələr, Qışda bizə xoş gələr. Səbr eylə, qoy yaz olsun, Bir qar, yağış az olsun, Sövqat gətirər quşlar, Sizə gözəl mahnılar. * * * Ot biçini Göy çəmənin ətri tutub hər yeri, Çulğalayıb dağ, dərəni, çölləri. Əldə biçinçi darağı səfbəsəf, Ot darayırlar qarılar hər tərəf. Ot qurusun burda yığarlar şələ, Yaş otu bir yanda sərərlər hələ. Kəndlilər əllərdə təmamən yaba, Arabaya otu yığarlar qaba. Arabaya ot qalanar, dağ olar, Kəndlilərin onda kefi çağ olar. Arabaya at qoşulub gözləyir, Sanki qaxılmış yerə, tərpənməyir, Əymə kimi saxlamış ayaqların, Sallayıban hər iki qulaqların. * * * Tənbəl Çox yatma, dur, a tənbəl, Yatsan olar iş əngəl. Gün dağlara yayıldı, Hər bir yatan ayıldı. Yar-yoldaşın səhərlər Tez məktəbə gedərlər. Sən çəştədək yatırsan, Pal-paltarın atırsan. Xeyrü şərin qan, oğlum, Öz halına yan, oğlum. Bir azca himmət eylə, Bir azca qeyrət eylə. Hər kim dilər şad olsun, Getsin çalışqan olsun. * * * Güllərin bəhsi Q ı z ı l g ü l Mən şahıyam qönçələrin, güllərin, Ən gözəl istəklisi bülbüllərin. Mən hamıdan yaxşı yaraşıqlıyam, Sevməliyəm, ətrə bulaşıqlıyam. Fəxr edərəm halətimə, həngimə, Qırmızı yarpaqlarıma, rəngimə. Bağı tutar ətri-dəhanım mənim, Eybi nədir varsa tikanım mənim?! A ğ z a n b a q Əldə mənim ağ qədəhim vardır, Ağzınadək ətr ilə sərşardır. Var arıdan ötrü qızıl tək tozum, Boyda, buxunda da qəşəngəm özüm. Gərçi uzundursa mənim yarpağım, Yoxdu yenə lovğalığım, azmağım. Haf, kəpənək, xırda qarışqa yenə, Gündə gələrlər, sığınarlar mənə. Ş ə b b u Gər yox isə sevməli rəngim mənim, Şux deyildirsə də həngim mənim, Ətrim uzaqdan bürüyür aləmi, Valehü heyran eləyir adəmi. Xalq deyər çün hamı şəbbu mənə, Fəxr üçün, əlbəttə, yetər bu mənə. Mən üməralar bağının malıyam, Güllər arasında tamaşalıyam. * * * Küçə uşağı Görsəm çamırlı bir küçədə oynayır haçaq, Çılpaq, ayaqyalın, başaçıq bir dəcəl uşaq, Adət edib söyüşməyi, daim savaşmağı, İt qovmağı, daş atmağı, xalqa sataşmağı, Əxlaqı pozuğ, adəti pis, pasibani yox, Qəlbim yanar ona, deyərəm: “Ay yazıq çocuq, Sən sevgili vətənciyimin gül fidanısan, Sən bir gözəlcə qönçəsən, amma yabanısan. Zənnim budur, dilənçilik eylər anan sənin, Zindanlar içrə can çürüdür həm atan sənin. Sən gözləmirmisən yaşamaqdan çox il hələ? Zülmətli yollar içrə gəzirsən neçün belə? Yavrum, quzum, bahari-həyatın nə cür olar? Çapqınçılıq, səfahətü fisqü fücur olar. Kəsbin yox, üsrət ilə keçər çox məişətin, Bilməm ki, fəhləlikdə yetər vəqti-rehlətin, Ya xəstəxanə içrə, ya küncündə zindanın, Yainki dəzgahlar dalısında çıxar canın? Ox, yavrum, anlasaydı bu gün millətin sənin, Bilsəydi layiqincə əgər qiymətin sənin, Can tək basardı bağrına, eylərdi tərbiyət, Olmazdı razı puç olasan böylə bicəhət. Əsbabi-fəxr olmuş ikən sən də millətə, Min dürlü faidə yetirərdin cəmaətə. * * * Qarışqa və milçək Dedi bir gün qarışqaya milçək: ..Sən zirəksən və ya ki, mən zirək? Hara mən istəsəm uçub gedərəm, Özümə hər yeri yuva edərəm. Hər xörək üstünə qonub yeyərəm, Səndən artıq hünərliyəm deyərəm. Məni hərgah ki, qovsalar, qaçaram, Uçmağa onda qol-qanad açaram. Qanadım vermiş ixtiyar mənə, Yoxdur əsla qəmim, nə var mənə? Xörəyimdir həmişə amadə, Kim yaşar mən kimi bu dünyadə? Xabgahım hərirü dibadır, Mənzilim bəzmi-şahü paşadır. Yoxdur əsla nə hörmətin, nə yerin, Söylə, aya, nədir sənin hünərin? Dedi qarışqa: – Kəs daha sözünü, Bəsdir, az tərif eylə öz-özünü. Yay günü yığmayanda mayətac, Qış olanda, odur, qalarsan ac, Çəkərəm yayda mən əgərçi cəfa, Sürərəm qış zamanı leyk səfa. İşdən ötrü ki, getmədi tənbəl, İşinin axırı olar əngəl. Çəksə hər kim ki, bir qədər zəhmət, Olar, əlbəttə, aqibət rahət. * * * Ayı və arılar Bir ayının düşdü yolu bir zaman Bal arısı kəndisinə nagəhan. Yıxdı yerə kəndini dərhal ayı, Ta dağıdıb sonra yesin bal, ayı. Agah olan tək arılar haldan, Oldular aşiftə bu əhvaldan. Ol ayını döyməyə bilittifaq – Eylədilər həmlə hərə bir sayaq. Gördü fənadır işinin axiri, Qaçdı o saət ayı ordan geri. * * * Tülkü və meymun Dedi bir tülküyə bir gün meymun: – Səndə, yoldaşcığazım, çoxdur yun, Mən görürsən ki, nə cür üryanam. Müstəhəqqi-kərəmü ehsanam. Tükün əndazədən artıq görünür, Quyruğun, gör necə, yerlə sürünür. Elə bir lütfü inayət, tülkü, İltimasimi icabət, tülkü. Saxla əvvəl sənə lazım olanı, Ver mənə sonra o artıq qalanı. Bürüyüm mən də onunla özümü, Mərhəmət eylə, qəbul et sözümü, Söylədi tülkü: – Əbəsdir bu xəyal, Məndən ol mərhəməti etmə süal. Quyruğum gərçi uzundur, a kişi, Var onun kəndinə məxsus işi. O həmişə süpürür torpağı, Mənə lazımdır onun olmağı. * * * Tülkü və qurd Tülkü gəzəndə yıxılıb nagəhan, Bir quyuya düşmüş idi bir zaman. Torpağa sürtmüşdü üzün, həm gözün, Qurtara bilməzdi ölümdən özün. Düşdü qəzadan ora qurdun yolu, Baxdı ki, görsün quyu boşdur, dolu. Tülkü onu gördü, salam eylədi, Ağladı, yalvardı belə söylədi: ...Qurd lələ, səndən edirəm iltimas, Sən məni bu təhlükədən qıl xilas. Qurd dedi: – çox-çox yanıram halına, Xatirim aşiftədir əhvalına. Bilmirəm axşam edəcəksən necə? Sübh açacaqsan nə sayaq bu gecə? Tülkü dedi: – Çox sağ ol, ey qurd lələ, Boş danışıqdan nə yetər hasilə? Sən belə hərgah mənə qəmxar isən, Halıma rəhmin gəlib ağlar isən, Bir qədər ip tap mənə qıl iltifat, Ver mənə bir növ ilə burdan nicat. Yoxsa ki etməz quru söz iktifa, İş gərək olsun, nə əbəs iddia. * * * Ayı və şir Əlbir olub bir ayı bir şir ilə, Ovladılar dovşanı tədbir ilə. Olmadılar razı onu bölməyə, Çıxdı iş axır ölüb-öldürməyə. Çeynədilər, dişlədilər, diddilər. Bir-birini al qana qərq etdilər. Özlərini taqətdən saldılar, Hər biri bir səmtə düşüb qaldılar. Tülkü uzaqdan görüb ol haləti, Bildi ki, yox heç birinin taqəti. Gəldi götürdü ovu, etdi fərar, Həsrət ilə baxdı dalınca bular. * * * Sərçə və qırğı Sərçəni bir qırğı edərkən şikar, Bir tələyə oldu qəzadan düçar. Cütçü görüb tutdu onu ol zaman, Qırğı gəlib naləyə etdi fəğan, Söylədi: “Rəhm eylə, məni qıl xilas, İcz ilə səndən edirəm iltimas. İstər idim ovlamağa sərçəni, Sən niyə nahaq yerə tutdun məni? Verməmişəm mən ki, xəsarət sənə, Sən də dəxi vermə əziyyət mənə”. Cütcü baba böylə deyib qeyznak, Eylədi ol qırğını ol dəm həlak. Xəlq ilə hər kəs necə rəftar edər, Haqq onu ol dərdə giriftar edər, Yaxşılığa yaxşı cəzalar alar, Pisliyə həm dürlü əzalar alar. Səy elə əxlaqını qıl xubtər, Xülqi-həsən sahibi ol, ey pəsər. * * * Oğru və anası Bir məktəbli oğurladı bir vəqti Yoldaşının kitabının xəlvəti. Evlərinə gizlin onu gətirdi, Öz istəkli anasına yetirdi. Validəsi oğurluğun anladı, Yavrusunu nə qarğadı, nə danladı. Öz tutduğu işdən uşaq xoşlandı, Bundan sonra oğurluğa dadandı. Fikr eylədi: “Nə yoğurdum, nə yapdım, Əcəb işdir, hazırca kökə tapdım”. Kəsb etmədi, cib kəsmək adət etdi, Quldur oldu, ev kəsdi, qarət etdi. Oğrulara yar oldu, yoldaş oldu, Quldurlara, qaçaqlara qoşuldu. Bir iş üstə axır müqəssir oldu. Divanbəyi hökm eylədi, tutuldu. Qanun üzrə mühakimə olundu, Fərman çıxdı, asılsın, hökm oxundu. Zavallı ta cəzasını dinlədi, İzn istədi, bir neçə söz söylədi: ...Ay hakimlər, müqəssirəm, doğrudur, Həqiqətdə mənim anam oğrudur. Əvvəl dəfə oğurluğa uyarkən, Yoldaşımdan kitab oğurlayarkən, Etsə idi anam məni məzəmmət, Olmaz idim indi bu növ bədbəxt. Mənə anam belə olmuş müdəbbir, İnsaf ilə deyin, kimdir müqəssir? * * * Gün və külək Bir zaman oldu bir belə qovğa, Külək ilə gün etdilər dava. Dedi əvvəl külək: – Edək bir fən, Mən görək güclüyəm və ya kim sən? Gün dedi: – Bax, budur, bu dağda çoban, Gücünü hər nə varsa eylə əyan, Hansımız açdırar onun yaxasın, Bacarıb da çıxartdırar çuxasın, Deyərik kim, onun gücü çoxdur, Ona dünya üzündə tay yoxdur. Külək ol dəmdə bərk əsib qayaya, Tez qopartdı, Güc eylədi çuxaya. Çuxasın çəkdi ol çoban başına, Getdi söykəndi bir qaya daşına. Nə qədər yel soyutdusa havanı, Çoban artıq büründü bərk çuxanı. Vermədi bir nəticə tədbiri, Bəlkə bərəks oldu təsiri. Günə növbət çatan kimi o zaman, Vəsəti-asimanda oldu əyan. Belə bir isti torpağa saldı, Alışıb yanmağa çöl az qaldı. Çobana isti güc gəlib o zaman Çuxasın, paltarın çıxartdı haman. Yel çalışdı nə qədər qurdu kələk, Yenə axırda oldu gün zirək. Güc və zor ilə heç bir iş aşmaz, İş əlində həlim olan çaşmaz. * * * Ulaq və aslan Bir xoruz ilə bir zaman eşşək Kənd içində gəzirdilər tək-tək. Nagahan gördülər ki, bir aslan Üz qoyub kənd sarı gəlir qərran. Qorxudan saldılar xüruşü səda, Bir-birə dəydi kattavü koxa. Vəzü övzaı çünki gördü yaman Qayıdıb qaçdı çöl sarı aslan. Belə görcək ulağ güman etdi: “Qorxdu məndən bu şir, qaçıb getdi”. Daha şövqündən olmadı rahət, Elədi şiri qovmağa cürət. Qayıdıb şir baxdı məstanə, Gördü eşşək gəlir diliranə. Güldü bir qədr onun səfahətinə, Dərkinə, fəhminə, fərasətinə. Tutdu, yıxdı yerə o nadanı. Yırtdı, cırdı, dağıtdı heyvanı. Dirilikdən olan zaman məyus. Anlayıb eşşək eylədi əfsus: ...Gücümü mən bilə-bilə nahəq, Şirə qıldım hücum mən əhməq. Mən bilirdim bu aslanın hünərin, Çəkirəm indi səhvimin zərərin. * * * İlk bahar Gəldi martın doqquzu, Bayram etdik novruzu. Qar əridi, yox oldu. Çaylarda su çox oldu. Dağlar, çöllər dişərdi, Novruz gülü göyərdi. Gecə-gündüz tənləşir, Hava hərdən çənləşir. Dağa qalxır dumanlar, Tez-tez yağır neysanlar. Yüngül, sərin meh əsir, Yağmuru birdən kəsir. Aralanır bulutlar, Təravətlənir otlar. Düşür günün ziyası, Artır yazın səfası. Göy üzündə bir qəşəng, Tağ görünür yeddi rəng. Gözəl qövsi-qüzehlər, Qəlbə verir fərəhlər. Quşlar ötür çöllərdə, Ördək üzür göllərdə. Əsir isti küləklər, Uçur qazlar, ördəklər. Yarpaqlanır ağaclar, Yaşıllanır yamaclar. Seyrə çıxır uşaqlar Göy çəməndə oynaqlar. * * * İki uşaq Yoldaşına bir uşaq Dedi: – Dur gəl oynayaq. Oynamağın vaxtıdır, Qızılgülün taxtıdır. Qızılgülü əkərlər, Misqal ilə çəkərlər. Gedək görək uşaqlar Bağda nə cür oynaqlar. Yoldaş dedi: – Qardaşım. Dinmə, ağrıyır başım. Açılsa gül, olsa yaz, Mənim könlüm açılmaz. Mən dərsimi bilmirəm, Oynamağı neylirəm. Buna dedi o birsi: ... Bu gün qoy qalsın dərsi, İndi hələ gəl gedək, Bağda gəzib seyr edək. Ertə durarsan səhər, Dərsi edərsən əzbər. Yoldaşı verdi cavab: – Danışma bəd-bihesab, Sübhə bugünkü işi, Qoymaz ağıllı kişi. Dərsimi hazırlaram, Sonra gedib oynaram. * * * Köç Səhər-səhər yaz çağı, Köçür oba yaylağa. Gəlinlərin balağı, Batır lilə, batdağa. Arvad, kişi, oğlan, qız, Gön çarıqlı, başmaqlı, Gedir qoruq-qaytaqsız Gəlin, qızlar yaşmaqlı. Qoyun, quzu, at, eşşək, Salmış çölə qalmaqal, Dəvə, maya, nər, köşək, Lökləyirlər dalbadal. Kişi əlində çomaq, Sürür yüklü öküzü. Dəvə üstə bir uşaq Çox oxuyur bu sözü. “Ağ dəvə, alçaq gedər, Qolunda qolçaq gedər. Ağ dəvənin gözləri, Yerə dəyər dizləri. Endi çaya yuh-yuh, Ağca maya yuh-yuh”. * * * Ana və bala Oturmuş ana, Basmış bağrına – Nazlı körpəsin, Layla der ona. Uşaq yatmayır, Baxır, ağlayır, Anası onu Bu cür oxşayır: “Dağda darılar, Sünbülü sarılar, Qoca qarılar, Bu balama qurban. Dağda tağanlar, Bir-birin boğanlar, Oğlan doğanlar, Bu balama qurban. Bir bölük atlar, Atlar göy otlar, Ərsiz arvadlar, Bu balama qurban. Dağın maralı, Gözü qaralı, Dünyanın malı, Bu balama qurban”. * * * İki dana Getmişdi bir cüt dana, Otlamağa bir yana. Naxırdan ayrıldılar, Bir dərədə qaldılar. Axşam olanda biri, İstədi dönsün geri, Yoldaşın dümsüklədi, Bu cür ona söylədi: ...Ay dana, dana, dur gedək, Qarnını doldur gedək, Yoldaşı verdi cavab: – Etmə canım, iztirab, Tələsmə, çox ertədir. Eşitdikdə bu sözü Kəndə qayıtdı özü. O birsi orda yatdı, Qurd da gəlib dağıtdı. Yoldaşı gəldi səhər, Ta ondan tutsun xəbər. Gördü ki, o can verir, Rəhmi gəlib dindirir: – Ay dana, dana dartadır. – Dindirmə, dərdim artadır. – Mən sənə dedim gəl gedək, Sən niyə dedin ertədir? * * * Məktəb şagirdi İştə bir tərbiyəli, aqil uşaq, İştə bir zirək, ayıq, kamil uşaq. Geyinib məktəbinin formasını, Götürüb qoltuğuna çantasını. Məktəbə şövqi-tamam ilə gedir, Keçməsin vaxtı deyə sürət edir. Gecə-gündüz çalışır mərdanə, İstəyir sibqət edə əqranə. Könlünün arizuyi-yektası: Vətənü millətinin ehyası. A çocuq, get, sənə haq yar olsun. Cümlə halında mədətkar olsun. Elm təhsili əziyyətli isə, Qışda yol getməyi zəhmətli isə, Qorxma, qeyrətlə çalış, əlbəttə, Biləcəksən, oxusan tez vəqtdə – Ki, cahan içrə böyük insanlar. Nə qədər zəhmətə düşmüş onlar. Sinfi-ədadini təkmil eylə, Məktəbi-alidə təhsil eylə. Səy elə, sən də böyük insan ol, Doğruluqda bu ada şayan ol! Qoy cahan elm ilə pürnur olsun, Vətən o sayədə məmur olsun. * * * Aşpaz və pişik Keçmiş əyyamda, köhnə dövranda Bir böyük padişahın İranda, Bir nəfər kamil aşpazı var idi, Təbx işində ziyadə pərkar idi. Bişirərdi gözəl fisincanlar, Hazır eylərdi dürlü büryanlar. Dadlı-dadlı, lətif müsəmmalar, İştəha artıran mürəbbalar, Leyk mətbəx pişikləri hər vəqt. Yazıq aşpaz edən kimi qəflət, İttifaq eyləyib cumarlar idi, Ətdən, aşdan qapıb qaçarlar idi. Aşpazın təlx olardı övqatı, Xərci artıb itərdi zəhmatı. Darıxıb pusquda çəkirdi keşik, Rastına düşsə idi hansı pişik, Fikri ondaydı kim, vurub yıxsın, Onları öldürüb əvəz çıxsın. Vardı ormanda bir qanan meymun, Çox fərasətli, kardan meymun, Düşdü təşvişə, yapdı bir şura, Yığdı meymunları, dedi guya: – Cümlə qəflətdəsiz, a qardaşlar! Başımızda böyük fəlakət var. Padşah aşpazı gəlib qəzəbə, Etmək istər pişiklərə qələbə. Olacaqdır müharibə burada. Qorxuram biz tələf olaq arada. Yetməmişkən bizə bu işdə zərər, Edəlim başqa bir diyara səfər. Dedilər: – Ay qoca, zəifləmisən, Çaşıb əqlin, yazıq, xərifləmisən. Biz hara, padşah sarayı hara, Biz hara, cəng, təbl, nay hara? Yaxşı fikr et bir, ay canım, sən özün, Bizə aya nə dəxli var bu sözün? İstər aşpaz pişiklə cəng etsin, Bizə ondan neçün ziyan yetsin? Hansı aqil edər buna bavər – Ki, yetər bizlərə bu işdə zərər? Qoca meymun çox eylədi israr, Sözünə heç kəs etmədi iqrar. Gördü şey çıxmayır mübahisədən, Qorxduğuyçun o qanlı hadisədən, Özü yalqızca etdi tərki-vətən, Başqa ormanda eylədi məskən. Aşpaz isə gəlib daha təngə, Hazır olmuşdu ol zaman cəngə: Bişirib yığmış idi yağlı pilov, Mürği-turş, dolma, küftə, şorba, çilov, Doldurub düzmüş idi nimçələri, Bəzəmək istəyirdi xönçələri – Ki, qəfildən pişiklər etdi yürüş, Getdi talana mürği-turşü xuruş. Qaçdılar dişrə, çəkdilər mirrov. Qapdı aşpaz yanar bir odlu kösöv. Birin öldürdü, qoymadı dəbərə. Birisin damda vurdu, saldı yerə, Birinin arxasınca silbələdi, Filhəqiqət olarla cəng elədi. Lakin od düşdü, dam-dirək yandı, Padişahlıq, təvilə odlandı. Gərçi söndürdü yanğını hüzzar, Heyf, yanmışdı bir neçə atlar. Yığdı baytarları o dəm soltan, Dedi: – Tez atlara edin dərman! Ərz qıldı tamam baytarlar: – Şahım, at yansa bircə dərmanı var. Xeyli meymun yağı gərək buluna – Ki, yanan atlara əlac oluna. Soltan əmr etdi, ləşgər atlandı. Çıxdı fərman, sərəsgər atlandı. Pəhləvanlar götürdü tirü kaman, Oldu fövrən mühasirə orman. Dörd tərəfdən atıldı qurşunlar, Gülləbaran olundu meymunlar. Qoşun öldürdü onları yeksər, Qaçıb ancaq qutardı bircə nəfər. O da artıq əzabü zəhmət ilə, Min bəlalarla, min əziyyət ilə, Ol qoca meymuna gedib çatdı, Surəti-macəranı anlatdı. Ağlaşıb oldularsa, çox qəmgin, Qoca sonra ona verib təskin, Söylədi: – Baxmayan böyük sözünə, Şübhə yoxdur, ziyan vurar özünə. * * * Bir məktəbdə imtahan İmtahan məclisi qurulmuşdur, Zalda skamyalar qoyulmuşdur Bir-birindən beş-altı arşın uzaq, Hər bir skamya üzrə tək bir uşaq, Nəzmü tərtib ilə oturmuşlar, İmtahançın siyahi tutmuşlar. Bunların qarşısında azca kənar Yaşıl örtüklü bir böyük miz var. Üzvi-məxsus olan müəllimlər, Həp oturmuş nizam ilə yeksər Qapılar örtülüb qapanmışdır, Arxasında nökər dayanmışdır. Qeyz ilə durmuş ortalıqda müdir, İmtəhan yazısın edir təqdir. Rəd tək gurlayan zamanda səsi, Çıxmayır, san, çocuqların nəfəsi, Hamının qarşıda qələm-kağızı, Qurumuşdur yazıqların boğazı. Əsəbilikdən iştə bəzi çaşır, Əlləri titrəyir, dili dolaşır, Bəzinin qorxudan gözü qaralır, Ürəyi çırpınır, üzü saralır. Bəzi tutmuş iki əlilə başın, Fikrə dalmış, unutmuş arkadaşın. Özünə yoldaşın görüb üskün, Bəzi olmuş həyatına küskün. Gah mudirin acıqlı qaşqabağı O sayaq qorxudub yazıq uşağı – Ki, yazıq büsbütün itirmiş özün, Yazmağa tapmayır dünənki sözün. Ayrı-ayrı hərə kitabət edir, Xacələr onlara nəzarət edir. Hansı şagirddə varsa istedad, Fikrə piçidədir, yazır dilşad. Hansı şagirddə kim bətaət var, Surətində qəribə halət var, Yarü yoldaşlarından ar edəcək. Bəlkə axırda intəhar edəcək. Bu sayaq kəsbi-elmə rağib ikən, Bu sayaq xacələr məvazib ikən, Tifli-məsumlar imtahan tutdu, Başlarında bilik məkan tutdu. Aldılarsa qızıl nişanlarını, Heyf bilməzlər öz lisanlarını. Əcnəbi dillərində çox mahir, Öz lisanında dilləri qasir. Atalar çoxları əvamünnas, Öz yanında edir bu növ qiyas: “Öz dilindən heç olmasın xəbəri, Onu bilməkliyin nədir səməri?” Öz dilin bilməmiş yarım-yamalaq, Tərbiyət alsa əcnəbidən uşaq, Hissi-milliyyət onda bitməzmi? Adı dünya üzündə itməzmi? * * * == Hekayələr == Cərrahlıq A.P.Çexova nəzirə Dəllək dükanıdır. Dükanın içərisindəki sağ tərəfdə olan şirəli səkinin üstünə salınmış yırtıq həsirin üzərində başaçıq oturan müştərinin üstünə qırmızı, çirkli fitə salınmış; qabağında başı keçəl balaca şagird ovuc ilə tasdan su götürüb müştərinin təpəsindən tökür və boynuna, boğazına calanırkən onun başını isladır. Sol tərəfdəki səkinin üstündə palçıq manqalın kənarında qoyulmuş iki balaca tasda isti su buğlanır. Dəllək şagirdi hərdən burnunu ətəyinə silib başını qaşıyarkən, müştərinin başını ovmaqda idi. Ustası dəllək Məşədi Əskər bir örü aşağa, bir örü yuxarı geydiyi qara qədək arxalığının döşü və ətəkləri çirkdən qara meşin kimi işıldayır, sürtülüb yırtılmış ciblərinin ağzı sadır bağlamış, belindəki kisəbəndinin yarısı yeyilmiş qayışının üzərinə hərdən ülgücü savlayıb sürtür və ağzındakı demi çubuğunun tüstüsünü dodağının küncündən püskürərək havada dumanladır. Bu halda motalpapaq, şal çuxalı, uzun boylu, çalsaqqal bir kişi qapıdan içəri girib salam verir. Sonra çirkli, qara səpkili ağ dəsmal ilə bağladığı sağ gözünün üstünə əlini qoyub, sol sipalaq gözü ilə o yan-buyana baxıb: ...Usta buradadırmı? – deyə soruşur. Usta Əsgər demi çubuğunu əlinə alıb əsnəyəndən sonra: – Aha, xoş gördük, a molla Eyvaz dayı, nə əcəb səndən? Nə qulluğun var? – Şükr olsun, ay usta. Ömrünə duaçı varam. Əlindəki xurcunu səkinin üstünə qoyub ayaq üstündə durduğu halda: – Ancaq canına sağlıq, bir neçə gündür ki, dişim ağrıyır. Nə çay içə bilirəm, nə çörək yeyə bilirəm, nüzlə duası da yazdırdım, yenə toxtamadı. Bilmirəm bu necə dərddir? Ox... ox... Belə sızıldayır ki, elə bil qulağımın içinə mıx çaxılır. Lap beynimin içi də lükküldəyir. Az qalır başım partlasın. İnan ki, namusuma qısılıb ağlamıram. A kişi, bu çayı bina qoyanın Allah evini yıxsın. Bundan irəli yüz yaşında kişilərin ağzındakı dişləri sədəf kimi idi. Bu çay zəhrimar bədənimizin axırına çıxdı. Usta Əsgər: – Gözünə nə olub, a kişi, bağlamışsan? – A kişi, bu dişim zəhrimar sancdığına görə bağlamışam. Yoxsa gözüm ağrımır. Usta Əsgər: – Dəsmalı aç, bir baxım görüm. Molla Eyvaz: – Vah, vah, dişim elə sancır, elə sancır ki, ürəyimin başı zoqquldayır. Ağzımı aça bilmirəm, danışa bilmirəm. Üz-gözüm də şişib, gecələr səhərəcən yata bilmirəm. Usta: – Zərəri yoxdu, otur, aç ağzını görüm. Molla Eyvaz oturub dəsmalı açandan sonra ağzını aralayır. Usta Əsgər də başını əyib onun ağzına baxır. İllərdən bəri tənbəki tüstüsündən saralmış dişlərin arasında palasa bağlamış çirkli bir çürük diş görünür. Molla Eyvaz: – Nə qədər ağzıma sumaq tutmuşam, nə qədər təzək tüstüsü vermişəm, dincəlməmişəm. Bilmirəm bu necə dərddir məni tapdı? Allaha pənah, orucluq da gəldi çatdı. Daha heç dava-dərman eləmək olmaz. Usta Əsgər: – Molla dayı, gərək dişin çəkilsin! – Sən yaxşı bilirsən, nə ərz edim, hər nə eləməlisən elə, ancaq bircə dincəlim... Allah ömür versin, Allah səni əskik eləməsin. Mən gecə-gündüz sənə duaçı varam. Usta Əsgər: – O nəmənədir? Mənim əlimdə su içməkdən də asandır, – deyib köhnə bir fitəyə bükülmüş karastıların içindən bir kəlbətin çıxardır. – Cərrah deyəndə çətin bir şey deyil, ancaq adət lazımdır. Əl gərək əsməsin, vəssalam!.. Odur, sırağagün Marağalıoğlu Hacı Bəydəmirin də dişi ağrıyırdı. Kişi İran sövdəgəri, çiynində kabili kürk, ayağında sağrı başmaq. Bir dəqiqədə dişini çəkdim, qurtardı getdi. A kişi, zarafat deyil, sümük sındırmışam, bunları öyrənincə qat-qat qabıq qoymuşam. Mənim əlimdən hər şey gəlir. Qol qanı almaq, məlazə çərtmək, dilaltı qanı almaq... Bunlar sənə zarafat gəlməsin, gərək biləsən ki, qeyfal qanı hansıdır, oseylim hansıdır, əkhəl hansıdır. Qaldı diş çəkmək, diş çəkmək mənim əlimdə su içməkdən də asandır. Bu saat çəkərəm. Yoxsa hər dana-doluq, cana-cuna adamın işi deyil. Elə diş var kəlbətin ilə çəkərlər, eləsi var maşın ilə çəkilir, eləsi də var ki, qarmaq ilə çəkilir. Onların yerini bilmək lazımdır. Usta Əsgər kəlbətini ətəyinin ucuna siləndən sonra istifham halətilə ona baxıb yerə qoyur, sonra maşını götürür: – Hə, aç ağzını, çox arala! – deyib molla Eyvaza tərəf yönəlir. – Bu saat çəkərəm qurtarar gedər. Bu üç püskəli dişdir, gərək bıçağın ucu ilə azacıq ətini aralayım, vəssalam, qurtardı getdi. Dişin ətini kəsir. – Hə çətini bu idi. Molla Eyvaz: – Nə deyim, Allah sənə kömək olsun. Nə əcəb, kişi, sən varsanmış. Yoxsa bu camaat batıb qırılardı. Allah sənə ömür versin. Usta Əsgər: – Bax, tərpənmə, ancaq ağzını yaxşı arala. Kəlbətini götürüb ağzına aparır: – Dayan, dayan, tərpənmə, bir azacıq davam elə, bu saat qurtarım. – Zor ilə dişi çəkir. – Ancaq söz burasındadır ki, azı dişdir. Özü də üç püskəli. Gərək kötüyü sınıb içəridə qalmasın. – Çəkir. Molla Eyvaz: – Vay dədəm vay! Ox, ox, ox... Usta Əsgər: – Dayan, dayan, bu saat qurtarım, əlimə yapışma, əlimi burax. Çəkir. Molla Eyvaz: – Vay, nənə vay! Vay, baba vay! A kişi çək çıxsın, daha nə uzadırsan. Usta Əsgər: – Sənə zarafatmı gəlir, bu cərrahlıqdır a!.. Birdən olmaz. Budur, budur az qalıb. Molla Eyvaz ayaqlarını dizlərinə qədər qalxızıb titrədiyi halda surəti boğumtul, qara-qırmızı rəng alır, tər üzündən damcılayır, tövşüyə-tövşüyə nəfəs alır. Usta Əsgər isə var gücü ilə qollarını tərpədib çəkməyə