Süleyman Sani Axundov. Əsərləri Süleyman Sani Axundov (1875–1939) == Hekayələr == Yuxu Yuxumda özümü bir qaranlıq yerdə gördüm. Gözlərim heç şey seçmirdi. Lakin ayaqlarımın altında torpaq olduğunu hiss edirdim. Bir müddət keçərək gözlərim zülmətə öyrəşdi. Yavaş-yavaş etrafımdakı əşyanı seçməyə qadir oldum. Müqabilimdə bir səhra açıldı, orada qoyun sürüsü göründü. Sürüyə tərəf yönəldim, yaxınlaşdıqda belə bir şəkil gördüm; qoyunlar başlarını yerə əyib, gözlərini ota dikib kuya otlamaq istəyirlər, lakin hərəkətsiz durmuşlar. Çobana gəldikdə o da çomağının ucunu ovuclarına alıb çənəsinə dirsək vermişdi. Onda da heç bir hərəkət yox idi. Mən təəççübdə ikən gözlərimə meşə və çay sataşdı. Oraya getdim. Meşədə çoxlu heyvan və quş var idi. Fəqət bunlar da hərəkətsiz, sükuta getmişdilər. Hətta çayın suyu görünərək sanki yuxuya dalıb dayanmışdı. Məni heyrət götürdü. Bu anda sağ tərəfimdə qəbiristan və orada insanlar göründü. – Gedim, onlardan harada olduğumu soruşum, – deyə yola düşdüm. Gəlib çatdıqda gördüm ki, qəbirlər arasında əmmaməli, fəsli, papaqlı, sarıqlı insanlar dərin yuxuya getmişlər. –Xudaya, bu nə məxluq və nə məkandır ki, mənə rast gəlmiş?.. Bu fikirdə ikən gözümə bir günbəd dəydi. Yanına getdim. Günbədin heç bir qapısı yox idi. Lakin mərmər divarın üzərində barmaq işarəsi, qapı bura olduğunu göstərirdi. Diqqətlə baxdıqda bu yazını seçdim. «Bura zülmət aləmidir. İşıqlığa çıxmaq istəyənlərin yolu buradır». Yazının altında belə bir üçbucaq çəkilmişdi: △ Onun hər küşəsindən qızıl qarmaqlar asılmışdı. Bu tilsimi açmaq qəsdi ilə sağ qarmağı çəkib sol və üst qarmaqla bitişdirdim, qapı açılmadı. Sonra sol qarmağı üst və sağ qarmaqla bitişdirdim, yenə də açılmadı. Axırda üst qarmağı sol və onu da sağ qarmağa tərəf çəkib bitişdirdim, o saat qapı açıldı. Mən girdim, qapı yenə üzümə örtüldü. Bir qədər getdikdən sonra bir meydana çıxdım. Buradan 72 yol ayrılırdı. Bunların hansı məni işıqlığa çıxarar — fikrində ikən yol başında, dirək üzərində barmaq şəkli «İ» hərfini işarət etdiyini gördüm, o yolu tutub getdim. Başqa bir meydana çıxdım. Orada da yol başında qondarılmış dirək üzərində «R» hərfi yazılmışdı. Bu minval ilə hər meydanda, dirək üstündə «Ş», sonra «A» və axırda «D» hərfləri göstərişi ilə gəlib bir qapıya çıxdım. Bu qapının üzərində dirəklər üstündə yazılmış hərflər mürəkkəb olub, «İrşad» ləfzi yazılmışdı. Qapını açdıqda günəş pəncərədən gözlərimə düşüb məni oyatdı. Küçədən: –«İrşad», «İrşad» təzə qəzet sədası gəlirdi. * * * Kövkəbi-hürriyyət Şahzadə nağıla başlayaraq deyir: – Şahim, zamani-sabiqdə, Süleyman peyğəmbərin əsrində, tərəfi-şimalda bir tayfeyi-əzim sakin idi. Bu tayfanın vətəni bir cənnət misal məkan idi ki, təbiət öz gözəlliyini orada sübuta yetirmişdi. Lakin bu torpaq bir mərəzi-bidərmana mübtəla olub, o gözəl nə’mətlərdən məhrum qalmışdı. Bu mərəz pirlik mərəzi idi: belə ki, 18 yaşında cavanın saçı-saqqalı ağarıb, beli ikiqat olurdu. Əlləri, ayaqları əsib, gözlərinin nuru gedirdi. Həştad yaşında bir qocaya dönürdü. Bu xalqdan iyirmi beş yaşına çatan olmamışdı. Bir gün bu tayfa məclisi-kübra qurub mərəzlərinə çarə tapmağa şuru etdilər. Lakin aciz qalıb mə’yus oldular. O vaxt onlardan biri kürsüyə qalxıb dedi: – Qardaşlar, biz özümüz bu azara çarə tapa bilmədik. Mənim başıma bir fikir düşmüş; söyləyərəm, bəyənsəniz, onu əmələ gətirərik. Tərəfi-cənubda, Asiya torpağında bəni İsrail tayfasının arasında alim bir şəxs var. Bu alim hər bir çətin işə əlac və hər bir dərdə dərman bilir. Ağıllı adamlar seçib, onun hüzuruna göndərək və dərdimizə çarə istəyək. Hamı bu təklifə razı oldu. Elçilər seçib, hədiyyələrlə bərabər, o alimin yanına göndərdilər. Elçilər o zaman gəlib çatdılar ki, alim həzrətləri əyləşib, işə məşğul idi. Elçilər divanxanaya daxil olub tə’zim etdilər və dedilər: – Ey tilsimlər açan, heyvanların, quşların dilini bilən, ey əcinnəyə hökmü çatan. Biz əhli-şimalıq. Yerimiz cənnətmisal bir yerdir. Xuda hər ni’mətini bizə əta etmişdir. Lakin biz bir mərəzi-bidərmana mübtəla olmuşuq. Hənuz cavan ikən piri-fəniyə dönürük. Ey sultani-hökmran, bizə bir nəzər et. Bax, qamətimiz bükülüb, saç-saqqalımız ağarmış, lakin heç birimizin yaşı iyirmidən ziyadə deyildir. Bu nə mərəzdir? Lütf elə, çarəsini söylə. Alim dedi: – Ey əhli-şimal, bu azarın dərmanı kəvkəbi-hürriyyətin şəfaətidir. O, ulduz torpağınızın şərq tərəfində bir dağ dalında pünhandır. O, dağ təbii deyil, onu divlər hörüb sizi kəvkəbi-hürriyyətin şəfaətindən məhrum etmişlər; zamani ki, onu dağıtdınız, kəvkəbi-hürriyyətin nuru canınıza sirayət edib ruh və bədənlərinizi təzələyəcəkdir. Sizləri cavanlaşdırıb öz təbii halınıza salacaqdır. Elə ki, elçilər dərdlərinin çarəsini bildilər, alimə artıq razılıq edib, şad və xürrəm öz vətənlərinə qayıtdılar və vətəndaşlarını işdən hali etdilər, onlar da balta, bel, kürək, link və qeyri alət götürüb dağı dağıtdılar və kəvkəbi-hürriyyətin üzü açıldı. Onun şö’ləsi üstlərinə düşüb cümləsini cavan etdi. İnsanlar ruha gəlib, al libaslara girib bayram etdilər. Lakin şadlıqları artıq davam etmədi. Bir müddət keçəndən sonra qara buludlar kəvkəbi-hürriyyətin üzünü tutub onu yenə pünhan etdi. * * * Qonaqlıq Bol yedilər, bol içdilər. Qəhvə gəldi. İçərkən ortalığa belə bəhs düşdü. Hökumətin sütunu kimdir? – Əlbəttə, bəylər! – Ev sahibi dedi. – Biz nücəbasız hökumət yaşaya bilməz. Hökumətin sütunu bizik. Tacir dedi: – Ticarət olmazsa, pul olmaz. Pulsuz da heç bir hökumət yaşaya bilməz. Hökumətin sütunu biz tacirlərik. Alim dedi: – Hökumətləri yaşadan bilikdir, onsuz heç bir quruluş davam edə bilməz, pozulub məhv olar. Hökumətin sütunu alimlərdir. Ruhani dedi: – Rəiyyəti hökmranlar itaətində saxlayan, onlara tabe etdirənlər biz ruhanilərik. Bizsiz əxlaqlar pozular, üsyanlar qalxar, qanlar tökülər, hökumətlər də yıxılar. Bizik hökumət sütunu. Zabit dedi: – Söylədiklərinizi təsdiq edirəm. Lakin düşmən vətənin üstünə hücum etdikdə, döşlərini verib onu müdafiə edən kimdir? Əlbəttə, biz. Hökumətin sütunu biz əskərlərik. Qonaqlar eyvana çıxıb qəlyan, siqar çəkməyə məşğul oldular. Bəhs yenə təzələndi. O vaxt bir qoca kəndli arabadan taxıl kisələrini fəhlələrin dalına verirdi, onlar da anbarlara yığırdılar. Ev sahibi bəy dedi: – O qoca kəndlini həkəm seçək, nə desə ona razı olaq. Hamısı bu təklifə razı oldular. Kişini işdən avara edib çağırdılar, bəhslərini söylədilər, kəndli dedi: – Ey ağalar, düzünü axtarsanız hökumətin sütunu biz kəndlilərlə o qan-tər içində yük daşıyan fəhlələrdir. Biz əkməsək, biçməsək, onlar da işləməsə heç bir hökumət yaşaya bilməz. – Bunu deyib cəld işinə getdi. * * * Tutuquşu Biri vardı, biri yoxdu bir çal-çəpəri dağılmış, gülləri soluxmuş, ağacları yarıqurumuş bir köhnə bağ vardı. Bağın quşları bu xarabada çox məşəqqət ilə gün keçirirdilər. Günlərin bir günündə bu bağa hardansa bir bülbül uçub gəldi və bir neçə nəğmə oxumağla bağdakı quşları başına cəm etdi. Quşlar yığılan kimi bülbül onlara bir fəsih və bəliğ nitq söylədi. Bu nitqdən quşlar bir şey anlamadılarsa da, yenə çoxları alqışlayıb «Əhsən! Əhsən!» dedilər. Sonra bülbül özünün gözəl vilayətlərini buraxıb bu bağa gəlmək qəsdini bəyan etdi və dedi: – Mənim əziz qardaşlarım! Mən yaşıl çəmənləri, laləzar gülşənləri buraxıb bu viranəyə gəldim ki, siz bədbəxt qardaşlarımı da özüm kimi musiqi işlərinə aşna edim. Haydı, əfəndilərim, başlayalım! Bunu deyib bülbül bir dəstgahda cəmi muğamatı tamam etdi və sonra quşlarla tə’liminə şüru etdi. Qarğalar qarıldaşdı, bayquşlar ulaşdı, sağsağanlar qığıldaşdı, sərçələr çuruldaşdı, xülasə hər quş öz anasının öyrətdiyi səslə oxumağa başladı. Bülbül nə qədər çalışdı quşlardan heç biri onu yamsılamağı da bacarmadılar. Ancaq bircə tutuquşu öz adətinə görə onun təqlidini çıxardırdı. Axırda bülbül quşlardan naümid olub onları tutuquşuna tapşırdı və özü də gəldiyi vilayətə qayıtdı. Bülbül gedəndən sonra tutuquşu bülbülün ədası ilə bir «konsert» məclisi düzəltdi. Də’vət olunmuş qonaqlar həmin gün məclisə yığıldılar. Tutuquşu bir uca yerə çıxıb kərahətli bir səslə qarğa kimi qarıldadı, sağsağan kimi qığıldadı, hətta qurbağa kimi də quruldadı, ancaq bir bülbül kimi oxuya bilmədi. Siçan bunu eşidib dedi: – Ay tutu dayı! Qabaqlarda pis də olsa öz ana dilində oxuyurdun, amma indi bülbülün də adını biabır etdin və hər tərəfdən avara qalmısan. * * * Qan bulağı İyulun isti günlərinin birində dağların arası ilə uzanan əyri-üyrü, eniş-yoxuş yol ilə iki atlı gedirdi. Bunlardan biri iyirmi yaşında gənc, digəri yetmiş sinninə varmış bir qoca idi. Bu iki şəxsin yaşlarında bu qədər böyük fərq olduğu halda, zahirlərində bir o qədər fərq görünməyirdi. Hər birisinin əynində pişmət, çərkəzi çuxa, belində kəmər, xəncər və qılınc, başında dəri papaq, çiynində qara yapıncı və boynunda ağ başlıq var idi. Qocanın at üstündə əyləşməsi, ə’zasının hərəkəti, alıcı quş kimi baxışı gəncdən seçilməyirdi. Lakin qocalıq nişanəsi üzünün qırışından və uzun ağ saqqalından görünürdü. Yol getdikcə daralırdı. Dağlardan enib, indi qayadöşü incə bir yol ilə gedirdilər. Onun yuxarı tərəfi divar kimi ucalan sıldırım qayalar, alt tərəfi göz qaraldan uçurum dərələr idi. Bu qorxulu yol ilə səfər etmək qeyrilərə namümkün olduğu halda, Dağıstan əhalisinə və onların atlarına adi bir şeydir. Vaxt günortaya yaxınlaşmışdı. Susuzluqdan hər iki süvari yanırdı. Əlalxüsus susuzluq gəncə artıq tə’sir eləyirdi. Onun gözləri səbirsiz və iztirab ilə su arayırdı. Bu halda gəncin qulağına su şırıltısı gəldi. – Baba, muştuluq olsun irəlidən su səsi gəlir, – deyə cavan atını sürdü. Qoca təbəssüm ilə ona nəzər salaraq, başını yırğaladı. Cavan bulağa çatdıqda gördü ki, suyun rənki qırmızıya çalır. Buna baxmayaraq susuzluğunu tezcə rəf etmək üçün bir qurtum su içər-içməz: – Bu nə cür sudur? – deyə ayağa qalxdı. Bu halda qoca gəlib ona çatdı və gülümsəyərək dedi: – Susuzluğunu rəf etdinmi, oğlum? – Xeyr, baba, bu bulağın suyu içməli deyil, zəfir dadı verir, rənki də qana bənzəyir, – deyə cavab verdi. – Elədir, oğlum, bu «Qan bulağı»dır, bunun suyu dəmir ilə qarışmış, bu su qansızlara və bə’zi nahoşlara dərmandır... Cavan sordu: – Bu «Qan bulağı» adını nədən almış, baba? – Bir az səbir et, oğlum, bulağın hekayəsini sənə söyləyərəm. İndi isə ardımca sür, bu yaxında içməli su var, – deyə qoca atını sürdü. Bir qədər getdikdən sonra gözəl bir bulağa rast gəldilər, atdan endilər. Cavan xurcunundan yemək çıxarıb, süfrə salmağa məşğul oldu. Nahardan sonra qoca yapıncısını yerə sərib üstünə uzandı. Cavan onun «Qan bulağı» barəsində verdiyi və’dəyə müntəzir, qarşısında əyləşmişdi. Qoca gözlərini yumub bir müddət sükuta getdi. Cavan elə fikir etdi ki, qoca və’dəsini unudub yuxuya daldı. Lakin fikri yanlış idi. Bir azdan sonra qoca gözlərini açdı, başlığını bükub dirsəyinin altına qoydu və dərindən bir ah çəkib dedi: – Ulu Qafqaz, ulu dağlar! Hər bir daşın bir tarixdir. Kimlər gəlib sinəndən keçmədi, çaylarını qızıl qana döndərmədi!.. – Oğlum, bu dərə, bu torpağı iki yerə təqsim edir. Belə rəvayət edirlər ki, qədim zamanda bu dərənin o tərəfində böyük bir qəbilə, başında Misir xan adında bir rəis və bu tərəfində, digər bir silsilə Surxay xanın rəisliyi ilə sakin olurmuşlar. İttifaqən bu iki xanın arasında qan davası düşür, bunlar bir-birlərini tələf etməyə başlayırlar. Bir müddət keçmiş, Misir xan və Surxay xan bir də baxıb görürlər ki, cəmi oğlanları və yaxın əqrabaları bu qan davasında qırılıb tələf olmuşlar. Ədavət isə yenə yatmayıb baqi qalır. Lakin hər iki rəis yeni övladlarının dünyaya gəlməsinə müntəzir olur ki, onların köməkliyi ilə düşməndən intiqam alsın. İttifaqən bunların bir gecədə iki övladı təvəllüd edir. Surxay xanın oğlu, Misir xanın qızı olur. Bu ittifaqdan nə qədər Surxay xan şad olursa, bir o qədər də Misir xan qəmkin və mə’yus olur. Misir xanın anası, oğluna belə mə’yus və qəmkin gördükdə deyir: – Oğlum, qəm etmə, bilirəm səni pərişan edən nədir. Məkər qız tayfası düşməndən intiqam ala bilməz? Onlara da oğlan kimi tərbiyə versən, igidlikdə hər kəsdən geri qalmazlar. Bunu eşitcək Misir xan yerindən sıçrayıb qalxır və anasını qucaqlayaraq deyir: – Ana, fikrin çox gözəldir, ancaq de görüm, qızım olduğunu kim bilir? – Məndən və arvadından başqa kimsə bilməyir, – deyə anası cavab verir. – Çox gözəl, indi mənim qızım olmağını gərək bir adam bilməsin. Sabahdan oğlum olduğunu e’lan edəcəyəm, sən deyən tərbiyəni də qızıma özüm verəcəyəm, lakin bu sirrin gizli qalması səninlə anasından asılıdır. – Arxayın ol, oğlum, əmrin yerinə yetər, – deyə anası cavab verdi. On gündən sonra Misir xan qızına Teymur xan namını verir və bu sirr pünhan qalmaq üçün həmin bu müqabilimizdəki qayanın döşündə bir köşk bina edib, orada sakin olur. Teymur xan atasının nəzarəti altında tərbiyə alaraq, nağıl olunan köşkdə böyüməyə başlayır. Onun oyun şeyləri: tüfəng, xəncər, qılınc və yoldaşları bu qayalar sakini laçın, qaraquş, tərlan kimi yırtıcı quşlar olur. Belə tərbiyə nəticəsi olaraq on yaşında Teymur xan at minmədə, tüfəng atmada, qılınc vurmada igid cavanlardan geri qalmayır. Bunlardan artıq, insanları heyrətə gətirən Teymur xanın vəsfə gəlmədiyi gözəlliyi olur. Bu tərəfdən Surxay xanın oğlu Paşa xan, Teymur xan kimi igidlikdə və gözəllikdə məşhur olur. Bu iki uşaq böyüyüb on səkkiz yaşına çatır, bunların igidliyi və gözəlliyi ətraf və əknafa yayılır. Bu vaxta qədər görüşmək mümkün olmamışdı. İttifaqən bu iki cavan yekdigərinə rast gələrsə, biri və bəlkə ikisi də tələf olmaqlarını hiss edirmişlər. Bununla bərabər görüşmək arzusu hər ikisində gündən-günə qüvvətlənir. Oğlum! Əcdadımızdan bizə irs qalmış qana-qan etmək adətinə qurban olan bu cavanlar axırda bir-birləri ilə görüşürlər. Belə ki, baharın gözəl səhərlərinin birində Teymur xan ov arxasınca, sərhədləri olan bu dərəni aşıb o tərəfə keçir. O zaman Paşa xan da ova çıxmış olur. Bu iki aslan, gördüyün «Qan bulağı»nın başında bir-birlərinə rast gəlir. Bir müddət bir-birlərinin gözəl camalına heyran olub qalırlar. Paşa xan Teymur xanın fövqəl’adə gözəlliyinə heyran olur. Teymur xan isə on səkkiz ilin ərzində qadınlığa müğayir yırtıcı qanıçıcı quş kimi aldığı tərbiyənin onda qadınlıq hissini hələ puç etmədiyini indi anlayır, eşq odu onun ürəyini yaxıb yandırır, hər zaman igidləri xofa salan gözləri indi Paşa xana xumar-xumar baxıb ondan aman gözləyir. Paşa xan heyrətdən ayılıb, Teymur xanın kim olduğunu duyursa da sorur: – Sən kimsən? – Sən özün kimsən? – Mən bu torpağın sahibi Surxay xanın oğlu Paşa xanam. – Mən də bu torpağın sahibi Misir xanın övladı Teymur xanam. Bu sual-cavabdan sonra hər ikisi bir-birlərinə düşmənçilik nəzəri ilə baxmağa başlayır. Axırda Paşa xan: – Camalın çox gözəldir, buna söz yox, gərək qılınc vurmağın necədir? – deyə qılıncını çıxarır. Onun cavabında: – İndi qılınc vurmağımı da görüb bəyənərsən, – deyə Teymur xan da qılıncını çıxarıb Paşa xanın üstünə hücum edir. Oğlum, necə ki, göy üzərində əvvəl şimşək parlayıb, sonra gurultu sədası gələr, elə də bu iki cavanın qılıncı od parladıb bu qayalara səs salır. Xeyli müddət çarpışırlar, lakin bir-birlərinə zəfər yetirə bilmirlər. Bu halda günəş dağın dalında tulu edir. Onun zərrələri Teymur xanın gözlərinə ox kimi sancılıb qamaşdırır və bu anda Paşa xan fürsət tapıb qılıncı Teymur xanın sinəsindən vurur. Teymur xan yıxılır. Qan çeşmə kimi sinəsindən axıb baharın təzə və tər otlarını və çiçəklərini boyayır. Paşa qılıncını atıb Teymur xanın yarasını bağlamaq qəsdilə sinəsini açır. – Aman, ya rəbb, sən qadın imişsən! – deyə qışqırır və Teymur xanın başını dizi üstə alıb: – Söylə, söylə, gözəlim! O solug nəfəsinlə mənə lə’nətini, nifrətini izhar elə, – deyə fəryad edir. Teymur xan zərif səs ilə cavabında: – Paşa xan, sənə eşqimi izhar edirəm. Bu çirkin adətə lə’nət və nifrət! Ah, təbiət nə gözəldir! Paşa, mən gedirəm, əlvida! – Toxta, bir az toxta, gözəlim. Paşa da səninlə gedir. Paşa xan xəncərini çıxarıb öz sinəsinə vurur və Teymur xanı ağuşuna alıb deyir: – İndi qoy mənim də qanım səninkinə qarışsın! Oğlum, o vaxt bu dağlarda zəlzələ zühur edir və həmin yerdən dağ aralanıb iki novcavanı ağuşuna alır. Bir müddət keçərək gördüyün Qan bulağı qaya arasında cari olur. Rəvayətə görə həmin bulağın suyu Paşa xan ilə Teymur xanın qanından əmələ gəlmişdir. * * * Ümid çırağı İlk baharın son gecəsi idi. Əlvan çiçəklər və otlar ilə bəzənmiş, buludlara qədər yüksəlmiş dağ başında düşən Ş... şəhərinin əhalisi dərin yuxuya dalmışdı. Yalnız iki balaca otaqdan: yanında özü kimi balaca bağçalı bir evdən işıq gəlirdi. Pəncərədən çırağın zəif şö’ləsi bağçaya düşərək oranın zənkin böcək və pərvanələrini öz tərəfinə çəkirdi. Masa başında oturmuş, mütaliəyə məşğul, zəif əndamlı, sarımtıl bənizli, qıvrıcıq saçlı bir gənc, çənəsinə dirsəklənərək kitab oxuyur, ara-sıra yorğun qara gözləri biixtiyar qapanaraq rahatlıq edirdi. O zaman uzun, ox kimi kirpikləri çöhrəsinə kölgə salır, başı masa üzərinə əyilir, bir müddət belə mürgüləyirdi, sonra diksinərək başını qaldırır, gözlərini ovcalayır, qalxıb pəncərəni açır, başını dişarıya çıxararaq bağçanın saf havasını dərindən tənəffüs edirdi. Qaranlıqda qalmış pərvanə və böcəklər pəncərənin açılmağından istifadə edərək otağa soxulur, çırağın ətrafında uçuşurdular. Gecənin dərin sükutu və zülməti gəncin qəlbinə xof buraxır, onu diksindirirdi. – Bu nə uşaqlıqdır? – deyə gənc pəncərəni qapayır və sonra əvvəlki yerini tutaraq, özlərini şö’ləyə atan pərvanələrə baxır: – bu heyvancıqlar qaranlığı sevməzlər. Gör necə özlərini oda atırlar? Nə qədər işığa məftun bir məxluq – deyə söylənirdi. Bu zaman nəzəri masanın üstə durmuş cib saatına sataşır. – Ah, gecə yarıdan keçmiş, lakin mən hazır deyiləm. Sabah son imtahanlarımı verəcəyəm. Orta təhsilimi bitirmək bu gecəki sə’y və qeyrətimə bağlıdır. Atam yox, mənə yardım edəcək kimsəm yox, öz nicat və səadətim öz əlimdədir. Sə’y və qeyrət lazımdır. Sabah orta məktəbi bitirib ali məktəbə girəcəyəm. Orada bir neçə il təhsil alıb həkim olacağam, vətənim üçün mənfəətli bir üzv olacağam. Zavallı anamı məişətin bu ağır zəhmət və əziyyətindən xilas edəcəyəm. Əlilə o biri otağa işarə edərək: – Yat, anaçığım, rahat ol və gələcək səadətimizə də inan, – deyə yenə də mütaliəyə başlayır. Gəncin zənni yanlış idi, zavallı qadın bir neçə saat işlədikdən sonra rahat olmaq istədisə də yata bilmədi. Gözlərini oğlunun qapısına dikərək uzun və dərin fikrə getmişdi. Ağır, qara günlü məişəti birər-birər gözlərinin önündən gəlib keçdi. Budur, on səkkiz yaşında bir qız ikən özü kimi bir zəhmətkeş arvad oldu. İçərisində yaşadığı evə sahib oldu. Övlad arzusu çəkərək bir gözəl oğula ana oldu. Ah, nə böyük bir səadət. Lakin rəhmsiz fələk təzliklə bu səadəti yasa döndərdi. Bir il bəxtiyar yaşadıqdan sonra istəkli əri xəstə düşüb vəfat etdi. Onu bir yaşlı uşaq ilə sahibsiz qoydu. O gündən bədbəxt ana çalışır, seltək göz yaşları tökür, lakin körpə oğluna baxdıqca ağır məişətini unudur, beşiyini yırğalarkən deyirdi: – Yat, oğlum, yat, yat ümid çırağım, yat, cəmi səadətimi, cəmi ömrümü sənin uğrunda sərf etməyə and içirəm. Qeyrətli ana bu müqəddəs vəzifəsini çox gözəl ifa etdi. Oğlunu böyütdü, oxutdu, bu yaşa yetirdi. İndi təhsilini bitirmək üçün övladı belə çalışır, zəhmət çəkir. Onun incə ana qəlbi sıxılır, övladının əziyyətinə razı olmayır, onun zəhmətlərinə dözə bilməyirdi. Lakin bu zəhmətin ona səadət qapısını açacağını da gözəlcə düşünürdü. Ən artıq sıxılacaq bir şey varsa o da oğlunun məktəbə getmək məsələsidir ki, bir neçə il bir-birindən ayrı düşəcəklərdi, bu isə ona qeyri-mümkün bir imtahan görünürdü. Yazıq ananın qəlbini hər dəqiqə deşən, onu rahat buraxmayan bir məsələ vardı. O da bir il bundan əqdəm ərinin qohumlarından biri dalaşarkən bir cavanı öldürməsi idi. Düşmənləri qatilin həbsə alınıb sürgün edilməsinə iktifa etmək istəməyirdilər. Qana qan etmək fikri bəsləyirdilər. Bu səbəbdən zavallı qadın bu ili daima qorxu içərisində yaşayır, oğlunu gözlərindən irag buraxmaq istəməyirdi. Gecə keçər, oğlu yatmaz, ana, axır buna səbir etməyib qalxar, şala bürünər, oğlunun otağına girər, övladının başını qucub, qıvrıcıq saçlarından öpər. – Ana, nə üçün durdun? – Oğul, yata bilmədim. Qəlbimdə bir qorxu, bir iztirab hiss edirəm. Qorxuram sənə düşmən tərəfindən bir xətər toxuna. – Anaçığım, xof və iztirabın əsilsizdir. Öz otağımda, gözünün önündə dərs oxuyuram. Mənə nə ola bilər? Mən bir məktəbliyəm, kimsə ilə də düşmənçiliyim yox, arxayın