çalışır... Qayət əziyyətli bir dəqiqə keçəndən sonra kəlbətin şaqqıltı ilə dişi sındırıb Molla Eyvazın ağzından bayıra atılır. Molla Eyvaz dişi çəkilib qurtarmış zənn edərkən, barmağını ağzına aparır. Lakin dişinin sınmış olduğunu hiss etdikdə: – Çəkdin? Bu sənin gördüyün iş!.. Canına dəysin. Ağlar və istehzakaranə bir səslə: – Allah yaman gündən saxlamasın. Elə qabiliyyətin bu imiş? Canım, bir işi bacarmırsan, daha nə üçün boynuna çəkirsən? A kişi, sən məni öldürdün ki....Gözümün qabağı qaranlıq gətirir. Usta Əsgər: – Sən nə üçün əlimi tutursan? – Acıqlı bir halda: – Mən çəkirəm, sən mənim dirsəyimin altından vurursan, nə bilim nə oyun çıxardırsan. Qoydun məgər bir görüm mən nə qayırıram. Molla Eyvaz: – Sən salmısan zırpılığına, daha ona mən nə qayırım. Bir qələti eləyə bilmirsən, daha nə boş danışırsan. Usta Əsgər acıqlı bir halda: – Qələt də elə, daha uzun danışma, aç ağzını görüm. Öyrənmisiniz havayı yeməyə. Bu ölü halvası deyil ki, damağını şaqqıldada-şaqqıldada yeyəsən. – Molla Eyvazı yamsılayaraq – “başarmırsan, başarmırsan”. Buyurun, indi bu mənə öyrədəcək, başından böyük danışmağına bax. Marağalı Bəydəmirin sənin ağırda əskinası var, dişini çəkdim, heç uf da demədi... Min dəfə üst-başı səninkindən təmizdir. Heç əlimə də yapışmadı. Otur, ağzını aç görüm, məni məəttəl eləmə. Molla Eyvaz: – A kişi, başım gicəlir, qoy bir nəfəsimi dərim a... – Oturur. – Uzun dartma, bir dəfə çək çıxsın, müxtəsər elə. Usta Əsgər: – İndi bu mənə öyrədəcək. Allahın lənətinə gələsən, kor şeytan ha. Aç ağzını! – Kəlbətini salır. – Bu cərrahlıqdır a... Sənə zarafat gəlirmi yoxsa? – qollarını tərpədib çəkir. – Tərpənmə, az qalıb çıxsın, kötüyü lap dərindədir. – Çəkir. – Başını tərpətmə. Hə, belə, belə. Bir azacıq dayan, ha. – Xırçıltı səsi eşidilir. – Daha indi qurtarar. Molla Eyvaz ölü kimi hərəkətsiz oturub, gözləri bərəlib dükanın səqfinə dikilmiş, rəngi-ruyu ağarıb, üzündən tər axır. Usta Əsgər: – Ax, kiçik kəlbətin burada olsaydı, nə yaxşı olardı. Bu halda kəlbətin dişi buraxıb Molla Eyvazın ağzından bayıra atılır. Molla Eyvaz nəfəsini alandan sonra tez barmağını ağzına soxub ağrıyan dişinin əvəzində başqa bir dişinin çəkilib laxlamağını görərkən: – Tfu! Boynunu Allah sındırsın! Canım, sən meşədən tutulmamışsan, ayı deyilsən ki... Ağrıyan dişi qoyub başqasını nə üçün çəkib laxladırsan? Allah kəssin qabiliyyətini! Usta Əsgər: – Ağzıbaşına danışma, yekəbaş! Bunun sir-sifətinə bax, başından böyük danışmağına bax! Marağalı oğlu Hacı Bəydəmir böyük tacir, neçə illər İranda olmuş, ağıllı adam, Hacı kişi, kabili kürkü yüz manata dəyər, o bir kəlmə artıq-əskik danışmadı... Amma bu məni gör necə danlayır. Molla Eyvaz səkinin üstünə qoyduğu xurcunu götürüb, əlini üzünə qoyduğu halda mırıldaya-mırıldaya qapıdan çıxıb getdi. * * * Bədbəxt ailə Kars və Ərdəhandan qaçıb qurtarmış bir dəstə ac-yalavac, çıl-çılpaq arvad-uşaqlar Tiflisdə müsəlmanlar məhəlləsinin küçələrində səfilsərgərdan qalmışdılar. O cümlədən beli bükülmüş ağsaqqal Həmid adlı bir kişi, qoca bir arvad ilə küçənin bir tərəfində, quru torpaq üstündə oturub on beş yaşında xəstə bir oğlan uşağının başını dizi üstünə almışdı. Qoca arvad daima xəstə çocuğun üzünə baxarkən gözlərindən axan qanlı, odlu yaşı başındakı yırtıq köhnə şal ilə silirdi. Xəstə çocuq bənizi saralmış, qızdırmadan ləhləyirdi. Tez-tez kəsik-kəsik nəfəs alırkən çox-çox öskürürdü. Dodaqları quruyub, üzünün qənələri incəlmişdi. Bihuşluq halında düşmüş xəstə titrək, zəif səslə: – Ay nənə, bir az su – deyə bulanıq, solğun gözlərini açıb yenə də qapadı. Qoca kişi dərindən bir ah çəkib sakitanə ağlarkən ayağa durdu, yaxındakı qapını açıb su istədi. Dərhal Müslümbəy adlı uzunboylu, xoş simalı bir cavan su gətirib o kişiyə verdi. Qoca kişi suyu alıb xeyirdua edərkən nəvəsinin yanına gəldi. – Bala, su gətirmişəm, al iç, – deyə uşağın başını əlilə qaldırdı. Xəstə çocuq titrək, arıq əlini uzadıb su qabına yapışdı və bihiss bir halda sudan bir neçə udum içdisə də, peydərpey öskürək onu lap dildən saldı. Müslümbəy bu heyndə qapının ağzında dayanıb onların bu fəlakətli halına baxırdı. Qoca kişiyə xitabən: – Əmi, bu uşaq sənin nəyindir, oğlundurmu? – deyə sual etdi. Həmid kişi yenə bir ah çəkib: – Qardaş, bu uşaq mənim nəvəmdir, oğlanlarımı öldürdülər, qızlarımı, gəlinlərimi əsir apardılar. Mən başıbəlalı ancaq bu uşaqcığı bir noilə götürüb qaçmışam. O da yolda bu noilə xəstələndi... Şükür Allahın kərəminə! – deyib də ağlamaq boğazını tutub sakit oldu. Müslümbəy nəhayətdə bu sözdən qəmləndi. Daha bir söz deməyib evinə qayıtdı. Bir qədərdən sonra küçəyə çıxıb: – A kişi, əmi! Uşağı evə gətiriniz! – dedi. Müslümbəyin bu məhəbbətindən fəlakətzədə ailənin üzündə şadlıq asarı göründü. Müslümbəyə xeyir-dualar edərək, xəstəni içəri apardılar. Müslümbəy onlara mənzil verib rahat elədikdən sonra: – Mən gedib uşaq üçün həkim gətirim, – deyə onlara təsəlli verdi. Bir o qədər keçməmişdi ki, xəz paltolu, qara şlyapalı, çalsaqqal bir doktor Müslümbəy ilə bərabər içəriyə daxil oldu. Xəstəni müayinə edib nüsxə yazdıqdan sonra, dışarı çıxıb getmək istədi. Həmid kişi doktorun əqəbincə gəlib onun ayaqlarına yıxıldı. Onun ölü rəngində olan uçuq bənzində qorxu əlaməti müşahidə olunarkən: – Cənab doktor, səhhət ümidi varmı? – deyə müntəziranə halətlə sual etdi. Doktor: – Xeyr, onun işi müalicədən keçib, – deyə çiyinlərini oynatdı. Sonra başını aşağı dikib mütəkəbbiranə bir halətlə faytona tərəf yollandı. Qoca kişi: – Doktor əfəndim! Allah xatirinə, əgər mümkünsə müzayiqə etmə. Bir böyük külfətdən bircə buna göz dikmişəm, – deyə qorxulu bir əda ilə doktorun önünə keçdi. Doktor dayanıb fikrə getdikdən sonra: – Hələ bu dərmanı veriniz, baxalım necə olur? Fəqət... – deyə sözünün axırını söyləməyib mütəəssifanə bir əda ilə əlini tərpətdi, sonra Müslümbəylə xudahafiz edib faytona əyləşdi. Sevgili nişanəsinin həyatından ümidi kəsilmiş qoca kişi ayaq üstə quruyub qaldı. Var əzası titrərkən hökürtmə çalıb ağlamağa başladı. Müslümbəy mehribanlıqla o yazığa təsəlli verib evə qayıtdı. Qoca Həmid gözlərinin yaşını əlilə silərkən içəriyə girdi. Nəvəsi fərasətlə babasının pozğunluğunu dərk etdiyindən yataqda dikəlib: – Baba, buraya gəl! – deyə onu çağırdı. Həmid kişi nəvəsinə yaxınlaşıb: – Bala, sözün nədir? – deyib əyləşdi. Uşaqcıq dəfətən arıq, nazik qollarını qalxızıb babasının boynuna saldı, nənəsi də o sevgili balasını qucaqladı, hər üçü şiddətlə ağlaşdılar. Sonra xəstə çocuq: – Baba, mən bilirəm doktor sənə nə söylədi – deyib yenə baba və nənəsini qucaqladı və başını babasının çiyninə qoyub töşküyə-töşküyə bir qədər sakit oldu. Bir az dincəldikdən sonra: – Baba, atamdan-anamdan sonra mən daha ölməyimi istərəm. Ancaq sənə vəsiyyətim odur ki, səbr elə, çox ağlama. Nə etməli, qəzadan bizim üçün belə imiş... Qoca kişi öz saqqalı uzunu axan göz yaşlarını silərkən: – Bala, ölüm mənim üçündür. Allah sənin ölümünü mənə göstərməsin... Qorxma, bala, Allah qoysa sağalarsan... – deyə nəvəsinin üzgözün tumarladı. Xəstə çocuq: – Baba, mən bilirəm, axır nəfəsimdir. Ancaq səndən təvəqqem odur ki, məni özün qəbrə qoyarsan və əgər bu şəhərdə qalmalı olsanız, tez-tez mənim qəbrimin üstə gələrsən, məni unutmayasan – deyərək nəfəsi kəsildi. Yenə də baba və nənəsini qucaqlayıb hər üçü ağlaşdılar. Müslümbəy onları ovudub təsəlli verdi. Sonra doktor yazdığı nüsxəni öz nökərinə verib dərman almağa göndərdi. Sonra Həmid kişiyə xitabən: – Əmi, səsin nə üçün xırıldar? Məgər sən də xəstəmisən? – deyə soruşduqda qocanın əyalı: – Ay başına dönüm, xəstə deyildir, lakin üç gündür ki, çöllərin buzu, qarı bu yazığın qidası, xörəyi olmuşdur, – deyə cavab verdi. Müslümbəy: – Vay, siz acsınızmış... bəs nə üçün, niyə söyləməyirsiniz? – deyə dərhal onlar üçün yemək tədarük etdi və bir qədər də süd gətirib xəstə çocuğa içirtdilər. Bir saatdan sonra nökər dərman gətirdi. Ondan da xəstəyə verdilər. Müslüm sonra öz işinə getdi. Lakin əsr zamanı idi ki, xəstəyə ğişvə ariz oldu. On dəqiqədən sonra ayıldısa da, lakin bütün əhvalı xarablaşmağa üz qoydu. Əl-ayağı soyudu, alnında soyuq tər əlaməti göründü, verilən dava-dərman boğazından keçməyib hiyənglərindən bayıra töküldü. Gecənin yarısınacan bu hal üzrə qaldı. Sevgili balasını bəstəri-ehtizarda görən qoca arvad yumruqla öz sinəsinə vurarkən ərinə xitabən: – A kişi, görməyirsənmi, heç olmasa yasin oxu, balam Quransız keçinməsin – deyə haykırdı. Bədbəxt qoca kişi çaşıb özünü itirdiyindən “Yasini-şərif” əvəzinə “Həmd” surəsi oxumağa başladı. Bir o qədər keçmədi ki, xəstə çocuğun üzünə ölüm rəngi qonub bir-iki dəfə çənə çaldıqdan sonra, nəfəsi qət oldu. Bu vaxt o bədbəxt qocaların başına sanki qiyamət qopdu. Gecənin yarısı özgənin evində, qərib ölkədə ev sahibi narahat olmasın deyə, ixtiyarsız ucalan fəryadlarını sinələrində boğarkən, o soyumuş bədəni qucaqlayıb sızıldadılar... * * * Qaragünlü Həlimə Qış fəsli idi. Təqribən gecəyarısından dörd saat keçmişdi. Dağların, qayaların zirvələri zəif, sönük bir işıqla ağarmışdı. Günəş hənuz tülu etməmişdi. Hava qayətdə soyuq idi. Yalçın qayaların, yüksək dağların üzərində tərakim etmiş qar komaları və buz parçaları əcəb qəribə surətlər təşkil etmişdi. Şiddətli əsən soyuq külək ağacların qurumuş budaqlarına, qayaların buzlu yarğanlarına çarpdıqca vahiməli səslər törədirdi. Neçə gündən bəri arasıkəsilmədən eşidilməkdə olan top gurultuları bir az yavaşımışdı. Get-gedə hava işıqlanıb günəş ziyasının müqəddimətilceyşi ətrafdakı dağların zirvələrində nümayan oldu. Bu heyndə Bayburt şəhərinin içərisinə bir hövlnak çaxnaşma düşdü. Bu vəhşət qalanın təslim ediləcəyi xəbərindən nəşət etmişdi. Əhali sərasimə əlinə gələni götürüb qaçışırdılar. Bəşər balaları qoyun-quzu kimi mələşərkən çöllərə dağılmaqda idi. Qohum-qonşuları, heç kəs, heç kimsənin yadına düşmürdü. Hər kəs öz canının qeydində, hər kəs öz başının harayında idi. Anbarlara, tayalara od vurulmuşdu. Şiddətli küləyin zərbəsindən yanğın anbaan artmaqda idi. Bir neçə saat ara vermiş top atəşi yenidən fəaliyyətə başlamışdı. Peydərpey atılan top qumbaralarının düşüb partlamasından hər tərəfdə bir atəş tufanı vücuda gəlmişdi. Bir az fasilədə şəhər bom boş boşaldı. Getməyə qüdrəti olanlar təmamən qaçıb dağıldılar. Yalnız bəstəri-ehtizarda bulunan yetmiş yaşlı Hacı Nuru kişinin əyalı Həlimə kəsrəti-hüzn və kədərindən çıldırmaq dərəcəsinə gəlmiş ikən əzizliklə böyütdüyü balalarını xilas etməyi düşünürdü. Ancaq ağlına bir şey gəldi: belə ki, qorxudan titrəyib dili tutulmuş, çığırışan on yaşlı Zeynəb adı qızının və altı yaşlı Əhməd adlı oğlunun əlindən tutub evlərinin zirzəmisinə apardı. Sonra oranın döşəməsi üzrə təbiyə edilmiş bir taxta qapını qaldırıb titrək bir səda ilə: “Burası pək əski bir lağımdır, mədxəli bura isə, məxrəci məmləkətimizin içərisindədir. Allaha əmanət olasınız, balalarım, bu yol ilə gediniz, hər halda bir tərəfə səlamət çıxarsınız ümid edirəm” – deyə Həlimə geri döndü. Zavallı çocuqlar qorxudan nə lağımın içərisinə girməyə, nə də analarının yanına qayıtmağa cürət edirdilər. Cansız bədən kimi hərəkətsiz qalmışdılar. Göy gurultusundan daha dəhşətli olan top qumbaralarının təraqələri getdikcə artmaqda idi. Həlimə isə ərinin balini-ehtizarından dizlərini qucub odlu göz yaşları tökməkdə idi. Ta ki, qalanın içərisində olan yanğın get-gedə artıb bunların da evlərinə yetişdi. Bir dəqiqədə atəş evin dörd tərəfini əhatə etdi. Ağlayıb, sızlayıb saçlarını yolmaqla gah bayıra yüyürüb, gah içəriyə qayıdırdı. Bu heyndə şeypur sədası eşidildi. Bununla pişdarların qalaya yaxınlaşdığını anladı. Vəhşətdən bütün özünü itirmişdi. Acı, qara tüstü evin içərisinə dolub buruq-buruq pəncərələrdən xaricə çıxırdı. Qırmızı alov küləyin şiddətindən hər dəm zəbanə çəkib yan-yörəni gəmirirdi. Biçarə Həlimə ərinin yarı ölü cəsədini qucaqlayıb evdən kənara çıxarmaq istədisə də, yağmur danəsi kimi tökülən güllələrə məruz olmaq qorxusundan bu fikirdən daşındı. Lakin bir qədər çəkmədi ki, alışmaqda olan pal-paltarı onda bir halət törətdi ki, o, qoca xəstə ərini də unudub, o atəş dalğalarının arasından özünü həyətə-bərəyə atdı. Bir neçə dəqiqədən sonra o, alışan məqbərənin töküntüləri altında zirzəmidəki lağımın da mədxəli qapanıb, biçarə tifillər orada qalmağa məhkum oldular. O fələkzədə çocuqlar qaranlıqda qorxuşub çığrışırdılar. Yekdigərini görmürdülərsə də, lakin əl-ələ yapışıb lağımın içərisinə doğru bir neçə addım irəlilədilər. Lağımın yeri rütubətli olduğundan tez-tez ayaqları sürüşüb yıxılmaq dərəcəsinə gəlirdi. Bir qədər getdikdən sonra Əhmədin ayağı bir şeyə toxunub üzüstə yıxıldı. Alnı nəyə çarpdısa, yarılıb isti bir şey üzüaşağı cari oldu... Ağrının şiddətindən bihal olub tərpənmədi. Zeynəbin əli qardaşının əlindən üzüldü. Fəqət onun iniltisini eşidirdisə, necə olduğunu görmürdü. O bədbəxt qızcığaz öz itiyini aramaq qəsdilə əlini lağımın divarına sürtüb “Əhməd!” Əhməd!” – deyə qardaşını çağırırdı. Qəzadan həmin yerdə bir neçə yolayrıcı vardı. O yetim qızcığaz qardaşını aramaq üçün əlini lağımın divarına sürtə-sürtə bir neçə addım getdikdən sonra dəlilər kimi mütəvəhhişanə bir halda dayandı. Zira ki, Əhmədin zığıltısı daha eşidilməmiş oldu. Naümidliyə qarışmış bir qorxu onun vücudunu sarsıb dizləri taqətdən düşdü. Ucadan ağlamasını şiddətləndirdisə də, lakin lağımın divarında əksi-səda törədən öz səsindən başqa qeyri səs eşitmədi. Qüssədən bağrı çatlamaq dərəcəsinə gəldi. Oyan-buyana yüyürməkdən lağımın divarına əlləri, üzü toxunub yaralandı. Qanlı barmaqlarıyla, vəhşətli qəlbilə itirdiyini nə qədər aradısa, bir əsər, bir nişanə bulamadı. Bilaxirə məbhut bir halətdə dayanıb nə edəcəyini bilmirdi. Bu halda çox uzaqdan qayət zəif işıq kimi bir şey gözünə çarpdı. Ürəyi o qədər şiddətlə döyündü ki, çırpınmasını özü eşidirdi. Çox zəhmətlə sürünə-sürünə o, işıq gələn tərəfə yönəldi. Burası lağımın məxrəci idi. Vəqta ki, lağımdan kənara çıxdı, günəşin nuru onun alnına düşüb havanın soyuğu vücuduna təsir etdikdə ağlı başına gəlib yurdsuz-yuvasız bir biyabanda bulunduğunu dərk etdi. Abadanlıq aramaq xəyalı ilə oyana-buyana diqqət etdikdən sonra çox uzaqda yıxılmış bir tabiyə gözünə sataşdı. İstədi ki, oraya girib qardaşı Əhmədi xilas etmək üçün yardım diləsin. Qədəm götürüb irəlilədikcə ayağının altında qan sıçrayıb üz-gözünə səpələndi. Yerə baxdıqda bir əsgər meyidi gördü. Sonra dönüb geriyə diqqət etdisə, bir məhşəri-əmvat içərisində bulunduğunu müşahidə etdi. Vəhşəti fövqəladə artıb ağlaya-ağlaya oyanabuyana qoşmağa başladı. Ayağı ayağına dolaşa-dolaşa çox getməmişdi ki, bir dərədən beş-on nəfər yaraqlı atlı çıxdığını gördü. Zavallı uşağın qorxudan dizləri titrəyib yerə çökdü. Bu atlılar əsgərlər idi. Onlar o bədbəxt qızcığaza yaxın gəlib əl ilə işarə edərək: ...Qorxma, qorxma – deyə özlərilə getməyə əmr etdilər. O, biçarə qardaşının yanında qalmaq lazım gələrkən xahi-nahaxi onların əmrinə itaət etdi. Bu minval ilə bir neçə ay Anadolu xərabələrində səfilsərgərdan dolaşırdı. Bu müddətdə özü kimi bir neçə nəfər kiçik yaşlı uşaqlar da ona yoldaş olmuşdular. Əsgərlərin əllərindən tökülənləri, bayıra atdıqları şeyləri yeməklə ölümdən betər bir həyat keçirməkdə idi. Tainki bir gün havanın kəskin şiddətli boranı o zavallı çocuğu bir məxrubə evin daldasına sığınmağa məcbur elədi. İçəri girdikdə orada bir neçə nəfər aciz, əlil kişi-arvad gördü ki, libas deyilən şeydən ancaq sətri-övrətdən başqa əyinlərində bir şey yox idi. Ahü əninləri eşidibgörənin ürəyini kabab edər idi. Lakin onların arasında quru torpaq üzrə düşüb qalmış bir insan heykəli, bir arvad şəkli var idi... Belə bədvinəzərdə hər kəs onu görmüş olsaydı, onun insan olub-olmadığını yəqin edəməzdi. Zira ki, şəkli-şəmaili dönmüş idi. Üz-gözü tamamən yanmış və qırışmış idi. Kirpiksiz olan qanlı göz qapaqlarını tez-tez qırpırdı. Bəlli idi ki, işıq onun gözlərinə əziyyət edirdi. Bədəninin görünən yerlərinin dərisi tamamilə yanıb qrırmızı ət qalmışdı. O arvadın kim və nərəli olduğunu bilmədiyi halda Zeynəbin ona rəhmi gəlib pərəstarlıq etmək üçün ona yanaşdı. Lakin biz tanıyırız ki, bu arvad haman Həlimə və Zeynəbin anası idi. O, həsrətlə çıxan xırıltılı səs ilə: – Allah xatirinə, bir içim su, – deyə zarıdı. Zeynəb dərhal qayıdıb soyuqdan donmuş barmaqlarını havrıxa-havrıxa sınıq bir qab parçasında ona su gətirdi. O arvad suyu içdikdən sonra sanki Zeynəbin bu qədər mərhəmətini dərk etməyib böht və sükuta dalmışdı. Lakin qayət ahəstə səslə bir neçə sözlər təkrar edirdi. Zeynəbə o arvadın səsi aşina gəldisə də, tanımadı. Çünki o zavallı heykəl bir parça ət və sümükdən başqa bir şey deyildi. Zeynəb tərəhhümamiz bir qorxu ilə aşağı əyilib onun sözlərinə qulaq verdikdə: “Zeynəb, Əhməd!.. Zeynəb, Əhməd!..” – söylədiyini anladı. Bu kəlmələri eşitməkdən Zeynəbin ürəyi dalına dəyib bir söz söyləmək istədisə, lakin ağlaması danışmağına mane oldu. Dərhal o balaca əllərini ürəyinin üstünə qoyub guya bununla ürəyinin çırpıntısını azaltmaq istəyirdi. Daha artıq səbr edəməyib titrək bir səda ilə: – Anacan, anacan!.. – deyərək balaca qollarını əlilə arvadın boynuna doladı.. Bu dəqiqədə sanki qaragünlü Həlimənin sönük müşairində bir işıq vücuda gəldi. Yetimə balasını tanıyıb quyu dibindən çıxan kimi bir səslə: – Ox, yavrum Zeynəb, sənmisən? Bəs qardaşın Əhməd hanı? – deyə ana-balanın odlu göz yaşları bir-birinə qarışdı... * * * == Yoxsulluq eyib deyil == Yoxsulluq eyib deyil Rus ədiblərindən A.N.Ostrovskiyə nəzirə ƏFRADİ - MƏCLİS HacıDəmir – Yetmiş yaşında bir tacir Səfər – Hacı Dəmirin qardaşı, qırx yaşında Yusif – Hacı Dəmirin mirzəsi, iyirmi beş yaşında Əhmədbəy – Mülkədar bir bəy Məclisə lazım olan şeylər: döşək (üstündə Hacı Dəmir oturmağa). Stol, dəftər, kağız, şotka, kalendar, sandalya, dəmir sandıq, dəvat, qələm * * * Birinci pərdə Məclis vaqe olur hacının hücrəsində. Mirzə Yusif stolun dalında oturub hesaba baxır: Səfər Qardaşımdır, Yusif, bu tacirbaşı, Mən də onun kiçik, doğma qardaşı. Bir az burda isinməkçin qoy gəlim, Titrəyirəm, tutmur soyuqdan əlim. Yusif Eybi yoxdur, gəl, qardaşıım Səfər, gəl, İstəsən də yat, bir qədər də dincəl. Səfər Qovmazsan ki, məni, Yusif, burdan sən? Bax, soyuqdan titrəyirəm, görürsən. Yusif Bu nə sözdür, heç belə şey olarmı, Müsəlman da qonağını qovarmı? Səfər Yusif, Allah xoşbəxt eləsin səni, Düz bir ildir qardaşım qovub məni. Bu dərbədər Səfər qadanı alsın, Qoy dərdimi deyim, qəlbim boşalsın. Nə qədər ki, pulum, malım, var idi, Mənə hər kəs yoldaş idi, yar idi. Hər yerdə aş vardı orda baş idim, Xana qardaş, bəylərə yoldaş idim. Məstkən molla evinə də gedərdim, Bir süfrədə çox vaxt nahar edərdim. İndi heç kəs salamımı almayır, Yoldaşlar da məni yada salmayır. Uydum mən axmaq içkiyə, qumara, Qoydum pulu xanəndəyə, qızlara. Aşna dediklərim məni soydular, Axır belə yaman günə qoydular. Yusif onun sözünü kəsərək Yaxşı, indi ki, sən bunu duyursan, Neçün qumara, içkiyə uyursan? Səfər Neçün? Bu aşkar şeydir, axmaqlıqdan, Bədbəxtlikdən, yəqin ki, sarsaqlıqdan. Yusif Gəl tərk et içkini, olma qumarbaz. Səfər Sən bilmirsən, Yusif, tərk etmək olmaz. Kimsə ki, düşsə belə bir pis yola, Çox çətindir bir də o aqil ola. Yusif Necə? Nə yol? Səfər Dinlə şərhi-halımı, Qoy nəql edim, sən də bil əhvalımı. İyirmiydi atam öləndə yaşım, Ayrılmaq istədi məndən qardaşım. Gər danışsam məni necə ayırdı, Mülkün çoxun öz adına qayırdı. Bu...uzundur, Allah özü alimdir, Mənim bu qardaşım necə zalimdir. Hər nə isə, axır mənlə bölüşdü. Mülklər ona, mənə pul, veksil düşdü. Mən də burdan haydı, getdim Tiflisə, Yoldaş oldum naəhlə, hər pisə. Traktirdə, duxanda, padvallarda, Keyf elədim teatrda, ballarda. Yusif Teatra getmək gətirməz nöqsan, Görər o güzgüdə öz eybin insan. Səfər Məgər heç mən ayıq olurdum gecə, Ta biləydim artist oynayır necə? Anlamırdım əsla hara gedirdim, Gedib yar-yoldaşı qonaq edirdim. Kefli idim, pulum nə qədər vardı, Ancaq ayıldım onda ki, qurtardı. Baxdım gördüm nə tas qalıb, nə hamam, Çıxmış əlimdən var-yoxum bittamam. Könlüm içki istəyir, nə etməli, Pul da yoxdur, kimə, hara getməli? Tutdum satdım bircə-bircə paltarı, Nəyim vardı: kürkü, börkü, şalvarı. İndi görürsən bu kökdə laəlac, Bu qış fəsli əynim cındır, qarnım ac. Hardan getsəm baxır mənə cəmaət, İnan ki, öldürür məni xəcalət. Bir qəpiyim yoxdur cibimdə, acam, Bir günümün ruzisinə möhtacam. Ancaq oğurluğa gəlir gümanım, Yox, ona da razı olmur vicdanım. Soyuq dəyib, bax qurutmuş belimi, Ovuşdurub hovxururam əlimi. Dırnaqlarım donur, yerə döyürəm, Öz-özümü yorulunca söyürəm. Səhər tezdən tingələrdə dururam, Gəlib-gedən məxluqa baş vururam, Bundan, ondan qəpik-quruş alıram, Üç gün-üç gün çox vaxtı ac qalıram. Yox bir adam gedib dərdimi deyim, Sən de görüm: nə qayırım, neyləyim? Yusif Bu yaramaz, yox, çarə tap başına, Məndən olsa yenə de qardaşına. Səfər Yox, demərəm, çün bir dəfə getmişəm, Ağlayaraq dərdimi ərz etmişəm. Qovdu məni, düşdüm ayaqlarına, Çox yalvardım arvad-uşaqlarına. Dedim: saxla məni, qul olum sənə. Qardaş yox, saleh oğul olum sənə. Dedi: yoxdur heç şeyə ləyaqətin, İtil burdan, basar məni nikbətin. Nə etməli, Allah versin bəlasın, Napak qulun haq dinlər iddəasın. Yusif istəyir çıxarıb ona pul versin Yusif, mənə pul vermə... Yəni yox, Deyirəm ki, versən, az ver, vermə çox. Yusif Buyur, nə qədr istər isən verərəm, Səndən məgər müzayiqə elərəm? Səfər O ağ puldur, istəmirəm, qoy dursun, Bu bir şahı hələ bəsimdir bu gün. Hacı Dəmir daxil olur Hacı Sən burdasan yenə, kim verdi rüsxət? Bir də bura gəlməyə etdin cürət? Deməmişəm bu ətrafa dolanma, İtil burdan, daha artıq dayanma! tərəfə Bax, bax buna, üz-gözündən bit yağır, Məsx olubdur, insana da oxşamır. Şəxsi tutanda Allahın qəzəbi, Əlbəttə ki, özü olar səbəbi. Səfər Qardaş, sənə bircə kəlmə sözüm var. Hacı sözünü kəsərək Hacı Çıx bayıra, etmə buranı murdar. Get, get. Hələ bu saat şüğlüm çoxdur. Danışmağa səninlə vaxtım yoxdur. Səfər gedir, Hacı çəkib hücrənin qapısını örtür HacıYusif, bu gün bir yaxşı fikr etmişəm, Ağsu bəyi Əhməd bəy, eşitmişəm, – Bir az pul istər edə müamilə, Artıq tənzil ilə bir neçə ilə. Fikrim