ol, mənə heç bir kimsə tərəfindən xətər toxunmaz, get, ana, rahat ol. – Bəs sən, oğlum, yatmayacaqsan? Oxuduğun yetər, dur, sən də rahat ol, çırağı söndür. – Yox, ana, səhəri açsam da sabahkı imtahanlarımı hazır etməliyəm. Maraq etmə, bir gecəni yatmamaqla mənə heç bir şey olmaz, lakin bir ilmi qayib etmək, hər ikimiz üçün fayda verməz. İndi daha mənə mane olma, – deyə gənc kitab oxumağa başlayır, anası da otağına çəkilir. Bir saat belə keçir. Qəflətən bir tüfəng açılıb dağlara səda salır, dərin sükutu pozur. İkinci bir qadın çığırtısı bu sədaya cavab verir, yatmış qonşuları oyadır. Gənc tələbə yerə sərilir. Bir saat bundan əqdəm böyük ümidlər bəsləyən gənc, bir qəddar düşmənin, rəhmsiz düşmənin gülləsinə qurban oldu. Sahibsiz ananın ümid çırağı söndü... Yenə zülmət, yenə dərin sükunət... lakin balaca otağdan: – Yox, oğlum, sən ölməmisən, ancaq yatmısan. Yat ümidim, rahat ol, sabah yenə duracaqsan, imtahanlarını verəcəksən, anaçığını bəxtiyar edəcəksən. Həzin qəlbləri oxşayan oxşama sədası gəlirdi. * * * Cəhalət qurbanı Uşaqlıq xatiratımdan nağılına şüru etdiyim bu vaqiə məndə elə bir dərin tə’sir buraxmış, qəlbimdə elə silinməz nəqş bağlamışdır ki, sanki uzun müddət əvvəl yox, dünən vaqe olmuşdur. Səkkiz yaşında uşaq ikən «Seyidli» adlanan kəndimizdə başaçıq, ayaqyalın, təbiətin mərhəmətli qucağında, məişətin ağır və zəhərli hallarından xəbərsiz yaşardım. Bir gün əmim oğlunun altı yaşlı oğlu ilə həyətimizdə oynarkən palanlı ata minmiş bir qocanı darvazamızın ağzında durmuş gördüm. – Baba, kimi istəyirsiniz? – deyə soruşdum. Cavabından mə’lum oldu ki, əmim oğlu ilə görüşmək istəyir. – Buyurun içəriyə, – deyə mən əmim oğluna xəbər verməyə qaçdım. Qoca, əmim oğlu ilə görüşdü, salamlaşdı. Mən də yoldaşım ilə oynamağa məşğul oldum. Bir qədər söhbətdən sonra salamatlaşıb, «allah sizdən razı olsun, mən qocanı ümidsiz qaytarmadınız» – deyə atını minib getdi. Bundan bir neçə gün sonra həmin qoca, üstünə on dörd yaşında bir qız minmiş yüklü atın çilovunu çəkərək, yanında da on yeddi yaşlı digər bir qız ilə həyətə girdi. Əmim oğlu onlara xoşgəldin elədi. Qoca, kiçik qızı atdan düşürtdü və sonra ata çatılmış iki mafraşı açıb yerə saldı. Bu mafraşlarda bir qədər qab-qacaq və qeyri ev şeyləri vardı. Əmim oğlu həyətimizdəki bir əski komanı göstərib dedi: – Budaq baba, məskəniniz bu koma olacaqdır. Atı axura çək, rahat et, sonra uşaqlarınız ilə otağa buyurun, bizə qonaq olun. – Çox razıyam, sizə zəhmət vermək istəmirəm. Qızlarım komanı təmizləyib palaz salarlar, rahat olarıq. – Budaq baba, yol gəlmisiniz, yorulmusunuz, həm də acmısınız, buyurun, bizdə yemək yeyin, bir qədər rahat olun, sonra mənzilinizi səliqəyə salarsınız. Bu sözlərə anam da şərik olub, qızları otağımıza apardı. Budaq baba da atı rahat edib əmim oğluna qonaq oldu. Anam qızlara yer göstərib oturtdu və sonra bacımı və məni göstərərək tanış etdi: – Bu mənim qızım və bu da kiçik oğlumdur, böyük qardaşları Tiflisdə oxuyur. Sizin böyük bacınızı tanıyıram. O, Şelli kəndində olur. İndi siz birbaş Kürdüstandan gəlirsiniz? – Xeyr, biz Kürdüstandan Şelliyə gəldik, bacımızın yanında mənzil tapmadıq, buraya gəldik, – deyə böyük qız cavab verdi. – Ananız sağdırmı? – Yox, bir ildir ki, ölübdür. – Anasız uşaqların günü pis keçər, ananın yerini heç kəs verə bilməz. Balalarım, mənim uşaqlarım da körpə ikən ataları öldü. Amma mən özüm uşaqlarımı bəsləyib böyüdürəm. Anam qızlar ilə mehribanlıqla danışaraq yemək hazır etdi və süfrəyə qoyub taam yeməyi təklif elədi. Lakin onlar utanaraq, yerlərindən qımıldanmadılar. – Utanmayın, qızlarım, irəli gəlin, çörək yeyin. Bacım qalxıb, bacıların əllərindən tutdu və süfrə başına apardı. Onlar da utana-utana yemək yeməyə başladılar. Qonaqlarımız yeməyə məşğul ikən, mən də onların bir ata-ana övladı olaraq əsla bir-birlərinə bənzəmədiklərinə diqqət edirdim. Böyük qız, uçaboylu, incəbelli, iri qara gözlü, uzun qara saçlı, dodaqlarında müdam bir təbəssüm, nəzakətli bir Kürdüstan gözəli olduğunu sübut edirdi. İkinciyə gəldikdə alagözlü bu qız göyərçinə bənzəyirdi. Bu bənzəmə mənim fikrimi o qədər cəlb etmişdi ki, özümü saxlaya bilməyərək: – Sənin adın göyərçindirmi? – deyə kiçik qızdan soruşdum. – Qəflətən verdiyim bu sual qadınların külüşməsinə səbəb oldu. – Xeyr, mənim adım Gülbənd, bacımınkı Tamamdır, – deyə böyük qız cavab verdi və sonra mənə diqqət yetirərək dedi: – Göyərçin adı sizə daha artıq yaraşır. Anladım ki, Gülbənd mənim abı mahud çuxama, çal papağıma işarə edir. Mənim sualım indiyə qədər davam edən sükutu pozdu. – Mənim qardaşım nağıla qulaq asmağı çox sevər. Ona yemək vermə, içmək vermə, bolluca nağıl söylə. Gecələr məni rahat qoymur. «Bacım, yenə nağıl de» deyə yalvarar, mən də Məlik Məmməd, Qırat nağıllarından ayrısını bilmirəm, – deyə bacım şikayətləndi. – Mən də nağıl bilməyirəm, ancaq bacım Tamam çox bilir. Kürdüstan aşıqları söylədikləri nağılların hamısını döşünə yığıb, elədirmi, bacım? – deyə Gülbənd soruşdu. Tamam isə qızararaq, başını aşağı salıb cavab vermədi. Mən də anamdan soruşdum: – Ana, Tamam bizim evdə olacaqdır, eləmi? – Yox, oğlum, Gülbənd əmioğlununkildə qalacaqdır, Tamam da əmiqızının uşağını saxlayacaqdır. Budaq baba ilə əmioğlun belə sözləşmişlər. – Bəs Məmmədrza nədir? Qoy əmiqızımın oğlunu o saxlasın, Tamam da bizə qalsın, – deyə anamdan rica etdim. – Kişi xaylağı körpə uşaq saxlaya bilməz, bu arvad işidir. Sən darıxma, hamımız bir həyətdə oluruq, hər saatda da Tamamla görüşəcəksən, o da sənə gözəl nağıllar söyləyəcəkdir, – deyə anam məni sakit etdi. Qızlar yeməklərini bitirib ayağa qalxdılar. «Sağ olun», – deyə anamdan getməyə izin istədilər. – Gedin, qızlarım, mənzilinizi səliqəyə salın. Bu gün rahat olun, sabahdan da işə başlarsınız. Qızlar çıxdılar, mən də onların arxasınca. Həyətdə Tamama yaxınlaşıb dedim: – Tamam, doğrusunu de, yenə nağıl deyəcəksənmi? – Deyəcəyəm, hələ sənə yaxşı oyunlar da öyrədəcəyəm, – deyə məni arxayın etdi. Sonra əlini çiynimə qoyaraq, mə’sumana bir təbəssümlə: – İndi de görüm, sənsən göyərçin ya mən? – Əlbəttə, sənsən. Mən paltarımı dəyişsəm, heç göyərçinə bənzəmərəm, – deyə mən cavab verdim. – Doğrusu, göyərçini sevirəm, adım göyərçin olsaydı artıqca xoşlanardım. Anam, mənə dağkeçisi deyərdi, çünki qayalara keçi kimi dırmaşardım. Tamam adını mənə atam qoyub. – Tamam, bundan sonra mən sənə Göyərçin deyəcəyəm, razısanmı? – Razıyam, indi gedim bacıma kömək edim, sonra söhbət edərik, – deyə Tamam qaçaraq komalarına getdi. Meyvə bağları ilə əhatələnmiş güllü, bağçalı böyük həyətimizdə bizdən başqa iki əmioğlumun da ailəsi yaşayırdı. Kiçik əmioğlum hərçənd evli deyildi, lakin dul bacısı və onun iki yaşında oğlu ilə bir vilə kimi ayrıca yaşayırdılar. Tamam da bunlarda işləyəcəkdi. Kürdüstan dağlarında bəslənmiş bu iki çiçək bu ailələr içərisinə girməklə onlarda bir yenilik, şadlıq vücuda gətirdisə də, digər tərəfdən nifaqa və ondan törəyən faciəli hadisələrə də səbəb oldu; lakin burada onlardan bəhs etməyib hekayəmizin qəhrəmanı olan Tamam qızçığazın ürəkdeşən faciəsini yazacağam. Yazın qızğın günləri idi. Biz uşaqlar vaxtımızın çoxunu meyvə bağlarında keçirərdik. Kah yetişmiş meyvələri dərib yeyərdik, kah quş yuvalarından bala düşürüb oynardıq. Kah da çələ qurub ana quşları tutardıq. Bu pis hərəkətləri bizə tərk etməyə Tamam sə’y və qeyrət edərdi. Bunların əvəzində bizə cürbəcür oyunlar öyrədib məşğul edərdi. Heç unutmaram. Bir gün bibim evinə getmişdim. Onların bağında, gözümə ağac deşiyində qayrılmış bir alaçəhrə yuvası sataşdı. Cəld ağaca dırmaşıb əlimi yuvaya soxdum və tüksüz ətcə balaların üstündən ana alaçəhrəni tutub sevinçək bir halda ağacdan endim. Daha bibimə görünməyib evimizə qaçdım. Həyətimizdə Tamama rast gəldim. – Bibin sənə nə verdi? – deyə Tamam soruşdu. – Heç zad vermədi, – deyə cavab verdim. – Yalan söyləyirsən, bibin səni çox istəyir, yəqin yenə də ciblərini qənfet ilə doldurubdur. Bax, onun üçün də əllərini cibindən çıxarmayırsan, heç qorxma, mən səndən zor ilə almayacağam. İstərsən verərsən, istəməzsən verməzsən. Ancaq sözlərinin yalan olduğunu bu gün mənə sübut etdin, – deyə Tamam məni utandırdı. Mən həqiqətən Tamamı çox istəyirdim və heç bir şeyi ondan müzayiqə etməzdim. Bunu özü də bilirdi. Lakin bu sözlərdən məqsədi nə olduğunu anlamadım. Sol cibimdən əlimi çıxarıb dedim: – İndi özün bax, gör, cibimdə bir şey varmı? – O biri əlini cibindən çıxart, qənfet oradadır, – deyə Tamam təklif etdi. Əlacsız qalıb mən alaçəhrəni çıxarıb ona göstərdim və nə üsul ilə tutduğumu söylədim. – Mən bunu əvvəldən bilirdim. İndi mən sənə o anasız qalmış balaların halından bir neçə kəlmə söyləyəcəyəm, qəlbin yanarsa, balaca quşçığazlara yazığın gələrsə, analarını buraxarsan, – deyə Tamam elə bir maraqla, elə bir qəlbyandırıcı sözlərlə anasız qalmış quşçığazların halını təsvir etdi ki, mən ixtiyarsız ovcumu açdım və quşçığaz da şad bir səslə uçub getdi. Tamam mənim gözlərimdəki yaşı görüb, «indən sonra bir daha quşlara əziyyət verməyəcəyəm», sözlərini eşidib məni qucaqlayıb öpdü. Bu ittifaqdan sonra mən bu pis adəti tərk etdim. Belə üsul ilə, əsla zor etmədən, Tamam, bir çox çirkin hərəkət və adətləri mənə tərk etdirdi. İndi bu uzun müddət keçdikdən sonra uşaqlıq xatiratımı yad etdikdə Kürdüstan dağlarında bəslənmiş elmsiz, tərbiyə görməmiş bir qızçığazda bu qədər rəhmdilliyə, onun uşaqlara tərbiyə verməkdə bu qədər ustad olmağına heyran qalıram. Payız yetişdikdə biz uşaqlar üçün yeni bir məşğuliyyət əmələ gəldi. O da bağlarımızdan meyvə dərib damlarda asmaqdan ibarət idi. Anam məni həvəsləndirib deyirdi: – Dur, oğlum, dur qışın uzun gecələrində buxarımızı yandıracağıq, onun başına toplaşacağıq. Tamam da bizə gözəl nağıllar söyləyəcək, biz də bu meyvələri şirin-şirin yeyəcəyik. Bəli, anam və’də verdiyi günlər gəlib çatdı, ağappaq qar kəfən kimi yeri qucaqladı. Soyuq külək heyvanları isti tövlələrə, insanları buxarının başına topladı. Gecələr qadınlar, uşaqlar otağımıza yığılıb buxarının başına toplaşırdılar. Anam da çörək gətirib qoyardı. Biz də şirin söhbət edərək yeyərdik, danışardıq, külüşərdik, axırda da Tamam maraqlı nağıllarını başlardı. Yeri gəldikdə özünü el aşıqlarına oxşadaraq, həzin bir səslə oxuyardı. Bə’zi vaxt söhbət əcinnədən, şeytandan, divdən, hal anasından düşərdi. Hər kəs bunlardan əcaib, qəraib şeylər nağıl edərdi. Gülbənd bacısı Tamamın hər şeydən ziyadə xaraba qəbiristandan qorxduğunu söylərdi. Qadınlardan bə’zisi ölülərin xortlamağından bəhs edərək Tamamın xofunu haqlı bilərdi. Anam biz uşaqların gözlərində qorxu əlamətini görərək söhbəti dəyişdirərdi. Onun əvəzində xidmətçi Bəxtiyara qaval çaldırıb bizləri oynadardı... Bu il yay tə’tili münasibətilə böyük qardaşımla bir yerdə vətənə övdət etmiş dayım mənimlə görüşdükdə anama dedi: – Bunun da oxumaq zamanı çatmış. Gedəndə özümlə aparacağam. – Yox, qardaşım, birini dartıb qərib vilayətə apardığın yetər, daha bunu verməzəm, – deyə anam dayımın təklifini rədd etdi. – Verməyib nə edəcəksən? Özün bilirsən ki, oğlunun atası, əmiləri, hamısı ölüb, böyük mülkünüz əlinizdən çıxıb, cinsli ilxılarınız sahibsizlikdən tələf olub, sən bir dul arvad, buna nə tərbiyə verəcəksən? Böyüdüb çobanmı edəcəksən? Nə üçün övladının bədbəxt olmağına səbəb olursan? Belə dəyərli sözləri ilə dayım bacısını yola gətirmək istəyirdi. Lakin anam razı olmayıb deyirdi: – Övladımı nə üçün elmsiz qoyuram?! Bu ildən mollanın yanına göndərib oxutduracağam. – Onda, bu işi uşağın özünə burax, istər biz ilə təhsilə gedər, istəməz, sən anası və bacısı ilə burada qalar. Anam buna razı oldu; çünki ondan ayrılmayacağıma şübhə etməyirdi. Lakin hər şey dayım tərəfə keçməyə səbəb oldu. Birisi mollanın çubuq və falaqqa qorxusu, digəri qardaşımın və qeyri məktəbli qohumların gözəl formalı məktəb paltarı və söylədikləri əcaib şeylər idi. – Mən dayım ilə oxumağa gedəcəyəm, – deyə razılıq verdim. Anam naçar qalıb bir şey demədi. Lakin yenə də ümidini kəsməmişdi, çünki məktəblərin açılmağına iki ay qalmışdı, ona kimi mən fikrimi dəyişdirəcəyəm ümidində idi. Bir gün Tamam məndən soruşdu: – Doğrudanmı, oxumağa gedəcəksən? – Bəli, gedəcəyəm, yoxsa sən razı deyilsən? – Mən razıyam, amma xanım məni öyrədir ki, səni bu fikirdən daşındırım. Sən heç kəsə qulaq asma, get, oxu, böyük adam ol, gəl burada çalış, ancaq yazıq kəndlilərə əziyyət vermə. Amma bu dediklərimi anana söyləmə, yoxsa xanım məndən inciyər. Zavallı anaçığım, ümid bağladığın Tamam da sənin bər’əksinə gedir. Axır ayrılıq zamanı gəlib çatdı. Anamın və bacımın göz yaşlarına davam edə bilmirdim. Əgər Tamam olmasaydı mən anamdan ayrılmayacaqdım. Tamam mənə yanaşıb dedi: – Heç qüssələnmə, doqquz aydan sonra yenə gələcəksən, burada şad görüşəcəyik. Sən də gördüyün şəhərlərdən, oxuduğun kitablardan bizə nağıl edəcəksən. Amma burada qalsan heç bir zad bilməyəcəksən. Bu sözlərlə Tamam mənə təsəlli verərək sakit edirdisə də, titrək səsindən, ağarmış çöhrəsindən, yaşla dolmuş şəhla gözlərindən mə’lum olurdu ki, bu ayrılıq ona da böyük tə’sir edir. Axır gözü yaşlı anam, bacım və sair əqrəbam ilə əlvida edərək yola düşdüm. Vətəndən xaric qalalı pansion, dörd divar içində yeknəsəq yaşayış, hər bir tutulacaq işin çınqraq ilə olmasını bir xəyalınıza gətirin ki, belə bir yerdə, asudə, gözəl təbiət içində bəslənmiş bir uşağın halı necə olardı? Gündüzlər dərslərə, idmana, oynamağa və sair işlərə məşğul olaraq, belə məişətin ağırlığını bir o qədər hiss eləməyirdim, dərin sükuta dalmış uzun gecələri isə göz yaşı tökərək xəyal ilə keçirirdim... Nəhayət, yay tə’tili gəlib yetişdi. Bir para yoldaşlarımla vaqona minib vətənə üz qoyduq, üç gündən sonra gəlib evimizə çatdıq. Mən anam, bacım və sair qohumlarımla görüşdüm, öpüşdüm. Lakin nə həsrətini çəkdiyim Tamam və nə də Gülbənd onların arasında yox idi. Bu isə məni iztiraba salırdı. Soruşmağa da cəsarət eləməyirdim. Axırda görüşə gələnlər dağıldıqdan sonra anamdan soruşdum: – Tamam və Gülbənd haradadırlar? Nə üçün mənimlə görüşməyə gəlmədilər. Anam çaşqın bir hal ilə dedi: – Bilmirəm nə üçün, əlbəttə, eşidib gələrlər, görüşərlər... Onlar səni çox istəyirlər. Anamın belə dolaşıq cavabı məni daha da qorxu və şübhəyə saldı. – Ana, nədən isə doğrusunu demək istəmirsən, söylə görüm, onların başına nə iş gəlmiş? – Bir şey yox, onlar buradan köçmüşlər... Gülbənd də, Tamam da ərə getmişlər... Sonra başlarına nə qəziyyə gəlmişdir, bilmirəm. Anladım ki, anam da, bacım da həqiqəti məndən gizləyirlər. Ona görə artıq sual vermədim və işin həqiqətini bilmək üçün başqa yollar axtarmağa sə’y etdim. Əmioğlumun xidmətçisi Məmmədrza, uşaqlıqdan bu üç ailə içində yaşadığına görə, hamımız ona bir külfət üzvü kimi baxırdıq, ondan gizli bir sirrimiz olmazdı. Məmmədrza üçün dünyada qəm-qüssə yaranmamışdı. Həmişə deyən, danışan, gülən, zarafatçı bir şəxs idi. Həmişə də «Bu dünya beş gündür, beşi də qara, əbləh odur, onu qəm-qüssə ilə keçirə...» sözlərini təkrarlarla söyləyirdi. Sabah ertə böyük bağımızı gəzmək bəhanəsilə Məmmədrzanı yanıma salıb getdim. Yol uzunu Məmmədrza məzhəkə söyləyərək məni güldürürdü. Bağımızı seyr etdikdə Məmmədrzadan soruşdum: – Lələ, səndən bir şey soruşacağam, məndən gizləmə, doğrusunu söylə. Nə üçün Budaq baba buradan köçmüş? Tamam ilə Gülbənd necə olmuşlar? Bu sualımdan sonra Məmmədrzanın gülər üzü qara bulud kimi tutuldu. Bir az fikirdən sonra: – Bu göy ot üstə oturaq, mən də sənə onların faciələrini söyləyim, – deyə təklif etdi. Oturduq, Məmmədrza da kürd qızlarının başlarına gələn müsibəti nağıl eləməyə başladı. Gülbənd ilə kiçik əmioğlumun sevişdiklərini bilirdim, lakin onu zor ilə bir kürd oğluna verib əmioğlumdan uzaqlaşdırmağı indi, Məmmədrzanın nağılından bildim. Məmmədrza Tamamın faciəli qəziyyəsini nağıl etdikdə mən davam edə bilməyib başımı otların arasında gizlətdim və göz yaşım neysan yağmuru kimi tökülüb otları islatdı. Gülbəndin qəziyyəsindən sonra Budaq baba, böyük qızının yanına köçməyə məcbur olur. Yazıq Tamam bizim ailəyə öyrəşdiyindən ayrılmaq istəməyirmiş, lakin əmioğlularının aralarına nifaq düşməsinə səbəb olmamaq üçün anam onun getməyinə izin verir. Seyidli kəndi, ona qədər başqa kəndlərlə bitişən iki dağın arasında düşmüşdür. Bu kəndlərin meyvə bağları təxminən 12–13 kvadrat kilometr yer tutaraq, uzaqdan baxdıqda böyük bir meşəyə bənzəyirdi. Qərb tərəfə uzanan dağlar getdikcə aralıb, əskidən bina olmuş Əsgəran qalasına çatdıqda yarım kilometr qədər bir-birlərinə yaxınlaşırlar. Bu iki dağın arasında Qarqar çayı axır. Kəndlilərin bağları, bostanları, tarlaları bu çaydan sulanır. Seyidli kəndinin səkkiz verstliyində, Əsgəranın yaxınlığında Bozdağ adlı bir otlaq mövcuddur. Bahar fəsli maldar kəndlilər buraya köçüb alaçıqlar qurarlar və orada yaya qədər qalıb mallarını otladarlar. Sonra yaylaqlara köçərlər. Həmin Bozdağda, yol kənarında əski xaraba bir qəbiristan vardır, kəndlilər burada ölülərini dəfn edərlər. Zavallı Tamamçığazın faciəsi də bu yerlərdə zühur etmiş. Belə ki; bir mallı, dövlətli kəndlinin cavan oğlu şiddətli surətdə dəli olur. Hətta onu zəncirlə bağlamağa məcbur olurlar. Nə qədər dua yazdırırlar, pirə aparırlar və bu kimi avamca müalicə edirlərsə də fayda vermir. Axırda kim isə: «Belə dəliyə bir mə’sumə qız gəlin olarsa sağalar» deyə ata-anasını inandırır. Onlar da elə bir qız axtarmağa başlarlar. Lakin hansı bir faqır kəndliyə böyük pullar və’dəsilə təklif edirlərsə, heç kəs qızını belə dəliyə vermək istəmir. Axırda arayıb Budaq babanı tapırlar və böyük pul ilə onu razı edirlər. Zavallı Tamamın, «Səni bir gözəl dövlətli cavan oğlana veririk» deyə məcburən razılığını alırlar, kəbinin kəsirlər. Sonra toysuz, gizlincə dəliyə gəlin aparırlar. Tamam baxıb görür ki, onu aldadıb dəliyə vermişlər. Bunu bildikdə yazığın bütün bədəni titrəməyə başlar. İttifaqən həmin gecə göy üzünü qara buludlar tutub şiddətli yağmur yağmağa başlar. Dağlardan axan sellər alaçıqlara dolub bə’zilərini yumalayıb aparır. Adamların başı buna qarışdıqda Tamam fürsət tapıb qaçar. Gecənin qaranlığı, göyün dağlara səda salan dəhşətli şaqqıltısı, dərələrdən axan sellərin qurultusu Tamam kimi bir qızı yox, bütün kişiləri də xofa salar. Başaçıq, ayaqyalın, küləklə boğuşa-boğuşa, sellərlə əlləşə-əlləşə Tamam qaçır. Dəli onun ürəyinə elə bir qorxu salmışmış ki, zavallı qızçığaz indiki halına şad imiş. Onun fikri o imiş ki, adamlar duyuq düşünçə Qarqar çayını keçib meşədə gizlənsin. Lakin bir qədər qaçdıqdan sonra daşlara dəyib yaralanmış ayaqları yağmurdan islanmış, bədəni külək ilə əlləşməkdən tabdan düşmüş əzası daha hərəkətdən qalır. O zaman bir pənah yer arayır ki, gizlənib dincəlsin, haranı tapır, bilirsinizmi? Hər şeydən artıq xof etdiyi qəbiristanı. Tamam, üstü günbəzli bir əski məzar tapır və içində gizlənir. İttifaqən axşamlamış bir qoca dilənçi, yoldan keçərkən, həmin günbəzli məzarı görür. İçəri girmək məqsədilə qapısına gəlir. Bu zaman dəhşətli bir qışqırıqdan diksinərək çəkilir. Qoca heyrətdə ikən Tamam dışarı çıxır və sərsəri, qorxunc bir qəhqəhə çəkərək, ildırım kimi çaya tərəf qaçır. Dilənçinin bütün bədəninə bir lərzə yayılır. Bismillah, deyərək qəbiristandan qaçmağa üz qoyur. Səhər olcaq Tamamı aramağa başlayırlar. Xeyli aradıqdan sonra meyidini Qarqarın o biri sahilində tapırlar. * * * Qatil uşaq Otuz-qırx il bundan əvvəl, bəlkə indi də Azərbaycanın çox yerlərində müsəlman əkinçiləri arasında xeyli təəccüblü, hər kəsin nəzərini özünə cəlb edən və əkinçilik sənətinə əsla yaraşmayan bir hal vardı. O da əkinçilərimizin öz zəhmətilə becərilmiş taxılı biçməkdə aciz qalaraq, iranlı biçinçilərinə möhtac olmaqları idi. Yayın isti günləri idi. İran biçinçiləri əyinlərində çındır paltar, ayaqlarında çarıq, qabarlı əllərində oraq, arxalarında mitil yorğan, Araz çayını keçərək, Azərbaycana sel kimi axırdı. Bu zəhmətkeşlər arasında başı əmmaməli və qurşaqlı, boynuyoğun seyid dəstəsi də görünürdü. Zənn olunmasın ki, bu müftəxorlar da Azərbaycana iş aramağa gəlirdilər. Xeyr, onlar xırmənləri gəzib: «Cəddimin payını ver», deyə kəndlilərdən «seyid verkisi» tələb edirdilər. Dini və adəti – mövhumata qərq olmuş sadədil məzlum kəndlilər, hər bir verkidən əvvəl bu müftəxorların torbalarını doldurardılar və heç biri cür’ət edib onların tələbini rədd edə bilməzdi. Zəmili kəndi dağ ətəyində, meşə qırağında düşmüşdü. Bu kəndin əhli əkinçilik və maldarlıqla məşğul olardı. Tarlaları yüksək yerlərdə olduğu üçün dağlar arasından axan çaylardan