budur onu çağırım qonaq, Az pul verib kəndini girov alaq. Vədə tamamında işi düzəlməz, Nə ki, fərin, əslin də verə bilməz. İldən-ilə şişib artar tənzili, Təzələrəm nastoykayla veksili. Sonra çıxardaram kəndi əlindən, Dolanarıq fariğ-bal hasilindən, Bir nəfər də var aramızda dəllal, Tanırsanmı? Binəkdar Şuşan baqqal. Bir az şey də ona rüşvət verərik, Gələcəkdə kəndə yiyələnərik. Sabah gecə gələcəkdir o bizə, Sən də nahar yeməginən gündüzə. Axşam olcaq tez gəl bizdə, şam elə, Yaz kağızın, işi tez tamam elə. Mən gedirəm, var qeyri-yerdə işim, Ancaq bununçündü bura gəlişim. Hacı gedir. Yusif yalnız, tərəfə Yusif Görürsüzmü necə qara vicdandır, İnsan cildində yırtıcı heyvandır. Utanmır da, deyir mən müsəlmanam, Hacıyam, möminəm, əhli-Quranam. Görüz necə pambıq ilə baş kəsir! Öz doğma qardaşı soyuqdan əsir, Köhnəciyin qıyıb ona verməyir, Artıq-artıq min-min yaman söz deyir. Hər gün gedir camaatla namaza, Başlayır məsciddə razü niyaza. Bığın vurdurmuş, uzatmış saqqalı, Ağzın etmiş qırxıq pendir motalı. Əldə təsbih, dodaqların tərpədir, Xalq da elə zənn edir ki, zikr edir. Halbuki, tənzilin sayır pulunun. Şəhrin yetim-yesirinin, dulunun Bu fənd ilə əldən alır var-yoxun, Qəbul edir, dolaşdırır az-çoxun. Sonra vermir, göyə çıxsa da ünü, Göy əskiyə düyünləyir gününü. Mən də onun acığına Səfəri, Tapıb verəcəyəm həmin xəbəri. Gecə gəlsin, həm qoy yesin aşından, Əhməd bəyin yanında qardaşından Pul istəyəndə kəsilər əlacı. Az da olsa, boş yola salmaz Hacı. Qoy hücrəni bağlayım. Durum gedim, Səfəri bu işdən xəbərdr edim. Pərdə * * * İkinci pərdə Hacının evi. Bir neçə dənə stol və miz düzülüb, lampa yanır. Hacı əyləşmişdir. Yusif daxil olur Hacı Yusif, gəldin, gəl əyləş görək nə var? Yusif əyləşir Yusif Sağlığınız, gəlməyibdir bəs olar? Hacı Necə olar? Yalqızca bir Əhməd bəg, Nökərsiz, yoldaşsız bura gələcək. Yusif Bir adamı tək çağırmazlar qonaq. Hacı Bu nə sözdür, hələ uşaqsan, uşaq. Nə var xalqı yığıb bura dolduram, İstəyirəm mən bəyə tələ quram. Bir az da qəlp pulum var, heç bilinməz, Verrəm ona, xərclənə, ya xərclənməz. Hazır veksil kağızı var, yazarıq, Onun üçün dərin quyu qazarıq. Bu məluna hər nə eləsən azdır, İçgiçidir, fasiqdir, binamazdır. Qəlp pulları verrik ona tənzilə, Həmin burda qol qoydurruq veksilə. Sonra getsin ha çığırsın, bağırsın, Hər nə gəlsə əlindən qoy qayırsın. Yusif Hacı, bəlkə işin üstü açılar, Xalqın yanında bizi rüsvay qılar. Qəti-nəzər ondan da bədtər daha – Olur bu iş acıq gələr Allaha. Hacı Yox, yox, sənin bu fikrin boş xəyaldır, Bu cür adamların malı halaldır. O Allaha, peyğəmbərə inanmır, Açıq çaxır içir, qorxmur, utanmır. Alimlərin dalısınca danışır. Dindən-dondan çıxıb çox azğınlaşır. Bu əsnada Səfər daxil olur. Hacı durur və qəzəbli bir halda Hacı Sənə kim rüsxət verdi gəldin bura? İtil, itil get cəhənnəmə, gora! Yusif Hacı, sənin ürəyin ki, daş deyil, Saildir bu, tutaq ki, qardaş deyil. Nə eybi var, qoy əyləşsin, şam etsin, Ondan sonra qovsan yenə qov getsin. Hacı İndi yad adam gələcək, mən necə Qoyum onu burda qalsın bu gecə? Görürsənmi ağzından nə iy qoxur, Xalq yanında başımı yerə soxur. Nə ki evə, töyləyə də qoymazlar – Bunu, ta bəlkə, şal, qaşov oğurlar. Səfər Mən bilmirəm insanmısan, ya heyvan, Beş dəqiqə səbr qılıb bir dayan! Qoy sözümü deyim, bircə qulaq as, Pis danışsam qovdur, döydür, daşa bas. Düzdür, cavanlıqda yoldan azmışam, Öz-özümçün dərin quyu qazmışam. Səhv etmişəm pis olubdur mürəbbim, Sən atsan da, atmaz yəqin ki, rəbbim. Hacı kəmali-küdurətlə üzün bundan o tərəfə çevirib acıqlı dirsəklənib ona baxır. Səfər Görürsən ki, qardaş, ömrüm qurtarmış, Belim bükülmüş, saqqalım ağarmış, Naharsızam, soyuqdan tutmur əlim, Ölmək istəyirəm, çatmır əcəlim. Hammallığa, fəhlələiyə yox canım, Nə vaxtadək sailliklə dolanım? Səfər dizi üstə çökmüş yalvardığı halda Əhməd bəy içəri girir və dayanıb heyrətlə onlara baxır Səfər İnsafa gəl, çevir məni başına, Allah üçün rəhm elə qardaşına. Yerdə qalmaz gözdən axan bu yaşlar, Əlbəttə ki, Allah qulun bağışlar. Əhməd bəy salam verir. Hacı qayıdıb onu gördükdə ayağa durur. Hacı Bağışlayın məni, bəy cənabları, Xoş gəlmisiz, buyur, buyur yuxarı. Əhməd bəy əyləşir və təarüf qaydası ilə. Əhmədbəy Əhvalınız, xudahafiz, ya Allah, Eyimisiz, Yusif? Ağa Səfər, pah! Görükmürsən, nə qayırırsan, neylirsən? Çoxdan bizim tərəflərə gəlmirsən, Bundan qabaq mağıl gəlib-gedirdin? Səfər Yaxşı oldu, sən də təşrif gətirdin. A bəy, sən də bir qulaq ver sözümə, Nahaq danışsam, dur tüpür üzümə. Mən deyirəm bizim Hacı dadaşa, Harda lazım olar qardaş qardaşa? Görürsən ki, nə kökdəyəm, nə gündə, Kafirin də rəhmi gələr görəndə. Qovma məni bu halla, az utandır, Bircə qarın çörək verib dolandır. Yavan çörək tapsam, heç dərdim olmaz, Yanıram, ay qardaş, tüstüm duyulmaz. Bu mən, bu sən, bu qılıncın, bu başım, Yoxsulluq ki, ayıb deyil, qardaşım. Hacı Bəsdir, daha nahaq yanma, alışma, Aparma beynimi, uzun danışma... Bu qədr bil aləm dönsə pilova, Pup eləyib gözün düşsə ovcuna, Qarışdırram onu toza, peyinə, Bir düyü, bir suluf vermərəm sənə. Hayıf deyil sənə mənim çörəyim? Üzünü görcək bulanır ürəyim. Adını qoymusan mömin, müsəlman, Amma gecə-gündüz lül-qənbər, piyan. Utanmırsan, bu nə qandır, nə ardır?! Müsəlmanlıq özü səndən bizardır. Dur ayağa, darıxdırma çox məni, İtil, yoxsa sürütdürrəm lap səni! Səfər durub gedir. Əhməd bəy Hacıya təəccüb və qeyzlə deyir Əhmədbəy Hacı, mən heç belə bilməzdim səni, Başqa cürə aldatmışdılar məni. Nəinki səndən mən pul götürmərəm, Evində də bir saat oturmaram. Burda çörək yeyib getsəm yatmağa, Yuxumda görərəm ilan-qurbağa. Qardaşına rəhm etməyən bir nəfər, Başqasıyla yaxşımı rəftar edər? Yox, yox, səndən kənar olmaq yeyraqdır, Səndən qaçan dərd-bəladan uzaqdır. Durur getməyə. Yusif mütəvəcceh olub deyir Yusif Bəy əfəndi, zəhmət çək, bir az dayan, Getməliyəm mən də səninlə burdan. Bir-iki sözüm var Hacıya, qoy deyim, Buna xidmət istəmirəm eləyim. Sonra Hacıya mütəvəcceh olub deyir. Nə zülm oldubdur sənə, cənab Hacı, Bu növilə olmusan qanı acı? Bir fikr elə, yetmişə çatmış yaşın, Müsəlmanam dersən, zəkat verməzsən, Nəzrü-niyaz, ehsan, xeyrat verməzsən. Bir qəpikdir sənin otuz iki dişin, Gecə-gündüz fikrin, sənətin, işin Bunun-onun malın məngirləməkdir. Bir fikir elə özün, bu nə deməkdir? Məgər sənin yoxdur həyan, abirun. Tutalım ki, yığdın oldun da Qarun, Səndən sonra görüm kimə qalacaq? Arvadını bir başqası alacaq. Dövlətinə sahib olub yeyəcək, Ruhun üçün müxəmməslər deyəcək. Hacı Artıq-uzun danışma, hərzə qoduq! Yusif Əhməd bəyin əlindən tutub kənara çəkir və deyir. Yusif Gəl, Əhməd bəy, bundan ucuz qurtulduq, Yoxsa soyacaqdı sənin dərini, Ağlar qoyacaqdı yetimlərini, Mənim də şey verməyəcək bahama, Xətadır yovuqluq bu cür adama. Çıxırlar Pərdə * * * == Pyeslər == Neft fontanı Məclisəhli Bəybala – qarasaqqal, Avropa səbkində geyinmiş upravlyayuşşi, 30 yaşında ƏhmədMəmməd – vışka sahibi. 50 yaşında Mirzə fəhlələr Şafaqat } ƏliŞəfi – prikazçik, 25 yaşında Xansənəm – Mirzənin anası. 40 yaşında Əvvəlinci pərdə Məclis vaqe olur Balaxanı kəndində. Sol tərəfdə qapılar. Yazı stolu, altında zənbil, üstündə kağız, qələm, mürəkkəbqabı, şotka, bir telefon aparatı, bir də Balaxanı nəqşəsi və bir neçə stul Birinci gəliş Bəybala (yalqız gəzir). Parijin vıstavkasında bizim bu dağılmış Balaxanı elə yaxşı görünür ki, daha nə deyəsən! O vaxtda ürəyimdə qoydum ki, haçan Bakıya getsəm, hər növ ilə olsa Balaxanıda özümə bir qulluq tapım. Elə də oldu, iş rast gətirdi, qulluq da tapdım. İndi bu Balaxanı... Qara neftin, palçığın, tüstünün, hisin-pasın içində adam necə yaşasın? Çox da adam upravlyayuşşidir. Özüm də mat qalmışam ki, nə üçün bu adı mənə quyruq bağlayırlar (Təəccüblə). Upravlyayuşşi! Doğrusu, şəhər kontorlarının lap alçaq nökəri bizdən yaxşı dolanır. Bunlar keçər gedər, hamısından bədtər odur ki, gündə bir dəfə kontorçu gəlib deyir: “Bu nədir? Bu qədər də piy işlənər? Piy yeyirsiniz nədir?”. Çarə nədir, nə etməli? Haqq-nahaq hirsini saxlayırsan, işi salırsan zarafata, deyirsən: “A canım, a gözüm, biz siçan deyilik piy yeyək”. Bir dəqiqə də rahatlığımız, dincliyimiz yoxdur. İstəyirsən bir kitab oxumağa, bir də görürsən mirzələr, fəhlələr: Ağa, jalonka düşdü quyunun içinə. Ağa, paravoyun topqası şişib. Ağa, ocaq karastıları sındırdı, saldı quyunun içinə. Bu vaxt bir səs. İkinci gəliş Əli Şəfi gəlir Əli Şəfi (təəccüblə). Bu nə səsdir? Bəybala. Ay oğlan, bayırdan sən gəlirsən, məndən niyə soruşursan? Əli Şəfi. Mən elə bilirəm buradan gəlir (Əli Şəfi gedir). Bəybala (yalqız), Hə, bu da mənim prikazçikim (başını silkələyir). Üçüncü gəliş Mirzə ara qapıdan gəlir və dayanır Mirzə. Cənab upravlyayuşşi, qorxma, bu gurultu fontanın piltəsinin səsidir. Arabanın içindən yerə salanda səs elədi. Bəybala. Ay sağ olasan, ay olasan sağ. Mirzə. Ağa, mən Saqi deyiləm, mən Mirzəyəm. Saqi mənim atamın qardaşının bibisi nəvəsinin oğludur. İndi burada deyil, kəndə gedib. Bəybala. Yaxşı, çox yaxşı, daha bəsdir, uzun müşərrəf eləmə, get Əli Şəfiyə de arabaçının pulunu versin, yola salsın. Mirzə. Baş üstə (bu vaxt telefon zəng vurur). Telefon izvon eləyir, ağa! Bəybala. Yaxşı, görürsən ki, telefonun səsin mən eşidirəm (özözünə). Burada gərək mən türkcə danışmağı da yaddan çıxardım. Gərək rusca danışaq, yavaş-yavaş gərək tat dilini də öyrənəm. Bir də bu yazıqlar türk dili bilmirlər ki. Nə etməli? (Mirzəyə) Hə, niyə dayanmısan, Mirzə? Yenə bir dərdin var yoxsa? Mirzə. Ağa upravlyayuşşi! Əgər o çetvorti nomer fontan eləsə, mənim donluğumu artırarsanmı, ya yox? Bəybala. Necə yox, əlbəttə artıracağam. Hə, sonra daha nə qulluğun var? Axır sənə söz dedim, getsənə işinə (Yenə telefon zəng vurur). Mirzə. Heç nə, telefon izvonit eləyir. Bəybala. Eşidirəm, canım, get daha. Mirzə çıxır Dördüncü gəliş Əli Şəfi gəlir Bəybala (gəlir telefonu götürür, qulağına tutub danışır). Promısla qospodina Mamedova. Hə, mənəm Bəybala. Salam əleyküm, sabahınız xeyir, cənab Əhməd ağa. Dördüncü nömrə böyük ümid verir. Fontan gözləyirik. Beşinci nömrədə də işimiz çox yaxşıdır. Dünəndən bəri orada balta sınıb qalıbdır. Bəli, çoxdan tutmuşuq, çəkirik, iki düyüm gəlib. İkincidən jalonkanı çıxarmışıq. Gecəni səhər olunca çalışmışıq, amma o şoğərib balta çıxmadı, qaldı quyunun içində. Amma zərər yoxdur, yenə çıxardarıq (bir az daha diqqətlə dinləyir). Necə? Qonşunun paxıllıqdan lap bağrı çatlayır (burnunun altında mırıldayır). Onlar da yüz əlli səkkiz sajındadırlar. Mənim qorxum ondadır ki, olmaya bizimki ilə onlarınkı da eyni mənbədən, bir gözdən olmuş ola. Sonra bizim neft də oradan gedə Arxayın olun. Necə ki, bir parça qəndin üstünə milçək qonar, o cür də fəhlələr dördüncü nömrənin üstündə işləyirlər. Daha necə ola bilər ki, adamı da çox eləyək, xərc də az olsun (otboy verir). Başınıza nə gəlsin, sizin... nə deyim?! Sözümü ağzımda yarımçıq qoydu getdi (saata baxır). Saat üçdür, hələ mən dincəlməmişəm. Hə, nə var, Əli Şəfi? Əli Şəfi. Fontanın qapağını götürdüm. Bəybala. Sonra? Əli Şəfi. Mən istəyirəm bir söz demək. Bəybala. Oho! Demək? (tərəfə). Yaxşı danışır. Buyur, de görüm, mən də istəyirəm qulaq asmaq (tərəfə). Dinləmək yerinə qulaq asmaq (qulağını tutur). Əli Şəfi. Deyirəm ki, axır biz də adamıq, adam balasıyıq, bir yemək-içməyə də macalımız yoxdur. Arvad yox, uşaq yox, ana yox, bacı yox... təvəqqe eləyirəm ki, bizim üçün də bir vaxt qoyasınız ki, haçaq yeyək, haçaq içək. Bəybala. Pəki, çox gözəl sözdür. Get, əzizim, nə vaxt yemək istəyirsən ye, nə vaxt içmək istəyirsən iç. Əli Şəfi. Necə buyurdun, anlamadım? Bəybala. Bilirəm o sənin az ağlın ilə bu müşkül fəlsəfəni anlamazsan. Əli Şəfi. Elədir. Bəybala (özü-özü ilə tərəfə). Yəni ki, anladı. Başqa qulluq. Əli Şəfi. Başqa şey yoxdur. Mən istəyirəm çıxım. Bəybala. Nə üçün? Əli Şəfi. Donluğum azdır. Odur indi fantal olacaq, sən mənim donluğumu artırmırsan. Doğrusu, mən bu donluq ilə dayanmaram. Bəybala. Qardaş, hələ heç-zad yoxdur, indidən ayaqlarınızı yuxarı nərdibana qoymusunuz. A yazıq, hara gedəcəksiniz? Kim sənə artıq verəcək? Əli Şəfi. Mobilə. Bəybala. Kim? Əli Səfi. Mobil! Mobil! Üç il onun yanında da dayanmışam. Bəybala. Ay üzün ağ olsun. Hələ üç il yanında olmusan, adını bilmirsən. Əli Şəfi. Elədir də... Bəybala. Budur, sözün cavabında da belə deyirsən. Amma onu unutmusan ki, onların yanında gərək rusca yazı-pozu biləsən. Əli Şəfi. Necə ki, bilmirəm. Əlbəttə bilirəm. Hələ ondan başqa yenə qeyri yerlərdə də xidmət etmişəm. Bəybala. Söylə görüm daha harda qulluq etmisən? Əli Şəfi. Çorni Qorodun pristavının yanında. Onun lap gözünün işığı idim. Bəybala. De görüm, bu yalanları özündən qayırırsan, yoxsa öyrənmişsən? Əli Şəfi. İncimalın yanında, Pantalyon həkiminin yanında, vallah, billah. Bəybala. Pantalyon kimdir? Əli Şəfi. Nə bilim, bir böyükdür (bir az dayanır). İndi nə deyirsən? Odur, şükür Allaha ki, indi fontandır. Mənsiz nə qayıracaqsınız? Bəybala. Əlbəttə, sənsiz böyük iş olmaz. Əli Şəfi. Bəs!.. Bəybala. De görüm, rusca bilirsənmi? Əli Şəfi. Necə bilmirəm (cibindən kağız çıxardır). Budur proşinə yazmışam. Bəybala. Görüm (alır, baxır). Oho! Ərizədir! Əli Şəfi. Yox, proşinadır. Bəybala. Təfavütü yoxdur, birdir (oxuyur). Eyo Beloqorodu qaspada Mobil, Əli Şəfi Qurbanovdan proşinyadır. Vot moy xətt (Bəybala gülür). Pojalyusta mine piranmit izdelay, mən jalovanı petsat rubli mesyasti, maya imeet prikaşçik, izdanşik pserona. Bəybala. Ay oğul, sən bu dili harada öyrənmisən? Əli Şəfi. Bizim məktəbdə. Bəybala. Çox yaxşı, mən bunu göndərərəm bizim qəzetlərə. Əli Şəfi. Hələ bu çornavoydur. Bəlkə bunun billavarın da görəsən. Bəybala. Bu da yaxşıdır. Bircə get bizim nəccar İrəfi çağır bura. Əli Şəfi. Ağa, mən İrəfi necə çağırım? İrəfin ki, canı yoxdur. Bəybala. Sən hansı İrəfi deyirsən? Ada, mən dülgər İrəfi deyirəm ey... Əli Şəfi. Elə mən də dülgər qayıran irəfi deyirəm də. Bəybala. Ada, mən deyən müsəlmandır ey... Əli Şəfi. Ay ağa, irəfə evlərdə kasa, boşqab düzərlər. Bəybala. A canım, sən məni lap darıxdırdın, get bizim qonşu bazardakı dülgəri çağır. Əli Şəfi. O tiryəki dülgəri deyirsən? O ki arağının vaxtı gələndə səkran it kimi əsir, onu deyirsən? Bəybala. Hə, onu deyirəm. Adı İrəf deyil, bəs nədir? Amma bizlərdə də qəribə-qəribə adlar var ha... İrəf, Taxta-boxça, Ağabala, Ağababa, Durduqulu, Balaqulu... Əli Şəfi. Nə qayıraq, biz qoymamışıq ki, mama qoyan addır. Biz oxuyanda qoyuruq Ayı Xəlil, Eşşək Qəni, Qoyun Həsən, nə bilim. Hə, İrəf, odur vışqanın üstündə kəlləçarx qoyur. Sənin başın üçün, Mobilin prikaşçiki gördü, lap məətəl qaldı, düz getdi. Mən iki manat da söz vermişəm ki, artıq verim. Bəybala. Ay çox sağ ol! Həmişə mənim tərəfimi saxla. Mən deyənə əməl eləsən, axırda adam olarsan. İndi mən gedim, bir az dincəlim. Əgər gəlib soruşan olsa, deyərsən iş üstünə getdi. Bəybala gedir Beşinci gəliş Əli Şəfi (yalnız). Hə, dərə xəlvət, tülkü bəy. O bəy də mənəm (Oturur upravlyayuşşinin yerində. Bir qələm də götürür, elə göstərir ki, yazır.) Amma bu upravlyayuşşi kimi adam yoxdur. Doğrudur, dili bir az ziyadə acıdır, amma ürəyi safdır. Ax, bir o dördüncü nömrə fontan eləsin, donluğum qırx manat olsun, day heç dərdim olmaz. Ay köpək oğlunun qələmi (cızır). Biz də upravlyayuşşi olaq, burda oturaq. Amma necə upravlyayuşşi olaram. Buyuraram, basaram, kəsərəm, qışqıraram, çığıraram, onu-bunu söyərəm, uşaqların hamısını qamçının altına salaram, biyara apararam (qorxaraq). A, birdən sonra məni atarlar ha!.. (o vaxt telefon zəngi çalınır). Nə olaydı bu zəngi vuran xozeyin olaydı. Ona bir para sözlər xəbər verərdim, olardım gözünün işığı. Sonra bu upravlyayuşini alardım ovcumun içinə, mum kimi yumşaldardım (təməllüqanə bir halət ilə danışır). Ağa, sənsən? İxto aparat, ixto? Hi, ağa! Ağa, sizsiniz? Odur yatıb, nə blim? Bir-iki saat olar ki, yatıb. Elədir, doğrudur, həmişə oturur, telefon ilə danışır, yenə də yıxılır yatır. Sənin heç xəbərin yoxdur, əgər biz olmayaq, buranı o Allah haqqı lap talan elər. Nə? Kim? Kimsən? Eşşək sənin ağandır (öz-özünə). Mən də elə bildim ki, ağadır... İtil, cəhənnəm ol, qırışmal!.. Ada, bəlkə xozeyin imiş? Hər nə isə, keçər gedər. Yalan-palan birtəhər düzəldərik (oturur Bəybalanın yerində). Altıncı gəliş Şafaqat gəlir, qapını bərk açır və papaqla daxil olur Şafaqat. Ağa, sabahın xeyir. Əli Şəfi. Pəhə, qorxdum ki, evi dağılmışın oğlu! Çort iznayet (əlini şalvar cibinə qoyur və təkəbbürlə danışır). Papağını götür, qapını ört (özünə gülür). Şafaqat. Bağışlayasınız, mən upravlayuşşini istəyirəm. Əli Şəfi. Sənin ilə danışandır. Yəni ki, biz oluruq. Nə ərzin var? De! Şafaqat (iki əlini döşünə qoyub baş vurur). Salam əleyküm (bir də baş vurur). Salam əleyküm. Əli Şəfi. Ay əleykəssəlam. Maşallah, mərifətli oğlan, görünür ki, girib-çıxan adama oxşayırsan. Şafaqat. Ağa, eşitmişəm fontanınız var, mənə bir yer verin. Əli Şəfi. Görüm əlindən nə gəlir, ha, de görüm? Şafaqat. Sükançı. Əli Şəfi. İznaçit tartançik. Odur ki, yəni müsürman dili ilə neft çıxardançı (durur gəzir). Xərcin səndən jalovnanı nə qədər pazdravit eyləyək? Şafaqat. Bir ay işləyim, görərsiniz də... Əli Şəfi. Elə isə, mərifətli danışırsan. Şafaqat. Mən də qədirbilən adamın yanında qulluq etmək istəyirəm. Əli Şəfi. O halda yaxşı nəqşin gətirdi. Hə, söylə görüm, yeddi eşşəyin arpasın bölə bilərsənmi? Şafaqat. Niyə bilmirəm (Əli Şəfi qələm götürür, bir şey yazır). Əli Şəfi. Adın nədir? Şafaqat. Nökərin Şafaqat. Əli Şəfi. Familyan nədir? Şafaqat. Qanpanof. Əli Şəfi. Hə, indi bildim. Atana rəhmət, düzəldi. Sizin kəndinizdə molla var? (yenə yazır). Şafaqat. Hə, əlbət ki... Əli Şəfi. Axı, milıy moy, mən bir yazan, pozan adamam. Amma Şafaqat Qanpanof musurman adı heç tatın kitabında da görməmişəm. Musurmanın adı olar: Böyükağa, Əlibaba, Məşhədi Tarqulu, Kərbəlayı Sijimqulu, yoxsa Şafaqat? Şafaqat (onun sözünü kəsir). Ada, novxanılı Xancanın oğlu Əli Şəfi, nə uzun danışırsan? Elə bilirsən səni tanımıram? Dabbaxanada gönünü də tanıyıram. Daha uzun müşərrəf eləmə. Al bu iki manatı, upravlyayuşşiyə de, mənə bir yer versin. Əli Şəfi (tərəfə). Oldu, qurtardı. Şafaqat (verir). Al, sox gözünə (Şafaqat gedir). Yeddinci gəliş Əli Şəfi. Gördünüz, nə cüvəllağı adam idi? Amma fontan ki, yavuqlaşıb, gəlirim artır ha... (akoşkadan qalxıb bağırır). Mirzə, Mirzə, Mirzə... Mirzə (xaricdən). Nə deyirsən? Əli Şəfi. Ada, mənim o qoltuq bayazımı gətir bura, Mirzəcanın nimdərinin altındadır. Mirzə (yenə xaricdən). Nə üçün? Nökərinəm? İt hambalı deyiləm ki... Əli Şəfi. Ada, gözümə yaxşı bax, məni tanıyırsanmı? Bunun ağzına-burnuna bax... Mirzə (yenə xaricdən). Nə üçün? Nökərinəm? İt hambalı deyiləm ki... Əli Şəfi. Ada. Gözümə yaxşı bax, məni tanıyırsanmı? Bunun ağzına-burnuna bax... Mirzə (yenə xaricdən). Hə, daha bəsdir, az danış. Əli Şəfi (öz-özünə). Canım, bizim bu müsürmanın işi lap təəccüblüdür. Bunlar bir-birinin ayağını çəkməyə, pisliyini istəməyə lap həvəs edirlər. Acından ölürdü, gətirdim vedrəçiliyə qoydum, indi məni də bəyənmir. Az qalır ki, lovğalığından partlasın. Soruşsanız ki, nə qədər rüşvət aldın? Heç nə, vur-tut (barmağı ilə göstərir) iki abbası. Səkkizinci gəliş Əli Şəfi və Mirzə Mirzə ortalıq qapıdan gəlir və iki kitab verir Mirzə. Mirzəcanın nimdərinin altında imiş, yoxdur, bunları da çəlləyin üstündən götürdüm. Əli Şəfi. Ay evi dağılmış, bu bayazdır? Bu ki, Tarıverdinin qəzəl kitabıdır (oxuyur). Ay dalay, dalay, dalay... Yüz fikrü xəyal eyləyirəm, könlüm açılmır, Qüssə məhü sal eyləyirəm, könlüm açılmır. Mirzə. Niyə könlün açılmır? Budur, dördüncü nömrə fontan eləyir, onda ürəyin açılar. İndidən hələ bir nəfər müsürman mənə ayda beş manat verir ki, onun kanalına neft buraxım. Əli Şəfi. Oho! Olmaya ki, mənsiz iş tutasan ha! (sonra o biri kitaba baxır). Oho! Bu nədir, Krılovun basnılarıdır. Mirzə. Bilmirəm nədir, mən oxumamışam. Əli Şəfi. Odur oxumamısan ki, bu günə qalmısan da. Mirzə. Sən ki, oxumuşsan, görürük elə vərəzən günə çıxmısan. Əli Şəfi. Anlamırsan, sənə nə deyim (“Kvartet” basniyasını oxuyub yarı rus, yarı Azərbaycan dilində izah edir). Mirzə. Nə uzun qulağımızı dəng elədin, söylə görək nə deyir o? Əli Şəfi. Deyir ki: Nadinc meymun, eşşək, keçi tapdılar – Bir ayını kvartet çalmağa. Mirzə (onun sözünü kəsir və təməsxüranə). Puf... puf.. Hayıf deyil bizim Kəllədəmənə kitabı?!.. Hə, yaxşı, yaxşı. Bizim upravlyayuşşi nərdivana mərdivən deyir a. Əli Şəfi. Pəh, sən onu deyirsən, xəbərin yoxdur, dülgər İrəfə də nəccar deyir (gülürlər). Aha, birdən Bəybala eşidər ha? Mirzə. Bir də de görüm nə deyir? Əli Şəfi. A heyvan, bizi biabır edərsən, çıx burdan, cəhənnəm ol! Mirzə. Oho, oho. Oho! Əli Şəfi. Tərs sillə gələr ha! Çıx burdan, çıx! Mirzə. Yavaş, yavaş! Oho, oho! Əli Şəfi. Məni tanıyırsanmı? Gözünü sil, məni əməlli tanı! Mirzə. Necə məgər, yoxsa moğrusan, qalabəyisən? Nə çıx-çıx deyirsən? Havayı gəlməmişəm ki! İki abbası sağ olsun, iki abbası. Əli Şəfi. Eh, sənin iki abbasın başına dəysin. Al itil, açıl başımdan! İkisi də gedirlər Doqquzuncu gəliş Bəybala (gəlir) Bu nə səs idi, qoymadılar bir az yatım, dincəlim. Əli Şəfi görəsən hansı cəhənnəmə getdi. Amma mən bunun xatırını çox istəyirəm! Yaxşı qulluqbaz, vəfalı adamdır. Məmmədovun yanında məni tərif edə-edə lap göyə çıxardıb. Xansənəm (daxil olur) Bəybala sənsən? Bəybala. Bəli, bacı, mənəm. Nə qulluğunuz var? Xansənəm (gəlir lap Bəybalanın üzünə baxır və saqqalından yapışır). A saqqalın ağarsın, bu mənim uşağımı nə üçün çıxartmısan? Bəybala (öz-özünə). Nataraz arvaddır ha! Heç xarrat bazarından keçməyib (Xansənəmə xitabən). Sənin uşağın kimdir, bacı? Xansənəm. Kim olacaq, Mirzə! Bəybala. Nə Mirzə? Xansənəm. İki il idi burda qulluqda idi. Dünən bir, bu gün iki, gəldin-gəlmədin uşaqcığımı çıxartdın, qoydun avara. Sənə nə yamanlıq etmişdi? Fayda verməz, təzə gəlmisən axı... təhər-törünə bax bunun... Adamaoxşamaz (barmağı ilə hədələyir). Budur mən gedirəm şəhərə, uşağımı göndərəcəyəm gəlsin. Bəybala (öz-özünə). Biz də deyirik ki, müsəlman arvadlarında qoçaqlıq yoxdur (Xansənəmə xitabən). A bacı, buyurursan, yoxsa xahiş edirsən? Xansənəm. Əlbəttə, xahiş