istifadə edə bilməzdilər. Ona görə yağmur az yağan ili əkinləri yanıb zəhmətləri hədər gedərdi. Bu kəndin qurtaracağında, meşənin başlanğıcında əski və ufaq daxmada Qızxanım adlı bir qadın on iki yaşlı oğlu ilə yaşayırdı. Bu qadın beş il idi ki, dul qalmışdı. Əri Mehdiqulunu artıq dərəcədə sevərdi və sevməyə də haqlı idi, çünki Mehdiqulu həlim təbiətli, güləryüzlü, rəhmdil bir şəxs idi. Ölənə kimi bir dəfə də olsa Qızxanımı incidib əziyyət verməmişdi. Bundan əlavə Mehdiqulu kənd əhli ilə də gözəl rəftar edərdi. Tarlasını hamıdan qabaq şumlayıb qurtarardı və sonra dul qadınların, xəstə düşmüş kəndli qardaşların yerlərini qulsuz-parasız öz öküzləri ilə sürərdi; buna görə kəndlilər onu çox istərdilər. Bu yaxşılıqların əvəzi idi ki, indi dul qalmış Qızxanımın tarlasını «ho» edib əkərdilər və biçin zamanında kömək edərdilər. Bir tərəfdən də oğlu Mərdanı özlərinə çoban tutub, pul verməklə Qızxanıma kömək əllərini uzadardılar. Qızxanım bu qeyrətli kəndlilərin sayəsində öz oğlu ilə yaxşı güzəran edərdi. Qızxanım əri kimi işlək, xoş xasiyyətli, namuslu bir qadın idi. Bir ittifaq kəndlilərin məhəbbətini ona daha da artırmışdı: cavan Qızxanım dul qaldıqdan sonra dübarə ərə getməmişdi. Elçilərə belə cavab verərdi: – Sevgili ərimdən sonra kimsəyə arvad olmaq həvəsində deyiləm və oğlum Mərdanın da qəlbini yaralamaq istəmirəm. O qeyrətli uşaq böyüyüb məni hamıdan yaxşı saxlayacaqdır. Bu fikir yanlış deyildi. Mərdan sağlam, cəsur bir uşaq idi. Anası ilə mehriban rəftar edib itaətindən boyun qaçırmazdı. Atası Mehdiqulu asudə vaxtlarını ovda keçirərdi. Bə’zi vaxt Mərdanı da özü ilə ova aparardı. Bu isə uşaqda ovçuluq həvəsini artırardı. Atası öləndən sonra uşaq onun ov tüfəngini də özü ilə götürərdi. Anası mane olmaq istədikdə deyərdi: – Ana can, qorxma, tüfəngdən mənə xata gəlməz, bəlkə məni yırtıcı heyvandan müdafiə edər. Atmaqda da ustayam. Günəş ahəstə-ahəstə dağ başından enirdi. Getdikcə gözə batıcı şə’ləsi zəifləşirdi. Dünyaya buraxmış zərrələrini geri çəkərək sanki deyirdi: – siz də bir qədər rahat olun, balalarım. Bir azdan sonra günəş dağın dalına enərək gözdən qaib oldu. Kəndə qaranlıq çökməyə başladı. Aradan bir on dəqiqə keçdikdən sonra dağın arxasından qara buludlar qalxaraq, kəndin üstünü aldı. Qızxanım daxmadan çıxıb darvazaya gəldi. Qara buludları gördükdə yazıq qadının ürəyi iztiraba düşdü. Mərdan hər gün günəş batdıqda malları kəndə gətirərdi. Qəflətən şimşək qızıl ilan kimi göyün üzündə oynayaraq dağlara dəhşətli bir səda buraxdı. Bu səsdən diksinərək, Qızxanım ürəyində dua etməyə başladı. Qurultu getdikcə artırdı. Bir azdan sonra şiddətli yağmur yağmağa başladı. Qızxanım daxmaya girib köhnə, yamaqlı şalına büründü və yenə qapıya çıxdı. Bu vaxt qısaboylu, qaraqaş, pırtlaqgöz bir cavan seyid, əbasını başına çəkmiş, doqqaz ilə gəlirdi. Qızxanımı gördükdə ona tərəf yönəldi. – Bacı, mən qərib seyidi allah qonağı saxlamağı rica edirəm. – Ağa, cəddinə qurban olum, bu ev heç bir qonağı qapısından naumid qaytarmamış, ancaq mənim ərim vəfat etmiş. Mən bir dul qadınam, kişisiz evə sən naməhrəmi necə buraxım? Seyid bunu eşitdikdə və cavan Qızxanımın gözəl simasını gördükdə qara pırtlaq gözlərindən od parladı. – Bacı, seyid övladı hər bir evə məhrəmdir, məni belə yağmurda qapıdan naumid qaytarsan, bu evi, bişəkşübhə, bəla tutar. Qızxanım seyidin qarğışlarından çox qorxardı. Oğlu xəstə olanda, başı ağrıyanda, ya sancı tutanda hər bir şeydən əvvəl seyidə nəzir edərdi. İndi seyidin sözlərini eşitdikdə ürəyi qorxuya düşdü. Bir tərəfdən də namuslu qadın yad kişini evinə buraxmaqdan həya edirdi. Bu halda intizarını çəkdiyi oğlu yadına düşdü. – Ağa, içəri buyurun, yağış sizi isladır. – Hər ikisi həyətə daxil oldu. Qızxanım daxmaya girib çırağı yandırdı və sonra seyidi içəriyə təklif etdi. – Buyurun, ağa, rahat olun. Seyid islanmış əbasını çıxarıb əyləşdi. – Bacı, bəs oğlun haradadır? – Ağa, oğlum kəndin mallarını otarır, indi gələr. Ancaq yağış çox şiddətli yağır. Oğlumdan nigaranam, çünki uşaqdır, dağdan axan selə düşüb tələf olar. Seyid dedi: – Xof etmə, bacı, sən mən seyidi müsafir etdin, cəddim. Məhəmmədəlmustafa buyurmuşdur ki, mənim övladım olduğu evə bəla nazil olmaz. Bu saat oğlun sağ və salamat gəlib çıxar. – Allah ağzından eşitsin, ağa. – Əlbəttə, biz seyidlərin ağzından çıxan sözlərin hamısı allah, peyğəmbər kəlamıdır. Ancaq, bacı, səndən bir söz soruşmaq istəyirəm. Sən belə gözəl və cavan qadın nə üçün ikinci ərə getməmisən? – Ağa, mən ərimi çox istəyirdim. O öləndən sonra əhd etdim ki, bir də başqasına getməyim. Onun tək varisini böyüdüm. – Əhsən, əhsən, görürəm sən çox vəfalı qadınsan. Lakin nadanlıqdan cəddimin əmrindən çıxmısan və günah da etmisən. Məgər bilmirsənmi ki, cəddim Məhəmmədəlmustafa öz şəriətində bir kişiyə 4 arvad almağı caiz buyurmuşlar. Bundan əlavə siğə yolu da qoymuş. Biz seyidlərə gəldikdə bunlar da lazım deyil. Bir dua oxumaqla hər bir qadın bizə halal olur. Mən buraya girdikdə o duanı oxudum ki, sən mənə halal olasan. Bunların sirri bilirsənmi nədir? İslam tayfası törəyib artsın, yer üzünü tutsun, kafirlərə qalib gəlsin. Bu halda qızıl inəyin mələməsi Qızxanımın qulağına çatdı, cəld dışarıya çıxdı və qapını açıb inəyi içəriyə buraxdı. Sonra gözlərini doqqaza dikdi ki, görsün oğlu gəlirmi? Yağış kəsilmişdi, lakin yoldan hələ sel axırdı. Uzaqdan Qızxanımın gözünə bir qaraltı göründü. Gözlədi ki, görsün kimdir. Bir azdan sonra Mərdan və arxasınca Bozdar gəlib çıxdı. Qızxanım soruşdu: – Oğlum, nə üçün belə gec gəldin? Yağış mallara xata yetirmədi ki? – Xeyr, ana, sel güclü olduğuna görə malları dağdan endirmədim ki, dərələrdən keçə bilməzlər, hamının mallarını bir-bir qapılarına kimi aparıb, həyətlərinə buraxdım. – Gəl, ağıllı oğlum, rahat ol, bir seyid qonağımız da var. Yağış tutmuşdu, çox yalvardı ki, içəriyə qoyum. – Yaxşı etmişsən, ana! Belə havada qonağı yolda qoymazlar. – Sən get rahat ol, mən də inəyimizi sağıb pəyəyə salım. Mərdan içəri daxil olub seyidə salam verdi və «xoş gəlmişsiniz» – deyə halını soruşdu. Sonra islanmış yapıncısını çıxarıb divardan asdı və tüfəngini də bucağa qoydu. Seyid tüfəngə nəzər yetirib Mərdana dedi: – Oğlum, tüfəng götürməyə hələ uşaqsan. – Ağa, 12 yaşında kəndli balasına uşaq deməzlər. Bu gün sizin bəxtinizdən əlimə ov keçmədi. Dovşan çoxdu, ancaq mən onları ov etmirəm, çünki ətini heç kəs yemir. Ov edəndə də köpəyim Bozdara verirəm. – Oğlum, dovşan ətini, at ətini peyğəmbərimiz məkruh buyurmuşlar, yə’ni istəsən yeyərsən, istəməsən yeməzsən. Mərdan soruşdu: – Belə nə üçün? Desin ya halaldır, ya haram. – Oğlum, şəriətimizdə çox sirlər vardır. Sən başa düşməzsən. Qızxanım əlində bir badya süd daxil oldu. Sonra süfrə salıb küpədən yağ çıxarıb sapılçaya qoydu və gedib qayğanaq bişirib süd, qatıq ilə süfrəyə qoydu. – Ağa, başqa xörəyimiz yoxdur, allah verəndən yeyin. – Allah evinizə bərəkət versin, bunlar da çoxdur. Təamdan sonra Qızxanım süfrəni yığışdıraraq dedi: – Ağa, biz kəndlilər erkən yatıb, erkən də durmağı adət etmişik. Bilirəm, siz də yol gəlmisiniz, yorulmusunuz. İzin verik, yerlərinizi salım. Seyid dedi: – Mənim də adətim elədir. Qızxanım, oğlu və qonaq üçün içəridə, özü üçün də dəhlizdə yer hazır etdi. Mərdan və seyid rahat olandan sonra Qızxanım çırağı götürüb dəhlizə keçdi və orada yatmaq istədi. Birdən yadına düşdü ki, Mərdanın köynəyi yarımçıq qalmış, səhər istəyəndə verə bilməyəcəkdir. Ona görə köynəyi tikməyə məşğul oldu. Qızxanım gecə yarıya kimi köynəyi hazır etdi. Sonra çırağı söndürüb özü də yatdı. Qızxanım yenicə yuxuya getmişdi ki, komanın qapısı açıldı, bunun cırıltısı Qızxanımı oyatdı. – Kimsən? – deyə səsləndi. – Bacı, mənəm, bayıra çıxmaq istəyirəm. Köpəkdən qorxuram, – deyə seyid cavab verdi. – Səbir edin, ağa, çırağı yandırım, – Qızxanım şala bürünüb çırağı yandırdı və aftafaya su töküb seyidə verib dedi: – Evin sol tərəfinə gedin. – Bacı, köpəkdən qorxuram, dışarıya çıx, onu qoyma. – Köpək pəyənin yanında yatır. O sizi görməyəcəkdir. Eybi yoxdur, mən də çıxaram. Dışarıya çıxdılar, yağmurdan sonra hava çox gözəl və gündüz kimi aydınlıq idi. Seyid aftafanı yerə qoyub Qızxanıma tərəf gəldi. – Gözəl qadın, bayıra çıxmaq bir bəhanə idi. Mən sənin eşqindən bu gecə gözlərimi yummamışam, mənim istədiyim gərək ola, – bunu deyib seyid Qızxanımın əlindən yapışdı. Qan, həyalı, namuslu qadının başına sıçradı. Əlini çəkib şala büründü. – Ağa, sən məni bihəya qadını sayırsan? Heç peyğəmbər övladı belə iş edərmi? Səni evimə buraxıb qonaq etmişəm, qabağına duz-çörək qoymuşam, heç ondan utanmırsanmı? İndiyə kimi mənim əlimdən bir naməhrəm tutmamış. Seyid dedi: – Mən bayaq sənə dedim ki, mən sənə naməhrəm deyiləm, sizə duasını da oxumuşam. Mənlə mülaqat etsən, seyid övladının məramını əmələ gətirirsən. Burada nə günah ola bilər? Onu da bil ki, hərgah mənim xahişimi əmələ gətirməsən, elə bir qarğış edəcəyəm ki, bu ev yanıb kül olsun, istəkli balan da tezliklə əlindən getsin, indi səndən cavab gözləyirəm. Yazıq qadın seyidin ayaqlarına düşüb yalvarmağa başladı: – Ağa, səni and verirəm o cəddinin pak olan ruhuna, mənim namusuma toxunma, mənim balamı əlimdən alma. Seyid Qızxanımın şalını başından dartıb yerə atdı və onu qucaqlayaraq dedi: – Görürəm, sən öz ixtiyarın ilə mənim xahişimi əmələ gətirməyəcəksən. Namuslu qadın həyasından qışqırmırdı ki, səsini qonşuları və oğlu eşidər. Ancaq öz gücü ilə seyidin əlindən xilas olmaq istəyirdi. Bu halda Mərdan oyandı. Yuxulu uşaq dəhlizdən gələn işığı görüb səhər açılmışdır, sandı. Cəld dəhlizə çıxdıqda həyətdə çılpaq anasını seyidin qucağında çapalayan görcək qan qeyrətli uşağın başına sıçradı. Tez içəri girib tüfəngi qapdı və həyətə çıxdı. – Nə edirsən, binamus kişi? Bunu eşitcək seyid Qızxanımı buraxdı. Mərdan onu qarovula götürüb tüfəngin çaxmağını çəkdi. Seyid şimal ruzikarından qopan ağac kimi yerə sərildi. Bunu görcək Qızxanım qışqırdı: – Nə etdin, oğlum, seyid qatili oldun, evimiz tarmar olacaqdır. – Bəs sən istərdin ki, mənim anamın namusuna toxunanı sağ qoyum. Məgər mən Mehdiqulunun oğlu deyiləm? Sən, ana, qorxma, hamıya cavabı özüm verəcəyəm, – deyə Mərdan anasına təsəlli verdi. Tüfəngin səsinə və Qızxanımın qışqırığına yaxın qonşular töküb gəldilər. Əhvalatı biləndən sonra dedilər: – Əhsən sənə igid və namuslu oğlan, lə’nət olsun belə binamus seyidə. * * * Molla Qasım Molla Qasım öz arvadı Zeynəb ilə Küllücə kəndində ömür sürürdülər. Bunların İrandan Azərbaycana haçan keçməsi kəndin ancaq bir neçə qocalarının xatirində idi. Yerdə qalanları isə gözlərini açıb onları Küllücədə görmüşdülər. Molla Qasım İrandan gəldiyi zaman bir çox böyük-kiçik kəndlərdə dolaşaraq nağıl etdiyimiz Küllücə kəndini bəyənib seçmişdi. Bunda da bir sirr vardı. Mərkəzdən uzaq, qışlaqdan yaylağa uzanan yolun bir çığırımında, kol-koslu, ilan-çayanlı bir düzdə Küllücə kəndi bina olunmuşdu. Əhalisi isə nəhayət dərəcədə avam, dini mövhumat və bütpərəstlikdən qalma adətlər ağuşunda boğularaq, həkimsiz, dərmansız yaşayırdılar. Molla Qasım anladı ki, belə camaatın içində hər nə ki, kələyi varsa işlədə biləcəkdir. O idi ki, hərif bu kəndi və onun camaatını bəyənmişdi. Molla Qasımın fikri yanlış çıxmadı, az bir zamanda o, kəndin həm ticarət, həm mollalıq, həm də həkimlik, ağsaqqallıq və qeyri-vəzifələrini əlinə keçirərək rahat yaşamağa başladı. Molla Qasımın ticarət mənbəyi olan balaca dükanına universal adı versək səhv etmərik, çünki bu dünyada əttar, baqqal, bəzzaz, davacat və qeyri ticarət şeyləri mövcud idi. Molla Qasımın bu «məta» mallarının qızğın alış-verişi el dağa köçən zaman və dağdan enən zaman olardı. Bu vaxt Molla Qasım dükanın mallarını artırardı, çünki böyük təcrübəsindən bilirdi ki, kəndlilər taxıllarını biçib, döymüş, ev üçün azuqə saxlayıb, yerdə qalanını satıb nəqd pul etmişlər, çolu-çocuqlarına, gəlin-qızlarına tuman, köynək, yaylıq, şal və qeyri paltarlıq alacaqlar. Küllücədə Molla Qasıma borclu olmayan bir kəndli yox idi. Molla Qasım borcunu tələb edəndə, borcluları deyərdilər: – A Molla Qasım, özün bilirsən ki, bu zaman bizdə pul olmaz. – Pul yoxdur, toyuq, ördək, qax, qoz ki vardır. Arvadlarınız da çorab, şal, palaz toxuyurlar. Bunlardan götürüb borclarınıza hesab edək, – deyə Molla Qasım onları məzəmmət edərdi. Molla Qasım Küllücə kəndinə kim tərəfindən molla tə’yin edilmişdi, bilən yox idi. Əslinə baxsan, heç kəs tərəfindən. Başqa vəzifələri kimi bunu da o özü qəsb etmişdi və bu mətləbi də qaldıran bir adam yox idi. Molla Qasımın qəsdi avam və nadan kəndlilərə şəriət öyrətmək, xeyir-şərlərini anlatmaq deyildi və özünün də bu barədə artıq mə’lumatı yox idi. Onun məqsədi yenə də pul qazanmaq idi. Hətta kəndlilər bir məktəb açmaq fikrinə düşdükdə Molla Qasım mane olub demişdi: – Canım, siz kəndlilərə məktəb nə lazımdır? Uşaqlarınızı oxutsanız öz əkinçilik sənətini atıb şəhərlərə qaçardılar, sizi də köməksiz qoyarlar. Bu fikirdən daşının, ağrımaz başınızı bəlaya salmayın. Molla Qasımın həkimliyinə gəldikdə ondan-bundan bir neçə dərman adı öyrənib hər cür azar olursa-olsun o bildiyi dərmanın birini imtahan edərdi. Xəstə şəfa tapmayıb öləndə deyərdi əcəli yetən adam öləcəkdir, istər həkim loqman da ola. Öldürmək, diriltmək xudavəndi-aləmin əlindədir. Aciz bəndə burada bir şey edə bilməz. Molla Qasımın arvadı Zeynəb qarı da azarlılara zəli yapışdırmaqda böyük ixtisas sahibi olub, kəndin bir erkəyi, qadını, cavanı, qocası, uşağı yox idi ki, Zeynəb qarının həcamət və zəlisini görməmiş olaydı. Uşaqlar onu gördükdə qorxub qaçardılar. Kənd əhli bu qarıya «həcamət» Zeynəb ləqəbini vermişdi. Zeynəb yırtıcı quş gözlü, qoyduğu həcamət kimi beli əyilmiş, dilavər, kimsədən qorxmaz və çəkinməz bir qarı idi. Əri xəstə üstə getdikdə ya ölü üstə aparıldıqda, o, dükanda oturub alış-veriş edərdi. Bundan əlavə körpə uşaqların həkimliyi, kəndin mamaça və elçiliyi bunun öhdəsində idi. Bir sözlə, Molla Qasım Küllücə kəndini inək kimi sağıb yeyərdi. Hər bir xəsis adamda olduğu kimi, bunda da təbiət böyük qorxaqlıq yaratmışdı. Hərgah gecə vaxtı həyətdə bir qaraltı, bir səs gəlsəydi, dişarı çıxmaqdansa, qapıları bərkidib Zeynəb qarını göndərərdi ki, görsün nə var. Bil’əks, Zeynəb qarı çox qoçaq bir qadın idi, ərinə deyərdi: – Bilməyirəm, mən olmasaydım sən bu vəhşi camaatın içində necə yaşaya bilərdin? Molla Qasımın bir sifətini də söyləməliyik. O da avam kəndlilər kimi mövhumata inanıb qorxmağı idi. Əlalxüsus, dostu Zeynal kişi keçən cümə ona bu hadisəni nağıl etməklə cinlərə e’tiqadını möhkəmləşdirmişdi. – Molla Qasım, xəstə olduğum cəhətə bu yay xırmanım hamıdan geriyə qalmışdı. Arvad-uşağı yaylağa köçürüb, özüm aranda qalmışdım. İşlərimi qurtarandan sonra uşaqlar üçün bir kisə un və qeyri azuqə tədarük edib boz qatıra yüklədim, yola düşdüm. «Cinli» dağdan və çox qorxa-qorxa keçirdim. Bir zihəyat yox idi. Məni vəhimə götürmüşdü. Birdən qulağıma zurna səsi gəldi. Diqqət ilə baxdıqda iki dağın arasında camaat gördüm, yə’qin etdim ki, toydur, qatırımı onlara tərəf sürdüm, yaxınlaşdıqda bir cavan oğlan qabağıma çıxıb dedi: – Zeynal kişi, sən çox xoş gəlmisən, buyur burada toyumuz var, bir az rahat ol, ye, iç, sonra gedərsən. Oğlan qatırın cilovundan tutub yoldaşlarına tərəf çəkdi. Onlara çatdıqda məni qatırdan düşürtdü. Qatırı bir kola bağlayıb məni hazır süfrəyə də’vət etdi. Qonaqlar: – Buyur, buyur, Zeynal kişi, sən bizim toya xoş gəlmisən, deyə salamladılar. Süfrənin başında əyləşdirdilər. Məni heyrətə gətirən bir şey vardı, o da hamı məni tanıdığı halda mən heç kəsi tanımayırdım. Plov süfrəyə gəldikdə məni toya təklif edən oğlan dedi: – Zeynal kişi, təama şuru edin, ancaq ürəyinizdəki sözü deməyin. Bunu eşitcək, Molla Qasım, sənin sözün yadıma düşdü. Yə’ni hər bir şeyin başladıqda bismillah deməli. Mən bismillah deçək, hamı yox oldu. Gördüm boz qatırın üstündəyəm. Heyvan bir kolun qabağında dayanıb dişini alır. Bunu gördükdə qan-tər məni basdı. Heyvanı rahat qoymayıb qamçıladım. Bir azdan sonra bu cin məkanından uzaqlaşdım. İndi də bu hadisə yadıma düşəndə tüklərim biz-biz durur. Molla Qasım: – Zeynal kişi, cin-şəyatin biz bəni-adəmin düşmənidir. Hər cildə girib bizləri haqq yoldan çıxarmaq fikrindədirlər. Ancaq gərək allahdan uzaqlaşmayasan, onda heç şey edə bilməzlər – deyərdi. Hekayəmizin qəhrəmanları belə ömür sürməkdə ikən Azərbaycanda Şura höküməti quruldu. Sair kəndlər kimi Küllücə kəndində də kənd şurası düzəlib yeni şura yaşayışı başlandı. Qızlar və oğlanlar üçün məktəblər açıldı, böyüklər üçün də savad kursları. Kəndliləri yeni quruluşun qanunu ilə aşna etmək üçün və onların biliklərini artırmaq üçün kənd camaatına tez-tez nitq və mə’ruzələr oxuyurdular. Xanənişin olmuş Molla Qasım bir dəfə öz dostu Zeynal kişi ilə belə yığıncağa getmişdi. Natiq din və məzhəbdən bəhs etdi. Din və məzhəb yoxsulları zəncirləyib ağalara və sərvətdarlara qul etmək üçün yaradılmışdır. Din yoxsullar üçün bir tiryəkdir ki, onları həmişə qəflətdə saxlayıb, oyanmaqlarına mane olmuşdur. Ruhanilər hökmranların, sərvətdarların min dürlü zülmünü davam etdirmək üçün, «yoxsullar, səbir edin, böyüklərin ehtiramını saxlayın, onların itaətində olun ki axirətdə allahın behiştinə nail olasınız, yoxsa əbədilik cəhənnəmin oduna yanarsınız» – deyə yoxsul sinfə bu dünyada cəhənnəm çəkdirib onların zəhmətilə özlərinə behişt qurmuşlar... Bu nitqi eşitdikdə Molla Qasımın bədəninə titrətmə düşdü. Qorxudan daha məsciddə qala bilməyib evinə gəldi. Nağıl etdiyimiz zamandan üç il keçdi. Zeynəb qarı hələ ümidini kəsməmişdi. Hey tas qururdu ki, Şura hökumətini yıxsın, amma bolşeviklər tilsimə düşməyib gün-gündən möhkəmləşirdilər. Küllücə kəndini indi tanımaq belə olmurdu. Bataqlı küçələri düzəlib, gecələr elektrik ilə işıqlanırdı. Cavanlar tərəfindən teatr tərtib olunmuşdu. Qadınlar üçün klub açılmışdı. El yaylağa köçən zaman idi. Molla Qasım həyətdə qoz ağacının altında həsir saldırıb uzanmışdı. Zeynəb qarı da kilas və ərik qaxı qurudurdu. Bu halda darvaza döyüldü. Zeynəb qarı gedib açdı. Bir cavan kəndli yedəyində iki at qapının dalında durmuşdu. Zeynəb qarı soruşdu: – Nə istəyirsən? – Zeynəb nənə, molla əmi evdədirmi? – Bəli, evdədir, içəri gəl. Kəndli atları küçədəki ağaca bağlayıb içəriyə girdi. Molla Qasım başını qaldırıb soruşdu: – Qənbər, nə var? Xeyir ola, yoxsa Hacı Cəfər naxoşlamış? – Xeyr, molla əmi, atam salamatdır. Ancaq uşaqlıqdan bizim evdə tərbiyə almış bir kürd köç üstə qəflətən naxoşlayıb öldü. İndi onu dəfn etmək üçün sizi aparmağa gəlmişəm. Yoldan kənar qəbir də qazıyıb hazır etmişik. Molla Qasım istehza ilə dedi: – Siz bolşeviklər allaha, peyğəmbərə, imama, şəriətə inanmayırsınız. Daha molla nəyinizə lazımdır? Heyvan kimi üstünü torpaqlayın çıxsın getsin. – Molla Qasım, mənə qalsa elə edərəm və sənə də əziyyət vermərəm, çünki əqidəmcə meyit namazı qılsan da, qılmasan da təfavütü yoxdur, ölü çürüyüb torpaq olacaqdır. Daha bundan bir də nə diriltmək və nə də sorğu-sual olacaqdır. Ancaq atam onu çox istəyirdi, deyir ki, gərək qayda ilə molla dəfn etsin. Zeynəb qarı bu sözləri Qənbərdən eşitdikdə davam etməyib dedi: – Allah sizin kökünüzü dibindən kəssin, dinsiz mürtədlər. Tükəzban kimi allah bəndəsi arvaddan belə kafir oğul törəsin? Qənbər gülərək cavab verdi: – Ay Zeynəb nənə, mən kafir öləndə, nə molla əmi zəhmət çəkib namazımı qılsın, dəfn etsin, nə də sən ağlaşma qurub şaxsey vurasan. Ancaq məni atam göndəribdir ki, molla əmi gəlib Qədiri dəfn etsin. At da gətirmişəm. Zəhmət haqqınızı da alacaqsınız. Molla Qasım pulun adını eşitcək, yumşalıb dedi: – Atan Hacı Cəfər ilə duz-çörək kəsmişəm, özü də çox dindar bir kişidir. Anan da Zeynəbin bacılığıdır. Onların xatırı üçün razı oluram. Molla Qasım qalxıb geyindi. Qənbərin köməkliyi ilə atı mindi və hər ikisi yola düşdü. Yolda Molla Qasım Qənbərə nəsihət edirdi. O da cavabında deyirdi: – A Molla Qasım, biz yoxsullar bu dünyada oda yanmışıq, bir də sən deyən dünyada yansaq, bu ədalətsizlik olar və sən də deyirsən ki, allah adildir, zalım deyil. Molla Qasım hər nə dəlil gətirirdisə, Qənbər cavabını verib onu məəttəl qoyurdu. Belə bəhs edərək gəlib bir kolluq və qanqallıq yerdə qazılmış qəbrə çatdılar. Orada iki kəndli, Rəhim və Kərim qəbrin yanında oturub bunları gözləyirdilər. – Kərim, mollanın atını tut, – deyə Qənbər atdan düşdü. Molla Qasım ölünün meyit namazını qılıb qurtardı. Onu qəbrə qoydular. Molla Qasım ölünün təlqinini oxuyan zaman Qənbər yoldaşlarına dedi: – Molla duasını oxuyunca, biz də başdaşını gətirməyə gedək. – Kəndlilər getdilər. Molla Qasım qəbirdən çıxan torpağın üstə çəmbəlib ərəb dilində kürd Qədirə axırıncı imtahanlarını öyrədirdi. Qəflətən ayaqlarının altından torpaq qaçıb qəbrə yıxıldı. Molla Qasım gördü ki, ölünün ayaqları yuxarı qalxdı. Bundan qorxaraq onun ayaqlarını əli ilə basdı. İndi də ölünün başı dikəldi. Bunu gördükdə Molla Qasım qışqırıb qəşş etdi. Aradan bir on dəqiqə keçmiş kəndlilər üçlükdə bir iri daş gətirərək gəlib çıxdılar. Daşı qəbrin yanında yerə saldılar. Kəndlilər qəbrə baxdıqda gördülər ki, Molla Qasım meyiti qucaqlayaraq huşsuz uzanmışdır. Rəhim qəbrə enib yoldaşlarının köməyi ilə Molla Qasımı bayıra çıxartdı. Hər üçü Molla Qasımı huşa gətirməyə çalışdılar. Xeyli sə’ydən sonra Molla Qasım özünə gəldi. Üzündən qan qaçıb, meyit rənginə dönmüşdü. Qənbər soruşdu: – Molla əmi, sənə nə olmuş? Bu nə halətdir? Molla Qasım zəif və titrək səslə dedi: – Ölü xortlamış, ayağa qalxmaq istəyirdi... məni boğdu sonra bilmirəm nə oldu... Məni tez Zeynəbə yetirin... Bunu eşitdikdə, kəndlilər biixtiyar qarınlarını tutub qəhqəhə ilə gülməyə başladılar. – Bizim e’tiqadlı mollamız, heç ölü də xortlarmı, ölən adam da dirilərmi? Ay alim Molla Qasım, belə əqidə ilə biz avam kəndlilərə yol göstərici olmuşdun? – deyə Qənbər Molla Qasıma məzəmmət etməyə başladı. Molla Qasım dedi: – Mənə inanmayırsınız, qəbrə girin baxın. – Baş üstə, Molla Qasım, bu saat qəbrə enib sənə səhih xəbər gətirəcəyəm, ancaq özün də qorxmayıb qəbrə baxasan, – deyə Qənbər qəbrə endi. Molla Qasım qorxa-qorxa oraya baxırdı. Qənbər ölünün ayaq tərəfindən basanda meyitin baş tərəfi dikəldi. – Gördünüzmü, – deyə Molla Qasım titrəyə-titrəyə soruşdu: Qənbər ölünün baş tərəfindən basdıqda ayaq tərəfi qalxdı. Molla Qasım: – İndi mənə inanırsınız. Qənbər əlini meyitin baş tərəfinə soxaraq, Rəhim və Kərimə dedi: – İkinizə də lə’nət olsun, belə də qəbir qazarlarmı? Qəbrin ayaq və baş tərəfini qazıyıb çuxura salmısınız, amma ortasını dik qoymusunuz. Əlbəttə, meyitə əl dəydikdə lənkərlənəcəkdir. Bunu eşitdikdə Kərim gülüb dedi: – Ay Molla Qasım, yazıq Qədir xortlamamış, biz xortlamışıq. Kəndlilər Qədirin meyitini çıxarıb qəbri düzəltdilər. Sonra yenə qəbrə qoyub basdırdılar. Molla Qasımın at üstə tək oturmağa taqəti yox idi, onu Kərimin tərkinə mindirib qurşağı ilə elə bağladılar ki, atdan yıxılmasın. Bu tövr ilə Qənbər və Kərim Molla Qasımı evinə gətirdilər. Zeynəb qarı ərini belə gördükdə qışqırıq saldı. – Zeynəb nənə, qorxma, molla əmiyə heç bir şey olmamış, zəiflikdən atda özü otura bilmədi, onun üçün belə gətirmişik, – deyə Qənbər onu sakit etdi. Bu hadisədən Molla Qasım sarılıq azarına düşüb xəstə yatdı. Bu əhvalat kənd əhli arasında yayıldı. Nadinc uşaqlar Molla Qasımın evinin yanından keçdikdə bağırırdılar: – Molla Qasım, qaç, xortdan gəldi. Molla Qasımın azarı getdikcə artırdı. Axırda el dağdan enən zaman, ağartının qızğın alver vaxtı Küllücə kəndinin sabiq mollası, həkimi, taciri, ağsaqqalı və saire vəzifə sahibi Molla Qasım vəfat etdi. * * * Nə üçün Axşamçağı, 1905-ci il yanvarın 8-də, Vasilyevski cəzirəsi küçələrindən birində uçuşan, sovrulan qarlarla əlləşərək, şiddətli dondurucu ruzkarlarla boğuşaraq, işçi bir qadın mənzilinə qayıdırdı. Bu qadının çöhrəsində bir mə’yusluq görünürdü, onu gözləyən ac uşağına bir parça da olsa çörək tapmamışdı, kiçik qızçığazının yanına əliboş gedirdi. Qadın gəlib mənzilinə çatdı. Donmuş əli ilə qapını döydü. Balaca Lena çox çətinliklə qapının cəftəsini açıb anasını içəri buraxdı. – Anaçığım, yemək gətirdinmi? – deyə uşaq soruşdu. – Toxda, balaçığım, qoy donmuş ə’zamı bir isidim, – deyə Vera üst paltarını çıxarıb bir mitil əski yorğana büründü, lakin qapı və pəncərə arasından soxulan ruzkar rütubətli, soyuq və balaca otağı elə soyutmuşdu ki, Vera yorğanın altında da titrəyirdi. Küryünə bürünüb bucaqda mürküləyən 80 yaşlı Mixail baba nəvəsinin gəldiyini duydu. Bir qədər sükutdan sonra baba soruşdu: – Vera, yığıncağınızda nə qərara gəldiniz? Vera titrək səslə cavab verdi: – On üç min tə’til edən «Putilov» işçisi, başqa zavod və fabrik işçilərilə bəhəm belə qət etdilər ki, sabah arvad-uşaqlar ilə birlikdə çar babaya müraciət etsinlər, ona dərdlərini söyləsinlər və imdad istəsinlər. Bunu eşitdikdə Lena sevincək soruşdu: – Anaçığım, məni də aparacaqsanmı? Bax, mən daha səndən yemək istəmirəm, sabah çar babam bizə hər şey verəcəkdir. Anaçığım, qorxma, mən yorulmayacağam, aclıqdan da şikayət etməyəcəyəm. Mixail baba istehza ilə dedi: – Çar babadan imdad gözləmək, zülm yuvasına müraciət etmək, nə qədər sadədillik. Romanov xanədanına altı oğul, beş nəvə qurban vermişəm, belə xidmət əvəzində bu uzun ömrümdə bir qarın çörəyə möhtac olmuşam. Qızım, qorxuram, sabah çar babanız çörək əvəzinə sizləri qurğuşuna qurban etsin. – Nə deyirsən, baba? Elə iş olarmı? Biz fabrik-zavod sahiblərindən mümkün olmayan bir şey tələb etmirik. Gündə 12 saat zəhmətə, işçi qadınların gündəlik məvacibini 70 qəpiyə və erkəklərinkinin bir manata qədər artırılmasını rica edirik, bu böyük bir tələbmi? Bir də sabah biz silahsız, əllərimizdə kilsə bayraqları, döşlərimizdə xaç, uşaqlarımız ilə bərabər Qapon papanın rəhbərliyilə gedəcəyik, nə üçün bizləri qurğuşuna qurban etsin? Mixail baba dodaqları altında mırıldanaraq, kürkünü başına çəkdi və bir azdan sonra yuxuya getdi. Lakin balaca Lena aclığını unudub çar baba barəsində anasına dürlü-dürlü suallar verirdi. Vera uşağını rahat etmək üçün çar babanın cah-cəlalından, ədalətindən, rəiyyət üçün atalıq etməyindən söyləyirdi. Bu dadlı laylalardan balaca Lena xumarlanıb şirin yuxuya getdi. 9 yanvarda Peterburq küçələri işçilər və onların arvad-uşaqları ilə dolu idi. Hamısı müəyyən yerlərdə toplaşmağa tələsirdi. Getdikcə camaat artırdı. Polis mə’murları xalq ilə mehriban rəftar edirdilər. Bu isə işçilərə ümid verirdi ki, hökumət onların qətnaməsini yerinə yetirməyə mane olmayacaqdır. Vasilyevski cəzirəsində qırx mindən artıq xalq toplanmışdı. Bunların sırasında Vera və kiçik Lena da vardı. Natiqlər kürsü üzərinə qalxaraq camaatı saray meydanına getməyə də’vət edirdilər. Bu təklifi qəbul edərək xalq saray meydanına tərəf axmağa başladı. Aradan bir o qədər zaman keçməmişdi ki, şəhərin bir çox yerindən, polislər tərəfindən işçilərin gülləyə tutulmaq xəbəri gəlib çatdı. Lakin heç kəs buna inanmayıb yenə də yeriş edirdi. Bu halda müsəllah atlı kazaklar və jandarmlar camaatın qarşısını alaraq atəş açdılar. İşçilər geriyə dönmək istədikdə, onlar arxadan da gülləyə tutuldu. Bunu gördükdə adamlar bir-birini basaraq yan küçələrə qaçmağa üz qoydu, lakin sitəmkar çarın qanıçıcı qurşunu hər tərəfi almışdı. Mə’sum uşaqların naləsi, məzlum anaların fəryadı göylərə səda salmışdı. Lakin daş qəlbli, qanıçən kazaklar, buna baxmayaraq, zavallı işçiləri bacardıqca qılınçdan keçirirdilər. Kiçik Lena anasını itirmişdi. Ayaq altında qalmasından qorxaraq özünü bir darvaza bucağına soxmuşdu. Zavallı uşağın qorxudan qanı elə qaçmışdı ki, üzünün rəngi ayaqları altındakı qardan seçilmirdi. Aclıq, zəiflik bir tərəfdən, yorğunluq və qorxu digər tərəfdən zavallı uşağı taqətdən salmışdı. Daha ayaq üstə durmayıb yerə sərildi. Bir saatdan artıq idi ki, Lena bihuş qalmışdı. Bu vaxt nağıl etdiyimiz küçədə qovğa bitmişdi. Atma, qırma başqa küçələrə keçmişdi. Kiçik Lena bihuşluqdan ayıldı, gözlərini açdı, lakin bir müddət harada olduğunu, qar üstə sərilmiş meyitlər, onların arasında sızıldayan, nalə edən yaralıların kim olduğunu və nə üçün belə hala düşdüklərini anlamadı. Bu halda onun qulağına belə bir səda gəldi: – Lena, Lena, qızım, ac balam, haradasan? Səni də zalım kazaklar qanına boyadımı? – Ah, anamın səsi, məni çağırır. Lena var qüvvəsini yığıb ayağa qalxdı, qara baxa-baxa meyitlər arasında anasını aramağa başladı. Bu vaxt yenə də anasının naləsi qulağına gəldi. Lena anasını gördü. Ayaqları dolaşa-dolaşa özünü onun qucağına atdı. Vera ağır yaralanmışdı. – Anaçığım səni kim belə yaraladı? – Zalım çarın qanıçıcı soldatı. – Mən daha çar babanı sevmirəm, o zalım adam imiş, ana, qalx evimizə gedək. – Qızım, mən qayıtmaz bir evə gedirəm, səni babana kim aparsın? – Mən sənsiz getmirəm, anaçığım, qoy yaranı bağlayım, sonra evimizə gedək... – bunu deyib zavallı uşaq titrək əlləri ilə başının yaylığını açmağa sə’y etdi. Bu vaxt at üstə əlində nizə bir kazak keçirdi. Kazak bunları gördü. Atını onlara tərəf çevirdi. – Çar babanızı ziyarət etdinizmi? – deyə qəhqəhə çəkdi. Vera buna səbir etməyib çara nifrət etməyə başladı, zalım kazak nizəni onun sinəsi üstə tutaraq: – Sus, üsyançı qadın, bu saat səni də bu yerə sərilmiş köpəklərin sırasına qataram. Bunu gördükdə Lena, ufaçıq döşün gərərək: – Qoymaram, – deyə bağırdı. Qəddar kazak: – Al, – deyə nizəni zavallı uşağın sinəsindən vurdu və çaparaq getdi. Lena anasının qucağına yıxıldı. Sinəsindən al qan fışqıraraq ağ qarı qırmızı rənglə boyadı. – Ay zalım, bunun günahı nə idi ki, belə qanına boyadın. Bu, zavallı ananın son naləsi oldu. Övladını qucaqlayıb öpərək gözlərini yumdu. Lenanın solğun dodaqları «nə üçün, nə üçün» deyərək həmişəlik qapandı. * * * Təbrik Çar zamanı idi... Hümmətəlinin evində qonaqlıq tədarükü görülürdü. Həyətin bir tərəfində qoyun soyulurdu, o biri tərəfində qazanlar asılmışdı, ortada palazlar salınmışdı, döşəklər düzülmüşdü. Hümmətəli döşək üstündə oturub, yastığa dirsəklənib, çubuq çəkə-çəkə qonaqlarını gözləyirdi. Hümmətəli neçə il idi ki, yaşadığı Meşəli və ətraf kəndlərə kəndxuda seçilərək yazıq kəndlilərin başına min bəla gətirirdi. Bu hərif, qara damlarda, ağac daxmalarda yaşayan kəndliləri hökumət verkisi adına soyaraq özü üçün böyük dövlət və bir də ağ daşdan bina olunmuş ikimərtəbəli ev düzəltmişdi. Rüşvətxor çar mə’murları seçki zamanı onun tərəfini saxladıqları üçün, məzlum kəndlilər hər iki qüvvədən qorxaraq Hümmətəlinin ziddinə getməyə cür’ət edə bilməzdilər, o da kəndxuda seçilərək hökmranlığını sürərdi. Son zamanlarda qonşu kənddə yaşayan Xankişi dövlətlənmişdi. Seçki zamanında Hümmətəli ilə mübarizə aparırdı. Xankişinin axırda ona qalib gəlməsini Hümmətəli hiss edirdi. Çox çəkişmədən sonra Hümmətəli bu fikrə gəlmişdi ki, onunla qohumlaşıb öz tərəfinə çəksin. Bu yolda xeyli tələlər quraraq axırda məramına nail oldu. Belə ki, Hümmətəlinin qardaşı qızı Məlahət, Xankişinin oğlu Qaraoğlana, bu gün nişanlanacaqdı. Hümmətəlinin övladı olmamışdı, bunun səbəbini arvadı Xədicədən görərək onun üstə yeni arvad almışdı. Lakin ondan da övladı olmadı, buna Xədicə artıq şad idi, çünki illəti ərində görürdü. O idi ki, künüsü ilə yola getməyərək axırda onu boşatmağa müvəffəq olmuşdu. Hümmətəlinin qardaşı Səfdərin də Məlahətdən başqa övladı olmamışdı. Atası, Məlahəti çox istərdi və azadə böyüdərdi. Məlahət səkkiz yaşına çatdıqda atası vəfat etdi. Hümmətəli Məlahəti öz evinə gətirərək, onun malına və ixtiyarına sahib oldu, yazıq uşağın o gündən də müsibətləri başlandı. Sonsuz Xədicə ilk günlərindən Məlahəti sevmədi. Bu gözəl və sağlam qızçığazı görməyə belə gözü yox idi. Heç bir şey üstə onu danlardı, deyərdi. Qıvrıcıq və topuqlarına qədər sallanan saçları da biçarə qızın başına bir bəla kəsilmişdi. Xədicənin hər bəhanəsi qurtardıqda: – Gəl başını darayım, – deyə Məlahətin o gözəl saçlarını daraq dişlərində qıraraq topa-topa yerə atardı. Hümmətəliyə gəldikdə Məlahət qorxudan onun ətrafına belə dolanmazdı, yoldaşları ilə gəzməyi, oynamağı əmisi ona qadağan etmişdi. Bu isə azadə yaşamış qızçığaza danlanmaqdan, döyülməkdən tə’sir edirdi. Yavaş-yavaş qonaqlar toplanmağa başlamışdı. Hümmətəli xeyli mehriban onlarla salamlaşaraq, hər kəsə oturmağa yer göstərirdi. Lakin kəndlilər harada oturmağı gözəlcə bilirdilər. Döşəklər dövlətlilər, ruhanilər üçün qoyulmuşdu... Cənnətəli: – Hümmətəlidən başqa kəndxuda olmağa kim layiqdir? O kişi neçə ildir bizim zəhmətimizi çəkmiş, yenə də çəkməlidir. Hümmətəli özünü bicliyə vurub dedi: – Xeyr, daha mən yorulmuşam, bəsdir, başqasını seçək ki, necə əziyyətli vəzifə olduğunu bilsin. Hökumət verkisi üstə məndən rəncidə olursunuz, onu bilmirsiniz ki, təyçülərin vaxtlı-vaxtında toplanıb xəzinəyə verilməsini hökumət məndən tələb edir... Mən bir hökumət quluyam, əmrə tabeyəm, mənə buyururlar, mən də sizdən tələb edirəm. – Doğrudur, doğrudur, – deyə kəndlilər təsdiq etdilər. Qara Hüseyn əlavə etdi: – Canım, bir sözlə, dinmə, ver. Bu sözə kəndlilər gülüşdülər, Hümmətəli bu cür tülkülüklə kəndlilərin rə’yini ələ alırdı. Xankişinin və dəstəsinin gec gəlməsi Hümmətəlini təşvişə salırdı. Qorxurdu ki, Xankişi fikrini dəyişsin, yenə ona düşmən olsun. Bu halda darvaza açıldı, Xankişi adam-ları ilə həyətə daxil oldu, Hümmətəli cəld qalxaraq onlarla salamlaşdı. – Xoş gəlmisiniz, buyurun, – deyə onlara yuxarı başda yer göstərdi. Qonaqlar oturdular. Söhbət təzələndi. Bir azdan sonra süfrə salındı, xörək ortaya gəldi. Təamdan sonra çay və şirin meydana gəldi. Əsil mətləb açıldı. Kəndlilər bu xeyir işi alqışlayaraq anladılar ki, Hümmətəlinin çəngindən qurtarmaq zamanı hələ gəlməmiş. Qonaqlar dağıldıqdan sonra, Xankişi Hümmətəli ilə otağa daxil oldu. – Qızımı göstərin, görüm neçə qızdır? – deyə Xankişi soruşdu. On yaşında gəlin meydana gəldi. – Pəh, pəh, maşallah nə köyçək qızdır, – deyə Xankişi Məlahətin alnından öpdü. Sonra bir üzük çıxarıb onun incə barmağına taxdı. Əhvalatdan xəbərsiz qız, Xankişiyə baxaraq sanki soruşurdu: – Bu nə oyuncaqdır? Xankişi xudahafiz edərək dedi: – Qızım, salamat qal, səni qoca baban bəzəkli-düzəkli başı üstə saxlayacaqdır. Bu hadisədən iki il keçdi. Xədicənin Məlahətə etdiyi zülm getdikcə artırdı. Əmisinə gəldikdə, o da Məlahətə başqa cür əziyyət verirdi. Həyətdən kənara çıxmağa izin vermirdi. Qonşuya, ya başqa bir yerə getmək lazım gəldikdə başına çadra örtərdi. Həmişə əmisindən bu sözü eşidərdi: – Unutma ki, sən Qaraoğlana nişanlısan, özünü elə ismətli dolandır ki, nə mən, nə də adaxlın xəcalət çəksin. Yoxsa səni öz əllərimlə boğub öldürərəm. Qaraoğlan adı gəldikdə yazıq uşağın bədəninə titrətmə çökürdü. O saat Qaraoğlanın vəhiməli, pırtlaq gözləri və çapıq surəti gözlərinin önündə dururdu. Məlahət, Xədicənin və əmisinin min cür əziyyətinə razı olurdu. Lakin gələcəkdə Qaraoğlana arvad olmağını beyninə sığışdıra bilmirdi. Uzun gecələri, biçarə qız göz yaşı tökərək vəhimə içində keçirirdi. Gah özünü yuxuda qaranlıq ormanda heybətli bir ayı qucağında görürdü. Sonra ayı Qaraoğlana dönürdü, gah da özünü havada yırtıcı qartal caynağında görürdü. Bu da sonra dönüb Qaraoğlan olurdu. Qonşuları Piri babanın nağıllarının sonunda gözəl qızları heybətli divlər çəngəsindən qəhrəman mələkzadalar xilas edərdi. Balaca Məlahət də öz qurtuluşunu elə şahzadələrdən gözləyirdi. Lakin minlərcə məlahətləri divlərin çəngəsindən xilas edən mələkzadalar deyil, Böyük Oktyabr inqilabı oldu. Kəndliləri soymağa adət etmiş Hümmətəli, Şura höküməti zamanında quzu çildinə girərək, min hiylə qurdusa da kəndlilər onu heç bir yerə seçmədilər. Axırda yenə bir seçki zamanı bir neçə kəndliyə rüşvət və’d etdiyinin üstü açılaraq, bilmərrə seçmək və seçilmək hüququndan məhrum olundu. Mə’yus qalmış Hümmətəliyə təsəlli verəcək bir şey vardısa, o da özü kimi, Şura höküməti düşməni və öz həmməsləki Xankişinin də seçki hüququ əlindən alınması idi. Bu iki hərifin Şura hökumətini görməyə gözləri yox idi. Lakin zahirdə özlərini hökumət tərəfdarı göstərirdilər. Yeri gəldikdə deyirdilər: – Şükürlər olsun ki, zülmkar çar höküməti məhv oldu, indi hökumət biz işçi və kəndlilərindir: Lakin kənddəki füqəra komitəsi bu iki hərifi gözəlcə tanıyırdı... Onları qabaqlayaraq dinc, farağat oturmalarını əmr etmişdi. Əks surətdə hər ikisinin sürgün olacağını xəbər vermişdi. Şura höküməti bərpa olunduğu gündən balaca Məlahətin də yaşayışı dəyişilərək bir bayram içərisində keçirdi. Buna ümdə səbəb İsmət xanım idi. Belə ki, Hümmətəlinin evində qadınlar klubu açılmışdı. Klub qadınlar arasında savadsızlığı ləğv etmək kursu açmışdı. Bu kursa İsmət xanım müdir tə’yin olunmuşdu. İsmət xanım Hümmətəlinin evində mənzil edərək Məlahəti öz qanadı altına almışdı. Onu kursdan əlavə, öz otağında xüsusi oxudurdu. Kiçik vaxtında ana məhəbbətindən məhrum qalmış uşaq, həqiqi ana məhəbbətini İsmət xanımda tapmışdı. İsmət xanım Məlahətin nişanlı olduğunu bilib, bu işi pozmuşdu. Məlahət buna artığca şad idi. Evin alt mərtəbəsində iki qaranlıq otağa soxulmuş Hümmətəli və Xədicə İsmət xanımın böyük düşmənləri idi, lakin ona bir şey etməyi bacarmırdılar. Məlahət az bir zamanda savadsızlığını ləğv edərək başqa talibələri ötüb keçmişdi. İsmət xanım uşağın belə zəka və sə’yini görərək, onu darülmüəlliminə hazırlayırdı. Buna da Hümmətəli razı deyildi. – Kəndli qızına oxumaq yaramaz. Oxumuş qız ayağı çarıqlı kəndliyə ərə getməz, – deyə Hümmətəli şikayətlənərdi. Lakin İsmət xanım onun sözünə əhəmiyyət verməzdi. Məlahət İsmət xanımın tərbiyəsi altında böyüyərək on beş yaşına çatdı. Bu gözəl qızı almaq çox cavan oğlanın fikrindən keçirdi, lakin hökumətdən qaçaq düşən Qaraoğlandan qorxaraq heç kəs cür’ət edib Məlahətə elçi düşə bilmirdi. Bir il əvvəl nəşrə başlanmış «Şərq qadını»nı oxuyub artıq maraqlanardı. İsmət xanım Məlahətin bu jurnala olan həvəs və məhəbbətini görüb dedi: – Məlahət, nə üçün sən də başqa kənd qızları kimi sevgili jurnalına müxbirə olmursan? – Qorxuram yazdığımı çap etməsinlər, – deyə Məlahət cavab verdi. – Nə üçün çap etmirlər? Əhəmiyyətli bir şey yazarsan, çap edərlər. Gələcək nömrə, jurnalın iki illiyi münasibəti ilə buraxılacaqdır. Sən də bir şey yaz, göndər... Bu söz İsmət xanımın yadından çıxıb getmişdi, lakin Məlahət o gündən rahat ola bilmirdi. Həmişə fikir edirdi ki, nə yazsın və İsmət xanımdan da soruşmaq istəmirdi, çünki fikri məqaləsi çap olunursa sevgili müəlliməsinə göstərərək, onu şad etmək idi. Çox fikirdən sonra Məlahət jurnala bir təbriknamə yazıb göndərdi. İndi öz «Şərq qadını»nın bayram nömrəsini səbirsizliklə gözləyirdi. Bir gün günəş qüruba enən zaman Məlahət İsmət xanımla cavanlar klubundan evlərinə qayıdırdı. Yol uzunu, İsmət xanım onu gələn il darülmüəlliminə aparacağından söyləyirdi. Məlahət buna bir tərəfdən şad, o biri tərəfdən qəmkin idi. Şad idi ki, darülmüəlliminə kirib oxuyacaqdı və axırda müəllimə olacaqdı. Qəmkinliyinə səbəb sevgili müəlliməsindən ayrılacağı idi. Belə şirin söhbət etdikləri zaman qəflətən yapıncıya bürünmüş bir atlı onların önünə çıxdı. Məlahət onun üzünü gördükdə qışqırdı: – Qaraoğlan! Qadınlar bir şey edincə, Qaraoğlan alıcı quş kimi Məlahətin üstünü aldı. At üstündən əyilib onu qucağına çəkdi və ildırım kimi götürüldü. Xof və heyrətdə qalmış İsmət xanım sanki yuxuda idi, indi ayıldı. Qaçaraq özünü milis müdiri Heydərqulunun idarəsinə saldı, vəqəni ona söylədi. – Qorxmayın, İsmət xanım, bu saat Məlahəti burda görərsiniz, – deyərək Heydərqulu üç milislə bərabər atlanıb, çaparaq yola düşdü. Qaraoğlanın fikri dağı aşıb meşədə gizlənmək idi. Kənddən xeyli uzaqlaşaraq atının başını yığdı. O, fikir edirdi ki, bu təzliklə onun arxasına düşən olmayacaqdır. Atını da yormurdu ki, daha çıxa bilsin. Qaraoğlan dağın ətəyinə çatdıqda Heydərqulu və milislər bir güllə fasiləsincə ona yaxınlaşdılar. Atışma başlandı. Qaraoğlan onlara cavab verə bilmirdi, çünki qucağındakı Məlahət ona mane olurdu. Ona görə Məlahəti atdan yerə ataraq tüfəngini boynundan çıxartdı. Məlahət fürsət taparaq milislərə tərəf qaçmağa başladı. Bunu gördükdə Qaraoğlan birinci gülləsini ona boşaltdı. Binəva qız yerə sərildi. Heydərqulunun gülləsi də Qaraoğlanı atdan yerə saldı. Heydərqulu Məlahətə çataraq atdan düşdü. Məlahət zarıldayırdı. Heydərqulu onun yarasını bağladı. – Qorxma, bacım, yaran ağır yara deyil, bir az zamanda sağalıb ayağa duracaqsan. İntiqamını Qaraoğlandan almışam. Biz onu çoxdan axtarırdıq, axır cəzasını aldı. Heydərqulunun əmri ilə milislər Qaraoğlanın meyidini öz atına sarıdılar. Məlahəti də Heydərqulunun qucağına qoydular, yola düşdülər. Gecədən saat yarım keçmiş milis idarəsinə varid oldular. İsmət xanım Məlahəti belə halda gördükdə nalə etməyə başladı. – İsmət xanım, qorxmayın, qızın yarası zərərli yara deyil, tez sağalacaqdır. Doktor da Məlahətin yarasını qorxulu tanımadı. Lakin onu qorxuya salan başqa bir azar idi, belə ki, götürülüb qaçırılan zaman Məlahətə bərk soyuq dəymişdi. Doktor onda zatülcənb gördü. İsmət xanım Xədicəyə ümid bağlamayaraq, xəstəni öz otağına gətirmişdi. Vaxtının çoxunu Məlahətə sərf