edirəm, təvəqqe edirəm, Bəybala ağa! Dediyim budur ki, birtəhər yola gedin. Biz də, axır, müsəlmanıq, adamıq, qərib ölkədən gəlmişik, özgənin yanında üzümüzün suyu tökülməsin. Biz də, axır, bir ocağıq! Yoxsa məni tanımırsan? Mən Kərbəlayı Məşədi Hacının uşaqlarının anasıyam. Keçən il qaban ovuna gedəndə ovda öldü. Daş düşsün fələyin başına. Yoxsa, mən hara, Balaxanı hara? Ağdam mahalı hara, bura hara? Bəybala. Eybi yoxdur, de gəlsin, Allah qoysa fontanlarımız atar, bir işə qoyarıq. Xansənəm. Çox sağ olasan. Allah sənə ömür versin (stolun üstünə bir cüt corab qoyub deyir). Bu da sənin peşkəşin. Əli Şəfi (gəlir). Ağa, qanatı gətirdilər, amma yaxşı deyil, çürümüşdür. Özünüz baxsanız yaxşı olar. Bəybala gedir Onuncu gəliş Xansənəm (öz-özünə). Ay oğlan, bu Bəybala Tükəzban Xanbacının bacısı oğlu deyil, yoxsa Tubunisanın qardaşı oğludur? (Əli Şəfi bunu görmür, gəlir telefonun yanına zəng vurur). Buy, bismillah, bu nədir? (Yenə zəng vurulur). Ay balam, bu şeytandır, nədir (Yenə zəng vurulur). Vay dədəm sənə qurban (Əli Şəfi buna baxır, Xansənəm qorxur, gedir, onun yanında durur). Əli Şəfi. Ay bacı, niyə belə gizlənirsən? Xansənəm. Allah amandır, bu şeytandır, nədir? A balam, əgər müsəlmansan, Allah xatirinə, daha məni qorxutma. Danış görək sözün nədir? Əli Şəfi. Ay bacı, şeytan kimdir? Xansənəm. A balam, ödümü qusdum ki, bir danış görək nə təhər adamsan? Əli Şəfi. Kim ilə danışırsan, ay arvad? (gülür). Ha, ha, ha... bah, telefona deyirsən. Adam da balaca zəngdən qorxar? Qorxma, bacı, qorxma. Bu bir məzəli maşındır, gəl göstərim, bir gör bu nə cür şeydir. Xansənəm. Yox, qorxuram, a bala. Əli Şəfi. A bacı, “siyiredenite” eliyənlər hamısı arvaddır. Nədəndir sən qorxursan, olar yox? Yaxın gəl, bax, gedərsən kənddə söhbət elərsən, hamı mat qalar. Bir bax, gör bunun içində ildırım var? Xansənəm. Yox, mən qorxuram, istəmirəm. Əli Şəfi. A bacım, mən yekəlikdə kişi sənin yanında, niyə qorxursan, nədən qorxursan? Mən budur zəngi vururam (zəngi vurur). Madmozel deyir, yəni arvad deyir (arvad səsi ilə) sentralnı. Mən deyəcəyəm siyirdenete pojalusta kislotnı rağoto Frakul Hurviç Birnataqov. İndi hazırdır. Zəngi vurdum, danışacaqlar. Xansənəm. Siz axı rus dili ilə danışırsınız, mən ki, bilmirəm. Əli Şəfi. Axı sənin xəbərin yoxdur. İstəyirsən lap moltanı dili ilə danışım. Bir bax (danışır). İxto aparat? Zırpı sənsən? Qorağsanmı? İzdes adin qarabaqski madam yest, danışmaq istəyirsənmi? (Xansənəmə deyir). Gəl, götür, qulağına tut, həm eşit, həm danış. Xansənəm (danışır). Kimsən? Xansənəm? Nə deyirsən? (telefonu atır). Ala, ala! Vuy, lova düşəsiniz! Külüm onun başına!.. Əli Şəfi (gülür). A bacı, nə dedi? Xansənəm. Heç nə, külüm onun başına! On birinci gəliş Əli Şəfi, Xansənəm. Məmmədov orta qapıdan gəlir Məmmədov. Bu kimdir? (Əli Şəfi qorxur). Əli Şəfi. Anamdır, bibimdir (sonra). Mirzənin bacısıdır, İbadın xalasıdır... Məmmədov. Hə, dörd adamsınızmış. Bəs o biriləri hanı? Əli Şəfi (yavaşca Xansənəmə). İşin varsa de (Əli Şəfi gedir). Məmmədov (Xansənəmdən soruşur). Ay arvad, ərin burda işləyir? Xansənəm (Başını silkələyir). Məmmədov. Oğlun burda işləyir? Xansənəm (Başı ilə “hə” deyir). Məmmədov. Neçə oğlun var? Xansənəm (Barmağı ilə göstərir 5 və gedir. Telefonun zəngi vurulur. Məmmədov yaxın gəlir və danışır). Məmmədov. Kimsən? Əli Şəfi? Nə deyirsən? Nə madam? İtil telefondan, haramzada! Bir də bizim promısla ilə danışma. Sən də axmaqsan, Əli Şəfi də (yenə dinləyir). Sənə deyirəm kəs səsini! (telefonu qoyur yerə). Siz allah, heç mürvətdir, insafdır, bunu Allah götürərmi? İşi qoyublar, gör telefon ilə nə biclik, haramzadalıq çıxardırlar. Mənə də deyirlər ki, fontan var, fontan var. Mən də şəhərdən faytona minib yorta-yorta gəlmişəm, görüm nə var? Heç zad! Bir ətək pul tökmüşəm. Bunlara bax, burada kart oynayırlar. Gecə yatdıqları bəs deyil, gündüz də yatırlar. Nə böyük, nə kiçik. Mən də deyirəm özlüyümdə fontanım var, fontanım. On ikinci gəliş Bəybala, Əli Şəfi, Məmmədov Bəybala. Ada, Əli Şəfi, Əhməd ağaya kim deyibdir, fontan var? Əli Şəfi. Vallah, heç mənim xəbərim yoxdur. Mən deməmişəm. Məmmədov. Yalan demə, eşşək! Sən deyil idin telefonda məgər? Sonra da dedin ki, eşşək qardaşındır? Əli Şəfi. O telefon yaxşı danışmayıbdır, xarabdır. Mən elə bildim ki, danışan Mirzənin qardaşıdır. Dedim ki, qardaşın iştəkdir, yəni çox işləyən adamdır, işləməkdən yorulmur. Telefonda çıxıb eşşək qardaşındır. Məmmədov. Sən dedin axır fontan vurur. Əli Şəfi. Mən demişəm ki, Mantaşovun fantalı vurur. Məmmədov (onun sözünü kəsir). Kəs səsini, axmağın birisi! Nə böyük var, nə kiçik. Evimi yıxdınız. Uzun elə pul ver, pul. Bu nədir? Kəndir. Bu nədir? Dəmir. Bu nədir? Torba. Bu nədir? Şalman. Bu nədir? Taxta. Bu nədir? Maşın. A kişi, belə də müsəlmançılıq olar? Evim yıxıldı. Heç məgər allahınız yoxdur? Birisi baltanı quyuda sındırır, o birisi jalonkanı çıxarda bilmir. Bəybala. Əhməd ağa, bir az hövsələ ediniz, darıxmayınız, şükür Allaha, işimiz yaxşı gedir. Məmmədov. A kişi, on iki ildir mən hövsələ edirəm. Ay evi yıxılmışın oğlu, daha bəs deyil? Əli Şəfi (Bəybalaya xitabən). İndi nə buyurursan, o Şafaqat bir yaxşı sükançıdır. Məndən olsa elə eləyək ki, o əlimizdən çıxmasın. Odur qoymuşam jalonkanı çıxarsın. Bəybala. Quyudan heç əsər-əlamət varmı, neft görünürmü? Əli Şəfi. Çox... Məmmədov (Bəybalaya xitabən). Siz bunun sözünü adam sözü hesab edirsiniz? Bu ki, heyvandır... Bəybala. Nə eləyim, o biriləri də onun tayıdır. Nə təfavütü var. Məmmədov (ibarə ilə). Şu qotur hərif zati-alilərinin əleyhində bana bir çox ixtaratda bulunub da deyir idi ki, əksər gecələr qumarbazlıqla imrari-vəqt edir. Bəybala (soruşur). Yəni bu eşşək demişmi? Məmmədov. Əvət, şu eşşək hərif deyir ki, bütün gündüzlər yuxudan qalxmayır. Bəybala. Əcaib! Yəni bu heyvan hərif demişdir? Əli Şəfi. Hələ elə bilirsiniz ki, biz eşşəyik, heç başa düşmürük nə danışırsınız. Doğrudur, Şafaqat elə bir az da kart oynayandır. Gündüz də bir qədər yatır, amma onu mən əlimdə mum kimi yumşaldaram. Məmmədov (Əli Şəfiyə). İtil burdan, axmaq! Əli Şəfi gedir Bəybala. Zənnimcə, o mənim əleyhimə danışmaz. On üçüncü gəliş Bəybala və Məmmədov Mirzə (daxil olur, Məmmədova xitabən). Ağa, gözün aydın, vtoroy nömrənin baltasını çıxartdım. Məmmədov. Oy... şükür Allaha, şükür Allaha. Şafaqat. Ağa, gözün aydın, pervi nömrənin jalonkasını çıxartdım. Məmmədov. Çox yaxşı, çox yaxşı. Əli Şəfi bir çox fəhlələr ilə gəlir. Əli Şəfi. Ağa, gözün aydın, muştuluğumu ver, fontan vurdu. Bəybala. Dedim ki. Əhməd ağa, bu Balaxanıda gərək hövsələ edəsən (Əli Şəfi oynayır, fındıqça çalır). Muştuluğumu ver, ağa! Muştuluğumu ver! Məmmədov. Şükür Allaha, şükür Allaha! (xaricdə səs-küy eşidilir, Bəybala durur gedir, fəhlələrə deyir). Kürəkləri götürün, dalımca gəlin! Əli Şəfi. Elə gördüm daş deşildi, sonra bombom, fontan pır-pır elədi. Məmmədov (fəhlələrə çıxarıb pul verir). Əli Şəfi (fındıqça çalıb oynayır). Hay, hay, hay. Fontandır, ay fontandır... Pərdə * * * Cəhalət səmərəsi yaxud bir yetimin xoşbəxtliyi MƏCLİS - ƏHLİ Faiqəfəndi – Müəllim ƏsədƏhmədzadə } – Səyli şagirdlər SadayHəsənzadə İsmayıl – Tənbəl və nadinc şagird. Dadaş – Əsədin atası. Məclis məktəbin müəllimlər otağında əmələ gəlir. Faiq əfəndi sandalyada oturub qəzet oxuyur. Həyətdə uşaqların oynamaq səsi gəlir. İsmayıl döşü açıq, üzü mürəkkəb ilə qaralanmış içəri girir. Gözlərini vəhşi kimi açıb-yumub çığıra-çığıra danışır və getdikcə səsini yavaşıdır. İsmayıl (ağlaya-ağlaya). Müəllim əfəndi, Saday Həsənzadə dərs oxuduğum yerdə gəlib başıma bir yumruq çırpdı ki, ağlım başımdan çıxdı. Bir baxınız, yeri şişibdir (göstərir). Faiqəfəndi. Mən səni də tanıyıram, Sadayı da (çeşməyini düzəldir). Saday heç vaxt elə iş etməz. İsmayıl. Müəllim, hamıdan xəbər alınız, mən heç nə etmirdim. Öz yerimdə oturub dərsimi oxuyurdum. O neçə dəfə məni vurub, amma mənim yazığım gəldiyi üçün gəlib sizə şikayət etməmişəm (əlini başına aparıb yalandan deyir). Of... Of... Necə ağrıyır. Faiqəfəndi (Baxıb görür ki, döşü, qarnı açılmış, pencəyi düymələnməmişdir). Bu nədir? Qarnın açıq, təkbəndsiz. Döşünü düymələmək də bilmirsənmi? Ədəbsiz!.. O nədir, üzün qapqara qaralmışdır? Məgər sən üzünü yumursan? İsmayıl (ağlaya-ağlaya). Yuyuram, müəllim (özünü elə göstərir ki, guya utanır). Faiq Əfəndi. Bu qara nədir, üzünü-gözünü bulamısan? İsmayıl. Qara pisdir, müəllim əfəndi, yayılır. Faiqəfəndi. Necə qara pisdir, yayılır? Üzünə yazmırsan ki. Bu vaxt Əsəd Əhmədzadə içəri girir Əsəd. Müəllim əfəndi, bu İsmayıl Sadayı elə vurdu ki, yazığın burnundan qan bulaq kimi axır. İsmayıl bunu eşidəndə Əsədə qaş-gözlə acıqlanıb hədələyir və özünü elə göstərir ki. guya ağlayır İsmayıl. Müəllim, hamı şagirdlər mənimlə düşməndirlər. Hamısı gəlib yalandan sizə şikayət edir ki, siz mənə tənbeh edəsiniz. Faiqəfəndi. Ey nadinc, elə bunun üçün qabaqca şikayətə gəlmişsən? Saday (üzü yuyulmuş içəri girir). Müəllim əfəndi, mən bilmirəm bu İsmayıla nə etmişəm? Dünən bir uşaqla küçədə savaşırdı, mən də gedib aralaşdırdım. İndi məndən razılıq etmək əvəzinə vurub burnumu qanatdı. İsmayıl (ağlaya-ağlaya). Müəllim əfəndi, yalan deyir, siz də onun sözünə inanırsınız. Əsəd. Bax odur, alnını da dünən uşaq vurub. Faiqəfəndi. Ay yaramaz, bəs deyirsən Saday səni vurmuşdur? Saday (təəccüblə). Mən səni nə vaxt vurdum? İsmayıl (ağlaya-ağlaya). Hə, sən vurdun da... Faiqəfəndi. Səsini kəs, ədəbsiz! Nadinclik etdiyin bəs deyil, gəlib bir böhtan da deyirsən?! Bu gün bir saat naharsız qalarsan. Get! İsmayıl (ağlaya-ağlaya). Müəllim əfəndi, mən nə eləmişəm? Faiqəfəndi. Daha nə edəcəksən? Min dəfə sənə tapşırmışam ki, dinc ol, savaşma, küçə uşaqları ilə gəzmə. Amma mənim sözlərim heç sənə təsir etmir. İsmayıl (ağlaya-ağtlaya). Müəllim əfəndi, dükanımızın qabağında yazıqca-yazıqca oturmuşdum, heç kəslə işim yox idi... Faiqəfəndi (sözünü kəsib). Hə, yazıqca-yazıqca, doğru deyirsən. Çox yazıq oğlansan, maşallah. İsmayıl. Bəli, yazıqca-yazıqca oturmuşdum. Birdən qonşumuz bir uşaq gəlib başıma vurdu, qaçdı. Mən də durub onu vurdum. Faiqəfəndi. Sənin dükanda nə işin var idi? Əsəd. Müəllim əfəndi, hər gün məktəbdən çıxıb dükana yüyürür. İsmayıl. Mən getmirəm, anam yollayır. Faiqəfəndi (yan tərəfə). Taxsır bunların ata-anasındadır, övladlarına tərbiyə vermək əvəzinə küçə-bazarın canına salırlar. Uşaq zay olur, gedir. Bundan sonra bunlardan adam olarmı? Tərbiyəsizlik, ədəbsizlik bunlarda kök bağlamışdır (İsmayıla). Mən sənə deməmişəmmi ki, dükana getmə? Dünən atanı çağırıb ona demədimmi? İtil burdan! Saat üçəcən naharsız qalarsan! İsmayıl. Daha getmərəm, müəllim əfəndi, bu dəfəlik məni bağışla. Uşaqlar hamısı mənimlə düşməndirlər. Faiqəfəndi. Səni min dəfə bağışlamışam. Amma əsla halına təfavüt etməmişdir. Get!.. Əsəd, sən dayan, səninlə sözüm vardır. İsmayıl və Saday gedirlər. Otaqdan çıxan vaxt İsmayıl Sadayı dürtmələyir və qayıdıb gözaltı müəllimə baxır. Faiqəfəndi. Əsəd, hərçənd çox zəhmət çəkdim, amma şükürlər olsun ki, zəhmətim itmədi. Qori darülmüəlliminində olan pansiona bir nəfər şagird qəbul etmək üçün verdiyimiz ərizəni oranın müdiri qəbul etmişdir. Sənin çalışqan və səyli olmağına görə qərar qoymuşuq ki, oraya göndərək. Görürsən ki. səyli olmaq nə qədər yaxşıdır. Sən çalışqan və səyli olmasaydın, bu gün bu xoşbəxtlik bir başqa şagirdə qismət olacaq idi. İndi get, ata-anana xəbər ver ki, sabah səni Qoriyə göndərəcəyəm. Əzizim, orada çalış, səy et. Qoy müəllimlər səni sevsinlər. İnan ki, üç ildən sonra bir alim və kamil insan olub vətəninə qayıdacaqsan. O vaxt millət və insaniyyətə xidmət edərsən. Əsəd (Bəşaşət ilə). Əfəndim, təşəkkürlər edirəm. Sizin yaxşılıqlarınızı mən heç vaxt unutmaram. Faiqəfəndi. Get evinizdə de ki, paltarlarını hazırlasınlar. Sabah gərək gedəsən. Əsəd gedir. Faiq əfəndi qəzet oxumağa başlayır. Bu halda Saday içəri girir və bir tərəfdə qəmgin dayanır. Müəllim onu görmür. Bir azdan sonra müəllim başını qaldırıb görür və onu çağırır Faiqəfəndi. Saday, buraya gəl görüm, nə üçün ağlayırsan? Saday. Əfəndim, məgər mən çalışqan deyiləm? Məgər mən tənbələm? Faiqəfəndi. Necə? Sənə kim deyir ki, tənbəlsən? Saday. Bəs Qoriyə Əsədi göndərirsiniz, məni nə üçün göndərmirsiniz? Onun ata-anası var, mən yetiməm, onun üçünmü? Müəllim əfəndi, təvəqqe edirəm, məni göndəriniz. Söz verirəm ki, gecə-gündüz çalışıb çox yaxşı oxuyaram. Oranın müəllimlərindən soruşarsınız, əgər pis oxusam, yenə məni geri qaytararsınız. Faiqəfəndi. Saday, paxıllıq etmə! Paxıllıq çox yaman sənətdir. Doğrudur, Əsədin atası var. Amma onlar da fəqirdirlər. O qədər varlı, pullu deyillər ki, uşaqlarını elm oxumağa göndərsinlər. Yenə təkrarən deyirəm, paxıllıq yaxşı xasiyyət deyildir. Sən də çalış, onun kimi olasan. Səni də allah qoysa, gələn il göndərərəm. İndi hələ balacasan. Saday. Əfəndim, inanız ki, artıq səy edəcəyəm. İndi Əsəddən bir az geri qalmağımın səbəbi odur ki, xalamın evində nökərçilik edirəm. Pansiona girəndə dərsdən başqa heç bir işim olmayacaqdır. O vaxt mən çox yaxşı oxuya biləcəyəm. Mən heç bir sinifdə qalmaram. Faiqəfəndi. Mən sənə inanıram. Amma sən də inan ki, indi daha onu qoyub səni göndərmək olmaz. Qoridə də bilirlər ki, biz oraya kimi göndərəcəyik. Saday. Əfəndm, çox təvəqqe edirəm ki, mümkün olsa... Faiqəfəndi. Gələn il, allah qoysa, səni göndərərik. Get xatircəm ol! (Saday gedir). Ax, nə olaydı ki, qüdrətim olaydı, bu uşağı ağlamağa qoymazdım. Göndərib öz xərcimlə oxudardım. Həm qabil, həm səyli və həvəsli bir uşaqdır. Dadaş kişinin səsi gəlir. Bayırdan kəndli dili ilə çığırır Dadaş. Mollaxana buradır? Faiqəfəndi. Buyurunuz, buyurunuz! Dadaş Əsədin əlindən tutub içəri girir və ayaq üstə durur Dadaş (çığıra-çığıra). Salam-əleyküm, molla! Necəsən, yaxşısanmı? Allaha şükür biz yaxşıyıq. Faiqəfəndi. Əfəndim, buyurunuz, əyləşiniz. Dadaş. Elə belə də yaxşıdır, rahatdır. Sağ olasan, ay mollacan! Axır sən bu uşağı lap zay etdin, getdi ha... Bu gün bu mənim əhvalımı pozub xarab eləmişdir. Faiqəfəndi (gülümsünür). Nə olub məgər? Dadaş. A kişi, mən nə bilim, yaxamdan tutub deyir ki, Ğarıdurmu, Ğurudurmu, nə zəhirmardır, deyir oraya gedəcəyəm. Bıy a!.. Ağlını qara aparıb dəli olub. Axır, bilmirəm, bundan axund olacaq, əfəndi olacaq? Axır nə olacaq, görək? Faiqəfəndi. Nə üçün, Dadaş dayı? Oxuyar, müəllim olar. Bəs sən istəmirsən ki, uşağın oxuyub kamil bir adam olsun? Dadaş. A kişi, mənim uşağım bir az siyahı-səriştə başa düşdü, çoxdur. Daha çox oxusa, vecdən çıxar. İndi heç bilmirəm bunu sən necə başdan çıxartmısan? Axır bunun nə dediyidir? Faiqəfəndi. Dadaş dayı, bəs biz dörd-beş ay bundan irəli Əsəd barəsində danışmadıqmı və sən də mənə söz vermədinmi ki, Əsədi göndərək getsin oxusun? İndi bəs nə üçün razı olmursan? Görürsən ki, bir növlə çara tapmışıq. Nə üçün zəhmətimiz hədər olsun? Dadaş (yaltaqlıq ilə). Sənə qurban olum, mən nə vaxt söz verdim? Faiqəfəndi. Necə nə vaxt söz verdin? A kişi, bəs dörd-beş ay bundan irəli ağsaqqalların yanında gəlib bizdən razılıq etmədinmi? Dadaş. A başına dönüm, o vaxt sən mənə bir yəqin söz demədin. Ancaq dedin ki, yazaq, nə bilim daha nə dediniz. Mən də bir kəlmə dedim, hə yaxşı... Bı, a!.. Qələt etmədim ki! Vay... Oda-oyuna düşdük, a kişilər... Əsəd (atasına yavaşca). Yavaş, a kişi, yavaş! Bir az qayda ilə danış. Faiqəfəndi. A qardaş, mən səni cəbrən oğlunu göndərməyə vadar etmirəm ki... Mən sənə ancaq yaxşılıq edirəm. Daha oda-oyuna nə üçün düşürsən? Uşağını müftə oxumağa göndərirlər. Sən gərək razılıq, təşəkkür edəsən. Dadaş. Yox, mollacan, sən olasan o Allah, bizim uşağın yaxasından əl çək. Mən ölməmişəm ki, o, çöldən-çölə, dağdan-dağa düşsün, özgələrin qapısında nökər olsun. Məgər mənə eyib deyil? Axır mən də özüm üçün bir adamam. Faiqəfəndi. A qardaş, nə sözlər danışırsan? Bir kəlmə başa düş və anla! Biz sənin uşağını göndərmirik ki, gedib nökərçilik eləsin. Biz göndəririk ki, gedib oxusun, adam olsun, mədəni bir insan olsun. Dadaş. Pah, bu nə sözdür? Bədəni olsun? İndi mən oxumamışam, bədənim yoxdur? Adam deyiləm? (tərəfə). Kişilər, görünüz bircə nələr danışır, bişmiş toyuğun da gülməyi tutur. Faiqəfəndi. Yaxşı adamsınız, Dadaş dayı, amma elminiz olsaydı, lap gözəl olardı. Dadaş. Necə yəni burun-qulağımı dəyişdirərdim? Əsəd. Ata, mən getmək istəyirəm, sən allah qoy gedim. Dadaş (oğluna). Kəs səsini, heyvan! (Başına bir qapaz vurur). Faiqəfəndi. Dadaş dayı, qulaq as, gör nə deyirəm. Nahaq yerə uşağını bəxtsiz etmə. Belə iş mindən bir uşaq üçün mümkün olur. Əsəd qabil və səyli uşaqdır. Ona mənim hayıfım gəlir. Yəqin bilirəm ki, bir neçə il Qoridə oxuyandan sonra çox kamil bir müəllim olar. Dadaş. Mollacan, sən olasan allah, bu xatanı mənim başımdan rədd et! Bilirəm, sizdən bir uşaq istəyiblər, bir yetimdən-zaddan tapınız, göndəriniz. Daha mənim oğulcuğazumu əlimdən almayınız. Mollacan, ver, əlini öpüm. Allah xatirinə, məni bu oddan-alovdan qurtar, uşaqcığı da evdən-eşikdən hürkütmə. Avara etmə, dərəyə-təpəyə salma. Sən allah, mənə yazığın gəlsin. Əsəd (yavaşca). Nə üçün qoymursan gedim, ay dədə, bircə de görüm? Sən allah qoy, mən getmək istəyirəm. Dadaş. Sən çox qələt eləyirsən! Heyvərə, axmağın biri!.. Əsəd. Ay dədə, belə çığırma! Bu cür bərk danışmaq ayıbdır. Dadaş. Adə, demirəm səsini kəs! Axmaq-axmaq danışma! Bu saat dərini boğazından çıxardaram! Faiqəfəndi. Qardaş, bəlkə sən başqa cür fikir eləyirsən. Bu qədər bil ki, Qoridə bir böyük məktəb var. Mən də orada oxumuşam. Sənin oğlunu da oraya göndərirəm. Dadaş (təəccüblə). Pi... a... Mən o qədər axmaq deyiləm ki, anlamayım. Faiqəfəndi. Di yaxşı, atan rəhmətlik, biz də istəyirik sənin oğlun gedib orada oxusun. Elmli, kamallı, mədəni insan olsun. Dadaş (tərəfə). Yavaş ye, boğazında qalar. Buna bax, məni aldatmaq istəyir (müəllimə). Axır, mollacan, eyib olmasın. Əsədin anası deyir ki, mən uşağımdan bir saat da ayrılmaram. İstəyirsən gedək bizim evə, gör anası nə qiyamət qopardır. Faiqəfəndi. Həqiqət bilmirəm sizin bu işlərinizə nə ad qoyum? Dadaş. Mollacan, istəyirsən məni burda tut bir yaxşıca kötəklə, lap dur başımı da yar. Ancaq məni bu tələdən qurtar. Allah xatirinə, məni bu xatadan azad et. Faiqəfəndi. Dadaş dayı, sonra peşiman olarsan. Amma daha o vaxt çarə olmaz, vaxtı keçmiş olar. Dadaş. Nə üçün peşiman oluram. Uşağımdan əl çəkmişəmmi? Faiqəfəndi (tərəfə). A kişilər, lap mən təəccüb edirəm ki, dünyanın bu işıqlı vaxtında, XX əsrdə belə də qəribə, nadan avam olurmuş! Dadaş (tərəfə). Ax... bu mollalar nə danışırlar ha... Ay bunlar uzunçu olur ha... (müəllimə) Doğrusu, mən sənə uşaq vermərəm. Mən uşağımı küçədən tapmamışam ki... Yumşaqlıq ilə deyirəm, görürəm qanmırsan. Görünür ki, məni axmaq tapmısan. Bilirsən ki, nə elərəm?.. Faiqəfəndi. Bundan artıq daha nə edəcəksən? Siz də deyirsiniz ki, biz də atayıq, adamıq. Ay maşallah! Dadaş (lovğalandığı halda oturduğu yerdən qəzəbli qalxır). Mən kimdən əskiyəm? Səndən əskiyi it yesin. Yəni sən bu kağızın ağınıqarasını qandın, adam oldun?.. Biz heyvan olduq?.. (tərəfə) Buna bax, gör nə danışır. Faiqəfəndi. Qardaş, mənim vaxtım yoxdur ki, səninlə savaşam. Səninlə danışmaq vaxtı tələf etmək, vaxtı öldürməkdir. Dadaş. Necə? Məni öldürmək! Sən nəçisən ki, məni öldürəsən?! Ölkənin yiyəsi sənsən? Güc deyil ki! Mən uşağımı vermirəm də!.. Faiqəfəndi. Qardaş, sən tarı get başımdan ol. Səninlə danışmağa mənim vaxtım yoxdur. Dadaş. Hə, hər ildə üç-dörd dəfə bir-iki vərəq çərəkələrini uşaqlara verib pul alanda vaxtın olar?! Əsəd (atasına). Ata, bir az ədəbli danış, ayıbdır. Dadaş (oğluna). Səsini kəs, axmaq! Uzun danışma! Düş qabağıma gedək (qayıdır müəllimə). Sən də qalmayasan, məktəbin də (sonra oğlunu boynunun ardından itələyir). Sür gedək, nadan. Bunlar çıxandan sonra səhnənin arxasında uşaq ağlaya-ağlaya atasına deyir Əsəd. Ata, nə üçün belə qilü qal edirsən? Dadaş (oğluna). Ada, demirəm səsini kəs, yoxsa, yoxsa lap təpəni əzərəm. Axmağın biri! Faiqəfəndi (yalnız). İndi gəl belə adamlar üçün həqqi-səy elə, zəhmət çək. Axırda bu da aldığım muzd. Doğrusu, bizim müsəlmanlar üçün müəllim olmaqdan çətin əzab olmaz. Çalış, vuruş, zəhmət çək, əziyyətdə qal, buna yalvar, ona yaxar, bunun üçün iş düzəlt, axırda razılıq əvəzinə, buyur, söyüş eşit. Ah, bilmirəm, biz nə vaxt öz xeyir və şərimizi qanıb, dost-düşmənimizi tanıyacağıq. Bu halda İsmayıl ağlaya-ağlaya içəri girir İsmayıl. Müəllim əfəndi, mən oturub dərsimi oxuyurdum, lap nahaq yerə Saday gəlib mənə bir təpik vudu. Az qalmışdı ki, lap yıxılıb qolum sınsın. Faiqəfəndi. İtil, cəhənnəm ol, nadürüst! Mən tanıyıram sən nə yuvanın quşusan! İsmayıl (ağlaya-ağlaya). Elə siz həmişə Sadayın sözünə inanırsınız. Faiqəfəndi. Döşünü düymələ, paltarını düzəlt, biədəb. Bu nədir qarnını, döşün açıq, gəlib qabağımda dayanmısan. Get Sadayı buraya çağır (İsmayıl gedir. Səhnənin arxasında ucadan deyir). Saday, Saday! İsmayıl. Buyur, buyur, indi sən də mənim kimi naharsız qalarsan. Saday (Saday qorxa-qorxa gəlir və dayanır qapı ağzında). Müəllim əfəndi, inanız ki, mən heç bir şey etməmişəm. İsmayıl özü... Faiqəfəndi (onun sözünü kəsib). Saday, qulaq as, dinlə. Sən yetim olduğun üçün Allah-taalanın sənə rəhmi gəldi. Sən Əsəddən xoşbəxt oldun. Daha Qoriyə onu göndərməyəcəyəm. Get, hazırlan, sabah Qoriyə səni göndərəcəyəm. Saday şadlığından özünü itirmiş bir halda oyan-buyana baxır Faiqəfəndi. Nə üçün mat-məəttəl qalmısan? Sabah yəqinən gedəcəksən. Get, hazırlan, vəssalam! Saday. Mənim qiymətli və sevgili müəllimim! Siz bu gün məni əhya etdiniz, mənə dirilik verdiniz. Allah sizdən razı olsun. Bilmirəm nə növ ilə sizdən razılıq edim. Faiqəfəndi. Get, əzizim! Ümidvaram ki, az bir vaxtda kamil bir insan olub öz vətəninə qayıdarsan. Vətən və millətinə xidmət edərsən. Get, elmin nuru ilə işıqlan və bu qara camaata qandır ki, elm və mədəniyyət insanın xoşbəxtliyidir. Get, Allah sənə kömək olsun! Pərdə * * * Tağı və Nağı Bir pərdəli pyes ƏFRADİ - MƏCLİS Tağı – cavan oğlan, qarovulçu Nağı – cavan oğlan, papaqçı Qarı – ev yiyəsi Birinci pərdə Kasıb bir evdə vaqe olur. Tağı əlində yaylıq, içində ət, yorulmuş daxil olur, yaylığı mizin üstünə qoyur Tağı. A kişilər, belə gün keçirmək olar? Gecələr sübhə kimi yatmayıb qarovul çək, bununla belə aldığın donluq da səni görməsin. Gündə də bir dükançı gəlir ki, nə bilim bu gecə mənim dükanımı kəsiblər. İndi gəl aldığın donluğu da buna ver ki, xəcalətdən qurtarasan. Səhər çörəyini günorta, günortanı axşam saat 8-də yeginən (əti doğramağa başlar). Bu günləri canımdan, boğazımdan kəsib var-yoxumu vermişəm yarım girvənkə ətə, çünki Allah ölənlərinizə rəhmət eləsin, mənim rəhmətlik nənəm deyərdi ki, balam, cümə axşamı ocağın altını boş qoyma. Odur ki, mən də onun sözünü yerinə yetirirəm (maşını yandırıb əti tavaya tökər). Bu bişməkdə olsun, mən gedim çayçıdan çay alım gətirim, çünki bu şoğəribin üstündən çay içməsəm, əlüstü əngəl eləyəcək (gedir). Bir qədərdən sonra Nağı əlində ciyər, ovqatı qaralmış gəlir Nağı. Allah kəssin belə güzəranı, Allah! A kişilər, səhər-səhər damağın çağ açırsan dükanını bir tikə alış-veriş eləyəsən (əlindəki ciyəri mizin üstə qoyar), elə oturmağını görürsən, bir də görürsən girdovoy girdi içəri: “Zakrıvay yes!”