edirdi. Vaxtlı-vaxtında dərmanını verib, xörəyini hazır edirdi. Məlahətin azarı getdikcə şiddətlənirdi. Doktor bir gün Məlahətə baxdıqda dedi: – Əgər xəstə bu gecə azarın zərbinə davam edərsə, sağalmağına böyük ümid vardır. O idi ki, İsmət xanım hər işini atıb, Məlahətin yanından əl çəkmirdi. Axşam düşdükdə xəstənin qızdırması artmağa başladı. Gecə yarı olduqda qırx dərəcəyə qədər qalxdı. Məlahət böhran içində sayıqlayırdı: – «Şərq qadını…» «Nə üçün yox…» «Təbrik edirəm» Bu sözlərdən İsmət xanım anladı ki, Məlahət «Şərq qadını» jurnalına məqalə yazıb göndərmiş, indi onun intizarını çəkir. İsmət xanımın yadına düşdü ki, bu səhər şö’bəyə qəzetlərlə bərabər «Şərq qadını» jurnalı da gəlmiş, cəld qalxıb onu gətirdi və titrək əlləri ilə vərəqləri kəsdi. Jurnalın son səhifəsində, təbriknamələr sırasında belə bir təbrik oxudu: – «Şərq qadını» jurnalına!.. «Ey Böyük Oktyabr inqilabının altun qızı, hörmətli «Şərq qadını»! Əsrlərcə yumulan mə’sum gözlərimizi indi iki ildir ki, sən açdın… Mənbəyindən doğan işıqlar Azərbaycanın ən uzaq və ən qaranlıq bucaqlarını belə şö’ləvər edir…: Qaranlıqdan çıxartdığın mənim kimi kəndli qızları, hamı səni alqışlar… Budur mən də qəlbimin saf və səmimiyyətləri ilə ikiilliyini təbrik edirəm. Yaşa və Şərq qızını hürriyyətlə yaşat! İmza: kəndli qızı Məlahət». İsmət xanım bunu oxuduqda ixtiyarsız gözlərindən yaş tökürdü. – Qızım, gözlərini aç, bax budur sevimli «Şərq qadını»nda təbriknamən çap olunmuş. Məlahət qan ilə dolmuş gözlərini açdı. İsmət xanım jurnalı ona göstərərək təbriki oxudu. İsmət xanım təbriknaməni oxuduqca Məlahətin solğun dodaqları təbəssüm edib ölümün ağır pəncələri altında didilərək dərin bir köks çəkməsi ilə həyatını bitirdi. * * * Sona xala ...On doqquzuncu ildə, mayın axırında, yay tə’tili münasibətilə Bakıdan vətənə qayıdırdım. Bir neçə ildən bəri ayrıldığım qohum-əqrəbam ilə tez görüşmək arzusu, Kiçik Qafqaz dağları başında yayılmış gözəl ab-havalı və mənzərəli «Ş» şəhərini yenidən bir də görmək şövqü mənə isti yolun əziyyətini unutdururdu. Günəş dağlar arxasına keçərək qayıb olduqda mən də şəhərə varid oldum. Səhər saat doqquzda Sona xalanın qapısını döydüm. Sona xala qapını açdı. Məni görcək boynuma sarıldı. – Xoş gəlmisən, oğlum, nə əcəb bizi yad etdin? Buyur, buyur, – deyə məni içəriyə saldı. – Bəşir evdədirmi? – Xeyr, bazara gedibdir, bu saat gələr. De görüm, çayı harada içəcəksən? Bağçada, ya balkonda? – Sona xala, zəhmət çəkmə, çay içmişəm. – Onda sən sevgili bağçana buyur, mən də bu saat gəlirəm. Bunu deyərək, Sona xala otağa girdi. Mən də bağçaya getdim. Həqiqət bu bağçanı mən çox sevirdim. Bu gözəl bağçanı bir qədər seyr etdikdən sonra Yasəmən xiyabanında qoyulmuş skamyada oturdum. Sona xala yalan, yaltaqlıq, alçaqlıq sevməz, sağlam, erkək təbiətli, uca qamətli, iri cəsədli bir qadın idi. Hər kəsin çirkin əməlini şax üzünə deyərdi. Bunun belə xasiyyətini bilib, ondan çəkinərdilər. Sona xalanın Bəşirdən başqa övladı olmamışdı. Bu tək oğluna nəhayət dərəcədə məhəbbət bağlamışdı. Sona xalanın bircə dərdi vardı, o da oğlunu evləndirmək idi. Bəşir isə bu işdən boyun qaçırırdı, çünki orta təhsil görmüş bir cavan, oxumamış qız almaq istəmirdi. Oxumuş qız da o zaman yox idi. Sona xala əlində bir podnos, içində bir stəkan çay, mürəbbə, qaymaq, yağ, yağlı fətir, qolunda süfrə bağçaya daxil olaraq, şüşəbənd otaqda masaya süfrə salıb məni oraya təklif etdi. – Ye, oğlum, naharımız bir az keç olacaqdır. Bəşir göndərmişəm bazardan turac alsın, plov bişirəcəyəm. Ona kimi ac qala bilməzsən. Burada Sona xala öz yaşayışından söhbət açıb, bu çağaçan Bəşirin evlənməməsinin ondan ötrü böyük bir dərd olduğunu da yanıqlı-yanıqlı söylədi. – Yaxşı, Bəşir indi nə bəhanə gətirir, daha ali məktəb təhsilindən əl çəkdi ki. – Həmin dediyini yenə deyir: mən oxumuş, açıq gəzən azərbaycanlı qızı alacağam. Mən belə qızı haradan tapım? Mollanın qorxusundan hansı müsəlman cür’ət edib qızını oxuda bilər? Hələ açıq gəzmək kənarda qalsın… Bu ildən də Bəşir bir söz araya atmış, deyir: mən yeni «peyğəmbərin zühurunu gözləyirəm, o gələr, müsəlman qadınlarının çadralarını başlarından atar, onlara oxumağı əmr edər, hüququnu ərkəklərlə bərabər edər, onda mən də özüm üçün qız bəyənib sevərəm, alaram. Buna biz arvadlar deyərik: «Ölmə, eşşəyim, ölmə, yaz gələr, yonca bitər». Bu halda qapı döyüldü. Sona xala cəld ayağa qalxaraq: – Yəqin Bəşirdir. Mənim başım plov bişirməyə qarışacaqdır, sən çalış onu yola gətir. – Bunu deyərək Sona xala getdi. Bəşir mənim adımı eşitcək qaçaraq yanıma gəldi. Öpüşdük, görüşdük. – Nə gözəl oldu gəldin, məktubundan belə görünürdü ki, yayda müalicə üçün sulara gedəcəksən. Bu xəbərdən çox mə’yus olmuşdum. Bilmirdim bu yay nə təvr keçirəcəyəm. Bəşirin solğun bənizinə baxdıqda dedim: – Əzizim, sənin də sular müalicəsinə ehtiyacın vardır. Bəşir gülümsünərək dedi: – Mənim azarımın dərmanı yoxdur… – Demək, yeni «peyğəmbərin» zühurunu gözləməli. Bəşir bunu eşitcək əvvəl təəccüblə üzümə baxdı, sonra güldü. – Görünür anamla uzunca söhbət etmisən, – dedi. – Bəli, özün də bilirsən nə barədə, hər hiyləni işlədib, indi də zavallı qadını yeni «peyğəmbərin» zühuru ilə aldadırsan. Bəşir dedi: – Bu fikir mənim deyil, bu günlərdə burada görüşdüyüm səyahətçi bir almanın düşüncəsidir; belə ki, bir gün dağın başında oturub dəhşətli qayalarımıza və onların arasından şaqqıltı ilə axan çaylara tamaşa edirdim. Bir də gördüm yanımda səyahətçi libasında bir şəxs durbin ilə qayanın döşündəki əski imarətə baxır. Bir qədər baxdıqdan sonra üzünü mənə tərəf çevirib azərbaycanca soruşdu: – Bu əski imarətin tarixini bilirsinizmi? Kim tərəfindən bina olmuş? Oraya getməyə yol varmı? Mən onun tarixini söylədim və səyyahı oraya apardım. Mənimlə dost oldu. Ömrünün çoxunu Şərq aləminin səyahətində keçirmişmiş. Mənə çox şeylər söylədi. Onu da hər şeydən artıq heyrət və dəhşətə salan Şərq qadınının cəhalət zülmətində boğularaq, bəşər hüququndan məhrum qalması idi. Səyahətçi deyirdi: – Gənc dostum, bütün millətlər öz tarixində cəhalət dövrünü sürmüş. İndi də vəhşi halında yaşayan bir çox tayfalar var, lakin heç bir millət öz qadınını islam qadını kimi torbaya salıb günəşin işığından məhrum etməmişdir. Mənçə hürr yaranmış Şərq qadınını bu haldan xilas etməyə yeni bir peyğəmbər zühuru lazımdır. İndi, əzizim, eşitdin ki, bu mənim hiyləm deyil, alman alimin fikridir. Bu söhbətdən sonra evlənmək məsələsinin nə qədər çətin olduğu yenə də araya gəldi. Mən dedim: – Nümunə üçün özündən başla, bir cavan qız al, tərbiyə ver, çadrasını at, özünlə açıq gəzdir. Bilirəm, çox çətinliklərə düçar olacaqsan, lakin davam etmək lazımdır. Bəşir bir qədər fikirdən sonra dedi: – Məsləhətin bəd deyil, ağlıma yatır, anam da məni rahat qoymur. Qoy sən deyən olsun, görək axırı nə göstərər. Bu halda Sona xala gəldi. Suallı nəzərlə üzümə baxdı. Mən dedim: – Sona xala, oğlunu yola gətirmişəm. De görüm, mənə nə xələt verəcəksən? – Hər nə istəsən, oğlum, qorxuram Bəşir sözündən qaça. – Heç vaxt qaça bilməz, burada ikilikdə qət etmişik. Sənə söz verirəm ki, bu yay Bəşirin toyunu etməmiş buradan getməyim. Arxayın ol, Bəşir, bu işə razısanmı? – Razıyam. – Sona xala, daha uzağa qoymaq lazım deyil. Sabahdan qız axtarmağa başlarsan. – Nə çoxdur qız, hansı bir bəyin, dövlətli tacirin qapısına getsəm, çox şadlıqla məni qəbul edəcəklər. Bəşir dedi: – Ana, mənim də şərtim var, mənə nə bəy və nə də dövlətli tacir qızı lazım deyil, arayıb bir kasıb qızı taparsan. Arxasız olsa daha münasibdir, çünki fikrim onu oxudub, tərbiyə verib açıq gəzdirməkdir. Hərgah bu fikrə mənimlə şəriksənsə, işə başla, yoxsa heç kəsin qapısına getmə. Sona xala dedi: – Bu əmrini çox şadlıqla qəbul edirəm, oğlum, mənə dövlət lazım deyil. Arvadını açıq saxlayacaqsan ona da bir sözüm ola bilməz. Sonra üzünü mənə tutub dedi: – Mənim bu şadlığıma səbəb sən oldun, oğlum, ölənə kimi yadımdan çıxartmaram. Həmin yay Sona xala arzusuna çatdı. On səkkiz yaşlı, həlim təbiətli gözəl bir gəlin qaynanası oldu. Bəşir də gənc arvadını özü oxutmağa və tərbiyə verməyə məşğul olaraq, yeni bir həyat keçirməyə başladı. Hər dəfə məni gördükdə arvadının oxumağa olan həvəsindən, səy’indən, zəkasından, hər şeyi tez görüb götürməsindən söylərdi və atəşli deyərdi: – Milyonlarca belə zəkaları dörd divar içərisində salaraq, hənuz açılmamış göncə kimi saralıb-soldurub qəbrə göndərən insanlara lə’nət və nifrət etməyə haqlı deyilmiyəm? Bax, keçən cümə Süreyyanı şəhərin erməni hissəsinə gəzməyə aparmışdım. Zavallı qadın burada doğulub, on yeddi il yaşadığı halda şəhərin bu hissəsini indiyə qədər görmədiyini mənə söylədi. Avqustun axırında bu bəxtiyar ailə ilə əlvida edərək, Bakıya qayıtdım. Hər on-on iki gündən bir Bəşirdən məktub alırdım. O, gənc arvadının dərslərində hər anda irəliləməsindən, gələn il onun gözlərini açıb mə’lumatını artırmaq üçün səyahətə aparmaq fikrindən, özünün və anasının Süreyyadan artıqca razı olmalarından yazırdı. Ara-sıra arvadını açıq gəzdirmək səbəbinə avam camaat tərəfindən onlara edilən əziyyəti də qeyd edirdi. Get-gedə Bəşirin məktubları bir şikayətnaməyə dönürdü. Avam camaat tərəfindən onların üzərinə açılan mübarizəyə bir daha davam etməyəcəyini və artıq dərəcədə əsəbiləşdiyini mə’lum edirdi. Son məktubunda: – Qışın çıxmasını gözləyirəm ki, arvadımı götürüb başqa vilayətə gedim, – deyə şikayətlənirdi. Axırda Bəşirin məktubu bilmərrə kəsildi. Mən fikir etdim ki, Bəşir baharı gözləməyib başqa yerə köçmüş, lakin gələn faciəli xəbər məni mə’yus və pərişan etdi. Belə ki, bir gecə Bəşir arvadı ilə şəhərin Avropa hissəsində düzəldilmiş müsamirədən qayıtdıqları zaman iki cahil cavana rast gəlirlər. Cavanlar nalayiq sözlərlə Bəşirin arvadına sataşmağa başlayırlar, axırda: – Bu yava matışqanı haraya aparırsan, qoy bir qədər biz ilə gəzsin, – deyə onların önünü alırlar. Bəşir buna səbir etməyib qovğa edir. Süreyya qəşş edib yerə düşür. Cahillər isə biçarə Bəşiri xəncər ilə öldürüb qaçırlar. Şuralaşmış qırmızı Azərbaycan, sosialist inqilabının ildönümünü təntənəli surətdə bayram edirdi. Neft paytaxtı Bakı adi boz libasını tərk edərək, zinətli al donunu geymişdi. Evlər, balkonlar, gəmilər həmısı qırmızı bayraq və qiymətli xalılar ilə bəzənmişdi. Hər yan gülşəndə lalələrtək qızarırdı. Saat 8-dən başlanmış ittifaqlar öz bayraqları altında, başda musiqi dəstələri nizamla hürriyyət meydanına tərəf yeriş edirdilər. Bu sel kimi axan müxtəlif dəstələr sırasında hamının nəzərini özünə cəlb edən Azərbaycan qadınları dəstəsi idi. Bu dəstəni təşkil edən üzvlərinin kimisi yenicə çadrasını atmışdı, kimisi hələ buna cür’ət etməmişdi. Kiminin üzündə şadlıq və cür’ət, kimisində qorxu və heyrət görünürdü. İctimai işlərə yenicə qədəm qoymuş bu qadınlar dəstəsinin başında duran bayraqdar, uçaboylu, irikövdəli, sadə milli libaslı qoca bir qadın idi. Xeyli qayda və nizam ilə dəstəni aparırdı. Bizim dəstə bu qadınlar dəstəsi arxasınca gedirdi. Qadının yerişi, ə’zasının hərəkəti mənə tanış gəlirdi. Bu vaxt qadın üzünü çevirərək: – Geridə qalma, nizamı pozma, cərgəni düzəlt, – deyə uca səslə komanda etdi. Qadının üzünü gördükdə Sona xala olduğunu bildim və onun keçmiş faciəli həyatı yenidən xatırımdan birər-birər gəlib keçdi. Bəşirin faciəli vəfatından üç ay keçdikdən sonra arvadı Süreyya uşaq düşərkən vəfat edir, bu isə Sona xalaya yeni bir dağ olur. Biçarə qadın bu hadisədən sonra, yenicə dünyaya gəlmiş qız nəvəsini götürüb başqa qəzada yaşayan qohumukilə köçür. O zamandan bəri Sona xaladan xəbərim yox idi. İndi onunla təzcə görüşməyə ürəyim tələsirdi. Dar küçələrə gəldikdə dəstələr öz hərəkətlərini yatırmağa məcbur olurdular. Bu zaman maskalar geymiş aktyorlar, mənhus çar mə’murlarını, ruhaniləri, bəy, xanları, burjuyları təqlid edərək oyun çıxarıb adamları güldürürdülər. İttifaqən aktyorların avtomobili qadınlar dəstəsi müqabilində dayanmışdı. Molla rolunu oynayan aktyor Sona xalaya sataşmaq məqsədilə: – A qoca qarı, heç həya etmirsən ki, üzünü açıb bu naməhrəm kişilərə göstərirsən, o əlindəki al bayraq cəhənnəmdə bir qızıl ilan olub, səni müdam sancacaqdır… – deyə zarafat etməyə başladı. – Kəs səsini, qoca kaftar, siz mollaların zülmündən biz qadınlar, o cəhənnəmi burada çəkmişik, ixtiyarınız mənim əlimdə olsaydı, hamınızı toplayıb bu Kaspi dənizinə atardım! – Bunu deyib Sona xala bayrağını uzadıb mollanın əmmaməsini yerə saldı. Hər tərəfdən qəhqəhələr uçaldı. – Bu cür’ətli qarı kimdir? – deyə suallar verilirdi. – Bu bizim Sona xalamızdır, – deyə qadınlar fəxr ilə cavab verirdilər. Hürriyyət meydanında, 26 Kommunar qəbirləri yanındakı rəsm-keçiddən sonra nitqlər başlandı. Nitqlər bitdikdən sonra dəstələr yenə də nizam ilə müəyyən yerlərinə tərəf yeriş etməyə üz qoydular. Mən xəbər tutdum ki, Sona xala axşam qadınlar klubunda tərtib olunmuş yığıncaqda olacaqdır. Axşam olduqda Sona xala ilə görüşmək məqsədilə qadınlar klubuna getdim. Salona daxil olduqda Sona xalanı kürsüdə nitq söyləyən gördüm. Sona xala deyirdi: – Bacılar! Sözümü qurtararaq deyirəm: biz indiyə kimi barama içində dustaq yatan ipəkqurduna bənzəyirdik. O əlsiz-ayaqsız, gözsüz qurda topal deyərlər. Axırda o topal qanadlanıb pərvanə olur, baramanı deşib işığa çıxır. Biz dilsiz, ağızsız topalları da, əsarət zəncirini qırıb işıqlığa çıxaran Oktyabr inqilabı yaşasın, bir də yaşasın! Sürəkli alqışlar ilə Sona xala kürsüdən endi. Mən onunla görüşdüm, dərdini mənə söylədi. Axırda bir ah çəkərək dedi: – Kaş oğlum, Bəşir sağ olaydı, bu azadə qadınları görəydi. * * * Zarafat Şaki qırx yaşlı bir aktyor idi. 15 yaşından başlamış könüllü sifətilə teatrlarda, müsamirələrdə iştirak etmişdi və hər növ əziyyətə qatlaşıb indi 25 illik səy’ və zəhmətilə iqtidarlı bir aktyor olmuşdu. Yoldaşları Şakinin xatirini istərdilər, onunla zarafat etməyi sevərdilər. Lakin Şaki son zamanlarda çox əsəbi olduğuna görə zarafatdan xoşu gəlməzdi, incıyərdi. Yoldaşları isə, buna baxmayaraq zarafatlarını daha da şiddətləndirirdilər. Şaki nənəsi ilə bərabər bir balaca otaqda yaşayırdı. Püstə nənə 70 yaşlı bir qarı idi. Uşaqlıqdan yetim qalmış nəvəsi Şakini bəsləyib böyütmüşdü. O, Şakini çox istərdi. Yalnız bircə narazılığı Şakinin aktyorluq etməsindən idi. Dindar qarı çox səy’ etdi ki, nəvəsini bu işdən daşındırsın, ancaq bacarmadı. Bu əməl üstə Şakinin axirətdə cəhənnəmdə yanmasına bərk inanmışdı, ona görə məhərrəmlikdə tə’kiyə saxlardı, ildə bir ay əvəzinə üç ay oruc tutardı. Məscidə, pirə, seyidə nəzir edərdi ki, bəlkə allah onun təqsirindən keçə. Püstə nənə mətbəxdə yatardı. Hər gecə Şaki teatrdan gələnə kimi ayıq qalıb, onun yeməyini hazır edərdi, sonra özü rahat olardı. Axır vaxtlar Şaki yuxudan qalxıb öz-özünə danışardı, gözlərinə dürlü-dürlü şəkillər görünür qışqırardı. Bu zamanlar Püstə nənə otağa gəlib deyərdi: – Görürsən? Bax, allahın qəzəbi səni tutmuş, tövbə elə, yola gəl, bu şeytan sənətini burax. – Nənə, get, rahat ol. Mənə heç zad olmamış, mən öz rolumu öyrənirəm. Qışqırmağıma fikir vermə. Belə sözlərlə Şaki Püstə nənəni sakit edərdi. Püstə nənənin tərbiyəsi altında böyümüş Şaki mövhumatdan hələ büsbütün özünü xilas edə bilməmişdi. Bunu aktyor yoldaşları bilirdilər. Bir dəfə Şaki teatrda olduğu zaman yoldaşları zarafat üçün qəfəs içində bir papağanı (tutuquşu) gətirib onun otağında gizlədirlər. Şaki gecəyarısı mənzilinə gəlir. Püstə nənənin yemək hazır etdiyini görüb deyir: – Nənə, heç zad yeməyəcəyəm, sən get rahat ol, mən də yorulmuşam, tez yatacağam. Püstə nənə gedib yatır, lakin Şaki nə qədər səy’ edirsə də yata bilmir. Öz-özünə söylənməyə başlayır: – Ah, yenə bu fikir beynimi dəlir, məni bir an rahat qoymur. Mən kiməm? Nəyəm? Nə üçün yaranmışam? Axırda çürüyüb bir ovuc torpaq olmaq üçünmü? İnsana bu məşəqqət, bu əziyyət, bu cəfalar nə üçündür? Yeyərmiş, içərmiş, yatarmış, durarmış. İnsanda bu ədavət, bu rəzalət, bu kin-küdurət, bu büxl-həsəd nə üçündür? Bir neçə il ömür sürəcək insana, bu toplar, tüfənglər, nizələr, oxlar, partlayan bombalar nə üçündür? Haqq birdir əgər bu müsəlman, bu xristian, bu gəbr, yəhudi nə üçündür? Ah, bu fikir beynimi deşir, mənə bir an rahatlıq vermir. Kürreyi-ərz yarandığdan bəri tarixi-bəşər, qan, cinayət ilə tam doludur. Ey özü gizli, adı haqq, cahanda olacaqmıdır elə zaman ki, insan daha qan tökməyəcəkdir? Bu halda papağan Şakinin səsindən oyanıb bu öyrəndiyi kəlməni deyir: – Yox, yox, yox. Bunu eşitdikdə Şaki heyrət və təlaş ilə qalxır. Ürəyi elə bərk döyünür ki, səsini özü eşidir. Su tökub içir, nəhayət, başını tutaraq, otaqda dəli kimi gəzməyə başlayır. – Mən ya dəli olmuşam ki, qulağıma səs gəlir, ya da ki, həqiqətən qeybdən «yox» cavabını aldım. Demək insan qan tökməkdən ötrü yaranmış? Papağan: – bəli, bəli – deyə qışqırır. Bunu eşitdikdə xəstə aktyor həqiqi dəli kimi elə bir dəhşətli qəhqəhə çəkir ki, bütün qonşuları yuxudan oyadır. Sonra yerə yıxılır, ürəyi gedir. Püstə nənə bu səsdən diksinib yerindən qalxır və cəld özünü otağa atır. Şakini yerə sərilmiş görüb qışqırıq salır. Qonşular onun harayına cəm olurlar və çox səy’dən sonra Şakini özünə gətirirlər. * * * Müalicə Mənim rəfiqim hər cəhətdən yaxşı bir insandır, lakin atalarımız: «Eyibsiz gözəl olmaz» demişdir. Mənim də rəfiqimin bircə eyibi vardır, o da qayət əsəbidir. Əslinə baxsan, bu da eyib deyil, modalı bir xəstəlikdir. İlk baharın sonunda rəfiqim təbiblərdən bir konsilium düzəltdirərək, xəstəliyinə çarə diləmiş. Həkimlər ona belə bir müalicə təklif etmişlər: «Bu üç ay yayı gözəl ab-havalı və az şənlikli bir kənd tapıb orada yaşamağı sizə məsləhət görürük. Bilmərrə oxu, yazı ilə məşğul olmayaraq, vaxtında yeyib, vaxtında istirahət etməlisiniz. Ümidvarıq ki, belə bir müalicə ilə xəstəliyiniz sizdən dəf olar». Rəfiqim Azərbaycan kəndlərini bir-bir nəzərdən keçirdikdən sonra bacısı yaşadığı kənddə dayanır. Yay fəsli girdikdə bacısına məktub yazıb həkimlərin qərarını ona bildirir. Bir neçə il sevgili qardaşından ayrı düşmüş bacı, xeyli şadlıqla mə’lum edir ki: «Qardaş, durmayıb tezliklə gəlsən və özün ilə heç bir şey gətirməyəsən, çünki hər şeyimiz vardır». Bu xəbəri aldıqdan sonra rəfiqim bacısının qabaqlamasına baxmayaraq, öz adəti üzrə yorğan-döşək, purjunlu çarpayıdan tutmuş diş fırçasınadək, malakan furqonuna doldurub yola düşdü. Furqon ilə səyahət etmək ləzzətini qələmə almaqdan vaz keçirik, çünki hər bir azəri oğlunun ömründə bir dəfə də olmuş olsa, o «ləzzəti» çəkməsinə şübhə etmirik. Bundan əlavə, doğrusu, o səyahəti layiqincə təsvir etmədə özümüzü aciz görürük. Ancaq bunu əlavə etmək istəyirik ki, furqon ilə səfər edən şəxsə mənzil başına çatana kimi «sümsükut» oruc tutmağı əmr buyurmuşlardır. Danışmaq istəyənlər, lalların barmaq üsulu ilə danışmalarına bələd olmalıdırlar, çünki adi dil ilə danışdıqda elə bil dil meydana çıxır ki, onu anlayan bir dilçi bu böyük dünyada hələ tapılmamış. Rəfiqim birinci dəfə furqon ilə səfər etdiyinə görə (uşaqlıqda etdiyi səyahəti hesaba almırıq) «sümsükut»u pozub furqonçu malakan ilə danışmaq istəmiş, lakin iki kəlmə deməyə müvəffəq olmamış, o da belə surətdə: «…hıqq, van…, vay, da… üyn… yi…» Neçə ki, görürsünüz rəfiqim ancaq «İvan dayı» deyə bilmiş ki, o da furqonçunun adıdır. Rəfiqim «i» hecasını dedikdə furqon daşa toxunaraq mətləbə dəxli olmayan bir «hıqq» kəlməsi meydana çıxır. «Van» dedikdə araba yırğalanıb rəfiqimin pensnesini yerə atır, o da daş üstə düşüb parça-parça olur. Bu vaxt rəfiqimdən bir «vay» nidası çıxır. Dalınca furqon çuxura düşüb rəfiqimi yuxarı elə atır ki, biçarənin başı kibitkaya toxunub əzilir və «üy…» etməsinə səbəb olur. İndi özünüz də görürsünüz ki, «sümsükut»u pozanın cəzası nə qədər böyük imiş. Günəş dağlara enən zaman İvan dayının «avtomobili» qurultu ilə kəndə varid olur. Rəfiqimin pişvazına çıxmış bir sürü bacısı uşaqları «dayım gəldi» deyə arabanı əhatə edirlər. Rəfiqim isə furqonun içində isti paltosunu, qaloşunu geyib, şarfını boynuna dolayıb və çətri əlinə alıb xeyli vüqar ilə arabadan enir. Uşaqlar onun ətrafını əhatə edirlər. – Ay qırılmışlar, nə çoxsunuz? Sizi ürkütməsək sanamaq olmaz. – Uşaqlar gülüşürlər. – Həsən, neçə qardaşsınız? – Dayı can, bizə yeddi qardaş deyərlər. Hamımız qulluğunda hazırıq, əmrini gözləyirik. – Onda şeylərimi götürün, gedək. – Bu saat, dayı can, – deyə Həsən furqona qalxıb şeyləri bir-bir endirir. Yeddi qardaş yüklənəndən sonra furqonda rəfiqimin bir mafraş yorğan-döşəyi, çamadanı və çarpayısı qalır. – Uşaqlar, gedək, yerdə qalan şeyləri də gəlib