. Günahkar olursan deyəsən: “Nə üçün, yenə nə olub bəyəm?” Bir də gördün, bir dürtmə boynunun ardına vurdu ki, “paşolt pirsidski lopatka, sevodni padşah anadan olan günü rabatay?” Bəli, bağladım. Bu gün belə getdi. İndi kəmaliistirahətlə yenə dükanda oturub papaq tikirsən, bir də aqaloşnik gəldi: “Ada, razve sənim ne znayeş ki, bu gün padşah taxta çıxan gün rabatay?”. Pah atonnan, bu gün də bağladıq. Nə bilim, o biri gün gəlir ki, bu gün taxtdan düşən günü rabatay. A kişi tək padşah olsa yaxşıdır, bunun arvadı var, oğlu var, qızı var, nəvəsi var, nəticəsi var, nə bilim iti var, qurdu var, ziri var, zibili var. A kişilər, lap adamı cana doydurublar (ciyəri götürüb tavaya tökmək istədikdə əti görər). Aha... bu nədir? (qayıdıb ciyəri mizin üstə qoyar). Burada ki, ət var! Bunu bura kim tökmüş olsun? (fikirləşir). Hə, yəqin ki, bu qarının işidi. Evi boş görüb... Yaxşı, zalımın qızı, indi sənə göstərərəm (tavanı götürüb pəncərədən atar, ciyəri tavaya töküb qovurmağa başlar). Bu burada qovrulmaqda olsun, mən də gedim bir dəstə kəvər alım (gedər). Bir azdan sonra Tağı əlində çay daxil olur, çayı mizin üstə qoyub əti qovurmağa getdikdə, ciyəri görüb təəccüblənər Tağı. Aha, bu nədir? Bu ki ciyərdir. Ət ki, dönüb ciyər olmaz. Aha, yəqin bu qarının işidir (qapıya tərəf). Ay sən özün öləsən, “deyə-deyə aşna, çıxdın ocaq başına”. Sənin kimilərin xoruzunu çoxdan qoltuğuna vermişəm (ətəyilə tavanı götürüb qapıdan atmaq istədikdə, gəlməkdə olan Nağı ilə burun-buruna toxunarlar). Hər ikisi: Paho... Bir-birinə baxdıqdan sonra Tağının əlini tava yandırdığından, maşının üstə qoyar və acıqla Nağıya baxar. Nağı əhəmiyyət verməyib gedib ciyəri qovurar. Tağı təəccüblə Tağı. Balam, sən kimsən? Nağı (ciyəri qurdalar). Balam, bəs sən kimsən? Tağı. Mən sənə buyururam, sən kimsən? Nağı. Mən də sənə ərz edirəm, sən kimsən? Tağı. Aha, bu yaxşı! Balam, sən burda nə edirsən? Nağı. Əvvəl sən söylə görüm, sən burda nə eləyirsən? Tağı. Mən bu otağı qarıdan kirayə tutmuşam. Nağı. Nə? Adə, mən ki, bunu qarıdan tutmuşam. Tağı. Hə, həpənd balası, həpənd, getdikcə çaşırsan ha!.. Nağı. Qırışmal oğlunun ağız-burnunu vurub dağıdacağam (balaca qulaylanır). Tağı (acıqlı). Adə, otağımı yalandan kirayə tutmuşam dediyin bəs deyil, bir heyvərə-heyvərə də danışırsan? Nağı. Adə, mənim otağımı adına salmaq istəyirsən?! Allah vurub səni də, sənin babanı da! Otaq mənimdir. Tağı. Adə, belə eləmə ki, yıxım ayağımın altına, qol-qabırğanla hesablaşım ha?! Nağı (bir dürtmə vurur Tağıya). Adə, kimin, adə? Tağı (Tağı da bir dürtmə vurur). Adə, sənin... Nağı (bir yumruq). Deyəsən lap başdan çıxırsan. Otaq mənimdir. Tağı. Xeyr, mənimdir (o da vurur). Nağı. Mənimdir. Vuruşurlar. Bu dəmdə qarı içəri gəldikdə bunlar qızışdıqlarından qarıya bir neçə yumruq dəyir. Tağı qarının qolundan yapışıb bir tərəfə çəkir Tağı. Ağız, de görüm otaq kimindir? Qarı. Sənin! Tağı (Nağıya). Gördün? Nağı (qarını bir tərəfə çəkir). Doğrusunu de, kimindir? Qarı (Nağıya). Sənin! Nağı (Tağıya). Gördün ki, mənimdir? Tağı. Xeyr, mənimdir! Nağı. Allah səni vurmuşdu (vuruşurlar, qarı aralıqda əzilir). Qarı (döyülə-döyülə). Ay balam, bir dayanın, bura gəlin, oturun (aralarına girib hər ikisinin qolundan tutur. Hərəsini bir stul üstündə oturdub aralarında durur. Nağıya) Ev sənindir (Tağıya). Ev sənindir (onlar hər ikisi də mat bir-birilərinə baxırlar. Qarı Nağıya). Bax, sən gündüzlər dükana gedib axşamlar gəlirsən (Tağıya). Sən gecələr gedib gündüzlər evə gəlirsən. Mən də ki, sonsuz, kimsəsiz qarıyam. Bu otağı bir-birinizdən gizlin hər ikinizə vermişəm ki, bir növ belə hey... sizin də işiniz keçsin, mənim də. İndi öpüşünüz (Hər ikisini miz üstündən əydirib öpüşdürür). Bu gün də ki, cümə axşamıdır, düyüdən-zaddan bişirmiş olarsınız, yəqin ki, bu qoca qarını da yaddan çıxarmazsınız. Tağı və Nağı mat-məbhut camaata baxdıqlarından qarı üsulluca çıxıb gedir. Tağı və Nağı hərdən bir-birinə baxıb gülürlər və üzlərini o yana çevirirlər Tağı. Balam, sənin adın nədir? Nağı. Bəs sənin adın nədir? Tağı. Mənim adım Tağı! Nağı. Mənim də adım Nağı! Tağı. Sənətin nədir? Nağı. Mən papaqçıyam. Bəs sən nə işdəsən? Tağı. Mən də darğayam, darğa! Birdən ayaq səsi eşidilir. Hər ikisi qapıya gedib qapını tuturlar Nağı. Aha, deyəsən gələn var, yəqin qarıdır. Qoyma! Tağı (qapını bərk tutur). Bərk tut, məbadə buraxasan. Zalım qızı yəqin ki, yeməyə gəlib. Qarı (qapı dalından). Qorxmayın, içəri gəlməyəcəyəm, postadan kağız var, onu gətirmişəm. Tağı və Nağı. Aldada bilməzsən, açmarıq Qarı (o tərəfdən) Elə isə qapını balaca aralayın, kağızı verim. Onlar qapını aralar, kağızı Nağı alar Nağı (üstünü oxuduqdan sonra). Bu kağız sənədir, burada Tağı yazılıb (kağızı uzadır Tağıya). Tağı (alıb oxuyur). Xeyr, sənindir, burada Nağı yazılıb (kağızı Nağıya vermək istər. Nağı almaz). Nağı (xeyr, xeyr. Öləsən də, Tağı yazılıb, görmürsən? (barmağı ilə kağızın ardını göstərir). Tağı (acıqlı kağızı mizin üstünə çırpar). Burada Nağı yazılıb! Nağı labüd qalıb kağızı oxuyur Nağı. Əzizim Tağı! Tağı. Xeyr, Nağı! Nağı. Əvvələn, ümdə mətləb vücudunuzu Allah-taala salamat eləsin və səniyən, əgər bu tərəfin əhvalın bilmək istəsəniz, mətləb burdadır ki, sən yola düşəndən sonra əminin get-gedə halı xarablaşıb, indi lap ölüm halındadır (tez kağızı mizin üstə atar). A kişi, deyirəm sənindir, deyirsən belə (bir yana çəkilir). Tağı (bir qədər Nağıya baxıb oxuyur). Evdə məndən başqa bir kimsə olmadığından, əmin üçün korluq keçir. Çünki mən bir tək ona lazımınca qulluq edə bilmirəm. Əmin xahiş edir ki, əlində su da olsa, od da olsa, qoyub gəlsin. Mənə bir növ xidmət eləsin ki, bu gün-sabah dünyadan gedəcəyəm, bəlkə bir növ dərmanlar vasitəsilə babat olam. Əmin qızı sənə qurban olsun! Gəl ki, əmin yazıqdır. Barı hərdənbir dalına alıb bağda gəzdirərsən. Bəlkə təzə hava ilə bir ləzzət alsın (Nağıya). Al, al, mənim belə qohum-qardaşım yoxdur (Nağıya göstərir). Bax, burada Nağı yazılıb, bu kağız sənindir! Nağı. Xeyr, Tağı yazılıb. Görürsən ki, nöqtə iki dənədir. Tağı. Xeyr, nöqtə bir dənədir, ancaq yazanda qələmi bərk basıblar, qalın düşüb, ona görə də, iki dənə kimi görünür, al (uzadır). Nağı. Xeyr, qələmi bərk basmayıblar, həqiqətən, bişək-bişübhə iki dənədir. Tağı (kağızı başına çırpar). Adə, deyirəm zəhirmar sənindir. Ay sənin belə... Nağı (sözünü kəsər). Adə, deyirəm sənindir (bərkdən). Adə, aşkar Tağını görmürsən? İki dənə nöqtə qoyulub, iki dənə. Tağı. Xeyr, xeyr, nöqtə bir dənədir. Yəqin yanından milçək keçib, bir nöqtə qoyub, ona görə Tağı oxunur. Görmürsən, biri lap yoğun, biri cunquşdur. Aya var, aya yox. Nağı. Adə sənindir deyirəm. Burada Tağı yazılıb. Nağı. Nundur. Nağı. Teydir. Tağı. Deyirəm nundur. Nağı. Mən də deyirəm teydir. Vuruşurlar. Bir qədərdən sonra qarı əlində başqa bir kağız daxil olur, o da düşür yumruq altına Qarı. Ay bala, ay balam, məni öldürdünüz. Alınız postdan yenə kağız gəlib. Tağı (bir-birlərinə baxırlar). Bu da sənə gəlib. Nağı (kağızı alır. Qarı gedir). Bax burda lap aşkar Tağıdır, dəxi bunun başqa şəkki-şübhəsi yoxdur. Tağı (alar, baxar). Balam, burda Nağıdır. Nun hərfi lap aydın bilinir. Nağı. Xeyr, səhvin var, tey hərfi aşkardır, bura da keyfi-mayəşa deyil. Budur, budur iki dənə nöqtə səddi-İskəndər kimi durub gözünün qabağında. Tağı (labüd qalır). Allahu əkbər (Kağızı alar, oxuyar). Əzizim Nağı! Nağı. Xeyr, Tağı! Tağı. Salam-duadan sonra yazıb sizə bildirirəm ki, əvvəlinci kağızı sizə göndərəndən iki saat sonra əminin lapdan canı çıxdı. Öləndə o rəhmətlik bu vəsiyyəti elədi: mənim yatdığım yerdə torpağın içində küpdə qızıl var. Onu götürərsən, əmin oğluna da kağız yazarsan ki, gəlsin. (Nağıya) Bax, bu kağız mənimdir. Nağı (cəld əlindən qapar və bir tərəfə çəkilər). Xeyr, burada aşkar Nağıdır (oxuyur). Ev-eşikdə olan-olmazı satarsınız və mənim sürsümüklərimi köç edib göndərərsiniz Kərbəlaya. Orda qızılları yeyibiçib kef edərsiniz. Tağı (əlindən qapır. Bir tərəfdə). Aha, kef edərsiniz. İndi sənin yolunu gözləyirəm. Nağı (daldan qapar). Tez gəl, əz tərəfi... (Tağıya) Balam, bu kağız da, qabaqkı kağız da mənimki imiş, mən heç bilməmişəm (büküb cibinə qoymaq istər). Tağı. Dayan, dayan, səni Allah vurmuşdu. Kağızı mənə ver (onun qolundan tutar. Nağını bərk itələyər). Nağı. Adə, itil o yana, mənim səfərim var! Tağı. Adə, səninlə deyiləm? (yapışıb mizin üstə yıxar, sonra Nağı durub vuruşurlar. Səs-küy düşər). Qarı (daxil olur). Ay balam, yenə nə oldu? Nağı. Sən Allah, ay qarı nənə, bir bunu oxu görək Tağıdır, ya ki, Nağı? Qarı. Ay balam, mən oxumaq hardan bilirəm? Tağı (ağlar). Ay qarı nənə, allah ölənlərinizə rəhmət eləsin, mənim rəhmətlik əmim allah rəhmətinə gedib. İndi onun... Nağı (onun sözünü kəsər, ağlaya-ağlaya). Xeyr, ay qarı nənə, o rəhmətlik mənim əmimdir, kağız mənə yazılıb. Tağı (bərkdən). Xeyr mənə yazılıb (qaşınır). Nağı. Xeyr, mənə yazılıb. Vuruşmaq istəyirlər. Qarı aralaşdırır Qarı. Nənə sizə qurban olsun, vuruşmayınız, dayanınız mən çöp gizlədim, hansınız tapsa, kağız onundur. Hə, necəsiniz, razısınız ya yox? Tağı. Razıyam. Nağı. Mən də razıyam. Qarı yerdən çöp götürüb gizlədir. Nağıya. Qarı. Hə, tap görək. Nağı (fikirdən sonra). Ver bundan! Qarı (əlini açır, çöp o biri əlindən çıxır). Bax uduzdun (kağızı alıb Tağıya verir). Bax, daha vuruşmayınız, kağız bu kişinindir (gedir, Tağı şad olub ora-burasını düzəldir). Nağı. İstər lap fələk gəlsin, ölsən də kağız mənimdir ki, mənimdir. Tağı (nəvazişlə). Balam, atam oğlu, bax bu kağız mənimdir, üstündə əmim qızı İsmətin adı yazılıbdır. Atası Yaftuməli mənim əmimdir ki, Allah rəhmətinə gedib. Mən də Mirzə Əsgərin oğluyam. Atam Kərbəlaya gedəndə məni əmimə tapşırmışdı. Özü də yolda Bağdadda Allah rəhmətinə getdi. Odur ki, əmim məni özünə oğulluğa götürmüşdü. Nağı (təğəyyüri-hal ilə) Sən Mirzə Əsgərin oğlusan? O da mənim əmimdir, mən də papaqçı Yaftuməlinin oğluyam. Tağı. Vaxsey, əmi oğlu! Nağı. Tağı əmi oğlu! Hər ikisi qucaqlaşanda pərdə düşür. Pərdə * * * == Məqalələr == Təzə şeir necə olmalıdır? Mühərrir əfəndilərim! Ədəbiyyatımızın islahatına dair məqalələr dərc etmək istəsəniz, əfkari-acizanəmi qəzetinizin bir guşəsində səbt etməyinizi rica edirəm. Şüərayi-sabiqəmizin əşar və əbyatının təbii əhvala müğayir olduğundan oxuyan kəslərə kəsalət və nifrət gətirməyi və heç bir surətdə insan üçün mərifət və ibrət dərsi ondan hüsula gəlmədiyi məlumdur. Məsələn: qəddin sərv ağacına oxşadılması, ya məhbubun üzünü bədr aya bənzətdikləri kimi və yainki qaşları yaya və kirpikləri oxa təşbih tutduqları qəbil. Və bu qədər var ki, təzə səbkdə bu anacan bizim şüəralardan bir nəfər olmayıb ki, bu mətləbə mültəfit olub, öz şerini təbii hissiyyatın məzmununa dair nəzm etmiş olsun. Bizim burada danışdığımız bu mətləbdir ki, təzə şeir necə olmalı? Yazı yazdığımız vaxt hər şeydən müqəddəm hissiyyata tabe olmaq gərək, tainki kəlamın oxuyanların qəlbində təsiri ola və başqasının hissiyyati-qəlbisini oyandıra. Bəs bu surətdə hissiyyatı bilmək lazımdır. Hissiyyat iki növdür: cəli və təbii. Hissiyyati-cəliyyənin kimsəyə təsiri ola bilməz. Hissiyyati-təbiiyyədir ki, başqasına təsir edər, yazılmış şerin məzmunları bir lövheyi-nəqqaş kimi tamam nükat və dəqaiqimətləbi bəyana gətirər. Məsələn: Lətif bir yaz axşamı, günəş qüruba mühəyya olur; qürubun qaranlığı dağlara, dənizlərə yavaş-yavaş yayılır, hər tərəf sakit və asudətövr, axşamın bəxş elədiyi hissiyyat hər zərrədə əyan olur, bir az sonra günəş qürub edər, sahillərin üzərində təməvvüc edən buxar zail olur; fəqət günün qürubuna mütəaqib ay çıxır, biz də bu mənzərəni tamaşa edib hissiyyatımızı, əfkarüxəyalatımızı yazıb təşrih etdikdə, əlbəttə ki, oxuyanlar qəlbinə artıcaq təsir bağışlayıb başqasının hissiyyati-qəlbisini oyandırar. Məsələn: bu növ nəzm etməliyik: Yaz mövsimi endikcə səmadan yerə axşam, Gün nuru verir dağlara min rəngi-dilaram. Ahəstəliyiynən üfüqə eyləyir ahəng. Şəffaf səmadə görünür şövqi-fəzarəng. Quşlar, o fərəhbəxş civiltiylə həvadə Öz lanələri səmtinə eylərlər iradə. Gül bərgi parıldar günəşin nuruna qarşu, Səssiz dərədə bərq vurar cari olan su. Bir badi-mülayim olar ol dəmdə pədidar, Ətrafa uzaq güllərin ətrin edər isar. Keçməz o qədər şəms olur qaib üfüqdən, Ancaq qalır ol dəm bir işıq rəngi-şəfəqdən. Zülmət qanadın şam çəkər ruyi-cəhanə, Məxmur düşər cümleyi-zərrati-zəmanə. Bu an, bu saət ki, hülul eylədi axşam, Bir sümti-qəriq içrə təbiət tutar aram. Gəlməz qulağa şeylərin ol vəqt sədası, İlla ki, axan çayların ahəngü nəvası. Əsdikcə neyistanə bütün rəşə salır bad, Min nəğmeyi-cansuz edər ol rəşələr icad. Mən bir belə mövsimdə bahar axşamı dilgir, Bir lövheyi-eşq eylər idim qəlbdə təsvir. Başımda o ziba sənəmin şövqi-vüsalı, Etmişdi pərişan saçı tək fikrü xəyalı. Sərgərm o təxəyyüldə nigar ilə həmağuş, Etmişdim o dəm aləmi bilmərrə fəramuş. Nagah gözəl bir quş uçub gəldi sədayə. Səsləndi ki, səbr eylə, a Səhhət, bu bəlayə. * * * Qara xəbər Ey qare! Məqaləmin sərlövhəsi nəzərinizə çarpdıqda bir müsibət xəbəri olduğunu, yəqin ki, biləcəksən. Və lakin hansı böyük bir nemətin millətdən fövtə getdiyini duymamış isən, qoy deyim: qəzetləri, jurnalları oxuduqda o həvəslə oxuduğun gözəl-gözəl şeirlər, şirin-şirin məzmunlar, duzlu-duzlu sözlər ki, bir anda səni həm ağladıb, həm güldürürdü – onları daha bir də görməzsən. Zira onların nazimi, onların mübdəi, onların müxtərei olan sevgili, əziz şairimiz Sabir əfəndi əlimizdən getdi! Yalnız bir istəkli rəfiq, mehriban dost itirdiyimdən bu qədər mütəəssir deyiləm. Bir böyük millət bir qiymətli şair itirdiyindən kədərim bilmüzaəfdir. Sabirin vəfatı millət üçün bir ziyani-əbədidir, bir zərbeyi-fəlakətdir ki, onun ağrısını millət öz vücudunda hələ sonralar dərk edəcəkdir. Biz indilik buralarını danışası deyilik. Əlhal Sabirə bir qədər ağlamaq istəyirəm, ey qare! Sözümü mövqesiz görüb də mənə sərzəniş etmə. O böyük şairə, o istəkli, əziz rəfiqimə xitabən qələmin hissiyyatını bəyan etməkdən keçməm deyirəm: Sabir! Alimlər, ədiblər, şairlər öləndə sən onlar üçün mərsiyə yazardın, nitqlər söylərdin. İndi sənin üçün mərsiyə oxuyan yoxmu, əcəba? Xeyr, nə qədər ölməmişəm, səni yaddan çıxartmaram. Sən yaddan çıxmazsan, sən ölməmisən, sən aləmi-mənada dirisən. Bir milləti diriltməyə çalışan özü ölərmi? Yox, ölməz! Sabir, az vaxtda millətimizə çox xidmət etdin. Sənin xidəmatına dair nitqlər oxunmadı, əyyami-həyatına dair məqalələr dinlənmədi, qırx səkkiz sənəlik bir ömrdə sabun tiyanının kənarında odlar-alovlar içində taqətfərsa zəhmətlərlə millətin üçün çalışdın, dövreyi-həyatın qayət mərarətli keçdi, yaşadığın mühitdən cismən, ruhən, bədənən cəfadən qeyri bir şey görmədin. İştə bu soyuq nəzmlərimlə sənə mərsiyəxan olacağam. * * * Sabir Güldüyüm şiddəti-təəllümdən, Pürqəməm etdiyim təzəllümdən. Gülüşüm xəndədən gəlib iləri, Xəndə zən etmə məndə giryələri. Güldürən həp bükayi-qəlbidir, Əsəri-etikayi-qəlbidir. Hamid bəy Sabiqən Sabir əfəndinin mahiyyəti-müməyyizeyi-şeriyyəsi haqqında “Məlumat” qarelərinə bir qədər izahat vermək əhdimə indi vəfa edirəm. Mətləbə başlamazdan əvvəl bunu ərz edim ki, Sabir əfəndinin adını bilənlər çox isə də, bəhəqqə tanıyanlar azdır zənnindəyəm. Yalnız avamünnas onu tanımadılar deyil, ziyalı ürəfamız zümrəsindən sayılan zəvatın əksəri də onu tanımadılar, yaxud tanımaqdan iğmaz etdilər. Nə çarə ki, Sabir əfəndi əgər bir qədər yaşasaydı, nəinki müsəlmanlara, bəlkə qeyrilərə də özünü tanıtdıra bilərdi. Təəssüflər olsun ki, Sabirin həyatı ilə fərəhnak ürəklər dağlandı və qəmnak qəlblər şadlandı. Türk qövmünün istedadını inkar olunmaz bir tərzdə isbat edən, zəmanənin fənalıqlarını şikayət yaxud müstəhziyanə bir surətdə nəzm edən Sabiri, fransızların məşhur şairi Hüqonun da “Giryeyi-xəndənak” adlı əsəri varsa da, bununla müqayisə edəsi deyiləm. Yainki ümdə əsərləri rus ədiblərinin məşahirindən və göz yaşlarının arasından gülən Qoqoldan ziyadə Saltıkova bənzəyən və mumiileyhə Şedrin ləqəbi ilə imza yazdığı kimi cürbəcür müstəar adlarla imza yazan Sabiri bunlarla da müqayisə etmək istəmirəm. Zira ki, bunların əsərlərinə oxucularımızın əksəri aşina olmadığından əlavə, Sabir əfəndi onlar qədər müəmmər olmadı və onlar yaşadığı qövm kimi bir qövm içində də yaşamadı. Heç şübhə yoxdur ki, Sabir əfəndi bizləri ani-vahiddə həm ağladıb, həm güldürən bir şairi-kinayə-afərindir; kor-kar ruhlarda milliyyət hissi və gözəl duyğular oyandıran bir Qafqaz şairidir. ...Vətənimiz ədəbiyyat aləmində dahiyanə bir şair yetişdirmişdi. Azərbaycan ədəbiyyatında ən əvvəl yeni bir cığır açdı ki, ondan müqəddəm kimsə o gözəl şivədə yazmamışdı. Nöqsanlarımızı, eyiblərimizi məzhəkə və məzah təriqilə qayətdə şirin və hər kəsin anladığı bir dil ilə, qəhqəhələrlə oxudub islaha çalışırdı. Nə çarə ki, ancaq beş il qədər ədəbiyyatımıza xidmət edə bildi. Ondan müqəddəm yazdığı şeylər bütün köhnə şivədə idi. Amma bununla belə bu beş ilin müddətində ədəbiyyatımıza böyük bir inqilab yetirdi ki, bu təsiriəzimi təhlil edəcək qədər müsaidəm olmadığı üçün bir neçə sözlə fikrimi təlxis edəcəyəm. “Molla Nəsrəddin” məcmuəsi intişara başladığı zamanacan bizdə mənayi-həqiqisilə ədəbiyyat adlanan layiq əsər yox kimi idi – desəm xəta etmiş deyiləm zənn edirəm. “Molla Nəsrəddin” meydana çıxınca artıq hər sahibi-zövq Sabir əfəndinin ondakı nümuneyi-əşarına məftun olmaqdan özünü alamadı. O gözəl şeirləri oxuyub anlayanlar, o gözəlliklərin zövqünə, fərqinə varanlar onları hifz etməyə həvəs etdilər. Şairlərimiz və yaxud mütəşairlərimiz o şiveyi-müstəhsəndə yazmağa, təqlidə başladılar. Daha bilmərrə köhnə üslub tərk olundu. Halbuki Sabir əfəndi haman ilk şeirlərini nəşr etdiyi zaman keçmiş şairlərimizdən qəzəliyyat və qəsidədən başqa bir şey görməmişdi. Əsərlərində işlətdiyi ibarələr və yeni məzmunlar kimsəni təqlid deyil, məhz öz fikirlərinin nəticəsidir. Bununla demək istəyirəm ki, Sabir əfəndi müqəllid deyil, bəlkə elə mücəddiddir ki, köhnə şeirlərlə yeni şeirlər arasında bir əsrlik qədər uçurum açdı ki, bir daha geri dönüb də o uçurumu atlanmağa kimsədə cürət və cəsarət qalmadı. Bir kərə düşünülsün, ədəbiyyatımızda nə qədər böyük bir təsir, nə qədər əzim bir inqilab vücuda gətirmiş! Gələlim siyasət aləminə. Məlumdur ki, fransız şairlərindən Şatobrian fransız qövmünün səltənət xanədanından olan burbonlarla Napoleon Bonapart arasındakı müqayisəyə dair bir kitab yazmışdır ki, Burbon xanədanından olan fransız kralı XVIII Lüinin özünün etirafınca, bu kitab ona bir ordudan ziyadə xidmət etmişdir. Mən də iddia edirəm ki, Sabir əfəndinin də asarı bu beş ilin müddətində İran məşrutəsinə haman növ bir ordudan ziyadə xidmət etmişdir. Mülahizə buyurulsun, İranın viranlığının böyük səbəblərindən biri olan Ətabək məşrutəçilər tərəfindən qovulub, dübarə Məhəmmədəli şahi-məxlu tərəfindən İrana cəlb olunduqda iranlılara belə xitabədə bulundu: Əncümən əhlinin, qoçaq, sən demədinmi bir təki – Verməyəcək riza gələ ölkəmizə Ətabəki? Hə, de görüm, necoldu bəs, sən deyən əncüməndəki – Köhnə qapı, haman daban, mən deyən oldu, olmadı? Ətabəkin qətlindən sonra qəzetlərin birində Məhəmməd Məhəmmədzadə imzalı bir nəfər iranlının “Sən deyən oldu, biz deyən?” nəqəratlı şerinə Sabir belə cavab verdi: Qətl elədiz Ətabəki, mən ki, bu əmri danmıram, Var hələ min Ətabəkiz, yoxsa əməlli qanmıram? Köhnə qapı bu tezliyə tazələşə inanmıram, Dinmə, danışma, yat, balam, sən deyən olmayıb hələ! Girəm Ətabək öldü də, tupü tüfənginiz hanı? Bəhri-əmiqi-hərbdə gəştiyi-cənginiz hanı? Əski hamamdır, əski tas, bəs yeni rənginiz hanı? Dinmə, danışma, yat, balam, sən deyən olmayıb hələ! Söylə görüm vəzarəti-maliyəniz düzəldimi? Ya uzun əl, uzun ətək qıssalaşıb güdəldimi? Ölkənizə şəməndöfer yol tapa bildi, gəldimi? Dinmə, danışma, yat, balam, sən deyən olmayıb hələ! Arxa su dolmayıb hələ, Köhnə avazınız durub, Rəngi də solmayıb hələ. Məhəmmədəlinin batinin zahirə çıxardıb hüvviyyəti-zatiyyəsini belə təşrih etdi: Mən şahi-qəvişövkətəm, İran özümündür, İran özümün, Rey, Təbəristan özümündür. Abad ola ya qalsa da viran, özümündür. Qanuni-əsasi nədi, fərman özümündür. Şövkət özümün, fəxr özümün, şan özümündür. Osmanlıda gərçi ucalır bir para səslər, Alqışlayır ol səsləri həp qırmızıfəslər, Qəm çəkməyin, ey köhnələr, ey köhnəpərəstlər, İranıma təsir edəməz böylə nəfəslər, Bundan sora bu ölkədə fərman özümündür. Məxluq özümün, xəncəri-bürran özümündür. Nümunə üçün yenə yazalım: Məhəmmədəlinin padşahlıq kitabxanasını satmaq üçün qəzetlərdə verdiyi elanı xalqa bu şəkildə tərcümə etdi: Moldayı, salmadı el dil boğaza, Eybi yox gərçi qoyulduq loğaza, Yaz bu elanımı da bir kağaza, Açmışam Reydə geniş bir mağaza, Çox ucuz qiymətə hər şey satıram, Ey alan, məmləkəti-Rey satıram. Mağazamda tapılır hər cürə zad, Cami-Cəm, rəyəti-Key, təxti-Qubad, Gərçi bazarımı etməkdə kasad Çalışır bir para iraninəjad. Leyk mən baxmayıram, hey satıram, Ey alan, məmləkəti-Rey satıram. Ümumən iranlıların əxlaq və adətlərini, xüsusən vətənpərəstlikdə laqeyd olduqlarını, altmış yaşında xarici məmləkətlərə kəsbə getdikdə bir xarici qızına bənd olub əhli-əyalını fəramuş edən bir ərdəbilli kişinin dilindən belə deyib həqqi-vaqei göstərmişdir: Gərçi İrandan çıxarkən başqa idi niyyətim, Niyyətim kəsb idi, vardı kəsbi-karə qeyrətim, Qeyrətim olmazdı razı ac dolansın külfətim. Yox gözümdə indi nə külfət, nə övlad, Ərdəbil! Bir də namərdəm əgər etsəm səni yad, Ərdəbil! Sabirin əsl tərbiyə tapdığı yer İran olduğu üçün İranı ziyadə sevərdi və İrana dair yazdığı əsərləri çoxdur. Həmçinin, Türkiyədə on təmuz inqilabından sonra kəramət göstərib 31 mart faciəsini 8 ay müqəddəm bu sayaq xəbər vermişdi: Osmanlılar, aldanmayın, Allahı sevərsiz! İranlı kimi yatmayın, Allahı sevərsiz! Yaliləcəb, osmanlılar, aya nə sanırsız? Qanuni-əsasi verilib ya, inanırsız? Mirhaşimü Fəzlillahınız yoxmu tanırsız? Əskik deyil onlar, vəli sizlər nə qanırsız? Bir vəqt tanırsızsa da, qanə boyanırsız! Qansızları kəc qanmayın, Allahı sevərsiz! İranlı kimi yatmayın, Allahı sevərsiz! Sabir əfəndinin “Həyat”da, “Füyuzat”da, “Rəhbər”də, “Dəbistan”da, “Molla Nəsrəddin”də, “Ülfət”də, “İrşad”da, “Həqiqət”də, “Günəş”də, “Yeni həqiqət”də olan bir takım pərakəndə mənzumələrini tədqiq etdikdə, demək olar ki, bu ancaq misli heç görünməmiş şeirlərdir. Mənim bu möhtərəm dost, bu sevgili şairimiz haqqında mütaliatın doğru isə, yəni kəsrəti-məhəbbətini mübaliğata sövq etməyirsə, deyə bilərəm ki, Sabir əfəndi Şatobriandan ziyadə İran şairlərindən, Firdovsiyə və Türkiyə şairlərindən məşhur həcvgu Əşrəfə bənzər; hər birindən guya bir hissə alıb təbində cəm etmişdir. “Rəhbər” jurnalının 2-ci nömrəsindən başlayaraq tərcümə və dərc olunmuş “Səyavuş” hekayəsini gözdən keçirək: Rüstəm Səyavuşu İrana gətirdikdə Kavus Keyin əmri ilə şadmanlıq və çırağbanlıq icrasından sonra əsakiri-İrana və Səyavuşa ənam verilməsini bu sayaq tərcümə edir: Tamam oldu bir həftə, əmr etdi şah, Səfaralıq etsin dübarə sipah, Açıldı dəri-gəncü babi-kərəm. Gühər saçdı eyzən səhabi-kərəm: Zərü simü mehrü külahü kəmər. Əmudü sənanü xədəngü sipər. Tila kisə-kisə, gühər övc-övc, Xədəm dəstə-dəstə, həşəm fövc-fövc. Dürü ləlü yaqutü zər keyl-keyl, Süturani-tazinəsəb xeyl-xeyl. Libasü qumaşi-zəri dəst-dəst, Xəzü tirmeyi-pürbəha bəst-bəst. Edib bəxş, verdi rəvac oğluna, Məgər vermədi təxtü-tac oğluna; Deyildi səzavari-əfsər hənuz, Cavan idi ol mahmənzər hənuz. Mülahizə buyurulsun, bu şayani-heyrət tərcümədə əslindəki fəsahət və bələğət qaib olubdumu? Firdovsiyə məxsus olan o təlaqəti-lisan, o şirin bəyan itibdirmi? Zənnimcə ədəbiyyatdan baxəbar hər şəxs bu sualımın cavabında: – bəli, Firdövsi də türkcə desə idi, o da bu sayaq nəzm edərdi – cümləsindən başqa bir söz deməz idi zənnindəyəm. Vəli, bu qədər xəyala gələ bilər ki, burada əsl hünər Firdövsinindir, Sabirin müstəqillən öz əsəri bu gözəllikdə ola bilməz. Bu surətdə mən iddiamı isbat etmək üçün həmin şeirlərin əqəbətində Sabir əfəndinin artırmış olduğu və “İzdiyad” ibarəsilə ayrılmış şeirləri yazacağam: Vəli etdi şəfqətlə bir dəm nigah, Belə söylədi oğluna padşah: “Vəliəhd, ey yadigarım, oğul! Gülüm, gülşənim, novbaharım, oğul!” Demə sərbüləndəm ki, şahzadəyəm, Əsarət nədir, mən ki, azadəyəm; Mühəyyadürür təxtü-tacim mənim, Nədir kimsədən ehtiyacım mənim?! Sənə, qalibən, elm olur ehtiyac, Tapar elm ilə mülkü-millət rəvac, Zərin tacına eyləmə iftixar, Hünər birlə ol, tacə minnətgüzar. Ədəb iktisabında çox şaiq ol! Vücudunla təxti-zərə layiq ol! Rəiyyətinəvaz ol, ədalətşüar, Rəiyyətlə dövlət olur bərqərar. Diqqət buyurulsun, bu mənzumə oxunduqda haman sayaq mən qeyri-ixtiyari alqışlaram. Haman üslubi-müzəyyən, o tərzi-ifadə, o ülviyyət, hiss və xəyal ki, Firdövsinin əşarında var, bunlarda da mövcud deyilmi? Yalnız burası var ki, bir gül ilə bahar olmaz. Firdövsinin altmış min beytlik “Şahnamə” böyüklüyündə əsəri ilə bir neçə beyti müqabilə etmək məntiqsizlik deyilə bilər. Bu halda yenə mən iddiamı çox məşru bir qürurla bir növ isbata çalışıb irəli sürə bilərəm. Həkim Əbülqasim Mənsur Firdövsi “Şahnamə”sini Sultan Mahmud Qəznəvi kimi bir padşahın ricası ilə yazmışdır. Amma Sabir əfəndi bu tərcüməni “Rəhbər” naşirinin təşviqi ilə yazmışdır. Firdövsi, əşarını nəzm etdikdə Sultan tərəfindən fariğül-bal məaşı təmin olduqda yazmış ikən, Sabir əfəndi həmin əşarı sabun tiyanının kənarında, odlar, qorlar içində tər tökdüyü halda, yainki əyalının tənə və tərizi qorxusundan gecə yarısı şirin yuxunu özünə haram etdiyi halda yazmışdır. Necə ki, özünün bu halını “Molla Nəsrəddin” məcmuəsinin 4-cü ilinin 17-ci nömrəsində əyalının bir qoca arvada şikayət surətində danışdığını yazır: Gah da bir yatsa da vaxtında əgər, Çəkməyir yuxladığı bir o qədər. Qəflətən bir də görürsən ki, durur, Yandırır lampanı, çılpaq oturur. Başlayır yatdığı yerdə təzədən Oxuyub-yazmağa bir də təzədən. Belə od olmaz, anam, boylə alov! Od deyil, yanğı deyil, lovdur, lov! Bunlardan əlavə, Firdövsi kitabının hər beytini bir qızıl bəha almaq ümidi ilə demiş ikən, Sabir əfəndi quru afərindən səva bir şey almayacağını bildiyi halda yazmışdır. Heyif ki, o afərinlər də fəqət bir neçə nəfərə münhəsir qalmışdır. “Bebin təfavütirəh əz kocəst, ta bəkoca”. Firdövsi də əgər bu vaxtda, bu zamanda, belə bir mühitdə yaşasaydı, o da, yəqin ki, Sabir əfəndi kimi qüssəmərg olardı. Necə ki, tarixcə məlumdur, zəhmətinin mükafatını görmədikdə daha artıq yaşamadı. Bir də Sabir əfəndi ilə Firdövsinin başqa təfavütü var ki, o da həcvguluqdur. Artıq Sabir Firdövsidən buradan ayrılır. Sabir əfəndi millətdən ötrü çalışırdı. O aşiq idi. Ondan gördüyü tən və ləndən, təkfir və təhqirlərdən, yağış kimi üstünə yağan töhmət və nifrətlərdən əsla geri getməyib öz məsləkində kəmali-səbati-əzmlə davam etdi və sevgili millətinə xidmətdən bir an qafil olmadı. Şirin dillərlə ümumə qarşı belə xiabda bulundu: Şairəm, çünki vəzifəm budur əşar yazım, Gördüyüm nikü bədi eyləyim izhar, yazım, Günü parlaq, günüzü ağ, gecəni tar yazım, Kəci kəc, əyrini əyri, düzü həmvar yazım. Niyə bəs boylə bərəldirsən, a qare, gözünü? Yoxsa bu ayinədə əyri görürsən özünü? Şerə məşğul edərək xatiri-qəmmailimi, Qoyuram qənşərimə kağızımı, çernilimi, Gəlirəm yazmağa bir kəlmə, – tutursan əlimi, Qorxuram ya nə üçün? – Çünki kəsirsən dilimi, Ey əcəb, mən ki, sədaqət yolunu azmayıram! Hələ gördüklərimin dörddə birin yazmayıram! Mülayimanə ədaları ilə Şamaxı cühhal firqəsinə o təkfirlər müqabilində söylədiyi bu oldu: Əşhədü billah əliyyül-əzim, Sahibi-imanəm, a şirvanlılar! Yox yeni bir dinə yəqinim mənim, Köhnə müsəlmanəm, a şirvanlılar! Şiəyəm, amma nə bu əşkaldən, Sünniyəm, amma nə bu əmsaldən, Sufiyəm, amma nə bu əbdaldən, Haqsevən insanəm, a şirvanlılar! Ümməti-mərhuməvü məğfur ilə – Əmrdəyəm taəti-məzkur ilə, Küfrümə hökm eyləməyin zur ilə, Qaili-quranəm, a şirvanlılar! Şikəmpərəst mollanümaların lisani-hal və mafilbalini eynilə aləmə belə iraə etdi: Səs ucalaşdı, qoymayın, Millət oyaşdı, qoymayın, Rişteyi-dərsə, məktəbə Cümlə dolaşdı, qoymayın! İş yavalaşdı, qoymayın! Kafir olub, vurun! vurun! Rişteyi-ülfətin qırın, Yazdığı şerini cırın, Dinə sataşdı, qoymayın! Küfrə bulaşdı, qoymayın! Layənşüur cühəla dəstəsinin mahiyyəti-zatilərini əmalınca bu növ təfsir etdi: Bir bölük boşboğazıq, heyvərəlik adətimiz, Doludur lənət ilə, qeybət ilə söhbətimiz, Oxumaqdan payımız yox, yazıdan qismətimiz. Harda bir nur görərsək, onu təhqir edəriz! Mümkün olduqca müsəlmanları təkfir edəriz! Müxtəsər, həcv deməklə hər kəsin fikrinə gələn əlfazi-mərdudəni heç vaxt şerdə işlətmədi. Hamid bəyin “İnsana vicdanı qədər peyğəmbərlər, padşahlar belə mükafat edəməz” dediyi kimi, Sabir də o xidmətin mükafatını ölüncəyə qədər öz vicdanından aldı. Amma Əşrəfanə şeirləri həmin həcvi-məlihlərdir ki, asarının əksəri ondan ibarətdir. “Füyuzat” jurnalında Dəli şairin: Səmadan bir mələk heyrətlə der: insanlar, insanlar, Nədir bu ruyi-ərzi qaplamış al qanlar, insanlar? – – mətləi ilə başlanan qəzələ Sabir əfəndi dediyi müstəhziyanə nəzirəsinə baxaq: Səradən bir dəli şeytan deyir: insanlar, insanlar! Nədir dünyanı tutmuş elmlər, irfanlar, insanlar?! Qanan kim, qandıran kim, nəşri-irfan eyləyən kimdir? Sizi irşad edir görmürsünüz fəttanlar, insanlar?! Ədəbdən, elmdən gər feyziyab olsa əvamünnas, Düşər şanü şərəfdən mollalar, işanlar, insanlar! Sevərmi əhli-istibdad, millət huşyar olsun? Buna razı olurmu bir neçə vicdanlar, insanlar?! Yainki Namiq Kamal bəyin “Amalımız, əfkarımız iqbali-vətəndir” mətləi-məşhur şerinə nəzireyi-təməsxüranə: Amalımız, əfkarımız ifnayi-vətəndir, Kinü qərəzü hirs bizə ruhi-bədəndir. Əfal yox, ancaq işimiz lafi-dəhəndir, Dünyadə əsarətlə bütün kam alırız biz, Qafqazlılarız, yol kəsiriz, nam alırız biz! Əqrəb kimi neştər gücü var dırnağımızda, İslam susuz olsa, su yox bardağımızda, Hər küncdə min tülkü yatıb çardağımızda, Min hiylə qurub rütbəvü ikram alırız biz, Qafqazlılarız, yol kəsiriz, nam alırız biz! Mülahizə buyurulsun, həyatımızdan birər səhifə təşkil edən bu şeirlər Əşrəfin şeirlərinə nə qədər bənzər, bəlkə onlardan daha gözəlraqdır. Yenə Namiq Kamal bəyin yuxarıda zikr olunan səbkində dediyi şeri qədim zamandan bəri islam və türk əqvamının arasında vüqü bulan əfraqü nifaqı səlcuqi Məlik şah Cəlaləddin zamanından başlayaraq hal-hazıra qədər bir dövreyi-tarix şəklində fəxriyyəsindən bir parça: Ol gün ki, Məlik şah Büzürg eylədi rehlət, Etdin iki namərd vəzirə təbəiyyət. Qırdıq o qədər bir-birimizdən ki, nəhayət, – Düşmən tapıb əl təxtimizi eylədi qarət. Öz haqqımızı gözləməyə bitərəfiz biz! Turaniləriz, adiyi-şüğli-sələfiz biz! Sabir əfəndinin bunlardan başqa mətbu və qeyri-mətbu asarimənzumə və mənsurəsi çox isə də, mən məqaləmə burada nəhayət verib daha artıcaq, mükəmməl nəhv ilə təfsilat verməyi və sevgili şairimiz, əziz qardaşımız olan Sabir əfəndini əhalimizə tanıtdırmağı böyük bəradərim Firidun bəy Köçərli cənablarının öhdeyi-ədibanələrinə vagüzar edirəm. * * * Sabirin tərcümeyi-halı Mirzə Ələkbər Sabir Tahirzadə 1278-ci sənaye-hicridə zihiccə ayının əvvəlinci günündə Şamaxıda təvəllüd etmişdir və rəcəb ayının 28-də, 1329-cu ildə vəfat etmişdir. 8 yaşında məktəbə gedib oxuduğunu yazmağa həvəsnak olduğundan mollası tərəfindən afərin əvəzinə döyüldüyünü uşaq dili ilə bu sayaq nəzm etmişdir və rəsmi-xətti də böyləcə imiş: Tutdum orucu irəmazanda, Qaldı iki gözlərim qazanda Mollam da döyür yazı yazanda. On iki sinnə yetişdikdə mərhum Hacı Seyid Əzimin məktəbinə daxil olmuşdur. Seyid onda hissi-şairanə gördüyü üçün dərs verdiyi mənzum farsi hekayələrin türkcə mənzum tərcüməsini Sabirdən istərmiş, o cümlədən, “Gülüstan”da – “Didəm güli-tazə çənd dəstə, Bər günbədi əzgiyab bəstə” ilaaxir hekayəsini türkcəyə belə nəzmən tərcümə etmişdir: Gördüm neçə dəstə tazə güllər, Bağlanmış idi giyah ilən tər. Dedim nə olur giyahi-naçiz – Ta əyləşə gül səfində əziz. Ot ağlayaraq dedi: otur sən, Söhbət eləyim, qəmim götür sən. Alilər edərmi tərki-söhbət, Halonki olarda var səxavət. Bir-iki il məktəbə davam etdikdən sonra cüzi farsca, türkcə oxuyubyazmağı öyrəndiyinə atası iktifa edir, ona bir daha məktəbə getməyə riza verməyib özü ilə bərabər dükana aparır. Sabir isə istedadi-fitrisi mucibincə dükanda olduğu halda yenə kitabət və qiraətə məşğul olur. Alış-verişdən ziyadə oxuyub-yazmağa həvəsnak olduğundan atası diltəng olub, onu məzəmmət edirmiş. Hətta bir dəfə şeir kitabını da cırmış. Bu isə Sabirin təbinə naküvara gəlib Şamaxıdan qaçmağa müsəmməm olub belə bir qəsidə yazmış: Mən Xəlilüllahi-əsrəm, pədərəm çün Azər, Səfər əzbabili-Şirvan künəm, inşaallah, Gərçi u dəftəri-əşari-məra parə nəmud, Vəslə batəbi-dürəfşan künəm, inşaallah. Bu vəqədən sonra Xorasana gedən bir karvana qoşulub gedirsə də, atası xəbərdar olub qaytarır. Məhərrəm və səfər aylarında növhə deyib oxutmaqla atasının və sair camaatın əzizi olur. Nəməki danışmağı, şux, zərif və hazırcavablığı səbəbindən az zamanda üləma və əyanın yanında məruf və məşhur olur və ümumun məhəbbətini cəlb edir. Xüsusən ustadı mərhum Hacı Seyid Əzimin mənzuri-nəzəri olur. Bir vaxt Seyyid ilə bərabər səfərdən gəlmiş bir nəfər şəxsin görüşünə gedirlər. Müsafir çamadanından on dənə lumu çıxarıb iki dənəsini Seyidə, bir dənəsini Sabirə verir, buna münasib Sabirdən bədahətən bir şeir istəyir. Sabir bir az fikirdən sonra deyir: Xumsi-şərabi Seyyidə saqi verib dedi: Sabir fəqirdir, yetər ancaq zəkat ona. Mərhum Seyid də: Seyyiddir ustad mənə nəzmü nəsrdə, Möhtaci-istifadədədir kainat ona – beytini deyib haman şerə iltihaqını Sabirə təklif edir. Zatən o qəsidə deyib bəzi əyanı tərif etməyə heç mail olmamışdır. Qəsidə yazmaqda ədəmi-iqtidarını göstərən əşxasa dediyi bu idi: “Puldan ötəri yalan mədihələr yazmaqda iqtidarım yox isə də, doğru həcv yazmaqda çox hünərliyəm” – deyə bu qitə ilə iftixar edərdi: Şeir bir gövhəri-yekdaneyi-ziqiymətdir, Salmaram vəsfi-düruğ ilə onu qiymətdən. Deyərəm həcv, sözüm doğru, kəlamım şirin, Əhli-zövqə verərəm nəşə bu xoş şərbətdən. Seyidin bu qəzəlinə ki, mətləi-ati ilə başlanır: Ey məh, bilirəm fitneyi-dövran olacaqsan, Ey qaşı hilalım, məhi-taban olacaqsan – cavab olaraq bir neçə şeir deyib göndərir ki, o şeirlər bunlardır: Sən piri-cahandidəsən, ey Seyyidi-sərkar! Məndən çək əlin, eyləgilən pir ilə rəftar! Olmaz sənə qismət dəxi bu dövləti-didar, Bundan sonra hicrimdə ciyərqan olacaqsan. Aşiq mənə bir mən kimi ziba gərək olsun, Mail gülə bir bülbüli-şeyda gərək olsun, Səndə bu işə səbrü şəkiba gərək olsun, Amma, bilirəm, səbr evi, viran olacaqsan. Seyid “Xəmse”yi-Nizamiyəni mütaliə etdiyi halda Sabirin məktubu yetişir. Oxuyub belə cavab yazır: “Nuri-didəm Sabir! Qəzəlimin birinə yazdığın məlih və şirin cavab çox xoşuma gəldi. Hazırda başqa bir şeyə gümanım olmadığından həmin kitabı sənə silə göndərirəm. Yadigari-ustadanəm olmaq şərtilə qəbul edəsiniz və şairlikdə tərəqqi etmənizi arzu edirəm”. Sabir kitab ilə məktubu iftixarla alır və qəbul edir. 23 yaşında Xorasan ziyarətinə gedir və tarix olaraq bu şeri yazır: Sabiri-şeyda ki, tərki-şəhri-Şirvan eylədi, Bülbülə bənzərdi kim, meyli-gülüstan eylədi. Min üç yüz birdə hicrətdən sonra, meymun ili, Axiri-şəvvaldə əzmi-Xorasan eylədi. Neçə vaxt Xorasan, Səbzvar, Nişapur, Türbəti-Heydəriyyə, Türbəti- Cam, Xaf, Səmərqənd, Buxara tərəflərini səyahət edir. Əsnayisəyahətdə dəstfüruşluqla güzəran edirmiş. Bu arada Xorasan ətrafına vəba naxoşluğu düşdüyünə görə orada dayanmayıb Şamaxıya qayıdır. Bir neçə vaxt Şamaxıda qaldıqdan sonra Kərbəla ziyarətinə azim olur. Ətabati-aliyatda bir çox növhə və dübeytlər yazmışdır. O cümlədən, Həmədanda dediyi bir rübaisi budur: Həmədanda qonağımdan xəbər aldım, key Şeyx, Hansı məxluq sizin şəhrdə bişək çoxdur? Dedi: “Az isə də bu şəhrdə sair məxluq, Leyk dəbbat ilə, səbbaq ilə eşşək çoxdur”. Kərbəladan qayıdandan sonra yenə Xorasana gedir və bu dəfə Eşqabadda və Mərvdə sakin olmağı istərkən pədəri Şamaxıda vəfat edir. Bəradərindən aldığı bir kağızda anasının dilindən yazılan təsirli sözlərə tabavər olmayıb Şamaxıya övdət edir və təəhhül ixtiyar etməyə məcbur olur. On beş sənə zərfində səkkiz qız övladı olur. Böyük bir ailənin təhsili üçün quyruq yağı əritmək və sabun bişirib satmaqla güzəran edər. Bu zəhmətli sənətlə çörək qazanmaqda ikən yenə çətinliklə əlinə düşən beş dəqiqə vaxtını mütaliəyə və şeir yazmağa vəqf və sərf edir. 1901-ci ildə iki nəfər özünə həmməslək şair və mühasib tapır: Abbas Səhhət və Məhəmməd Tərrahla tanış olur. Bikar vaxtlarda bir yerə cəm olub bədihəguluq və farsi, türki qəsidə və qəzəl oxumaqla imrari-vəqt edərlərmiş. Tainki 1903-cü ildə Ağaəli bəy Naseh təxəllüs vasitəsilə Firidun bəy Köçərlinski cənabları ilə maarifə bidar edir. Şeir və şairə qiymət qoyan bir nəfəri görməklə bu tarixdən ciddən çalışmağa başlarsa da, məslək və məzaqına müvafiq məzmun tapmadığından gah qəzəl, gah mərsiyə, gah bəzi qitələr yazarmış. Çox keçmədən “Molla Nəsrəddin” jurnalı intişara başlayır. Bu sevgili məzhək qəzetin nəşrə başlaması ilə hünər və istedadını göstərməyə bir müsaid yer açılır. Həmin məcmuənin əvvəlinci ilinin 4-cü nömrəsindən başlayaraq: Millət necə tarac olur-olsun nə işim var – – mətləli şeri ilə ən əvvəl həcvi-məlih yazıb “Hop-Hop” imza qoyur. Yerli qəzetlər təqlid edir və hər yerdən təhsin və təriflər alır. Bundan sonra Sabirin həvəsi ilə şöhrəti getdikcə artır. Gözəl-gözəl nəzmlər inşad edib qəzetlərə göndərir və tutduğu məsləkində həmsöhbəti olduğu xuşgə möminlərin və riyakar mollanümaların əfal və əmalını çox şirin məzmunlarla, zərif kinayələrlə zəmm və təqbihə başlayır. O qədər keçmir ki, qara camaatın lənət və töhmətlərinə nişanə olur. Bununla belə kəmali-mətanətlə öz əzmində səbat edib sevgili millətindən gördüyü əza və cəfadan, yağış kimi üstünə yağan təkfir və təhqirlərdən əsla geri getməyib öz məsləkində davam edir və mülayimanə dillər ilə cühhal firqəsini bu növ anlatmağa çalışır: Əşhədü billahi əliyyül-əzim, Sahibi-imanəm, a şirvanlılar! Yox yeni bir dinə yəqinim mənim, Köhnə müsəlmanəm, a şirvanlılar! Şiəyəm, amma nə bu əşkaldən, Sünniyəm, amma nə bu əmsaldan, Sufiyəm, amma nə bu əbdaldən, Haqsevən insanəm, a şirvanlılar! Ümməti-mərhuməvü məğfur ilə – Əmrdəyəm taəti-məzbur ilə, Küfrümə hökm eyləməyin zur ilə, Qaili-quranəm, a şirvanlılar! Həcv deməklə hər kəsin fikrinə gələn əlfazi-mərdudəni heç vaxt şerdə işlətməmiş, Həmid bəyin “İnsana vicdanı qədər peyğəmbərlər, padşahlar belə mükafat edəməz” dediyi kimi, Sabir öz xidmətinin mükafatını ölüncəyə qədər ancaq öz vicdanından almışdır. Azərbaycan ədəbiyyatında ən əvvəl yeni bir cığır açdı ki, ondan müqəddəm kimsə o gözəl şivədə yazmamışdı: nöqsanlarımızı və eyiblərimizi məzhəkə və məzah təriqilə qayət şirin və hər kəsin anladığı bir dil ilə, qəhqəhələrlə oxudub islaha çalışırdı. Nə çarə ki, ancaq beş ilə qədər ədəbiyyatımıza xidmət edə bildi. “Molla Nəsrəddin” jurnalı meydana çıxınca hər sahibi-zövq Sabirin ondakı nümuneyi-əşarına məftun olmaqdan kəndini alamadı. O gözəl şeirləri oxuyub anlayanlar, o gözəlliklərin fərqinə varanlar onları hifz etməyə həvəs etdilər. Halbuki Sabir əsərlərində işlətdiyi ibarələr və yeni məzmunlar kimsəni təqlid deyil, məhz öz fikrinin nəticəsidir. Bununla demək istəyirəm ki, Sabir müqəllid deyil, bəlkə elə mücəddiddir ki, köhnə şeirlərlə yeni şeirlər arasında bir əsrlik uçurum açdı ki, bir daha geri dönüb o uçurumu atılmağa kimsədə cürət qalmadı. Bir kərə düşünülsün: ədəbiyyatımızda nə qədər böyük bir təsir və nə qədər əzim bir inqilab vücuda gətirmiş! Gələlim siyasət aləminə etdiyi xidmətə: Məlumdur ki, fransız şairlərindən Şatobrian fransız qövmünün səltənət xanədanından olan burbonlarla Napoleon Bonapart arasındakı müqayisəyə dair bir kitab yazmışdır ki, bu kitab Burbon xanədanından olan fransız kralı XVIII Lüinin öz etiraf və iqrarınca bir ordudan ziyadə ona xidmət etmişdir. Mən də iddia edirəm ki, Sabirin də asarı bu beş ilin müddətində İran məşrutəsinə haman növ bir ordudan ziyadə xidmət etmişdir. Mülahizə buyurulsun, İranın viranlığının böyük səbəblərindən biri olan Ətabək məşrutəçilər tərəfindən qovulub, dübarə Məhəmmədəli tərəfindən cəlb olunduqda dediyi şeir budur: “Əncümən əhlinin qoçaq...” i.a. Ətabəkin qətlindən sonra “Təzə həyat” qəzetində Məhəmməd Məhəmmədzadə imzalı bir nəfərin “Sən deyən oldu, biz deyən?” nəqəratlı şerinə cavab verdi. Bu qəbil şeirləri çoxdur. Həmçinin, Türkiyədə on təmuz inqilabından sonra kəramət göstərib 31 mart faciəsini səkkiz ay müqəddəm “Osmanlılar, aldanmayın...” şeri ilə xəbər vermişdi. Xülasə, Sabir əfəndinin “Həyat”da, “Füyuzat”da, “Rəhbər”də, “Dəbistan”da, “Molla Nəsrəddin”də, “Ülfət”də, “İrşad”da, “Günəş”də, “Səda”da, “Həqiqət”də, “Yeni həqiqət”də, “Məlumat”da olan bir tağım pərakəndə mənzumələrini tədqiq etdikdə demək olar ki, bu anacan misli heç görülməmiş şeirlərdir. Belə bir istedada malik olan şəxs yalnız avamünnas tərəfindən tənələr və söyüşlər eşitməyir, öz əyalı da ona düşmən olur, necə ki, bu halını “Molla Nəsrəddin” məcmuəsinin 4-cü ilinin 17-ci nömrəsində olan şerində bəyan edir. Bu arada bir oğlu olur, adını Məhəmmədsəlim qoyur. Uşağının məhəbbətindən qeyri yerə hicrət etməyi başara bilmir. Odur ki, yazıq Sabir daha qorxudan bu müstəar adını da dəyişdirib cürbəcür: “Din dirəyi”, “Mirat”, “Fazil”, “Ağlar güləyən”, “Əbunəsr Şeybani” adları ilə gizlətmək istəyir. Nə çarə ki, bu tədbirlə xalqın tənə və təərrüzündən xilas ola bilmir. Axırda iş bir payəyə çatır ki, “kafir” və “babi” deyə qəssablar ona quyruq satmırlar. Naçar qalıb quyruqçuluqdan və sabun bişirməkdən əl çəkir və üsuli-cədid üzrə təlim və tədris qaydasını az-çox öyrənib bir nəfər müəllimlə şərakətən məktəb açır və bunun adını “Məktəbi-ümid” qoyur. Müəllimlikdən də çörək pulu çıxmır. Daha çarəsi kəsilib 1910-cu ildə Bakıya gedir, “əşri-maarif” cəmiyyətinin Balaxanıda olan məktəblərində fars (dili) və şəriət müəllimliyinə qəbul olunur. Bakıda yazdığı şeirlər – ki, “Molla Nəsrəddin”in beşinci ilindədir, – mühitin təsirindən dahiyanə əsərlərdir. Heyf, əfsuslar olsun ki, 1911-ci ildə iyul ayında Bakıda məriz olur. Həkimlər müayinə edib xəstəliyini əzmi-gəbəd, yəni qara ciyərin şişməyi deyə təşxis edirlər. Öz xəstəliyini yoldaşı A. Səhhətə bu şerilə xəbər verir: Arizi-qəmlər əlindən ürəyim şişmiş idi, Zənn edirdim edəcəkdir ona çarə ciyərim. Bəxti-mənhusimə bax, mən bu təmənnadə ikən Başladı şişməyə indi üzü qarə ciyərim. Mərəzi getdikcə şiddət edir. Daha Bakıda qala bilməyib Şamaxıya qayıdır və oradan Tiflisə müalicə üçün gedir. “Molla Nəsrəddin” jurnalının heyəti-təhririyyəsi maddi cəhətdən çox müavinət edirsə də, heyfa ki, müalicəsi faidəbəxş olmayıb, bilaxərə Şamaxıya qayıdır və daha mərəzin zəhmətindən xilas olmaq üçün ölmək arzu edib bu şeri deyir: İstərəm ölməyi mən, leyk qaçır məndən əcəl, Gör nə bədbəxtəm, əcəldən də gərək naz çəkəm! Axır nəfəslərində bu rübaini yazır: Rahəm bedəhid, ru berah amədəəm, Bər dərgəhi-həzrəti-ilah amədəəm; Bitöhfə nəyamədəm, nə dəstəm xalist, Badəsti-pür əzhəmə günah amədəəm. İyulun 12-də 1911-ci ildə rəhmətli xudaya vasil olur. * * * Şairi-mərhum Sabir əfəndinin