İvan dayı ilə gətirərsiniz, – deyə rəfiqim karvanın başını çəkir. Bu vaxt rəfiqimin bacısı, yeddi yaşar qızı Gülnaz ilə darvazanın ağzında durub qardaşını gözləyirdi. Onun qorxusu bu şımarıq uşaqdan idi, çünki yeddi qardaşın bu tək bacısı və özünün son beşiyi çox əzizlənib, azada böyümüşdü. – Bax, qızım, dayın xəstədir, səs-küy sevmir, gərək bilmərrə nadinçliyi atasan. Onda dayın sənə çox şey alar, səni də sevər. Bu halda yüklü qardaşlar həyətə daxil olurlar. Gülnaz dayısını isti paltoya və şarfa bürünmüş görüb qəhqəhə ilə gülməyə başlayır. – Niyə gülürsən, a şeytan qız… – deyə rəfiqim soruşur. – Belə sənə gülürəm, qoy gedim evdən yorğan gətirim, bürün. Gülnazın bu sözlərinə gülüşürlər. Rəfiqimin bacısı onun boynuna sarılaraq: – A qardaş, Gülnaz demişkən, bu istidə nə üçün belə bürünmüsən? – Bacı, halımı heç sorma, lə’nət malakan furqonuna da, ona minənə də, yolda mənə bir qədər soyuq dəymiş və furqon da məni elə əzmiş ki, ayaq üstə durmağa taqətim yoxdur, – deyərək rəfiqim şikayətlənir. – Gəl içəri, soyun, rahat ol, qorxma buranın elə havası vardır ki, ayaqsız gələn ayaqlı qayıdır. Nə üçün özünə yük edib bir belə şey gətirmisən? Mən səni xəbərdar etməmişdimmi? – deyə bacısı soruşdu. – Ana can, dayımın şeyinin çoxu furqonda qalmış, – deyə Həsən gülür. – A bacı, özün bilirsən ki, mən çox vasvasıyam… gərək öz yorğan-döşəyimdə yatam ki, rahat olam. – Elə səni bu günə salan o deyilmi? Gəl içəri, soyun, ayaqlarını isti su ilə yuyum, rahat ol. Rəfiqim və bacısı palaz ilə döşənmiş otağa daxil olurlar. – Bax, bu otağı sənin üçün hazır etmişəm. Bir adam buraya girib-çıxmayacaqdır, uşaqların günləri bağda, bostanda keçir, qulaqların bir səs eşitməyəcəkdir, – deyə bacısı rəfiqimi arxayın edir. Rəfiqim yuyunub, çamaşırını dəyişincə, yeddi qardaş anaları ilə bir bərabər onun otağını döşəyib, purjunlu çarpayısını qururlar, rəfiqim də soyunub yerinə girir və səfərin şiddətli əziyyətindən yorğun düşdüyünə görə tezcə yuxulayır. Yeddi qardaşın anaları: – Bax, dayınız yatmış, səs olmasın, – deyə uşaqları onun otağından uzaq edir. Aradan təxminən bir saat keçmiş günəşin son zərrələri üfüqdən qaib olduqda, qızıl inək darvazanın ağzında elə bir böyürtü salır ki, sanki imdad bəkləyən bir gəmi bağırır. – Ay uşaqlar, tez qapını açıb inəyi içəri salın, yoxsa dayınız bu saat yuxudan oyanar, – deyə anaları bağırır. Uşaqlar qızıl inəyi içəri buraxıb balasını yanına salırlar ki, səsini kəssin. Əfsus ki, bu tədarük səmərəsiz qalır, çünki birinci mələməsindən rəfiqim yerindən dik atılıb qalxır və deyir: – Budur, kənd məişətinin ləzzəti başlanır. Rəfiqimin bacısı, qardaşını balkonda gəzən görüb badyada köpüklənən süd ilə içəriyə girir. – Çox yaxşı vaxtda durmusan, qardaşım, çayımız hazırdır. – Mən özüm durmamışam, bacım, sizin azançınız durğuzmuş, – deyə rəfiqim ah çəkir. Bacısı gülərək: – Sənə söz verirəm ki, sabahdan bir də o azançının səsini eşitməyəcəksən. Hər səhər-axşam sənə bu yeni sağılmış süddən verəcəyəm, içərsən, gör bir ayın ərzində kökəlib yanaqların necə lalə kimi qızaracaqdır. Bunu deyib rəfiqimin bacısı otağa girib çırağı yandırır və sonra badyanı süd ilə yerə qoyub kasa gətirməyə gedir və süddən bir qədər kasaya doldurub qardaşına uzadır ki: – Al bunu iç! – Bacı, toxda, de görüm bu südü necə sağmısan? – Bunun necəsi yoxdur ki, badyanı iki dizimin arasına qoyub inəyin əmcəklərini barmaqlarım ilə tutub aşağı çəkmişəm, süd də çeşmə kimi axıb badyaya tökülmüş. Belə ki şövqün var, səhər sağanda gəl tamaşa et. – Mən onun üçün soruşmadım, inəyin sağan vaxt döşlüyün vardımı? – Yox. – Əllərini sabun ilə yumuşdunmu? – Əllərim tərtəmiz, gül kimi, nə üçün yuyum? – Onda bacı, sənin bu südün içində bu saat milyonlarla mikroblar qarınca kimi qaynaşırlar. Mən onu içə bilmərəm, məni əfv edərsən, çünki buna həkimlər razı deyil. – A qardaş, elə həkimlərin sözünə baxıb bu günə düşmüsən, vasvası olma, ye, iç, gör necə sağalarsan. – Bacım, onlardan keçib, mənim üçün çay gətir. Səhərdən mən deyən kimi inəyi sağarsan, südü bişirərsən, mən də içərəm… Mə’lumdur ki, kənd əhli erkən yatıb erkən də yuxudan qalxmağı adət etmişdir. Odur ki, rəfiqim də şamdan sonra bu qanuna tabe olmaq istədi, lakin bir tərəfdən hələ erkən yatmağa adət etməmişdi. Digər tərəfdən də qızıl inəyin səsindən həyəcana gəlmiş əsəbləri qaydasınca rahat olmamışdı. Ona görə də təbiblərin əmrindən çıxaraq oturub bir qədər kitab mütaliəsinə məşğul oldu. Sonra soyunub, çırağı fərağət etdi və yerinə girib rahat olmaq istədi. Elə yenicə yuxuya gedirdi ki, qulağına incə, həzin bir səs gəldi. Fikir verdikdə gördü ki, səs otağın içindən gəlir. Getdikcə səs ona yaxınlaşırdı. Bir azdan sonra digər bir səs də ona qoşuldu. Bu anda rəfiqimin üzünü bir şey sancdı. O, cəld ayağa qalxıb lampanı yandırdı və onu sancan hərifi gördü. Rəfiqim şəhərdən tədarüksüz gəlməmişdi. Çamadanı açıb çunayını çıxartdı və üzünü onunla örtdü ki, hünülər ona əziyyət verməsin. – İndi, həriflər, «Şuri-şahnazı» başlayın, – deyə rəfiqim lampanı söndürüb yerinə girdi və bir azdan sonra yuxuya getdi. Bu vaxt üfüqdən ay asta-asta çıxmağa başladı. Boz köpək bunu gördükdə rəfiqimin pəncərəsi altında başını göyə qaldırıb heybətli səsi ilə ulamağa başladı. Biçarə rəfiqim hövlnak yerindən sıçrayıb qalxdı və yenə lampanı yandırdı, sonra pəncərəni açıb bağırdı: – Quduz dəymiş səsini kəs. Boz köpək pəncərədən bir qədər uzaqlaşıb yenə ulamağa başladı. Həsən dayısının səsinə oyanıb həyətə çıxdı və bir odun qapıb boz köpəyə atdı. Odun köpəyə nə təhər dəydisə heyvan özünü çardağın altına soxub uzun-uzadı zinkildəməyə başladı, axırda sakit oldu. Lakin iş-işdən keçmişdi. Boz köpəyin ulamağını eşidib, qonşu itlər də ağız-ağıza verib ulaşmağa başladılar. Rəfiqim yorğana bürünüb pəncərədən bu musiqini dinləyərək söyləyirdi: – «Bir az şənlikli bir kənd tapıb da orada bu üç ay yayı istirahət etməlisiniz ki, əsəbləriniz rahat olub möhkəmləşə». Bəli, əsəblərim möhkəmləşir, möhtərəm təbiblərim. Gecə yarıdan keçmişdi, köpəklərin səsləri kəsilmiş, kənd sükuta dalmışdı. Rəfiqim üçüncü dəfə lampanı söndürüb yerinə girdi, lakin yata bilmədi, çünki bu səfər də otağa döşənmiş xalılardan birələr yerinə daraşıb onu rahat olmağa qoymadılar. Yenə lampanı yandırıb paltarını geydi və otağda o baş-bu başa getməyə başladı. Axırda taqətdən düşüb paltarlı yerinin üstə uzandı. Yorğun bədən rahatlıq tələb edirdi. Rəfiqim nə vaxt yuxuya getdiyini də bilmədi. Sübhün tülu’unda, eyvanda keçələmiş çil xoruz oyanıb uca və zil səslə banladı: – Qu-qu-riqu. Son həyəcanı çil xoruz özünə məxsus bir tərz ilə bitirdi. İkinci «qu-qu-riqu»da rəfiqim dik atıldı. Zavallının ürəyi elə atlanırdı ki, sanki bu saat partlayacaqdır. Rəfiqim otağı aradıqda öz çəkməsindən başqa əlinə bir şey keçmədi, çəkmənin bir tayını əlinə götürüb, pəncərəni açdı. Çil xoruzu eyvanın sürahısı üstə banlayan gördü. Var qüvvəsilə çəkməni çil xoruza atdı, çil xoruz qığıltı ilə eyvandan yerə yıxıldı. Bunun səsinə toyuqlar qışqırıq saldılar. Bunların səslərinə qonşu xoruz-toyuqlar da qarışdılar, yatmışları oyatdılar. Rəfiqim paltosunu geyib qaloşlarını ayağına taxaraq, eyvanda o baş-bu başa gedib, dəli kimi öz-özünə danışırdı. Bacısı əlində badya qızıl inəyi sağmağa getdikdə, qardaşını eyvanda gördü. – Nə erkən durmusan, a qardaş? – Təbiblərin əmrini yerinə yetirirəm, bacım. Sizin bu gözəl kəndinizin saf havasını udurum, bacım, – deyə rəfiqim yenə də hirsli o baş-bu başa yeriş edirdi. – Çox gözəl fikirdir, qardaşım, inşallah bir həftənin ərzində yanaqların qızarıb çıraq kimi yanacaqdır. Bax, görürsən döşümə döşlük taxmışam, əllərimi də sabun ilə təmiz yumuşam. Daha arxayın ol, – deyə bacısı qızıl inəyi sağmağa məşğul oldu. Bu vaxt Həsən həyətə çıxdı və dayısını eyvanda görüb dedi: – Sabahın xeyir, dayı can. – Aqibətin xeyir, bacıoğlu, ancaq bilmirəm çil xoruzun aqibəti nə haldadır, xeyirdir, ya şər. Bu halda Həsən çil xoruzu eyvanın altına girmiş görüb deyir: – Dayı can, çil xoruz canını sizin yolunuzda fəda etmiş. – Demək intiqamımı çil xoruzdan almışam, çünki dəymiş sübh tülu’undan məni oyadıb yatmağa qoymamış, görünür çəkməm onu bərk tutmuşdur. – Dayı can, çəkməniz burda yoxdur. – Axtar, gör haradadır? Həsən axtarmağa başlayır, axırda çəkməni köpəyin hinində parçalanmış tapır, köpək isə işi duyub həyətdən qaçır. – Dayı can, boz köpək çəkməni parçalayıb bu hala salmış deyir və çəkməni göstərir. – Demək, boz köpək də məndən intiqamını almış. Həsən, bu gecə bütün kəndiniz mənə müharibə e’lan etmişdi, düzü özümü məğlub sanıram. Ona görə də hərb meydanından qaçıram. Çay içəndən sonra gedib karvansaradan İvan dayını buraya çağırarsan. – Nə üçün, dayı can? – Mənə lazımdır. – Baş üstə, dayı can. Amma çil xoruzun xatasını çəkəcəksən, çünki Gülnazın sevgili xoruzudur. – Eybi yoxdur, pul verərəm, ona bir gözəl xoruz alarsan. İndi çil xoruzu göz önündən uzaq et. Həsən çil xoruzu aparıb bağçada basdırır və sonra əhvalatı anasına söyləyir. Rəfiqimin bacısı çay zamanı qardaşına deyir: – Bacın sənə qurban olsun, görünür bu gecə narahat olmusan, hər nə şey ki, səni narahat edir söylə hamısını rədd edim. – Ay bacı, şair demiş: Düşmən bir olsa də’fini asandır eyləmək Vay ol zaman ki, üz qoya dörd bir kənardan. İndi sən zavallı, bunların hansına çarə edəsən: birəyə, hünüyə, köpəklərin, çaqqalların ulamasına, xoruzun banlamasına və geyri-geyri… Bu halda İvan dayı daxil olub salamlaşır. – İvan dayı, haçan şəhərə qayıdacaqsan? – Bu saat furqonu qoşub buraya gəlmişəm. – Miniklərin varmı? – Xeyr. – Neçə məni buraya gətirmisən, elə də şəhərə qaytaracaqsan. – Baş üstə. – A qardaş, nə edirsən? Belə də iş olarmı? Tanışlarımız məni məzəmmət edər ki, qardaşını bir gün də saxlamadı. Sənə bacın qurban olsun, bir az səbir et, iki günün ərzində elə öyrənəcəksən, yanında top da atsalar yuxudan oyanmayacaqsan. – Bacı, hərkah məni ölümə göndərmək istəyirsənsə qalım. – Allah eləməsin, qardaş, nə danışırsan. – Onda mənə mane olma… Çaydan sonra yeddi qardaş, dayılarının şeylərini İvan dayının furqonuna daşıyırdılar. Çil xoruzun ölümündən bixəbər Gülnaz, rəfiqim ilə bərk dost olmuşdu, çünki dayı onun üçün çox şeylər gətirmişdi. Ona görə onu buraxmaq istəmirdi. – Gülnaz, qızım, üç aydan sonra Həsənə yazacağam, səni şəhərə gətirsin, orada səni məktəbə qoyacağam, gələn yayda sənin ilə bərabər buraya gələcəyəm. Şeylər furqona qoyulduqdan sonra rəfiqim əlvida edərək furqona mindi və «sümsükut» oruçunu tutub yola rəvan oldu. * * * Namus Axşam vaxtı idi. İyirmi yaşlı bir gənc həyəcanlı, bığlarını kəmirərək, otaqda o baş-bu başa gəzinir, öz-özünə söylənirdi. – Yox, daha səbir kasam dolub daşmış… öldürməsəm ürəyim sakit olmaz, düşmənlərimin tə’nəli baxışlarında, dostlarımın istehzalı təbəssümlərində bunu ayrıdan oxuyuram. Qoçu Sadığın oğlu Rəşid, qeyrətin, namusun harada qalmış? Gəncin anası yanaşı otaqda axşam üçün yemək hazır edib süfrəyə qoyurdu. Yarıaçıq qapı arasından oğlunun səslərini eşidirdi. Öldürəcəyi kim olduğunu duyurdu. Onu sakit etmək üçün otağa girdi. – Oğlum, xörəyin soyuyur, gəl otur, ye, – deyə anası Rəşidi yemək otağına təklif etdi. – Ana, sənin o duz-çörəyin, bu məmələrindən əmizdirdiyin südün mən oğluna haram olsun. – Ay oğlum, nə deyirsən, nə üçün belə qəzəbə gəlmisən? De görüm, sənə nə olmuş? – Daha bundan betər nə olacaqdır? Bacım Leyla mənim bu qeyrət papağımı o dikdaban çəkməsi altına salıb tapdalayır… Bu qədər qardaşları tərəfindən öldürülən bacılardan ibrət almır. Yoxsa o elə fikir edir ki, mən Şura hökumətindən qorxub bu binamusluğu qəbul edəcəyəm? Xam xəyal… Hamı təqsir sən anamdadır… – Rəşid, mən bədbəxt nə etmişəm? – Onu etmisən ki, Leylanı o bigeyrət Kamilə verməyə mən razı deyildim, sən məni vadar etdin. Dedin: «Kamil oxumuş cavan oğlandır, özünün də yaxşı qulluğu var». Onun elm oxuduğu başına dəysin. Mənə qeyrəti, namusu lazımdır, o da ki onda yoxdur. Deyərəm, Kamil, bu arvadının ipini çək, səhərdən axşama kimi bulvarda yava qızlar kimi açıq gəzib, onunla-bununla mırt vurub gülür, bizi rüsvay edir. Deyir sənə borc deyil, arvad mənimdir, nə sayaq saxlayacağam özüm bilərəm. – Oğlum, açığın tutmasın, Kamil doğru deyir, indi hamı Leyla kimi açıq gəzir. Qorxma, bacın namuslu, ismətli qızdır. O elə iş tutmaz ki, sənə, ya əninə alçaqlıq gətirə. Oğlum, qoçubazlıq zamanı getdi. İndiçə asudə olmuşuq. Atan zamanı nə gün çəkdiyimizi bilirsən? Gündüzlər düşmənlərin qorxusundan rahat bayıra çıxa bilməzdik, gecələr bir hənirti gəldikdə hamımız dik atılardıq. Sən özün keçmişdə indiki kimi belə arxayın gəzə bilərdinmi? Belə sözlər ilə anası oğlunu sakit etməyə çalışırdı. Rəşid anasının dedikləri sözdə həqiqəti hiss edirdi. Doğrudan da atası zamanı bütün ailənin günü qara idi, həmişə qorxu altında yaşayırdılar. Onun özü məktəbli bir uşaq olduğu halda atasının əmrilə belinə tapança bağlamağa məcbur idi. Bacısının günü daha qara idi. O, atasının qorxusundan ki, sənə naməhrəmin gözü sataşar – stağından kənara çıxa bilməzdi. Anası onu da doğru deyirdi ki, o indi Şura hökuməti zamanı arxayın gəzə bilir. Lakin sabitdən iəs qalmış tərbiyənin tə’siri onda dərin kök salmışdı. Qadınlarının açıq və azada gəzməsinə o razı ola bilmirdi, çünki nadan atasından və cəmi qohum-ərəbasından aldığı yanlış tərbiyə üzündən: «Açıq gəzən qadında qeyrət namus olmaz» kimi sözlərə möhkəm inanmışdı. Anası, oğluna etdiyi nəsihətin tə’sirini görüb dedi: – Oğlum, heç vaxt unutma ki, düşmənlərimiz atanı küdaza verən kimi səni də vermək istəyirlər. Onların vəsvəsəsinə inanma, böyük bir ailədən bir kişi sən qalmısan, sən də tələf olsan, mən küçələrə düşərəm. Dur, oğlum, gedək, xörəyin soyuyur. Anasının səy’i ilə Rəşid bir qədər sakit olub, yemək otağına keçdi. Rəşidi yoldan çıxaranlar atasının düşmənləri idi. Anası Gülsüm bunu yaxşı bilirdi. Onlar köhnə ədavəti unutmamışdılar. Lakin Şura hökumətindən çəkinərək aşkar çıxış edə bilmirdilər. Hiylə ilə Rəşidi tələf etmək istəyirdilər. Onun bacısını əllərində alət etmişdilər. Anasının nəsihətindən sonra Rəşid sakit olub bacısına əziyyət vermirdi. Bir ittifaq da buna daha artıq səbəb olmuşdu. Belə ki, Rəşid son zamanları tibb fakültəsində təhsil alan bir yəhudi qızına məhəbbət bağlamışdı. Liya adında bu gənc qız, qoca anası ilə Leyla olan həyətdə yaşayırdılar. Bu kasıb ailə, ancaq bu iki nəfərdən ibarət idi. Liya özü oxuduğu halda müəllimlik edib, xüsusi dərs verməklə həm özünü və həm də anasını saxlayırdı. Liya Leyla kimi qaraqaş, qaraköz bir qız idi. Onların bədənləri, boyları da bir biçimdə idi. Liya Azərbaycan dilini gözəlcə bilirdi. Liya Leylaya rusca dərs verirdi. Rəşid Liya ilə görüşmək qəsdilə bacısıkilə tez-tez gəlib gedərdi. Leyla buna artıqca şad idi ki, qardaşı ona Liya ilə gəzməyə mane olmurdu. Rəşidin düşmənləri rahat olmurdular. Onlar Gülsümün evini sahibsiz qoymaq fikrində idilər. Rəşidi tələf etmək üçün yeni planlar çəkirdilər. Leylanın dalınca pusqucular salıb, onun hara getdiyindən və nə iş tutduğundan mə’lumat toplayaraq Rəşidə adsız məktublar yazırdılar, min dürlü iftiralar düzəldirdilər. Liyanı da əllərində alət etmişdilər. Onu müsamirələrə də’vət edib, Leylanı ora çəkmək istəyirdilər. Lakin Leyla ya getmir, ya da gedəndə Kamil ilə gedirdi. Bu isə onların planlarını pozurdu. Axırda bir hadisədən istifadə edərək düşmənlər Rəşidi tələyə salıb məramlarına nail oldular. Belə ki, bir qış gecəsi klubda kostyumlu və rəngli müsamirə verilirdi. Kiyev şəhərindən gəlmiş Liyanın nişanlısı bu müsamirəyə, namizədilə bərabər Leylanı da təklif etdi, lakin o razılıq edib, gedə bilməyəcəyinə üzr istədi. Liya müsamirəyə hazırlanaraq əntiq kostyum arayırdı. Leyla, çehiz gətirdiyi əski Azərbaycan biçimi ilə tikilmiş ipək libasını ona göndərib soruşdu: – Liya, bu paltar yararmı? Liya, bu əski çapkan, kürdü katibi, büzmə darayı tumanı və geyrilərini gördükdə gözləri parlayaraq dedi: – Ah, nə gözəl paltardır, mən ömrümdə belə şeylər görməmişəm. Yəqinimdir ki, müsamirədə hamının gözü məndə olacaqdır. Liya şadlığından Leylanı qucaqlayıb öpməyə başladı. – İndi, gey görüm, əynimə necə gələcəkdir? – Leyla paltarı ona uzatdı. Liya geydi sanki bu libas onun boyuna biçilmişdi. Bu paltarda Liya Leylaya o qədər bənzəyirdi ki, seçmək belə olmurdu. – Bəs başıma nə örtüm? – deyə Liya soruşdu. – Bu saat onu da düzəldərəm, – deyə Leyla başqa sandıqdan bir əski İran tirmə şalı çıxarıb onun başına saldı. Saat doqquz yarımda Liya nişanlısı ilə müsamirəyə getdi. Düşmənlərin adamlarından biri orada hazır idi. O, Liyanın tanışı idi. Onu belə libasda gördükdə əvvəl tanımadı. Sonra onun paltarını tə’rif edib belə gözəl libasın kim verdiyini soruşdu. Liya nağıl etdi və əfsus etdi ki, Leyla gələ bilmədi. O, bir qədər Liya ilə söhbət etdi. Sonra klubdan çıxıb getdi. O gecəsi Rəşid anası ilə naxoş xalasını yoxlamağa getmişdi, xalası bərk xəstə idi. Leylaya da xəbər verilmişdi, amma o hələ gəlib çıxmamışdı. Anası Rəşidi evə göndərib, özü bacısının yanında qaldı. Saat on tamamda Rəşid soyunub yerinə girdi. Gecənin bir vaxtı qapı döyüldü. Rəşid dik atıldı. O, fikir etdi ki, xalası keçinir, onu çağırırlar. Paltonu çiyninə atıb qapını açdı. Kürkə bürünmüş naməlum bir şəxs ona bir məktub verib cəld getdi. Rəşid otağa qayıdıb məktubu açdı, oxudu, rəngi qaçdı. Kağız əlində payız yarpağı kimi əsirdi. – Yenə düşmənlərimin iftirasımı? Yox, böhtana oxşamır… «Gəl öz gözünlə gör» deyirlər. Binamus bacı, xalası evdə can verir, onu son görüşə çağırır, o, klubda aşnabazlıq edir… Ey bigeyrət bacı, əgər bu məktubda yazılan doğru olursa, sənin sabahkı günəş ziyasını görməyəcəyinə and içirəm! – Bunu deyə Rəşid cəld geyinib tapançasını paltonun qoltuq cibinə qoydu, qapını açıb küçəyə çıxdı. Hava ayaz idi. Rəşid paltonun boynunu qaldırıb yola düşdü. Fikir və xəyal onu elə aparmışdı ki, yolu azıb küçələrdə dolaşırdı. Öz-özü ilə danışırdı: «Bacımı öldürməyə mənim ixtiyarım varmı?» – deyə özünə sual verirdi. Nə üçün? Kamil ona inanıb başına buraxır. Məkər ondan heç namus hissi yoxmu?.. Yaxşı olmazmı ki, aparım məktubu ona göstərim… Yox, əvvəl məktubda yazılanı təhqiq etmək lazımdır. Rəşid başını qaldırdıqda özünü klubun qabağında gördü. Açıq qapıdan musiqi səsi gəlirdi. Kluba daxil olmaq istədikdə, gözü koridorda bir cavan oğlan ilə Şərq libasında bir gənc qadına sataşdı. Qadın sağ divarda bənd olunmuş aynanın qabağında durub başının tüklərini düzəldirdi. Rəşid onun üzünü tamam görə bilmirdi, lakin əynindəki əski Şərq libası bacısı Leylanın olduğuna şübhə etmirdi. Bu vaxt oğlan ondan ayrılıb paltar saxlayan xidmətçinin yanına getdi xidmətçi paltoları qarmaqdan çıxarıb ona verdi. Oğlan paltonu alıb qadına tərəf getdi. Onu kürsü üstünə qoyub şalı əlinə götürdü və qadının başına saldı. Rəşidin bədəninə lərzə düşdü. O, Leylanın bu əski tirmə şalını tanıdı. Bu vaxt qapıçı gəldi, ondan içəri girməyə də’vətnamə istədi. – Mən içəri girmək istəmirəm, yoldaşımı gözləyirəm, – deyə Rəşid cavab verdi. – Burada durmaq olmaz, küçədə gözləyə bilərsiniz, – deyə qapıçı qapını örtdü. Rəşid küçəyə çıxdı. Klubun qapısından bir qədər uzaqlaşıb pusquda durdu. Aradan bir az keçmiş oğlan ilə qadın klubdan çıxdılar. Oğlan göz gəzdirib faytom axtardı, tapmadı. Sonra qolunu qadının qoluna salıb yola düşdülər. Rəşid özünü bir darvazaya qısıb, onları irəli buraxıb arxalarınca düşdü. Onlar tinə çatdıqda durdular. Rəşid cəld bir sütunun dalında gizləndi. Küçədə bir kəs yox idi. Bu zaman yan küçədən faytom qaraltısı göründü, oğlan bir qədər irəliləyib: «Faytom, faytom» deyə səslədi. Rəşid bundan istifadə edərək tapançasını çıxarıb özünü qadının üstünə atdı. Güllənin atılması, qadının yerə sərilməsi bir anda oldu. Oğlan özünü itirib, qışqıraraq qaçmağa başladı. Rəşid istədi ki, güllənin birisini də onun başına sıxsın, Liya zəif bir səslə dedi: – Rəşid, nə üçün məni öldürdün? Mən sənə nə etmişəm? Tapança Rəşidin əlindən düşdü: – Liya, sənmisən? – deyə qışqırdı. Lakin Liyadan səs çıxmadı, çünki onun cavan ömrü bir cahalət gülləsinə qurban olmuşdu. Rəşid əyilib ona baxdı. – Şübhəsiz, zavallı Liyadır öz əlimlə sevdiyim günahsız qızı qanına boyadım, – deyə fəryad etdi. Güllənin səsinə, Liyanın nişanlısının qışqırığına küçələrdən milislərin fitləri qalxmağa başladı. Rəşid qaçmaq fikrində deyildi. O, bacısını öldürmək qəslinə düşən gündən qət etmişdi ki, xahişini əmələ gətirdikdən sonra öz ixtiyarı ilə hökumətə təslim olacaqdır, o idi ki, milislər əllərində silah onu əhatə etdikdə, Rəşid qaçmayıb