qəbri Keçən on iki iyulda sevimli şairimiz Sabir əfəndinin vəfatının bir illiyi münasibətilə heç olmazsa qəbri üzərinə bir daş salmaq üçün atidəki vəch üzrə zəvati-giram ianə buyurdular: Hacı Əbdürrəhim Səmədov 3 manat Əbdüləli Qurbanov 3 manat Əbdüləhəd İskəndərov 3 manat Əliheydər Məhərrəmov 1 manat Ağa Əhmədov 1 manat Əşrəf Nəzərov 1 manat Xələf Məmmədov 50 qəpik Şamaxıda oynanılan bir teatrdan 12 m. 20 qəpik. Yekunu 24 m. 70 q. Həmin pul ilə rəməzani-mübarəkin 29-da bəzi ərbabi-qeyrət cavanların müavinətilə mərhum Sabirin qəbri üstünə gözəl bir daş salındı. Cənab həqq ianə edənlərin və məzkur cavanların müini olsun. Bu da məxfi qalmasın ki, bu keçən yayda Şamaxıda oynanılan bir teatrdan mərhum Sabirin nəfinə əlli üç manat altmış altı qəpik pul hasil olmuşdu. Həmin puldan yuxarıda söylədiyimiz 12 manat 20 qəpik çıxıldıqdan sonra baqi 41 manat 46 qəpik mərhumun kitablarının çap olunması üçün cəm olan pulun üzərinə əlavə olmaq üçün Bakıda “Kaspi” idarəsinə veriləcək idi. Zənn edirik ki, bu vaxta qədər həmən pul “Kaspi” idarəsinə verilmişdir. * * * Müqəddimə Yazmaq bir fikrə möhtac isə, tərcü- mə etmək iki fikrə və hüsni-intixab üç fikrə möhtacdır. Səid bəy Avropalıların fünun və sənayeyi-zahiridə tərəqqiləri nə isə, mənəvi cəhətdən ədəbiyyatları da o payədə tərəqqi etmişdir. Qərbin tarixi-ədəbiyyatı bizə göstərir ki, onların ədəbiyyatda bu dərəceyi-kəmalə yetişməsinin səbəbi Qədim Roma və Yunan ədəbiyyatını öz dillərinə tərcümə etmələri olmuşdur. Hal-hazırda rusların bu qədər parlaq və geniş ədəbiyyatına aşina olanlar bilir ki, Puşkin və Lermontovun əsərlərində bayronizm deyə İngiltərə şairlərindən lord Bayron məktəbinin nə qədər nüfuz və təsiri olmuşdur. Və lakin bizlər isə, hər şeydə olduğumuz kimi, ədəbiyyatımızda da haman qüruni-vüsətayə yavuq bir halda qalmışıq. Bunun yeganə səbəbi odur ki, Avropa lisanlarına aşina olanlarımız türkcə bilməyə tənəzzül etməmişlər və həmçinin, türkcə kamil bilən şairlərimiz əcnəbi lisanlarını öyrənməyə etina etməmişlər. Odur ki, haman məhdud bir dairədən kənara çıxa bilməmişik. Avropalıların öz ədəbiyyatı o qədər vase olduğu halda, yenə ərəb və farsın məşhur ədib və şairlərinin əsərlərini öz dillərinə təmamən tərcümə etmişlər. Belə olan surətdə biz nə üçün avropalıların asarını öz lisanımıza tərcümə etməyək? Bilmədiyimizi nə üçün öyrənməyək? Elm heç millətin malı deyildir! Hər kəs yiyələnmək istəsə, onundur. Bu mətləb məni vadar etdi ki, Qərb ədəbiyyatından bəqədri-qüvvə öz dilimizə tərcümə etməklə əhalimizi onların asarına aşina edim. Tainki o şümusi-elmü ürfanın ənvari-əşüəsilə bizim də zülmətdə qalan duyğularımız işıqlansın. Xarici lisanlarına aşina olmayan şairlərimiz onlara nəzirə yazmaqla yeni-yeni, gözəl-gözəl əsərlər meydana gətirsin. Bununla bizim də ədəbiyyatımız dövlətlənsin və tərəqqi etsin. Buna görə də məcmueyi-naçizanəmə “Məğrib günəşləri” ad qoydum. Bu fikrimi məndən başqa bir qeyrisi də bəyənərsə, təşəkkür edərəm. Təlifdən tərcümənin müşkil olduğunu nəzərdə tutub ərbabidanişdən qüsurumun əfvini dilərəm. * * * Bir-iki söz Şairlik iddiasını etməməkdən başqa hələ onun məqami-büləndini vəsf və bəyan etməkdə olan ədəmi-iqtidarımı da kəmali-icz ilə iqrar edirəm. Burasını Şeyx Nizami həzrətlərinin: Pişü pəsi daşt səfi-kibriya 1 _ Pəs şüəra amədü piş ənbiya – beytindən gözəlcə anlamaq olar. Fəqət bununla belə təbiət və sənayedə olan hüsnü lətafəti fərq və təmyiz etmək xassəsinə malikəm. Yəni demək istəyirəm ki, şair deyilsəm də, bir az şair kimiyəm. Yazılarımın şeir olmadığını dərk edib də kağızlar üzrə qaralamaqdan çəkinirəmsə də, yenə özüm ilə bacarmıram. Odur ki, məcmueyinaçizanəmə müqəddimə olaraq “Oxucularıma” sərlövhəli bir mənzumə ilə ifadeyi-məram etmişəm. Əsərlərim sınıq ürəkdən çıxan sızıltılar olduğu üçün fransızların şairi-əziminin “Zərfi-şikəstə” adlı əsərinə və türklərin böyük şairi Tofiq Fikrət bəyin “Rübabişikəstə”sinə təqlidən “Sınıq saz” deyə adlandırdım. Mündərəcatından bir söz bir nəfərə belə xoş gələrsə, özümü bəxtiyar sanaram. * * * “Sövqat” oxucularına “Sövqat” qəzetinin mövqeyi-intişara qoyulması ilə mətbuatımızın zənginləşməsini və bununla mübarizeyi-həyat meydanında bir qədəm daha irəli qoymamızı görüb də ixtiyarsız da şadlanırdım. Hələ heyətitəhririyəsinin münəvvər gənclərimizdən təşəkkül etməsi məni çox sevindirir. Müvəffəqiyyətlərini diləyirəm. Yalnız quru bir diləməkdən nə fayda? “Keçməsin bu ömrümüz bihudə istimdad ilə” misrasının məzmuni-həqiqətnümununa binaən yalnız diləmək deyil, çalışmaq da lazımdır. Əfradi-millətdən hər kəs gərək öz öhdəsinə düşən vəzifəni ifa etməkdə qeyrət göstərsin. Xassə bu əsri-hazırda, millətlərin çarpışdığı bu zamanda boş oturub quru bir istimdad ilə vaxt keçirmək məsiyətdir. Yaşamaq istəyirsək, gərək çalışalım. Gərək lamə halə qonşularımızda gördüyümüz səy üsullarını qəbul etməkdə tərəddüd göstərməyəlim, qəzetlər, risalələr nəşr edəlim; cəmiyyətlər təşkil edəlim; avam kütləsinin başını bir yerə toplamağa, ümumi ruhu yeniləşdirməyə çalışalım. Fəyyazi-əzəl o vaxtda öz mərhəmətilayətənahisini bizlərə də şamil qılar. Fəqət burada zənni-acizanəmə görə vəzifəmin ən ağırı, ən zəhmətli hissəsi el müəllimlərinin öhdəsinə düşür. Hamıdan artıq gərək onlar ciddi surətdə işə girişsinlər, əzm göstərsinlər. Təpərli olsunlar. Qonşu millətlərin müəllimləri nasıl ciddü-cəhd ilə çalışırlarsa, necə qeyrət göstərirlərsə, biz də onlardan ibrət dərsi alalım. Və lakin nə fayda ki, el müəllimləri adlanan zatların əksəri ana dilinə əsla rəğbət və məhəbbət etmirlər. İstər evlərində, istər məktəblərində ana dilinə dair bir vərəqpara olsun saxlamırlar. Hətta bəziləri var ki, bu dəyərli ada, bu ehtiramlı mövqeyə əsla istehqaqları yoxdur. Əcnəbi dilini bilmədikləri halda ana dillərində qonuşmağa belə tənəzzül etmirlər. Təəssüflər olsun ki, bizim millətdə mühitə çox tez qapılmaq kimi böyük bir nəqisə vardır. Qədimdən bəri bu çirkin adət bizdə mövcuddur. Səviyyeyi-mədəniyyəsi bizdən yüksək olan əqvamın lisanına, adatına, etiqadatına qolaylıqla qapılıb alışmışıq. Məsələn, bir vaxt ərəblərin təhti-hakimiyyətində olduğumuz zaman onların lisanlarına, adətlərinə elə şiftə və firivtə olmuşuq ki, İbn-Sina kimi, Farabi kimi dahilərimiz türk oğlu türk olduqları halda on cildlərə baliğ olan qiymətli əsərlərinin heç birinin türkcə yazmamışlardır. Onlardan sonra yetişən türk şairləri, türk ədibləri ümumən yazdıqları fars dilində olmuşdur. Hələ şairlərimiz, ədiblərimiz dursun, hətta bütün türk sülaləsindən yetişən hökmdarlarımız, padşahlarımız da yazdıqları, qonuşduqları dil fars dili olmuşdur. İndi isə, indi daha nə söyləyim! İş əgər yalnız bir dil bilməyə qalsaydı, yenə dərd yarı idi. Xeyr, əsl əngəl orasındadır ki, əcnəbi millətlərin adətlərinə, etiqadlarına, hissiyyatına qapılmaqda çox laübalıyıq və gələcəkdə bunlardan nə nəticə hasil olduğunu əsla nəzəri-etibara almırıq. Zira bu aşkardır ki, öz qədrini bilməyənin qədrini özgə heç vaxt bilməz. İnsanda gərək izzəti-nəfs, gərək alicənablıq olsun. İnsanam deyən adam gərək bu məziyyətlərə dara olsun. Əgər belə deyilsə, bəs bugünkü gündə bu millətlər müharibəsi nə üçündür? Yəqin ki, bir millət digər millətə üstünlük etmənin qabağını saxlamaq üçündür. Elə isə biz nə üçün öz millətimizi ataq, öz millətimizi mühafizə etmək uğrunda öhdəmizə düşən vəzifəni ifa etməkdə qüsurluq göstərək? * * * Qəndin vücudumuza olan faydası Bu aləmşümul müharibənin təsirindən bütün müharib və qeyrimüharib dövlətlərin həyati-ictimaiyyələrində bir çox təbəddülat vaqe olduğu hər kəsin məlumu olsa gərəkdir. Xüsusən ən zəruri məkulat cümləsindən olan qənd böhranı hər kəsin zehnini məşğul etdiyi kimi, su üzünün hakimi-ələlitlaqı olan İngiltərə əhalisini də düşündürmədədir. Odur ki, “V.Z.” jurnalında İngiltərə doktorlarından Sili adlı bir nəfərin fövqəzzikr ünvanla mündəric bir məqaləsi vardır ki, onun xülasəsi budur: istemalına mail olduğumuz bəzi əşya var ki, qaliba vücudumuza zərərdir. Onlardan təhriz etməmiz lazımdır. Lakin bəzi şeylər də var ki, sövqi-təbiətlə ona həvəskar və məyyal olduğumuz halda, tibb nöqteyi-nəzərincə də bəqayi-vücudi insanidə onun böyük əhəmiyyəti müşahidə olunur. İştə qənd o qəbildəndir ki, hər kəsin mötadı olduğu kimi, vücudumuzun səhhət və səlamətinə də ən nafe, ən müfid bir şeydir. İndiki halda şəkli-zahirisi ilə məlumumuz olan qənd əyyamisələfdə belə deyildi. Keçmiş zamanlarda Avropa əhalisi qəndin olmasından belə xəbərdar deyildilər. Sevdikləri və yedikləri şirin meyvələr və arılardan əxz olunan bal olmuşdur. Şəkər qamışından qayrılmış qəndi birinci dəfə Hindistandan tacirlər Avropaya gətirdikdə Qərb əhalisinin heyrətinə mucib olmuşdur. Şirin şeyləri yalnız insanlar sevmirlər, heyvanlar da sevirlər. Ayının bal yeməyə olan həvəsini bilməyənlərimiz yoxdur. Şəkər qamışından qənd qayırmağı neçə il bundan müqəddəm Çin əhalisi ixtira etmişdir. Sonralar Yunani-qədim və ərəb ətibbaları öz xəstələrinə sükkər deyə onu daxva qəbilindən olaraq təcviz edirdilər. Get-gedə şəkər qamışını əkmək üsulu insanların arasında şüyu bulub biləxərə tamam isti məmləkətlər və sair əkinəcəklər zümrəsinə daxil oldu. Qəndin istemalı adi məkulat sırasına daxil olduqdan sonra ətibba onu ədviyə zümrəsindən saymağı qət etdilər. Fəqət indiki əsrdə haziq əttibanın əksəri qəndi insanın əzası üçün ən nafeqida cümləsindən saymaqdadırlar. Xüsusən zəfi-qəlbə mübtəla olan xəstələrə əlac etmək üçün qənd istemal edirlər. Hətta zəfi qəlbdən ariz olan bəzi böhranlı dəqiqələrdə ən yaxşı təbiblər duz ilə şəkərdən istehzar edilmiş bir məhlul – ki qlyukoz adlayırlar. – Həmin davanı bədənimizdə olan göy damarların birinə şirinğə edirlər. Bununla xəstənin ürəyi təqviyət bulub zərban artır və haləti-təbiiyyə yaxşılaşmağa şüru edir. Əlbəttə, indiki belə qəribə müalicələr məşhur Calinus və Bokratın heyrət və təəccübünə mucib olsa gərəkdir. Bundan anlaşılır ki, qlyukoz qayətdə nafe bir şey imiş. Boş meyvələrdən üzümdə əksəriyyətlə mövcud olduğu kimi, balda və qeyri süni şeylərdə də mövcuddur. Üzüm müalicəsi də bu nöqteyi-nəzərdən nəşət etmişdir. Ondan əlavə ağzımızda olan qüdədi-ləabiyyə və bağırsaqlarda olan sair vəzlər yediyimiz qidalardan vücudumuz üçün qlyukoz istehsal edirlər. Nə üçün mədəni insanlar qeyri-mədənilərə görə gec qocalır? Tamam meyvələrdə olan şirni vücudumuza daxil olduqdan sonra sürətlə qlyukoza mübəddəl olur. Süddə süd qəndi deyilən bir maddə mövcuddur ki, körpə uşaqlar üçün qayətdə nafe olan bu qidanın qlyukoza təbdil olması da sərihdir. Bu mülahizata görədir ki, şəkər qamışından və biyan kökündən və zılxdan qayrılan qənd istemalına mötad olan mədəni insanlar kəsrətlə şirni şeylər yedikləri üçün qeyri-mədəni insanlara nisbətən artıcaq ömür edib gec də qocalırlar. Əgər insanlar bilkülliyyə qənd istemalını tərk edərlərsə, onda nə məzərrət hasil olar? O halda ya gərək insanın bədəni sair məvaidi-qizaiyyədən qənd tədarük etsin və yaxud qara ciyərimiz istehzar və zəxirə etdiyi qəndi sərf edib bitirdikdən sonra artıq yaşamayıb ölməyə məhkum olsun. Buğda və düyü kimi hübubatdan istehsal olunan nişasta da qəndin ən gözəl səhlül-məxəz bir mənbəyidir. Pəs yediyimiz çörək də vücudumuzda dəyişib qənd olurmuş! Lakin qəndə təbdil olması ilə bərabər nişastanı məvaidi-məğziyyədən saymaq xətadır. Zira bunun üçün qəvi bir qüvveyi-haziməyə malik olmaq lazımdır. Həmin mülahizəyə görədir ki, doktorlar zəif xəstələri nişastalı şeylər yeməkdən mən edirlər. Pəs bundan anlaşılır ki, şəkər qamışından istixrac olunan qənd yovmiyyə qidalarımıza daxil olması ilə bədənimizə nə qədər nafe imiş! Lakin kürreyi-ərz üzərində yaşayan insanların miqdarı gündən-günə təzaid etdiyinə görə yalnız şəkər qamışından qayrılmış qənd insanlara kifayət etmir. Odur ki, sair nəbatatdan qənd istehsalı üçün insanlar çalışıb istədiklərini əldə etmişlər. İndiki halda zavodlarda qayrılan qəndin iki sülsü zılx və biyan kökündən əxz edilir. Bu fənn XX əsrin I nisfində almanlar tərəfindən icad olunmuşdur. Sonra fransızlar bu icadın əhəmiyyətini anlayıb daha artıq bu fənndə tərəqqi etmişlər. Əgər Almaniya məmləkətində qənd istehzar etməyə kifayət edən qədər zılx və biyan kökü olmasaydı, yaxud məvaidinariyyə hazırlamağa lazım olan spirt olmasaydı, Almaniya hökuməti müttəffiqlər qarşısında çoxdan tərksilah etməyə məcbur olmuşdu. İngiltərə hökuməti Almaniya səvahilini abloka etdiyi kimi, Almaniya hökuməti də Böyük Britaniya adalarını abloka edə bilərsə, belə ki, ətrafdan yalnız qənd gəlməsi külliyətən müntəqe fəna olar isə, o halda İngiltərə əhalisinin halı qayətdə fəna olar. Qəndi, konfeti hər kəs bilir ki, çocuqlar artıcaq sevirlər. Onun dişlərə müzürr olduğu iddəasını edənlər də bulunur. Halbuki şimali Hindistan əhalisi arasında kəsrətlə saf dişli adamlar mövcuddur ki, sübhdən axşamacan çeynədikləri şey şəkər qamışıdır. Birinci olaraq bu sözü Herbert Spenser demişdir ki, atalar övladlarını qənd yeməkdən əbəs mən edirlər. Zira ki, baliğ şəxslər də çocuqlar qədər şirniyyə maildirlər. Fəqət əksər adam papiros, tənbəki və spirtli məşrubat ilə qüvveyihazimələrini xələldar etdikləri üçün o zövqü itirmişlər. Çocuqlar vücudca daha artıq cəld və çapıq olduqları üçün və həm də mədəbağırsaqları sair məvaidi-ğizaiyyədən qənd hazırlaya bilmədikləri üçün bədənlərinə lazım olan qəndi sövqi-təbiətlə yeməyə həvəskardırlar və yenə ətfalın vücudu baliğlərə nisbətən soyuqdan tez mütəəssir olduğundan öz hərarəti-qəriziyyələrini baliğlərinki dərəcəsinə yetişdirmək üçün hərarət törədici şeylər yemələri təbii bir əmrdir. Pəs məlum oldu ki, zərbani-qəlbin idaməsi üçün qənd ən zəruri bir şeydir. Qənd yeməz isək, ürəyimiz hərəkətdən qalar, əzəlat boşalar, daha doğrusu, ölüm yetişər. İtalyan alimlərindən məşhur Musso yazır ki, yorğunluğu rəf etməkdən ötrü qənd ən səriül-əsər bir əlacdır və həmin mətləbə məbnidir ki, Almaniya hökuməti öz əskərlərinə verilməkdə olan yovmiyyə qəndin miqdarını artırmışdır. Yuxarıdan bəri zikr etdiyimiz bəyanatın müləxxəsi odur ki, qənd insanın vücudu üçün ən zəruri, ən müqəddi və ən ucuz bir müvəllidilhərarə amildir. Ona görə mədəni məmləkət əhalisi müharibədən sonra kəsarətlə qənd istehzar etmək üçün lazım olan bütün vəsilələrə təşəbbüs etməlidirlər ki, nəsli-ati bir daha onun böhranına düçar olmaq bəlasından özlərini xilas edə bilsinlər. Bunun üçün də yerlərin hasilavərliyinə diqqət etməklə bərabər, yaxşı taxıl məhsulu verməyən yerlərə zılx və biyan kimi qiymətli şeylər əkməyə sərfi-hümmət olunsa gərəkdir. * * * Millət məclisi Türk mütəfəkkirlərindən doktor Abdulla Cövdətbəy yazır: “Cümhuriyyəti-idarədən əvvəl cümhuriyyəti-ruha malik olalım. Cümhuriyyətiruh... hüququnu və vəzaifini bilmək, bunları təqdis və ehya etmək və müsaəfəkar olmaqdır. Cəhl və təəssübdən ari olmayan ruhların təşkil etdikləri idarə hökuməti-cümhuriyyət belə olsa, ən səfil bir idareyiistibdadiyyə münziləsinə düşmək zəruridir. Mükəmməl, adil, tərəqqipərvər bir hökumətimizin olmasını istəyirsək, hər birimiz mümkün olduğu qədər adil, mütərəqqi, qəni, müstəğni və alim olalım. Fəqir bir millət hürr bir millət olamaz. Fəqir və hürr bir millət hürriyyətini mühafizə edəməyəcəkdir. Fəqirlik siyasi və iqtisadi əsarətlər toxumlarının sürətlə nəşvü nüma bulduğu bir zəmindir. Bu həqiqəti daima təkrar etmək savab və savab olduğu qədər savabdır”. Mülahizə buyurulsun, nə böyük həqiqət və böyüklüyü qədər də bu gün də bizim öhdəmizdə nə qədər bir böyük məsuliyyət olduğunu işar edir. Bu, maföqüz-zikr bəyanatı diqqətlə düşünərsək, şəraiti-mühitiyyə və məhəlləyyəmizə və əhvali-ruhiyyə və vicdaniyyəmizə aid nə kimi bir məqamda bulunuruq? Cümhuriyyəti-idarəyə malik olmaq üçün bizdə cümhuriyyəti-ruh varmı, ya yox? Yox deyildir. Fəqət millətin çox az bir hissəsi öz hüquq və vəzaifinə, bəşəriyyət haqqına, insanlıq vəzifəsinə bəhəqq arif və alimdir. Lakin kütleyi-əvam, cümhuri-nas o vəzifələrdən, o haqlardan bixəbərdirlər. Əgər milli məktəblərimiz olmasaydı, əgər millətimizə xor baxmasaydıq, yaxud ümumi, məcburi təlim qanunu tətbiq olunmasaydı, bugünkü gün bu hala qalmazdıq. Nə isə məza-ma-məza, keçən-keçib. İndi nə etməli? Zənni-acizanəmə görə quberniya şəhərlərində mərkəzi təşkilat təsis olunmalı və onlardan bir şöbə uyezd şəhərlərində açmalı və bütün ətrafa qəryələrə, dəhata, obalara, ellər və əşirətlər arasına birər nümayəndələr göndərməlidir. Xülasə, bu xüsusda heç bir fədakarlıqdan çəkinməməlidir. Xüsusən ki, irəlidə tətil günləri yaxınlaşır, yay mövsümü gəlir. Məktəblər bağlanıb, mütəəllimlər azad olub, müəllimlər asudə olacaqlar. Doğrudur, müəllim əfəndilər il uzunu zəhmət çəkib indi rahat olmaq istəyirlər. Lakin zənni-acizanəmə görə indi istirahəti millətə fəda etməliyik. Xeyr, çarə yoxdur. Hər nəhv ilə olsa, istər müəllimlərə, istər tələbələrə, istər rüşdiyyə, istər ya ibtidaiyyə məktəblərinin yuxarı siniflərinin şagirdlərinə təlimat verib ətrafa göndərməlidir. Əlbəttə, onlar üçün zimnən istirahət müyəssər olacaqdır. Yaylaqlara köçmüş ellərin, qəbilələrin içərisinə birər məbus göndərməli, vaxt və zamana münasib vəzaif və hüquqi-bəşər haqqında, hürriyyət və məşrutiyyət babında sadə və asan bir dil ilə camaata bəyanat vermək, əmnü asayişi təmin etmək, hürriyyətin möhkəm və paydar olması xüsusunda təlqinat və təbliğatda bulunmalıdır. Oxumuşlarımız bu hala qədər avamdan qaçmağı özlərinə şüar etmişlər. Halbuki əgər yaxından bələd olsalar, haman bəyənmədikləri avamünnasın arasında elə pak nasiyələr, elə saf vicdanlara təsadüf edərlər ki... Nə isə, vaxt keçir, zaman bizi bəkləmir. Bu halın bir dəqiqəsi keçmiş illərin əsrlərindən qiymətlidir. Farslar kimi “bə mən çe” deyib və durmaq vaxtı deyil, işləmək, çalışmaq vaxtıdır... Ey xalqın bərgüzidə alimləri, ey millətin möhtərəm müəllimləri! Ümidi-istiqbal sizdədir. Millətin göz dikəcəyi sizlərsiniz. Qoşunuz millətin imdadına, qoşunuz! “Pəs, əz ülfət qəfəs həm aşiyan şüd” misrasının məzmununca illərlə qəfəsdə qalmış və onunla ünsiyyət etmiş bir quş kimi azad olduqda uçmaqdan aciz qalmayıb da var qüvvəniz ilə əl-ayaq vurunuz. Millətin səviyyeyi-fikriyyələrini yüksəltməyə, balalara pərvaz etməyə çalışınız. Hürriyyətə, cümhuriyyətə layiq olduğumuzu hər kəsə, hər tayfaya anladınız. Məhkumi-fəna ya məsudi-bəqa olmaq saatı mütləq yetişmiş. Bir an qəflət etmiş olsaq, nəuzübillah, bu böyük inqilab millətimizi qubar dənələri kimi girdaba alıb götürəcək. Təlimləriniz ilə cahanın çöhrəsini sizlər dəyişdirə bilərsiniz, ey müəllim əfəndilər! * * * Üçüncü bir düşmən Məmləkətimizin keçirməkdə olduğu bu böhranlı dəqiqələrdə – ki, bir tərəfdən xarici və bir tərəfdən daxili düşmənlər ilə mübarizə etməyə məcburuq, – iştə üçüncü bir düşmən də bizi təhdid edir. Fəqət bu düşmən, daha bədtər, xunxar, əski hökumət tərəfdarlarından da yaman qəddardır. Bu düşmən heç kəsə rəhm etməz. Bu düşmən kimsəyə aman verməz: arvad-uşaq, kiçik-böyük, yaşlı, cavan, qəvi, zəif – hər kəs olursa-olsun, bu düşmənin əlindən qaçıb qurtarmaz. Bu düşmən qövmiyyət, cinsiyyət tanımaz, məzhəb, millət anlamaz. Amansız sualtı müharibəsi bunun yanında toy-bayramdır. Çeppelinlər bunun müqabilində oyun-oyuncaqdır. Bu düşmən kimdir və nədir? – deyə sual olunduqda, ərz edirəm ki, o xəsmi-cani aclıq və qəhətlikdir! Dünyada hər hansı bəla olursa-olsun insan ona dözər, müqavimət edər. Taun, vəba, zəlzələ, tufan – müxtəsər, hər hankı ərzi və asimani bəla varsa, aclıq qədər vəhim deyildir. Gündən-günə qəhətlik şiddət edir, aclıq gözlənilir. Mülahizə buyurulsun, neysan ayı nisfdən keçdi, hələ bu vaxtadək bir qətrə yağış yağmadı. Otlar, biçinlər saraldı. Gərmsir olan yerlərdə əkin, ziraət yandı, tələf oldu. Əşirələr, obalar, köçəri ellər yayın əvvəllərində qışlaqdan yaylağa köçmələri lazım ikən çarəsiz indidən köçməyə başladılar. Heç yerdə heyvanat doyan qədər ələf yoxdur. Quru qurtarıb, yaş yetişməmişdir. Xalq yeməyə çörək tapmır. Əhalidə gündən-günə hirman, naümidlik artmadadır. Dərd orasındadır ki, bu quraqlıq, qəhətlik, aclıq bir qitəyə, bir ölkəyə, bir nahiyəyə müxtəss deyildir, yalnız Qafqasiyaya münhəsir deyildir. Türküstanın mütəəddid şəhərlərindən gələn sədalar, İranın müxtəlif biladından yetişən məktublar həp bir məalda aclıqdan dadfəryad edirlər. İndiki vaxt suların daşqın vaxtı ikən Bakı quberniyasının əksər yerlərində çaylar, irmaqlar, çeşmələr, bulaqlar qurumuş. İndidən çöl əhalisinin arasında su üstündə münaziələr, mücadilələr başlanmışdır. Allah bilir ki, bu işlərin axırı nerəyə müncər olacaqdır. Üç ildən bəri çəkdiyimiz bahalıq yaxşı-yaman birtəhər keçinmədə idik. Zəruri məkulat adi qiymətdən on qat, iyirmi qat artıq baha idisə də, yenə az-çox tapılırdı. Lakin indi tapılmır. Şamaxıda unun batmanı altı manatadır. O da adı var, özü yoxdur. Çörəyin girvənkəsi beş şahıya satılır. Neçə günlərdir ki, tanıdığım bəzi əşxas varlı, tavanlı olduqları halda bir çörək, bir batman un, neçə qiymətə olursa-olsun, tapıb ala bilmirlər. Kooperativ dükanının qarşısında toplanıb çörək almaq növbəsini bəkləyənlərin miqdarını insan gördükdə vəhşət edir. Bəzən elə olur ki, səhərdən axşama qədər növbət bəkləyir də sonra mövcud olan çörək satılıb qurtarır və o biçarələr axırda çörəksiz qalıb baqqal dükanından armud qaxı alıb ona qənaət edirlər. Hələ bir çoxları var ki, qazandığı para, yovmiyyə məaşına kifayət etmir. Canım! Girvənkəsi beş şahıya çörək alıb da fəqir bir ailə sahibi məişət edəməz; bu mümkün deyil. Gec-tez bundan yaman nəticə çıxar. Bu qayətdə diqqət olunmalı işdir. Bunu səhl sanmaq olmaz. Aclıq bəlasının dəfinə çarələr etmək lazımdır, ciddi tədbirlər etmək gərəkdir. Madam ki, hürriyyəti sevirik, madam ki, hürriyyət və cümhurriyyət tərəfdarıyıq, ən əvvəl azuqə məsələsini layiqincə həll etməliyik. Madam ki, əmnü asayişin xələldar olmasını istəmirik, xalqı ac qoymamalıdır. Ey möhtərəm qarelər, ey sevgili vətəndaşlar, bu yolda hamımız var qüvvəmiz ilə çalışmalıyıq. Əgər həqiqətən köhnə hökumətin istibdadının bir daha qayıtmamasını istəyir isək, əgər cümhuriyyət və hürriyyət abi-həyatına təşnə isək, məxluqu ac qoymamalıyıq. Yoxsa qorxuram xudanəkərdə aclıq