dedi: – Bu yəhudi qızını bacım bilib, səhvən öldürmüşəm, sizə təslim olururam. Məni milis idarəsinə aparın ki, şahadətimi verim, – bunu deyə tapançasını onlara uzatdı. Onu həbsə aldılar. Düşmənlər məramlarına çatdılar. İki qoca qadının ümid çıraqlarını söndürdülər. Beş aydan artıq idi ki, Rəşid həbsxanada yatırdı. Bu günlərdə onun mühakiməsi olacaqdı. Bu mühakiməni Rəşid böyük intizar və təlaş ilə gözləyirdi. Lakin onun bu həyəcanına səbəb, qorxu hissi deyildi onu təşvişə salan o idi ki, şayəd məhkəmədə indiki yeni nəzərlərini, dərin düşüncələrini, onda əmələ gəlmiş böyük ruhani təğyirlərini son sözündə camaata layiqincə yetirə biləcəkdirmi? Ona inanacaqlarmı? Ya inki işini yüngülləşdirmək üçün bir hiylə sanacaqlarmı? Rəşid son fikirlərindən qorxmurdu, çünki özünü qurtarmaq məqsədində deyildi, bil, əks məhkəmədən özü üçün ən ağır cəza tələb edəcəkdi. O etdiyi silinməz cinayətdən sonra yaşamaq təmənnasında deyildi. Lakin ölümə gedərkən, indiyə kimi fəxr ilə tutduğu yolun yanlış olduğunu öz həmfikir və həmməslək olan gənc yoldaşlarına sübut etmək istəyirdi. Onda zühura gəldiyi təğyirlərin düz və səmimi olmasını onlara anlatmaq istəyirdi. Bu təğyirlər Rəşiddə birdən əmələ gəlməmişdir. Əvvəlləri həbsxanada yatarkən sevdiyi qızı öldürməsinin baisi bacısını sanıb, ona düşmənçiliyi artmışdı. – Liyanın əsil qatili mən deyiləm, bacımdır, – deyə ondan intiqam almaq istərdi. Anasına gəldikdə ona da ədavət bağlayıb görüşmək istəməzdi… Bu isə köməksiz qalmış zavallı ananın gecə-gündüz göz yaşı tökməyinə səbəb olurdu. Hər cümə günü, başqa analar və arvadlar kimi Gülsüm həbsxananın qabağında saatlarca durub, oğlu ilə görüşmək istəyirdi. Lakin növbə ona çatdıqda xəbər verdilər ki, müqəssir anası ilə görüşmək istəmir. Hətta Rəşid anası gətirdiyi şeyləri də qəbul etmirdi. Biçarə ana həbsxananın divarına söykənib saatlarca ürək yaxıcı göz yaşlarını tökərdi. Başqa görüşə gəlmiş analar, arvadlar onun halına acıyırdılar. Buna baxmayaraq Gülsüm hər cümə yenə gələrdi ki, bəlkə bu dəfə oğlu fikrini dəyişdirib, onunla görüşəcəkdir, ya gətirdiyi şeyləri qəbul edəcəkdir. Ümidi puça çıxırdı. Onun halına həbsxananın qapıçısı yanırdı. O, bir cümə günü, Gülsümdən Rəşidin dostlarının adlarını öyrənib belə bir hiylə qurdu; gələn cümə növbə Gülsümə çatdıqda qapıçı dedi: – Ana, oğlan şeyləri qəbul edir, ver aparım. Biçarə arvad sevindiyindən özünü itirmişdi, əlləri əsə-əsə qəzetə bükülmüş çayı, qəndi, papirosu və özü bişirmiş olduğu halva və külçəni ona uzatdı. – Oğlum, bunu Rəşidə verəndə de ki, onun dərdindən belim bükülmüş, ağlamaqdan gözlərimin nuru getmiş. Bu gün-sabah bu qəm və qüssədən öləcəyəm, bircə mənlə görüşsün ki, qəbrə rahat gedim. – Yaxşı, anam deyərəm. Qorxma, oğlun səninlə görüşəcəkdir, ancaq bir az səbir elə. Çox cavan dustaqlar sənin oğlun kimi əvvəl vaxtlar heç kəsi görmək istəmirlər, sonralar özləri qohumları ilə görüşməyə tələsirlər. Qapıçı şeyləri ondan alıb dedi: – İndi get ana, ümidini kəsmə. Gülsüm ondan razılıq edib getdi. Qapıçı şeyləri Rəşidə dostlarının birisinin adı ilə verdi. Beləliklə, qapıçı bir müddət həm anasını və həm də oğlunu aldadaraq, hər ikisini razı etdi. Rəşidi həbsxanada ayrıca kameraya salmışdılar. Buna onun özü də şad idi, çünki hələ elə sükut və təklığı tələb edirdi. Rəşid bütün günləri saatlarca yerində uzanıb dərin fikirlərə dalırdı. Azadəliyin nə böyük səadət olduğunu indi düşünürdü… Uca və kiçik pəncərədən düşən günəşin işığının necə böyük bir ne’mət olduğunu indi anlayırdı: – Mən nə üçün bacımı bu iki böyük ne’mətdən məhrum etmək istəyirdim? Bizim arvadlarımız, anadan olandan qəbrə gedənə kimi belə həbsxanalarda yaşayan dustaqlar deyildirlərmi? İnsafı, vicdanı olan şəxs belə ədalətsizliyə razı olarmı? Açıq azadə gəzən qadınlarda namus, ismət olmaz… Bu fikir düzdürmü? Demək bütün mədəni millətlərin qadınları namussuzdur… Bu nəzəriyyə doğrudurmu? Çarşaf yavalığın qarşısını alar; bu haqlı bir tədbirdirmi? Rəşid öz-özünə belə suallar verib, həqiqət harada olduğunu dərin düşüncələrdən sonra arayıb tapırdı. Uzun gecələr, tutduğu cinayətin qanlı mənzərəsi gözlərinin qarşısında böyüyürdü. Sevgili Liyasının solğun dodaqlarından çıxan «Rəşid, məni nə üçün öldürdün, mən sənə nə etmişdim?» səsləri qulaqlarından çıxmırdı. Bə’zən də bacısının pərişan üzü, müztərib gözləri, anasının zəif, qansız siması, məzlum baxışları gözlərinin önündə canlanırdı. Bə’zən də yuxusunda anasını küçələrdə dilənən görürkən diksinib oyandı. Bu zaman Rəşidin yadına anasının bu sözləri düşürdü: «Oğlum, düşmənlərin vəsvəsəsinə qulaq asıb, məni küçələrə salma, əsil bigeyrətlik budur, oğlum». Rəşid bu acı həqiqəti indi anlayırdı. – Doğrudan da, düşmənlərimin bir sahta məktubuna inanıb üç ailəni bədbəxt etdim, buna namusmu deyərlər? Günahsız Liyanın qoca anasını küçələrə atdım, belə qatil bağışlanmağa layiqmi? Yox, yox, – deyə Rəşid suallarına cavab verirdi. Rəşid daha anasının görüşündən boyun qaçırmırdı. Hər cümə gülərüzlə onu qəbul edib, mehriban söhbətlər edərdi. Ona təsəllilər verərdi. Gülsüm oğlunun belə təğyirinə artıq şad idi. Bir dəfə Rəşid soruşdu: – Ana, nə üçün bacım məni görməyə gəlmir? – Oğlum, səkdən qorxur, sən tutulan gündən bəri bacın evdən heç bir yerə çıxmır, gecə-gündüz ağlayır, bir an rahat olmur. Gördüyün sağlam Leyla, əriyib çənə dənmüşdür. Deyir: «Qardaşımın bəxtbəxt olmasına bais mən oldum. Kaş o yanımda olaydı, başıma çarşaf salıb evdən bayıra çıxmağıma izin verməyəydi. Mən onun əmrini şadlıqla qəbul edərdim». Rəşid gülümsəyib dedi: – Qorxmasın, mən irəliki Rəşid deyiləm. Bu gündən sonra daha heç bir kəsdən çəkinməyərək açıq azadə, könlü istəyən yerə getsin. Ana, onlara cəlladlıq etdiyimiz yetər, belə həbsxanalarda saxladığımız bəsdir, onların hüquqlarına, mal və canlarına, namuslarına toxunmağımız bir namussuzluqdur. Qadınlar hər cəhətcə, ərkəklərlə müsavidirlər. Bu sadəcə şeyi mən burada uzun müddət dərin fikirləşib, düşünüb anladım. Gülsüm, oğlunun dediyi sözlərin çoxunu anlamadısa da, onda olan böyük dəyişikliyi hiss edirdi. – Ana, bu dediklərimi bacıma yetir və gələn cümə də mənim görüşümə gətir. Ona deyəcək sözlərim çoxdur. Daha durma get, bacımı şad et… Gülsüm şadlığından özünü elə itirmişdi ki, oğlu ilə belə salamatlaşmayıb cəld getdi. Üç gün idi ki, vilayət məhkəməsinin cinayət şö’bəsi tərəfindən Rəşidin işinə baxılırdı. Başqalarına ibrət olmaq üçün məhkəmə çıxdı və təntənəli bir surətdə qurulmuşdu. Böyük məhkəmə salonu maraqlanan tamaşaçılarla dolu idi. Bu gün məhkəmənin sonu olduğu üçün gələn adamların sayı iki qat artmışdı. Salonda qadınlar şö’bəsinin üzvlərindən başqa geyri çarşaflı qadınlar da çox idilər. Onlar məhkəmədən qatil üçün e’dam cəzası tələb edirdilər. Bu isə Gülsümün və Leylanın ürəklərinə ox kimi sancılırdı. Qadınlar şö’bəsi tərəfindən tə’yin olunmuş natiqin odlu çıxışı camaata böyük tə’sir buraxmışdı. Rəşidin hökumət tərəfindən tə’yin olunmuş vəkili bu tə’siri pozmağa səy’ edirdisə də, müvəffəq olmadı. Rəşid başını aşağı salıb heç kəsə baxmırdı. Dərin-dərin fikirlərə dalıb özünün harada olduğunu duymurdu. – Vətəndaş müqəssir, söz sizindir, – deyə sədr e’lan etdi. Salonda elə sakitlik əmələ gəldi ki, milçək uçsa idi qanadlarının səsi eşidilərdi. Rəşid qalxdı. Yüzlərcə gözlər, onun zərif, gözəl, lakin solğun siması, uşaq baxışlı gözlərinə, uca, incə boyuna, qıvrımçıq saçlarına dikildi. Rəşid həyəcana gəlmiş əsəblərini, şiddətli çarpan qəlbini sakit etmək üçün su istədi. Verdilər, içdi. Sonra zəif, titrək, xoş səslə son sözlərini başladı. Tərcümeyi-halını, içərisində yaşadığı mühiti, qoçu atasından aldığı tərbiyəni doğru, düzgün təsvir edərək, etdiyi cinayətə keçdi. Onun nitqi gəldikcə yandırıcı oda, kəskin qılınca dönürdü. Həbsxanada çəkdiyi böyük ruhi əziyyətdən sonra, özündə əmələ gəlmiş təğyirləri elə saf və sədaqətlə isbat etdi ki, kimsədə bir şübhə izi belə qalmadı. Hamının rəhmini, məhəbbətini qazanmağa müvəffəq oldu. İndi onun ölümünü heç kim tələb etmirdi, bil’əks azad olmasını diləyirdilər. Bir az bundan əvvəl e’damını tələb edən qadınların gözlərində mərhəmət və şəfqət yaşları görünürdü. Rəşid nitqini bitirərək üzünü qadınlara tərəf çevirib: – Bacılar, mənim kimi azad olmağınıza mane olan qara fikirli cavablar və bütün ərlər aradan götürülməlidir. Mən də sizin rə’yinizə şərik olaraq məhkəmədən özümə ən ağır cəza tələb edirəm, – deyə Rəşid oturdu. Qadınlar tərəfindən «yox, yox, istəmirik» sədası qalxdı. Məhkəmə üzvləri müşavirə otağına keçdilər. Salonda səslər uçaldı, qızğın bəhslər başlandı. Qadınlardan bir neçəsi Gülsüm və Leylanı əhatə edib: – Qorxmayın, bacılar, bu işdə ölüm yoxdur, – deyə təsəlli verirdilər. Aradan yarım saat keçmiş sədr üzvlərlə bərabər salona daxil oldular. Hamı ayağa qalxdı. Böyük sükut içərisində sədr qətnaməsini oxudu. – Müqəssir dörd il müddətində azadlıqdan məhrum edilir, lakin onun cavan və səmimi bir insan olduğunu nəzərə alaraq cəzası iki il azaldılır. Salonda şadlıq sədası yüksəlmiş, adamlar sevinc dalğaları arasında axın-axın bayıra çıxırdılar. * * * «Yoluxma xəstəlik» İlk bahar… Mayın gözəl günlərindən biri idi. Ağaclar yaşıl paltara bürünüb, səhralar çiçəklərlə bəzənmişdi. Batumdan Tiflisə sür’ətlə hərəkət edən dəmiryol qatarı miniklərlə dolu idi. Bunların çoxu, səfərin bu gözəl mənzərəsindən istifadə edə bilmirdi; çünki Qara dənizin çılğın gəhgəhə ilə hayqıran fırtınalarından çox əziyyət çəkmişdilər. Onun üçün də indi kimisi uzanıb yatmış, kimisi də mürgüləyirdi. Bu vəziyyəti gənc Cəlil də çəkmişdi. Lakin öz yorğunluğuna baxmayaraq, kupe pəncərəsini qaldırıb baharın saf havasını dərindən tənəffüs edirdi. Hər anda mənzərəsini dəyişən təbiət onda başqa hiss və tə’sir buraxırdı. Bu gənc yeddi il idi ki, Parisdə tibb fakültəsini ikmal üçün sevgili vətənindən ayrı düşmüşdü. Bu aralıq Oktyabr inqilabı zühur edərək, daha sonra Azərbaycanı da şuralaşdırmışdı. Vətəndən əlaqəsi kəsilmiş Cəlil, Paris mətbuatında dərc edilən provaqasiya xəbərləri mütaliə edərkən mütəəssir olardı. Cəlil hər nə qədər bu xəbərlərə inanmayırdı, lakin yenə qəlbində böyük bir iztirab hiss edirdi. O idi ki, Batuma çatdıqda yorğunluğuna baxmayaraq, şəhəri gəzməyə başlamışdı ki, bəlkə bir tanışa rast gəlsin… Ancaq kimsəyə rast gəlməmişdi. Qatar Tiflis stansiyasına çatdıqda miniklər vaqonlardan əcələ ilə enərək özlərini bufetlərə soxmağa başladılar. Cəlil də kupedən enərək yerə düşdü… Lakin yenə də yemək yeməzdən əvvəl tanış aramaq fikrində idi. Ancaq qarınca kimi qaynaşan insanlar sırasında heç bir tanış tapmadı. Qəzet, məcmuə alıb bufetə girdi və yemək yeməyə məşğul oldu. Qatar hərəkət edərkən, Cəlil yenə vaqona atıldı… Bir qədər Tiflisin mənzərələrinə tamaşa etdikdən sonra kupesinə gəldi. İçəri daxil olduqda pəncərə səmtində qısa boylu, zəif əndamlı, batıqordlu, çalsaçlı bir şəxsi oturmuş gördü. Bunun siması Cəlilə tanış gəldi. Bu şəxs də diqqətli bir nəzərlə ona baxırdı. Cəlil bunun qarşısında oturaraq soruşdu: – Siz müəllim Mirzə Xəlilmisiniz? – Bəli. – Məni tanıyırmısınız? – Yəqin əski tələbələrimdən birisiniz… Lakin adınızı unutmuşam. – Bəli, mən sizin əski tələbənizəm, adım Cəlildir. Doğru, doğru indi tanıdım. – Siz Parisdəmi təhsil edirsiniz? – Bəli, təhsilimi bitirmiş, indi vətənə qayıdıram. – Çox gözəl… Artıq şadam, – deyə Mirzə Xəlil əlini uzatdı. Cəlil yerindən qalxaraq iki əlilə onun əlini sıxdı. – Möhtərəm müəllimim, sizi sağ və salamat görməyimə mən də artıq şadam. Kupedə bunlardan başqa iki minik daha vardı. Lakin onlar üst yatacaq yerlərini qaldırıb uzanmışdılar. Bunların söhbətlərinə mane olan bir şey yox idi. Cəlil qohum-əqrəbasının, dost-aşnalarının sağ və salamat olmağını bildikdən sonra söhbəti Azərbaycanın siyasi və ictimai vəziyyətindən açmışdı. Mirzə Xəlilin verdiyi mə’lumata təəccüb edərək deyirdi: – Bizə çatan xəbərlər büsbütün bunun əksini anladırdı, möhtərəm müəllimim! Mən hənuz Parisdə tibb fakültəsində təhsil alarkən, qət etmişdim ki, təhsilimi bitirdikdən sonra vətənə evdət edəm. Bakıda qalmayıb Azərbaycanın ən uzaq və mədəniyyətcə geridə qalmış qəzasında oturaraq əhalisinə tibb yardımı edəm. İndi, söhbətimizdən sonra bu fikirdə daha möhkəm qalmağı sizə söz verirəm. Mirzə Xəlil dedi: – Fikriniz çox gözəldir, çünki Azərbaycanda təhsillərini bitirmiş gənc təbiblərimiz qəzalara getməkdən çəkinirlər. Hamısı Bakıda qalmaq istəyir. – Mirzə, keçmişdə Azərbaycanda isitmə xəstəliyi çox artıq dərəcədə idi, indi nə haldadır? – İndi azalmaqdadır. Şura hökuməti səhiyyə işlərinə artıq diqqət verir. Lakin Azərbaycanda yeni bir «yoluxma xəstəlik» peyda olmuş. Bu əcib fəqət çox gözəl «xəstəlik» bütün Azərbaycanı bürüyür… ərkək, qadın, çocuq, qoca hamısı bu «mərəz»ə mübtəla olurlar. Cəlil təəccüblə soruşdu: – Möhtərəm müəllimim, o yoluxucu xəstəliyə bir «gözəl» kəlməsi də əlavə etdiniz… Buna mən təəccüb edirəm. Mirzə Xəlil gülümsəyib dedi: – Bəli, bu «xəstəliyə» mübtəla olan şəxslər çox gözəlləşirlər, ruhları yüksəlir, zehinləri itiləşir… Cəlil təəccüblə dedi: – Bu mərəzin bə’zi nişanələri vərəm xəstəliyinə bənzəyir. Lakin, ümumiyyətlə indiyə kimi görünməmiş bir mərəz… Şura hökuməti bu xəstəliyin qabağını almaq üçün nə təşəbbüsdə bulunur? – Onun daha da artmasına səy’ edir. Cəlil bu sözləri eşitdikdə gülərək dedi: – Möhtərəm mirzə, zarafat etdiyinizi indicə anladım. – Xeyr, zarafat etmirəm, lakin gecə keçmiş, söhbətimizi bitirək… Sonra Bakıda görüşüb bərabərlikdə bu «mərəz» haqqında danışarıq, indi isə rahat olaq. Bir azdan sonra Mirzə Xəlil və Cəlil kupenin açıq pəncərəsindən içəri tökülən qucaq-qucaq ölgün ay işıqları altında uyuyurdular. Doktor Cəlil Bakıda idi. Neçə illərdən bəri uzaq düşdüyü Bakını gəzir, dolanır və bu günkü yeniliklərə çiddən sevinirdi. Bir gün Mirzə Xəlil ilə görüşərkən gülmüş və demişdi: – Möhtərəm mirzə, vaqonda dediyiniz və həm də mübhəm saxladığınız gözəl «mərəz»i özüm axtarıb tapdım. Hal-hazırda onun mikrobunu təhlil edirəm ki, asan bir üsul ilə daha şiddətli inkişaf etdirərək Azərbaycanın ən qaranlıq küşələrinə nəşr edəm, hətta bu gözəl «mərəz»in adını da öyrəndim. İstərsəniz söyləyim. Mirzə gülərək: – Hansı «mərəz»dir? – O, maarif çiçəyidir ki, qocadan tutmuş çocuqlara qədər yayılmış və yayılmaqdadır. – İndi mən də bunu peyvənd edəcəyimə söz verir və çiddi çalışacağam. * * * İki dost, iki düşmən Avqustun isti günlərindən biri idi. Mə’dənçilərin istirahət evində nahardan sonra xəstələrin bir taqımı bağçada kölgəli ağacların altında oturub söhbət edirdilər. Bunlardan Rəhman adlı bir işçi vətəndaş müharibəsində zühur etmiş bir vəqəni yoldaşlarına nağıl edirdi. Onlar da oturub artıq diqqətlə onu dinləyirdilər. Bu dəmdə istirahət evinin həkimi əlində qəzet, odasından çıxıb bağçaya gəldi. Onu gördükdə Rəhman səsini kəsdi. – Yoldaşlar, nə üçün istirahət evinin qanununu pozursunuz? Taxtınızda uzanıb rahat olmalısınız, – deyə həkim onları məzəmmət etdi. Qoca işçi Salman dedi: – Yoldaş Fəxrəddin, biz sükutu pozmayırıq: yuxumuz da gəlməyir. Yoldaş Rəhman vətəndaş müharibəsindən qayət maraqlı şeylər söyləyir, rica edirik ona mane olmayasınız. Həkim izin verdi. Özü də skamyada oturub qəzet oxumağa məşğul oldu. Rəhman nağıl etməyə başladı. Söylədiyi doğrudan da maraqlı şey idi. Hətta Fəxrəddinin də fikrini cəlb etmişdi. O, qəzet oxumağı buraxıb dinləyirdi. Rəhman nağılı bitirdi. Araya bəhs düşdü. Cavan işçi Niyazi dedi: – Yəqin oğlu atasını öldürdükdə kim olduğunu bilməmiş. Qoca Salman dedi: – Burada təəccüblü bir şey yoxdur. Vətəndaş müharibəsində belə ittifaqlar çox olmuşdur Ata oğlu, oğul atanı, qardaş qardaşı öldürmüşlər. – Niyazi bu ildən firqəyə namizəd yazılmışdır, onda kommunizm qayəsi hələ möhkəmləşməmişdir, onun üçün də şübhə edir. – Yoldaş Mərdanın bu sözünə mən də şərikəm, – deyə Fəxrəddin təsdiq etdi. – Vətəndaş müharibəsi geri müharibələrə bənzəməz. Bu sinif müharibəsi, məfkurə mübarizəsidir. Burada ata, oğul, qardaş, hərkah başqa-başqa məsləklərə mənsub isələr, adi düşməndirlər. – Kommunizmi dərin düşünsəniz, onun qayəsini yaxşı anlasanız ata, ana, qohum, dost, aşina hissi sizə qalib gəlməz. İndi izninizlə mən də başıma gələn bir vəqəni söyləyim… – Söyləyin, – deyə rica etdilər. İşçilər onun əski bir kommunist olduğunu bilirdilər. Həkim qutusunu çıxarıb papirosunu yandırdı, çəkdi. Sonra hekayəyə şuru edərək dedi: – Söylədiyim aydın olmaq üçün bir keçmişə əl atmalıyam. Mən kəndli övladıyam. Kəndlinin əlində bir parça əkin yeri olar, onu bəcərib məhsulu ilə öz çoluq-çocuqlarını acılıqdan saxlar. Mənim atam Səfərəlinin elə bir parça yeri də olmamış, Həsənqulu ağaya rənçbərlik edərək min məşəqqət ilə öz ailəsinə çörək qazana bilmiş. Həsənqulu ağa tündməcaz bir mülkədar idi. Atam ondan artıq əziyyət çəkərdi. Anam da ağalıqda qaravaş idi. Binəva göz yaşından başqa, xanımlardan bir hədiyyə almazdı. Mənim də vəzifəm ağalıq qapısında kötək yemək idi. O vaxt mənim doqquz yaşım var idi. Bir ittifaq mənim bu döyüş-söyüşümün qabağını almağa səbəb oldu. Həsənqulu ağanın övladı yox idi. On yaşında qardaşı oğlu Şahbaz bəy onun vahid varisi idi. Bu uşaq atasız, anasız bir yetim idi. Şəhərdə Leyli məktəbdə tərbiyə alırdı. Nağıl etdiyim il yay tə’tili münasibətilə Şahbaz, əmisikilə gəldi. Nökərlər, qaravaşlar onun başına fırlanırdılar. Nə etsinlər? Gələcək səadətləri onun əlində idi. Şahbaz özü həlim bir çocuq idi, lakin yeri gəldikdə hökmran bir sinif üzvü olduğunu birüzə verirdi. Birinci qədəmdən biz dostlaşdıq, birlikdə oynadıq, birlikdə gəzərdik. Şahbazın qorxusundan heç kəs məni incidə bilməzdi. Onun bu böyük yaxşılığını mən heç bir vaxt unutmaram. Şahbaz həmin yay mənə rusca əlifbanı öyrətdi. Bu isə gələcək səadətimə səbəb oldu. Amma Həsənqulu ağanın xilafi – rə’yi idi, yalnız Şahbazın xatirəsi üçün bir söz deməyirdi. Bir ittifaq mənim məhəbbətimi Şahbaza daha da artırdı. Bir gün çayda çimərkən dərin yerə düşüb boğulurdum. Şahbaz özünü atıb məni çıxartdı. Onun özü yaxşı üzmək bilmirdi. Bu isə tutduğu əməlini bir qədər də qiymətləndirirdi. Yay bitdi. Şahbaz oxumağa getdi. Bizim üçün yenə məşəqqət günləri başlandı. Atam buna səbir etməyib şəhərə köçdü. Bir müddət işsiz qaldı. Axırda neft zavodunda fəhlə oldu. Gərək Salman əminin yadına gələ. – Bəli, bəli, yaxşı yadımdadır, – deyə Salman təsdiq etdi. – Türkdə bir məsəl var, deyərlər: «Yağışdan çıxdım, yağmura düşdüm». Biz də Həsənqulu ağanın zülmündən xilas olduq, zavod sahibi Hacı Səlimin çənkəsinə düşdük. Axırda atamın sol qolunu maşın kəsib atdı, azarxanaya düşdü. Atam nə qədər azarxanada idi, Hacı Səlim onun məvacibini kəsməyirdi ki, şikayət etməsin. Sağalandan sonra bir şey verməyib atamı küçəyə atdı. Məhkəməyə düşdülərsə də, nəticədə məhkəmə işi zavod sahibinə tərəf kəsdi. Əlil atam aralıqda xırdavatçılıq edərək artıq əziyyət ilə gündəlik çörəyimizi qazana bilirdi. Burada mən məktəbə daxil olub sonra «Maarif» cəmiyyətinin yardımı ilə orta təhsil bitirərək Leninqrada getdim. Orada darülfünunun tibb fakültəsinə girdim. Şahbaz bəy ilə görüşdük. Əski dostluğumuz yenə təzələndi. O vaxt Şahbaz institutda me’marlıq oxuyurdu. Məni Şahbaz bəydən ayıran bir şey var idisə, o da sinfi ayrılığı idi. Get-gedə bu ayrılıq dərinləşirdi. Mən orta təhsildə oxuyan zaman bolşevik firqəsinə girmişdim. Buraya gəldikdə firqə təşkilatında çalışmağa başladım. Bunu Şahbaz bilirdi. Bir dəfə bu barədə mübahisəmiz oldu. – «Kommunizm utopiyadır» – deyə Şahbaz mənlə bəhs etdi. – Proletariat hökumət qurmağa qadir deyil, o vurar, dağıdar, bəlkə də padşahlığı yıxar, lakin üç gün də olsa hökumət apara bilməz… – Nə üçün? – …Çünki tarixdə işçi-kəndli hökumət sürdüyü görülməmişdir. – Görülməmişdir, indi isə görülər, – deyə mən cavab verdim. – Sən bir çocuq kimi bəhs edirsən, – deyə Şahbaz hayqırdı. – Şahbaz, hirslənmək lazım deyil, mənə məntiqli sübutlar gətir. Keçmişdə çox şeylər görünməmişdi, indi görünür. «Tarixdə görünməmişdir, ona görə olmaz» bu bir dəlil deyil ki, sən gətirirsən. Mənçə sən həqiqəti gizlədirsən, qəlbindəkini açıb deməyirsən. – Mən nəyi gizlədirəm? – deyə Şahbaz sordu. – Sən hökm sürən bir sinfə mənsubsan, ağalıqdan düşmək istəməyirsən, mətləb buradadır. – Doğru deyirsən, fəqət mən fikrimi gizlətməyirəm, çünki aydın inanıram ki, hökumət siz kommunistlərin əlinə düşsə, insanları böyük fəlakətə salacaqsınız. İş silah gücünə gəlirsə, məni öz sıranızda yox, müqabilinizdə görərsiniz. Bu bəhslərdən sonra mən Şahbazdan çəkilməyə başladım. Bir gecə firqə yoldaşımızın mənzilində gizli müşavirə edirdik. Qəflətən qapı döyüldü. Biz təşvişə düşdük, kim isə məni səslədi. Qapını açdıq, Şahbaz içəri girib dedi: – Tez olun, kağızlarınızı tələf edin, jandarmlar gəlirlər… Biz cəld kağızları sobaya atıb yandırdıq. Bir azdan sonra jandarmlar evi əhatə etdilər. İçəriyə soxulub aramağa başladılar. Elə heç bir şey düşmədi. Jandarmların biri Şahbaza diqqətlə baxıb dedi: – Bu studenti mən buraya gələn gördüm. Yəqin bunlara bizim gələcəyimizi xəbər vermiş. Şahbazı tutub apardılar. Hərçənd əldə bir sübut yox idi, mən yenə təşvişə düşdüm. Şahbazı bir gecə həbsdə saxlayıb buraxdılar. Mənim ilə görüşdükdə gülərək dedi: – Hökumət əleyhinə işləyənlər siz, həbsə alınan mən. Bu ittifaq yoldaşlar arasında Şahbazın ehtiramını artırdı. Mən üçüncü kursda olanda ata və anam vəfat etmişdi. Sağ qalan bacım Tahirə idi. O da ali ibtidai məktəbi bitirmişdi. Onu hazırlaşdırıb özüm ilə Peterburqa götürdüm, mamaçalıq kursuna qoydum. Şahbaz Tahirəni tez-tez teatrlara, konsertlərə aparardı. Onun namuslu bir cavan olduğu mənə mə’lum idi. Ona görə də bacım ilə gəzmələrinə mane olmazdım. Get-gedə Şahbaz ilə Tahirə arasında məhəbbət törədi. Bunu bildikdə qorxuya düşdüm; çünki bunların evlənməsi geri-mümkün idi. Hərkah Şahbazın özü və ailəsi Həsənqulu ağa da rə’y versəydi, mən razı olmazdım. Ona görə Tahirəni ondan ayırıb görüşməyini qadağan etdim. Bu ittifaq bizim dostluğumuzu pozdu. Tahirə mamaçalıq kursunu bitirib vətəninə qayıtdı. Bu vaxt Fevral inqilabı başlandı. 