kəsbi-şiddət edər də qətl, qarət, talan, yəğma başlanar. Halbuki aramızda belə nifaq və şiqaq toxumları saçmağa çalışanlar da çoxdur. Köhnə hökumət tərəfdarları belə şeyi göydə axtarırlar, yerdə əllərinə düşmür. Xudanəkərdə əgər belə bir fürsət əllərinə düşərsə, o vaxt nə ki, hürriyyətimiz, hətta mövcudiyyətimiz də gedər, həm varlığımız badi-fənayə uğrar. Amandır, qardaşlar, aclıq kimi düşməni-biamanı gözdən qoymayalım. Zira ki, o bizim xarici və daxili düşmənlərimizin köməyidir. Aclığı yox eyləməli! Haydı, qardaşlar, yek-digərimizə müavinət edəlim! * * * Şamaxıdan (müxbir məktubları) (Müxbir məktubları) 1 Böyük Rusiyanın möcüznüma inqilab xəbəri şəhərimizə yetişdikdə ümumi əhalidə qəribə haləti-ruhiyyələr törətdi. Bəzi kimsələr böht və heyrət aləminə dalmış, inanmaq istəmədi. Bəzi kəsrəti-fərəh və sürurundan çıldırmaq dərəcəsinə gəldi. Qaragüruh firqəsinə mənsub bəzi hökumət məmurları çaşıb iztiraba düşdülər. Hər kəs səbirsizliklə hadisat və vəqayenin məbədini gözlədi. Birinci gün bələdiyyə idarəsinin yazması ilə camaat nümayəndələri divanxanaya toplanıb vəqayeyi-cariyyə haqqında məlumat aldılar. Sonra Bakı və Tiflis qlavalarından peydərpey gələn teleqraflar vüquatın nə yolda cərəyan etdiyini ümumi elan etdi. Müztərib könüllər təskin tapdı, inanmayanlar inandılar. İşin belə olmasını sevməyənlər yasa batdılar. İkinci gün əsr çağı rus kilsəsinin cünbündə vaqe olan meydana camaat toplandı. Bu hala qədər beş nəfərin bir yerə cəm olmasına mümaniət edən polis nəfəratı bu hala biganə duraraq təsirsiz qaldı. Bir neçə nəfər müstəsna olaraq ümum əhalinin üzündə bir şövq və məsərrət asarı nümayan oldu. Hər kəs qorxusuz, ürküsüz öz fikrini, öz düşüncəsini, öz əqidəsini bəyan edir... Ox, yarəbbim! Bu nə gözəl aləmdir?! İnki mibinəm bebidarist yarəb, ya bexab? Hər kəsin ağzından elə söz, elə kəlmələr eşidilir ki, beş gün bundan irəli o sözlər onun qanının bahasıydı. Bunun səbəbi nədir? Hürriyyət! Ey böyük şairlərin, ədiblərin pərəstideyi-ruhu! Ey frişteyiasimani! Günlər, aylar deyil, ey illər ilə həsrəti-cəmalı ilə qara günlərdə qalan millətin işıqlı sitarəsi! Ey hürriyyət mələki! Ey tari-zülfünə dili-divanələr fəda, Canlar deyil, qüdumuna cananələr fəda. Mən görmədən cəmalını qurbanın olmuşam, Şəmi görüb olursa da pərvanələr fəda. Sən nə fitneyi-cahanaşubsan! Sən nə neməti-səmavi, nə feyzisübhanisən! Sübhanallah! Qapalı ağızlardan qıfıllar götürüldü. Böyük-kiçik, əla-ədna, bəy-rəiyyət, zabit-əskər, cümhuri-nas bilafərq və məzhəb hər kəs hüquqca müsavi olaraq sayeyi-hürriyyətdə ictima etdilər. Bu halda Şamaxı üləmasının ən bənam və ən fazili olan Mustafa əfəndi cənabları kursiyi-xitabata çıxdı. Bir nitqi-bəliğ ilə vüquati-cariyyə haqqında təfsilat verib də sonra o mübarək kəlmənin, o rəhmətimücəssəm olan hürriyyətin mədluli-həqqiyyəsi ilə camaatı aşina etdi. Minlərlə toplanmış məxluqat bir vücudi-vahid kimi o məzaminibəliğin dürəri-mənsurinə xiridar olmağa canü dildən müştəri idilər. Əfəndi həzrətlərinin nitqi sürəkli alqışlarla bitdi. Bu dəfə qarnizon heyəti-zabitanından bir nəfəri kürsiyi-xitabata süud etdi. Möhtərəm zabitin nitqi mütərcim vasitəsilə camaata anladıldı. Vətənin qəhrəman əsgərləri ümumən yeni hökumətə sadiq və tərəfdar olduqlarını bəyan etdikdən sonra zabit cənabları mövqeyini bir nəfər saldata tərk etdi. Sürəkli alqışlarla saldat nitq söyləməyə başladı. Ax, yarəb! Bu nə aləm! Dünən öz zabitinin hüzurunda “la” və “nəəmdən” artıq söz söyləməyə ixtiyarı olmayan bir nəfər, indi necə azadə, ürküsüz, qorxusuz öz əfkarını bəyan edir; alqışlarla danışığını kəsməyə məcbur olur. Müxtəsər, saldatın atəşli nitqi camaata elə təsir etdi ki, sürəkli, gurultulu alqışlarla onu əllərinin üzərinə götürüb gəzdirdilər. Bu arada şəhər naçalniki Jupranskiyə qəşş ariz oldu, yıxıldı. Hökumət məmurları fövrən fayton gətirib onu öz mənzilinə apardılar. Həmin gün icraiyyə komitəsinə təsis etmək haqqında bir teleqraf varid oldu. Xəlayiqi bu məsələyə də aşina etmək üçün 3 gün cümə məscidin həyətində mitinq təşkil edildi. Bu dəfə qazi Əbdülhüseynzadə cənabları nitqi-iftitahı ilə məclisi açdı. Sonra yenə də dünki natiqlər növbə ilə əmnü asayişi təmin etmək, hürriyyətin paydar olması haqqında nə kimi iqdamatda bulunmaq lazım olduğunu bəyan etdikdən sonra icraiyyə komitəsinə nə kimi şəxslər intixab olunacağı xüsusunda yenə də Mustafa əfəndi cənabları bəyanat verdi. Əsr zamanı icraiyyə komitəsi təşkil etmək üçün camaat vəkilləri bələdiyyə idarəsinə cəm oldu. Lakin bələdiyyə idarəsinin salona toplanmış camaatı sığdırmadığı üçün erməni lüteran kilsəsinin salonuna nəqli-məkan etdilər. İş burada şuluğ olmağa başladı... İcraiyyə komitəsi təsis etməyə rəislərimizin nabələd olduqlarındanmı, ya nədən isə yenə də partiyabazlıq məsələsi üçün geniş meydan açıldı, intriqalar başlandı, dəsisələr, iğvalar edildi. Bir xeyli nəsayih və məvaizədən sonra səkkiz nəfər ruhani, dörd nəfər tacir, üç nəfər hökumət məmuru, iki nəfər dava vəkilindən ibarət bir komitə intikab olundu. Bələdiyyə idarəsindən də iki nəfər nümayəndənin komitədə iştirak etməsi haqqında söz açıldıqda yenə də hay-küy başlandı. Sabiq bələdiyyə idarəsinin ləğvi və yeni seçki tərtib etməyi israr etdilər. Bu məsələnin indilik mümkün olmadığı anladıldıqdan sonra duma vəkillərindən iki nəfər namizəd edildi. Komitənin sədarətinə birinci padşahlıq duma vəkili Məhəmmədtaqi Əliyev cənabları intixab olundu. Bir neçə gün iş bu qərar üzrə davam etdi. Lakin qəzetlərin hər gün gətirdiyi yeni-yeni xəbərlərdən mütəəssir olan camaat qeyrişəhərlərdə edilən icraat və sərəncamların heç birinin Şamaxıda tətbiq edilmədiyindən yenə də qələyana gəlib çunü çəraya başladılar, dediqoduların arası kəsilmədi. Əliyev cənabları isə bu tənqidata təhəmmül etməyib komitə sədarətindən istefa verdi, tamam-kamal işdən çəkildi. Demək, indi icraiyyə komitəmiz başsız qalmışdır. Maaşsız olduğu üçün qeyri-şəhərdən müqtədir hüquqşünaslardan gətirmək mümkün deyildir. Onun üçün işimiz çox ləng gedir. Hasili-kəlam, hürriyyət və məşrutiyyətin ancaq adı gəlmiş, özü gəlməmişdir. Sabir mərhum demişkən: Köhnə idarəmiz durur, Rəngi də solmayıb hələ. 2 Müsəlman tələbələrinin fəaliyyəti Həmin may ayının əvailindən bəri şəhərimizə varid olan yerli müsəlman tələbələri Bakı mərkəzi müsəlman bürosu tərəfindən aldıqları məmuriyyət və düsturül-əməlləri əncama yetirməkdə var qüvvələri ilə çalışmaqdadırlar. Bu sayədə şəhərimizdə böyük həyat asarı müşahidə olunmaqdadır. Məsələn, mitinqlər tərtib verib vəqtü-hala münasib nitqlər söyləmək və sabiqdə şəhərimizdə vücuda gəlmiş milli komitənin ictimaında mühazirələr oxumaq və sairə kimi gözəl iqdamatda bulunmaqdadırlar. Mahalları kənddən-kəndə, obadan-obaya gəzib-dolaşıb milli təşkilat icra komitələri təşkil edirlər. O cümlədən, tələbə Həqqi Veysov və Əliheydər Qarayev cənablarının səyləri həqiqətən şayanitəqdir və təhsindir. Bu az müddətdə şəhərimizin bütün əsnaf və kəsəbeyi-tüccar və sair vətəndaşlarını cəm edib Sənətkarlar İttifaqı vücuda gətirmişlər. Bu qəbildən olaraq təqribən iyirmiyə qədər ittifaq təşkil edildikdən sonra İttiffaqlar ittiffaqı vücuda gətirdilər ki, həmin ittifaqlar istər şəhərdəki İcra Komitəsinə və istər Ərzaq Komitəsinə birər nümayəndə göndərmək təşəbbüsündə bulunurlar. Bunlardan əlavə ən gözəl iqdamatları Şamaxı şəhərinin fəhlə ittifaqı ilə saldatları müttəhid etmələridir. Belə ki, keçən gecə, may ayının 23-də, saat doqquz radələrində Şəhərin Saldatlar İttifaqının nümayəndələri ilə şəhərin Fəhlələr İttifaqını dəvət edib Fəhlələr və Saldatlar İttifaqı (Sovet Raboçi-Saldat) vücuda gətirdilər. Həmin ictimada istər sədarət edən tələbə Qarayev cənablarının gözəl mənidar nitqi, istər Milli Komitə tərəfindən atəşin nitq irad edən Ağa Zeynalabdin Atakişiyev cənablarının sözləri gözəl, olduqca faydalı təsir bağışladı. Fəhlələr və saldatlar yekdigərini dərağuş etmək üçün qollarını açıb, can deyib, can eşidirdilər. Həqiqətən yorulmaq bilməyən cavan tələbələrimiz çalışırlar. Fəqət burası vardır ki, lazımlı, işlənməli işlər çox, onların istedadı azdır. Bundan əlavə təəssüf olunacaq bir nöqtə də var ki, kifayət qədər türkcəyə, öz ana dillərinə aşinə deyildirlər. Millətin ehtiyacı qayət böyük, onlardan yetişən əlac miqdarca xeyli kəmdir. İştə ən mühüm məsələ! Bakı Mərkəzi Müsəlman Bürosunun nəzəri-diqqətini bu mətləbə cəlblə ərz edirəm ki, buna çarə aramalıdır. 3 İnqilabın birinci günlərində Şamaxıda təsis olunmuş Milli Müsəlman Komitəsi Zaqafqaz müsəlman qurultayının təşkilindən sonra özünü Bakı müsəlman camaat təşkilatının müvəqqəti bürosuna ilhaq etmək xüsusunda şura edib müttəhidül-rəy bu məsələ qəbul olunduqdan sonra bu məruzə ilə qərardadını fövqəzzikr buraya göndərib də düsturül-əməl və məramnamə irsal olmasını xahiş etmişdirsə də, bir aydan ziyadədir, nədən isə bu haladək əsla cavab olmamışdır. Bununla belə yenə də Şamaxı Milli Müsəlman Komitəsi işsiz oturmayıb lazım olan yerlərə nümayəndə göndərmək üçün tez camaatı toplayıb onlar üçün vaxt və hala münasib mühazirələr oxumaq və şəhər əhalisi üçün un və çörək kartoçkası kimi mühüm bir xidməti ifa etmək və sair fövt olması caiz olmayan məsaili-cariyyənin həlli ilə məşğuldur. O cümlədən gələcək payızdan ibtidai məktəblərin birləşməsini nəzərə alıb da Şamaxının özündə və ətrafında olan mütəəllimləri toplayıb onlar üçün türkcə darülmüəllimin kursu açmışdır və orada tədris etmək üçün mütəxəssis zəvatdan M.Mahmudbəyov, Ə.Əminzadə və A.Səhhət cənablarını dəvət etmişlər. Bundan əlavə, Şamaxıya varid olmuş müsəlman tələbələri toplanıb “Müsəlman tələbələrinin bürosu” naminə bir cəmiyyət təşkil etmişlər. Tərtib etdikləri müfəssəl və geniş proqram üzrə hərəkət etmədədirlər. Teatro və müsamirələr verib, varidatından əhalinin bisavadları üçün gecə kursu açmaq kitabçalar təb etdirmək kimi faydalı yerlərə xərc edirlər. O cümlədən şaban ayının axırıncı gecəsi Rza Zaki əfəndinin “Sultan Həmidin xəli” sərlövhəli teatrosunu və Çexovun “Toy” ünvanlı komediyasını mövqeyi-tamaşaya qoymuşdular. Məxarici çıxdıqdan sonra, dörd yüz on səkkiz manat radələrində bir məbləğ vüsul olmuşdur. Və lakin bunların hamısından artıq tələbələrimizin şayani-təqdir fəaliyyətlərindən müfəttinlərin önünü almaq təşəbbüsatında bulunmaqlarıdır. Məlum ki, hər yerdə olduğu kimi, Şamaxıda da müfəttinlər ötədən bəri əfkari-şeytankaranələrini yürüdüb nəşr etməkdən çəkinmirlər. Bununla belə, şükr olsun, tək bir nəfər də olsa yenə dava vəkilimiz möhtərəm Şirinbəy Səfərəlibəyov cənabları müsəlman tələbələri və sair möhtərəm müəllim əfəndilər var qüvvələrilə çalışıb o fitnəkaranə şayeatın vahiyat qəbilindən olduğunu isbat və müsəlmanların həqiqi demokrat olduqlarını bədihiyyatdan olduğunu göstərməkdədirlər. Var olsun ziyalı cavanlarımız! 4 Sabiqdə Şamaxı İcraiyyə Komitəsinin səlahdidiümumisi ilə uyezd komissarlığına təyin olunmuş zabit Azadbəy Qocamanbəyov cənabları bu axır vaxtlarda bəzi əşxasın qərəzi-şəxsiyyələrindən naşi onun haqqında etdikləri taləlisanə görə istefa ərizəsi vermişdi. Hərçəndi ki, iyun ayının birinci gecəsində olan İcraiyyə Komitəsinin cələsəsində həmin məsələ mövqeyi-müzakirəyə qoyulub altı səsə qarşı on səkkiz səs ilə Qocamanbəyov cənablarının istefası qəbul edilməyib, qərarisabiqlə yenə də öz vəzifəsi üzrə baqi qalması qət olundu, lakin həmin altı nəfər ki, onlardan üç nəfər şəhər qarnizon komitəsinin nümayəndəsi olan saldatlardır, dörd nəfər də özlərinə yoldaş tapıb on nəfər imzası ilə iyun ayının onunda İcraiyyə Komitəsinə ərizə verib uyezd komissarının verdiyi istefanı qəbul edib xidmətdən azad edilməsini mütalibə etdilər və onun əvəzinə əgər Şamaxının özündən şayistə bir adam bulunmaz isə, Bakıdan, yaxud Tiflisdən bir komissar dəvət etməyi, yaxud rus, müsəlman, erməni millətinin hərəsindən bir nəfər intixab edib komissarlıq vəzifəsinin həmin üç nəfərə tapşırılmasını təklif etdilər. Ayın 11-də və 12-də üç gecə peydərpey bu məsələ müzakirə olunub, bir çox natiqlər uzun-uzadı nitqlər söyləyib, bəzisi komissarın lehinə və bəzisi onun əleyhinə iradatda bulundular isə də, nəticəpəzir olmadı. Bilaxərə ayın 12-ci gecəsinin cələsəsində tamaşaçılar cümləsindən olan qarnizon saldatlarının bir nəfəri təhdidamiz bir surətdə söylədi: Hərgah İcraiyyə Komitəsinin üzvləri uyezd komissarını əzl etməzsə, o halda qarnizon komitəsinin üzvləri gəlib sizləri buradan qovub işləri öz təsərrüfünə alar. Bu sözə komitə üzvlərindən Saturyan və Səfərəlibəyov cənabları protesto etdilərsə də, yenə də sədri-məclis komissarın əzl və nəsbini həll olunmuş fərz edib də məsələni səsə qoymaq istədi. Həll olunmuş məsələni dübarə bir də səsə qoymağın qanundan kənar olduğunu söylədikdən sonra müsəlman vəkilləri ümumən qalxıb nümayişkaranə bir surətdə şura salonunu tərk etdilər. Sonra neçə maddədən ibarət bir protesto yazıb öz mətalibləri qəbul edilməyincə komitə şurasında iştirak etməyəcəklərini qeyd edib də rəsmən komitəyə göndərdilər. Nəticə nə olacaq sonra ərz olunar. 5 Dövri-hürriyyətin hülulu ilə istər Bakı, istər Şamaxı komitələri tərəfindən peydərpey göndərilən mübəlliğlər geniş Şirvan mahalını dolaşıb, təbliğatda bulunduqdan sonra gördükləri xeyir bu olmuşdur ki, hankı qəsəbədə, hankı kənddə, hankı obada camaatı toplayıb məvaiz və nəsayihdə bulunub, xalqı əmnü asayişə dəvət etmişdilərsə də, eşitdikləri cavab bu olmuşdur: “Əfəndilər, od ilə plov olmaz, yağ ilə düyü gərək. Əmnü asayiş istəyirsiniz isə, ac camaatın dərdinə qalınız; buğda, arpa, un istəyirik, əqəllən darı və ya qarğıdalı unu veriniz də xalqın qarnını doyurunuz. Elə kəndlər var k, altı aydan bəri bir girvənkə un, yaxud bir çetver qənd verilməyibdir. Xalq aclıqdan özünü oda-közə vurur; bacarıqlı bacarıqsızı çapıb talayır. Bunun üçün ciddi tədbirlər, lazımi sərəncamlar etməlidir. Yoxsa təbiidir ki, ac qılınca çapar. Quru sözlərlə heç vaxt əmnü asayiş təmin olunmaz. Nə qədər ki, yaylaqlarda göyərti vardı, xalqın çox hissəsi yemlik, əməköməçi, quşətməgi kimi otlar yeməklə keçinirdilər. İndi ki, otlar qurumuş, ələflər yanmış, sabah-birigün meşələrin də meyvələri tükənər, onda daha ac camaatın öhdəsindən əsla gəlmək olmaz. Təbiidir ki, oğurluq, quldurluq, qətlü qarət get-gedə artacaqdır...” Mübəlliğələrimizin gətirdikləri bu xəbər doğru olduğu qədər də əsəflidir. Zira ki, bədbəxtanə Şamaxı ərzaq komitəsinə quberniya komitəsi tərəfindən komissar təyin olunmuş Atabekyan Şamaxıya gələr-gəlməz sabiqdə az-çox Bakıdan gələn ərzağın da yolunu kəsdi. İki milyon yarım puddan ziyadə Şamaxı uyezdində ğəlləcat mövcud olduğuna dair bir əsassız məruzə yazmış və quberniya ərzaq komitəsinə məlumat vermiş. Lakin bu tərəfdən gündən-günə ərzaq həddən ziyadə bahalanır. Buğdanın tağarı dörd yüz əlli manata tapılmır. Unun batmanı on iki manata, adı var, özü yoxdur. Ac əhali hər gün dəstə-dəstə toplanıb, istər ərzaq komitəsinin, istər şəhər idarəsinin qarşısında yardım istəyirlər. Bakıya teleqraflar, ərzi-hallar gedirsə də, faydabəxş olmur. Zira ki, Atabekyanın məruzəsindən kimsənin xəbəri yox. Bərəkət versin ki, saldatlar komitəsi tərəfindən Bakıya məmur edilmiş Nekrasov cənabları Atabekyanın hədyan məruzəsindən müttəle olmuş da gəlib Şamaxı şəhər nümayəndələrini keyfiyyətdən xəbərdar etmiş; sonra bunun çarəsini artırmaq üçün Bakıya neçə nəfər vəkil intixab edilib göndərilmişsə də, bu hala qədər hələ o mürəxxəsilərin də getməsindən bir fayda hasil olmamışdır. Odur ki, kəndlilərin dedikləri nəticəpəzir olmuş. Ac qurd kimi camaat bir-birinin canına soxaşmış, bahalığın şiddətindən əllialtmış manata xidmət edən milis atlılarının əksəri xidmətlərindən istefa vermişlər. Zemski puldan, ya qeyri mənbədən onların məvacibini artırmaq üçün məxəz yox. Bu barədə dəfəatla qubernatora və Tiflis Komissariatına yazılmışsa da, sədrə şəfa verəsi sərəncam olmamış. Zəbtiyyə məmurları da kifayət dərəcə olmadığından soyğunçuluq, quldurluq get-gedə artır. Bir neçə gün bundan müqəddəm Bakı ilə Şamaxı arasında bir furqon arabası soyulmuşdu. Sərnişinlər cümləsindən olan ismətli müsəlman xanımlarının hətta əlbisəsini və yemək üçün götürdükləri çörəyi belə yəğma etmişdilər. Şamaxı uyezd komissarı Qocamanbəyov cənabları öz müavini Xankişi bəy Qafarov cənablarını quldurları tutmaq və yəğmaya getmiş əşyanı istirdad üçün təyin etmişdi. Qafarov cənabları bəzi məlumat cəm etdikdən sonra həmin soyulmuş şəxsi özü ilə bərabər aparıb Kürdəmir mahalında Muradlı kəndində sui-zənn olunan əşxası səfə qoymuş, soyulmuş şəxs qarətgirləri bircə-bircə tanımış, fövrən onlar həbs olunmaqla bərabər, yəğmaya getmiş əşyalar da istirdad olunmuşdur. Hərçənd ki, Qafarov cənablarının bu kiyasət və ləyaqəti şayani-təhsindir, lakin mərəzin əsl əlacı bununla olmaz. Əmnü asayişi təmin etməkdən ötəri ərzaq məsələsinin asanlıqla həll olunması qeydində olmaq gərəkdir. 6 Şamaxıda biz çəkilməz bir dərdə məruz qalmışıq ki, o da aclıq bəlasıdır. Qəhətlik Şamaxı şəhərinə və ətrafına o dərəcəyə yetişmiş ki, buğdanın putu altmış manata, arpanın putu qırx manata satılmaqdadır. Fəqət mülahizə buyurulsun, yovmiyyə beş-on manat qazanc ilə güzəran edən bir fəqir ailəsini nə növ ilə iaşə edə bilər? Halbuki bu qiymətə olan məkulat asanlıqla dürüst olmur. Fəqirlər deyil, hətta zənginlər də istədiyi halda lazımi miqdarda un, buğda tapıb almaqdan aciz qalmışlar. Məlbusatın qiymətinin nə dərəcəyə çıxmasını göstərmək üçün yalnız bu kifayət edər ki, acından ölmüş bir fəqirin kəfəni yetmiş-həştad rübləyə tamam olur, – desəm qətiyyən mübaliğəsiz və iğraqsızdır. Hər kəs öz-özlüyündə o qədər dərd-qəmə, o qədər bəla və möhnətə giriftar olmuşdur ki, qonşunun qonşudan əsla xəbəri yoxdur. Acından ölmüş bir qonşunun ölümündən ən yaxın bir qonşusu ancaq üç gündən sonra xəbərdar ola bilir. Odur ki, əsəbilikdən çıldırmaq dərəcəsinə yetişmiş əhali gah ərzaq komitəsinə, gah koopretaiv dükanlarına hücumavər olub öz intixabkərdələri olan məmurları söymək və urmaq ilə min növ rüsvayçılıqlar törədirlər. Lakin bu da yenə səhldir, buna da təhəmmül etmək olar. Fəqət bunların hamısından bədtəri provokatorluq bəlasıdır ki, onunla mübarizə etmək hər şeydən müşküldür. Onun əlindən təxlisi-giriban etmək bir əmri-məhal kimi görünür. Qafqasiyanın qeyri-şəhərlərində, bərəkət versin, müqtədir camaat xadimləri, fəal demokratiya firqələri mövcud olduğundan provokatorluğun qabağını ala bilirlər. Lakin bizim bədbəxt Şamaxımızda nə karaşina millət başçıları, nə həvəskar fəhlə firqələri var ki, o mənhus provokatorluğun önünü ala bilsinlər. Zavallı müsəlmanlar bir neçə sərsəri qasiblərin əlində baziçə qalmışlar. Provokatorlar müfsideyi-şeytənətkaranələrindən bir an olsun qəflət etmirlər. Biçarə müsəlmanların özlərinə növbənöv iftira və böhtanlar yağdırmaqdan çəkinmirlər, “müsəlmanlar silahlanır” – deyə saldatları iqna etmişlər, inandırmışlar. Binaənileyh bu günlərdə saldatlar öz aralarında bir nəfər nümayəndə intixab edib Tiflisə göndərmişdilər ki, qüvveyi-imdadiyyə alıb Şamaxıya gətirsin və bununla bəra-bər yenə də öz şuralarında qərar qoymuşlar ki, şəhəri əlli altı hissəyə bölüb bir gündə müəyyən saatda qəflətən haman təqsim edilmiş məlum hissələrdə ümumi axtarış icra etsinlər. Hankı evdə silah və ərzaq, məmulat və məlbusat buldularsa, fövrən həcza etsinlər. Bunun da nəticəsi nə olduğu məlumdur. İştə qara ürəkli provokatorların da istədiyi budur. Dövri-mənhusi-istibdadda məsuniyyəti-şəxsiyyətdən məhrum edilmiş biçarə müsəlmanlar cümhuriyyət bayrağı daşıyan indiki Rusiyada yenə də o bəlayə mübtəladırlar. Adlarını hamısı xalq, inqilab tərəfdarı qoyan yoldaşlar nədənsə acından ölən xalqın dərdinə qalmayıb, bu gün onlara qəyyum olmaq istəyirlər. 1917 Jan Ramo Nəğmeyi-ordbehişt Çün gördüm olub alma ağacları çiçəkli, Sordum, niyə olduz, əcəba, böylə bəzəkli? Ey alma ağacları, nədir sizdə bu halət? Eylər bu gümüş əlləriniz vəcdə dəlalət. Siz ki, daha dün peykəri üryan idiz axır, Pəjmürdəvü məcruhü pərişan idiz axır, İndi bəzənib şux çiçəklərlə təmamız, Aya, bu bəzəkdən nə olub qəsdi-məramız? Nagah o ağaclar necə qısqancü həyalı – Hal ilə mənə eylədilər hali o halı, Avüx, dedilər: sevgili dildarını gördük, Ağ, nazik olan əllər ilən yarını gördük. Biz də ararıq olmaq elə əllərə malik, Olduq o səbəbdən o gedən məsləkə salik. Nili-fələkə söylədim: ey saf səmalar, Firuzeyi-xoşrəng ilə şəffaf səmalar, Dün giryəli əbr ilə var idiz hamı məstur, İndi nədi bais ki, olubsuz belə məsrur? Avüx, dedilər: eşqdə, ey yari-müvafiq, Biz sevgilinin gözlərinə olmuşuq aşiq. Ol çeşmi-səmaini görüb eylədik ahəng, Ta kim, olaq ol rəngi-dilara ilə həmrəng. Xakə dedim: ey gülşəni-nüzhətgəhi-üşşaq, Ey guşeyi-meyxanəsi xəlvətgəhi-üşşaq, Səndən ki, gəlir zahirə min-min gülü gülşən, Gördükdə neçün ağladıyorsan məni bəs sən? Torpaq dedi: ey aşiqi-biçarə, fəğan et! Qan ağla, gözündən ciyərin qanı rəvan et! Zira, o gözəl gözləri, ol çeşmi-xumarı, Ol nazik, o ağ əlləri, ol qəmzəli yarı – Sən kim, bu gün istərsən onu ruhi-rəvan tək, Bir gün çəkərəm mən onu ağuşuma can tək: Bu halı salıb yadına, ey bixəbər, ağla, Səhhət kimi gəl naləyə, şamü səhər ağla. 1905 İ.A.Krılov Zəhmətkeş ayı Gördü ayı kəndli çəkir zəhməti, Var əcəb asudə, asan sənəti. Əymə əyər, mənfəət ilə satar, Pul qazanar, yaxşı qazanca çatar. Düşdü onun da həvəsi bu işə, Fikr elədi: “Yaxşıca tapdım peşə”. Getdi meşə içrə odun qırmağa, Şah-budağı başladı sındırmağa. Hansı birin basdı, əyə bir təhər, Sındı ağac, zəhməti oldu hədər. Gəzdi, dolandı meşəni hər tərəf, Xeyli ağac sındırıb etdi tələf. Gördü ki, heç əymə əyə bilməyir, Sonra gedib kəndliyə böylə deyir: – Bir işim, ay qonşu, düşübdür sənə, Sən tarı, qandır səbəbin bir mənə. Mən meşədə xeyli ağac qırmışam, İstəmişəm əyməyə, sındırmışam. Söylə, bunun bircə nədir illəti, Mən nə üçün bilmədim ol sənəti? Kəndli dedi: – Vəchi budur, müxtəsər, Səndə o şeydən əbədən yox əsər. Səbrü bilikdir bu işin hikməti, Sən bacara bilməsən ol sənəti. * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/authors/sehhet İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1918). Public domain (author died 1918). Original text only.