4-çü kurs tibb tələbələrinə şəhadətnamə verib, Almaniya cəbhəsinə göndərdilər. Göndərilənlər sırasında mən də var idim. Cəbhədə əskərlər arasında bolşevizm və müharibəni yatırmaq propaqandası apardığım üçün məni tutub həbsxanaya saldılar. Oktyabr inqilabı məni həbsdən azad etdi. Sonra vətəndaş müharibəsi başlandı. Üç il Sibirdə, axırda Cənub cəbhələrində Qızıl Ordu içərisində həkimlik vəzifəsini icra edirdim. İyirminci ildə Qızıl Ordu ilə Azərbaycana daxil olduq. İyun əksinqilabi üsyanda mən hərbi lazaretdə həkimlik, bacım Tahirə isə şəfqət bacısı vəzifəsini ifa edirdi. Bacım Tahirə yoldaş Niyazi kimi həmin il bolşevik firqəsinə namizəd olmuşdu. Bir gün yaralılara baxıb yenicə odama girmişdim ki, bir qədər istirahət edəm, Tahirə daxil olub dedi: – Yeni bir yaralı gətirmişlər, gəl bax. – Yaxşı, get, bu saat gələrəm, – dedim. – Xəstənin yarası ağırdır, hər dəqiqəsi xətərlidir, – deyə bacım yalvarıcı bir nəzərlə üzümə baxdı. Qalxıb getdim. Yaralı bihuş idi. Üzündən qan qaçıb meyit rəngini almışdı. Yarasına diqqətlə baxdığda xətərsiz bir yara olduğunu bildim, lakin xəstənin bədəni qayət zəif idi. Yeni azardan durmuş adamın vücuduna bənzəyirdi. Yaranı yuyub bağladım. Sonra ümumi odaya almağı əmr etdim. Bu vaxt bacım mənə yaxınlaşıb yavaş dedi: – Xəstəni tək odaya qoymağı əmr et. – O nə üçün? – Sonra deyərəm. Mən xəstəni xüsusi odaya apartmağı əmr verib, mənzilimə qayıtdım. Tahirənin yaralıya tə’cili surətdə baxmaq tə’kidi, müəmmalı təklifi məni şübhəyə salmışdı. Burada bir sirr var, – deyə fikrə getdim. Aradan on dəqiqə keçmiş Tahirə də daxil oldu. – Yaralını tanıdınmı? – deyə sordu. – Yox, kimdir? – Şahbaz bəy. Məni heyrət tutdu. Dörd il içərisində nə qədər dəyişiklik… «Kommunizmi silah gücü ilə yürütmək istəsəniz, məni sıranızda yox, müqabilinizdə görərsiniz» sözü yadıma düşdü. – Şahbaz bəy körpünü dinamitlə uçurmaq istədikdə, qarovulçu əsgər güllə ilə vurmuş, – deyə Tahirə əlavə etdi. – Xəstənin halı indi necədir? – Huşu gəlmiş, ancaq böhran içindədir. – Hərarəti necədir? – 39,5. – Həkimlərdən kim baxır? – Yoldaş İvanov. – Gedək, – deyə qalxdım. Qəlbimdə bir iztirab ilə Şahbazın yanına gəldim, nəbzini aldım. – Yəqin malyariya ilə xəstələnmiş… İndi də bu hərarət onun hərarətidir. – Yarasından heç bir qorxu yoxdur. Kaş ağır bir öldürücü yara olaydı. – O nə üçün? – deyə Tahirə iztirab ilə sordu. – Qızıl Ordu ilə müharibə edən əks-inqilabçı ağanın, körpü dağıtmağa qəsd edən bir mühəndisin cəzası nə olduğunu bilirmisən? Bunu eşitdikdə Tahirənin rəngi üzündən qaçdı. Əsil məhəbbət qəlbindən hələ çıxmadığını birüzə verdi. – Xəstəyə baxmağa yoldaş İvanov kimi tə’yin etmiş? – Məni. – Sən yaramazsan. – Nə üçün? – Məsləhət belədir. Get bacı Markovanı göndər. Tahirə mə’yus və pərişan odadan çıxdı. Bir azdan sonra Şahbaz gözlərini açdı. Zəif səslə sordu: – Mən haradayam? Mən sandalya alıb yanında oturdum. Şahbaz böhranlı gözlərini üzümə dikdi, diqqətlə baxdı. – Fəxrəddin, mən nə üçün buradayam? – Şahbaz, sən yaralısan, bura da xəstəxanadır. – Düşünürəm… Düşmən əlindəyəm. – Qəm etmə, yaran yüngül yaradır. Təzliklə sağalarsan… – Sonra da güllə qabağında… – Biz xəstə ilə müharibə etməyirik. Daha danışmağa izin verməyirəm, – deyə mən ayağa qalxdım. Bu halda Markova daxil oldu. – Yoldaş Markova, bu xəstəyə siz baxacaqsınız. Xəstəyə yaradan artıq malyariya əziyyət verir. Kinə tə’yin edirəm. Gündə üç dəfə verərsiniz. Çox su içməyə izin verməyiniz, əvəzində çay verin. Mən qapıya tərəf yönəldim. Qapıdan çıxdıqda qulağıma Şahbaz tərəfindən – iki dost, iki düşmən sədası dəydi. Şahbaz sür’ətlə sağalırdı. Bu isə onu şad etməyirdi. Bir dəfə Markova onun yarasına yod sürtüb bağlayırmış. Şahbaz fürsət tapıb yod şüşəsini qapıb içmək istədikdə bacı əlindən alır. Şahbazın halı məni dərin düşündürürdü. Sağaldığdan sonra əvvəl hərbi tribunal, sonra güllə qabağında. Onun üçün nicat yolu yox idi. Məndən heç bir yardım gözləməyirdi, çünki bilirdi ki, mən kommunizm uğrunda hər bir şeydən keçirəm. O bilirdi ki, mən onunla şəxsən səmimi dostam, lakin məfkurəcə dərin düşmən. «İki dost iki düşmən» mə’nası bu idi. Son zamanlar Şahbazda dəyişiklik görünürdü. Qəlbi açıq danışıb gülürdü. Hətta şuxluq tərzi ilə bəhs də edirdi: – Fəxrəddin, dediyimi geriyə alıram. Mən sizin hökm sürməninizə üç gün vaxt vermişdim, amma siz üç ildir ki, hökumət aparırsınız. Lakin ömrünüzə az qalmışdır… – Səninlə mənim ömrümə çatar, – deyə mən cavab verdim. Bir səhər növbətçi bacı kabinəmə daxil olub dedi: – Yoldaş Fəxrəddin, Şahbaz bəy odasından yox olmuş. Bu xəbəri eşitdikdə sanki başıma bir ildırım çaxdı. – Növbətçi həkim kimdir? – deyə sordum. – Yoldaş İvanov. – Buraya çağırınız. Bacı getdi. Mən böyük iztirabda idim. Xəyalıma dürlü-dürlü şübhələr gəldi. İvanov daxil oldu. – Yoldaş İvanov, xəstə Şahbaz bəy necə olmuş? – Yoldaş müdir, hər yeri arayıb axtarış etmişəm. Gördüm deyən yoxdur. Mənim zənnimcə Şahbaz bəy dünən, cümə günü qaçmışdır, çünki xəstə əskərlərin görüşünə yaxın adamlar, ancaq o günü buraxılır, o da komandanın buraxılmış vəsiqəsilə. – Fikriniz mənçə doğrudur, lakin Şahbazın yanına bir kəs buraxılmamış. Buradan da mənim imzam ilə vəsiqə üzrə buraxılır, bu da olmamış. – Şahbaz bəyi buradan qaçırmışlar, – deyə İvanov mə’nalı nəzərlə üzümə baxdı. – Kim qaçırmış? Bunu sizdən tələb edirəm, – deyə səsimi uçaltdım. – Onu ərkan hərb tərəfindən tə’yin olunmuş Fövqəl’adə komisyon arayıb tapar!.. Şübhəsiz, İvanov bu işdə məni müqəssir edirdi, etməyə də haqlı idi; çünki mənim Şahbaz ilə əski dostluğum, onu yüngül yaralı olarkən ayrı odaya buraxdığım və sonra da ona artıq diqqət etdiyim, bunların hamısı mənim əleyhimə idi. Həmin fikrə Fövqəl’adə komisyon da gəldi. Komisyon tərəfindən aparılan istintaq yeni bir şey açdı, o da cümə günü xəstəxanadan mənim imzam ilə bir qadının dışarıya buraxılması, o qadın tə’qyiri-libas etmiş Şahbaz bəy imiş. Əlbəttə, komisyon məni danışdırdıqda imza sahta olduğunu asanlıqla isbat edəcəkdim, lakin məni xof və şübhəyə salan bacım Tahirə idi. Bu ittifaq düşəndən bəri onunla görüşməmişdim. Bu halda Markova kabinəyə daxil olub dedi: – Yoldaş müdir, Tahirə dünən axşam şəhərə getmiş, indiyə kimi qayıtmamış… Bunu eşitdikdə bütün bədənimə bir lərzə yayıldı. Tahirənin Şahbazın dalınca qaçması mənə aşkar oldu. Titrək bir səslə Markovaya dedim: – Yəqin tanışkildə keçikib qalmışdır, gəlib çıxar. İndi vəzifəniz dalınca olunuz. – Markova getdi. Bir azdan sonra komisyon məni danışdırdı. – Yoldaş Fəxrəddin, cümə günü sizin izninizlə dışarıya buraxılan kimdir? – deyə komisyon sədri sordu. – Elə ittifaq olmamış. – Bu imza sizindirmi? – deyə vəsiqəni mənə uzatdı. Mən alıb diqqətlə baxdım, xətt Tahirənin olduğunu bildim. – Bu imza mənim deyil, sahtadır. – Kimin xətti olduğunu bildinizmi? – Bəli, bacım Tahirənindir. – Bu cinayəti yapmağa Tahirəni nə və bəlkə kim vadar etmişdir? – Əskidən Şahbaz bəyə bağladığı və burada görüşdükdə təzələnən məhəbbət. Bu barədə mən müfəssəl mə’lumat verdim. Komisyon bir neçə sual-cavabdan sonra istintaqı bitirdi. Mənim üçün hərbi məhkəmə quruldu. Komisyona verdiyim şəhadəti burada təkrar etdim. Bu vaxt məhkəmə sədri: – Şahidi gətirin, – deyə əmr etdi. Bacım Tahirə daxil oldu. Sədr. Vətəndaş Tahirə, bu iş barəsində nə bilirsiniz? Söyləyiniz. Tahirə. Sahta vəsiqəni imza edən, Şahbaz bəyi öz libasımı geyindirib qaçırdan mənəm. Sonra mən özüm də yapdığım cinayətdən qorxub qaçdım. İndiyə kimi şəhərdə gizlənmişdim. Qardaşımı müqəssir etdiyinizi bilib gəlmişəm. Qardaşımın bu işdə heç bir əlaqəsi və xəbəri yoxdur. Hamısını mən tək özüm etmişəm. Sədr. Şahbaz bəyi qaçırtmaqdan məqsədiniz nə idi? Tahirə. Onu ölümdən xilas etmək. Sədr. Nə üçün? Tahirə. Mən onu sevirəm. Sədr on dəqiqə tənəffüs e’lan edib üzvlərlə müşavirə odasına getdilər. Bu zaman Fövqəl’adə komisyonun sədri yanıma gəlib dedi: – Yoldaş Fəxrəddin, mən istintaq apardığım zaman sizin bu işdə müqəssir olmadığınıza inanmışdım. Lakin şübhəyə salan imzanız idi. Onu da ekspertlər tədqiq edib aydına çıxardılar. Bacınızın yox olması komisyon üzvlərinin bir neçəsini şübhəyə salmışdı. İndi o da aydınlığa çıxdı. Bu vaxt sədr, üzvlərlə məhkəmə salonuna daxil oldular. Sədr məhkəmənin qətnaməsini oxudu. Mən azad olub, Tahirə həbsə alınıb, yeni məhkəmə qurulacağını e’lan etdi. Lakin binəva bacım yeni məhkəməni görmədi. Qətnamə oxunduqdan sonra özü ilə gətirdiyi süleymanini içib yerə yıxıldı. Sağaltmaq mümkün olmadı. Canını Şahbaz bəyə bağladığı eşqə fəda etdi. * * * Mister Greyin köpəyi Puan Qay, Xan Qou şəhərinin Nan Si çayının sahilində əski bir dəhmada qoca anası ilə yaşayırdı. Bu cavan, küçə aktyoru idi. Öz şagirdi balaca Sen O ilə bazarlarda, şənlikli küçələrdə, çayxanalarda oyun çıxartmaq, məzhəkə yaratmaq və mahnı oxumaqla, gündəlik ruzisini qazanardı. Bəxti gətirib 60–70 qəpikdən çox qazananda, o axşamı, çörək və soğandan əlavə, balıq da alıb şad evlərinə gələrdi və küçədən həyətə daxil olduqda «Ana can, yuy… yuy…» deyə onu səslərdi. Puan Qayı çinlilər sevərdilər, lakin avropalılar onu görmək belə istəməzdilər, çünki Puan Qay onların pis xasiyyətlərini, məğrurluqlarını, çinlilərə edilən zülmü pantomim tərzi ilə gözəlcəsinə göstərib xalqı güldürürdü. Bunun üstə Puan Qay avropalılar tərəfindən neçə dəfə kötək yemişdi. Lakin yenə də onların təqlidini çıxartmaqdan sağınmazdı. Ancaq şəhərin Avropa hissəsinə enməkdən çəkinərdi. Bir səhər Puan Qay küçədə həsir salıb, üst paltarını soyunub oyun çıxarırdı. Adamlar yığılıb ona tamaşa edirdilər. Bu zaman mister Greyin aşpazı bazardan azuqə alıb evə qayıdırdı. Misterin məşhur köpəyi Bollu da onun arxasınca gəlirdi. Bu ingilis buldoqu sahibi kimi qayət kinli, dəhşətli bir köpək idi. Bollunun qapdığı iti və insanı əlindən almaq mümkün deyildi. Ta üstünə su tökməyincə tutduğunu buraxmazdı. Bu köpək çinlilərə çox əziyyət verirdi. Lakin mister Greyin qorxusundan kimsə onu vura bilməzdi. Bollu adamların dəstəsinə yaxınlaşdıqda uşaqlar: «Mister Greyin köpəyi gəlir» deyə qaçmağa başladılar. Böyüklər də kənara çəkildilər. Bu zaman Puan Qay, arxası üstə uzanıb ayaqları ilə Sen O-nu tez-tez atıb-tuturdu. Köpəyin diqqətini cəlb edən Puan Qayın həsirin üstə ilan kimi uzanan kəkili idi. Sen O onu gördükdə qışqırdı. Puan Qay, Sen O-nu yerə buraxıb cəld qalxdı. Bu vaxt köpək Puan Qayın arxalığını qapıb qaçmağa başladı… Puan Qay öz şeylərini şagirdinə tapşırıb köpəyin dalınca qaçdı. Küçədən daş yığıb köpəyə atırdı. Lakin Bollu, daşların dəyməyinə baxmayaraq arxalığı dişindən salmırdı. Daşın biri Bollunun ayağına bərk dəymişdi. Lakin höçət köpək yenə də arxalıqdan əl çəkmirdi. Küçəni dönərkən bir Çin polisi onun qabağını aldı: – Nə üçün köpəyə daş atırsan? – Görmürsənmi, köpək arxalığı aparır… – Görürəm və köpəyin də mister Greyin olduğunu bilirəm. – Deməli, mister Greyin köpəyi üçün qanun yoxdur… – Puan Qay, özün də bilirsən yoxdur, nə üçün soruşursan? Ya arxalığından əl çək, ya da cür’ətin varsa, get mistərdən al. – Gedərəm və arxalığımı da alaram, – deyə Puan Qay yola düşdü. O daha qaçmırdı, ahəstə gedərkən dərin fikrə dalmışdı. Böyük və ulu vətəninin azğın, qudurmuş imperialistlər pəncəsi altında boğularaq, sızlayaraq məhv olduğunu düşünürdü. Bizim üçün nicat yolu yoxmu? Haçana kimi dörd yüz milyonluq Çin, vəhşi avropalılar əlində oyuncaq olacaqdır, – deyə öz-özünə sual verirdi. – Var, lakin biz bigeyrətlər, hamımız inqilabçı Kanton ordusuna qarışıb vətənimizi imperialistlər əlindən xilas etmək əvəzinə, inqilabçıların qarşısına çıxıb bunlarla müharibə edirik. Puan Qay, başında belə fikirlər gəlib mister Greyin darvazasına çatdı və cür’ətlə içəri girdi. Bu zaman mister Grey balkonda oturub qəzet oxumağa məşğul idi. O, itinin ayağının Puan Qay tərəfindən yaralanmasından xəbərdar idi. İndi qəzəbli və səbirsiz onu gözləyirdi. Mister Grey başını qaldırıb Puan Qayı gördü və ayağa qalxaraq açıqlı soruşdu: – Mənim itimi sənmi vurmusan? – Bəli, mən vurmuşam. Arxalığımı götürüb qaçdı, mən də daş atdım ki, yerə salsın, lakin buraxmadı. – Sən bilirsənmi ki, ingilis köpəyi tutduğunu buraxmaz? – Bəli, ingilislərin köpəkləri sahiblərinə oxşamışlar, tutduqlarını buraxmazlar. – Doğrudur, sən üç böyük cinayət etmisən, ona görə cəza alacaqsan. Birincisi budur ki, mənim sevgili köpəyim Bollunu yaralamısan… – Mister, sizin papağınızı və ya başqa şeyinizi köpək götürüb qaçsa, nə edərsiniz? – Tapançamı çıxarıb vurarım, yerində qalar. – Mən ki hələ itinizi öldürməmişəm. – Sənin həddin nədir ki, elə iş edə biləsən. İkinci təqsirin bax budur, – deyə mister Grey ona bir məktub göstərdi. – Bu sənin arxalığının cibindən çıxmış, bilirsənmi nədir?! – Kanton əskəri dostumdan gəlmiş məktubdur. – Yalan! Kommunist firqəsi tərəfindən nəşr olunmuş proqramasıdır, sən o firqənin gizli üzvüsən və oyun çıxarmaq ilə onun fikrini burada yeridirsən. Bunu eşitdikdə Puan Qay səbir edə bilməyib dedi: – Elə ki, siz imperialistlər biz çinlilərlə rəftar edirsiniz, axırı hamımız ona gələcəyik. Üçüncü cinayətimi söyləyin. – Üçüncü cinayət odur ki, izinsiz mənim həyətimə girmisən, o qapıda yazılanı oxumadınmı? – Xeyr, orada nə yazılmışdır? Orada bu yazılmışdır: «Çinlilərə və köpəklərə daxil olmaq yasaqdır». – Mister o qanunmu? – Bəli, qanun. – O qanunu ə’lahəzrət Çorçmi vermiş? – Sus, qanmaz köpək, onu mən vermişəm, hər bir ingilisin əmri siz vəhşi çinlilər üçün qanundur. – Onları verənləri inqilabçı Kanton təzliklə məhv edəcək. Bunu eşitdikdə qan mister Greyin başına sıçradı və elə bağırdı ki, bütün xidmətçilər səsinə töküldü. – Bu köpəyi alın, o uzun saçından talvardan asın, mən əmr etmədikcə xilas etməzsiniz, haydı!.. Zavallı Puan Qayı tutub talvarın altına götürdülər. Mister Grey də balkondan enib oraya gəldi. – İndi ayı kimi bağırarsan, – deyə «mədəni, nəcib» Grey, Puan Qayı söyməyə başladı. Puan Qayı asarkən bozarmış dodaqlarından bir kəlmə belə buraxmadı. Lakin qanlı gözlərindən qəzəb atəşi saçılırdı. Grey cənabları ingilis «ədalətini» icra etdikdən sonra yenə balkona qalxıb qəzet oxumağa başladı. Aradan xeyli keçmiş xidmətçi çinli ona çay gətirirkən Puan Qayı azad etməyini yadına saldı. Mister saata baxıb dedi: «Hələ iki dəqiqə qalmış». Sonra qəzeti masanın üstə qoyub çay içməyə başladı. Hərkah mister Grey o zaman dönüb xidmətçinin üzünə baxsaydı, onun baxışında özünə qarşı nifrət əlamətlərini aydın oxuyardı. Mister Grey çayını içib aşağı endi və Puan Qayı xilas etməyi əmr verdi. Onu azad etdilər. Sonra mister Grey qayçı gətirtdi və öz əli ilə Puan Qayın o uzun saçlarını kəsib ona uzatdı: – Bunu al, saxla, ta ki, tutduğun cinayəti unutmayasan. Sonra əmr etdi ki, onun arxalığını versinlər. Puan Qay illərlə bəslədiyi saçını alıb: – Mister, mən də and içirəm ki, heç bir an bu günü unutmayacağam, bu günə kimi mən inqilabçı deyildim, siz bu saçları kəsməklə öz əlinizlə məni inqilabçı kantonçular sırasına göndərirsiniz, sizə artıqca təşəkkür edirəm, – deyə Puan Qay götürüldü. Altı aydan artıq idi ki, Puan Qay Kanton inqilabçı ordusunda şücaətlə dava edirdi. İmperialistlərin ümidi olan şimal ordusu Qızıl Kanton ordusunun dəhşətli hücumları qarşısında davam edə bilməyib əllərində olan kənd və şəhərləri boşaltmağa məcbur olurdu. Növbə Puan Qayın vətəni Xan Qou şəhərinə çatmışdı. Puan Qay irəlidə gedən bölüyün sırasında idi. Şəhərə hücum başlandı. Puan Qay qızmış şir kimi müharibə edirdi. Ən atəşli yerə özünü atırdı. Şəhərə girən birinci Puan Qay oldu. Günorta olduqda Xan Qou Kanton əskərləri tərəfindən alındı. Lakin küçələrdə, ara-sıra güllə səsi gəlirdi. Puan Qay, mister Grey sakin olan küçə ilə evlərinə, anasını yoluxmağa gedirdi. Birdən qarşısına misterin köpəyi Bollu çıxdı. Sanki qəza Puan Qayın intiqamını yerdə qoymaq istəmirdi. Puan Qay cəld tüfənki döşünə alıb itə nişanə götürdü. Güllə açıldığda köpək yerə sərildi. Puan Qay gedib onun quruğundan tutdu və sürükləyərək mister Greyin darvazası ağzına gətirdi. Misterin darvazası, qapıları, pəncərələri bağlı idi. Həyətdə, evdə bir insan görünmürdü. Puan Qay kəmərini açıb itin başına keçirdi və xeyli çətinlik ilə darvazadan asdı. Sonra cib kitabçasını çıxarıb bir vərəq çırdı, yazdı, darvazaya bənd etdi. Sonra fəxr ilə oxudu: «İngilislərə və köpəklərə içəri daxil olmaq qadağandır». – Mister Grey! İndi Puan Qayı ölənə kimi unutmazsan, – deyə yola düşdü. * * * Son ümid Üç yoldaş… Çar hökumətindən qalma üç töhfə… zəhmətkeşlərin sabiq suluqları, yeni məişətin üfunətli mikrobları. Biri burjuaziya sinfinin zəngin və şöhrət sahibi, müvəkkili, ismi Həzrətqulu. Sabiqdə iki ağa kəlməsinin izafəsilə, biri başda, biri axırda, Ağa Həzrətqulu ağa. Digəri sabiqdə mülkədar, kəndlilərin ağası, yə’ni cəllad. İndi işsiz Səfdərqulu. Üçüncüsü, çar hökumətinin «xalis» qulluqçusu, qoçaman qurdu, ləqabi «rüşvətxor», ismi Qulam. Klubları: şəhər bağçasının az şənlik bir küşəsində, hasar dibində qoyulmuş bir skamya. Müəyyən vaxtları: günəş qürubə enər zamanından batana kimi. Yəvmiyyə məşğuliyyətləri; iri dənəli, sarı rəngli təsbehləri şaqqıldadaraq, «bəlayi-əzim»-dən xilas olmaq münasibətilə tükənməz laqqırtı, bitməz bəhs etmək. İndi özlərini dinləyək. – Qulam, bu gün qəzetdə nə yeni xəbər var? – deyə Həzrətqulu soruşdu: – Həzrətqulu ağa, dostlarımızın işləri çox pisdir. Həm daxildə və həm xaricdə. Bir sözlə, axır nəfəsləridir. – Sizə demişəm və yenə də deyirəm ki, Şura hökumətini yıxacaq bir qüvvə varsa, o da İngiltərə hökumətidir. – Onun çənkəsindən qurtarmaz! – deyə Səfdərqulu bəy təsbehini şaqqıldatdı. – «Avropa hökumətləri birləşirlər, Şura hökumətinin son nəfəsidir, bu sənəni salamat çıxartmaz»... Bu sözləri siz cənablardan tam yeddi ildir ki, eşidirəm, lakin bu dinsizlər indiyə kimi sağ və salamat yaşayıb üstümüzdə ağalıqlarını sürürlər, – deyə Həzrətqulu ah çəkdi. – Yox, Həzrətqulu ağa, daha bu rəng o rəngdən deyil, Səfdərqulu bəy doğru buyurur. Çemberlen bu hökuməti yıxmayınca sakit olmaz. Bu yaxın zamanda Fransa, İtaliya və başqa Avropa hökumətlərini də Şura hökuməti ilə əlaqələrini qırmağa vadar edəcəkdir. Ondan sonra... Sədəfqulu bəy onun sözünü kəsərək: – Ondan sonra İnkiltərə hökuməti donanması ilə Baltik dənizindən Leninqrada, qoşun ilə Hindistandan Türküstana, Çindən Sibirə hücumunu başlar. Bu tərəfdən Polşa, Rumıniya və qeyriləri yürüş edib, on gün içərisində bunları məhv edib biz məzlumları da onların çənkəsindən xilas edərlər... – Səfdərqulu bəy, bəs türklər? Onları meydana gətirmək? – deyə Qulam soruşdu. – Kimlər bu müharibədə iştirak edəcək məsələsi ilə mənim işim yoxdur. Hər kəs olursa-olsun, mənim mülkümü qaytarıb özümə versin. Küçələrlə getdikdə o gözəl, yüksək, geniş saraylarımı gördükdə, ürəyim qan dolur, – deyə Həzrətqulu dəsmalını çıxarıb yaşarmış gözlərini silməyə başladı. Onun belə pərişan halı bəhsinin xitamına səbəb oldu. Səfdərqulu bəy dedi: – Həzrətqulu, qəm etmə. Mən də sabiq mollapapaq, ayağı çarıqlı rəiyyətlərimi gördükdə ağlım başımdan çıxır. Lakin qayım iman etmişəm ki, bu yaxın zamanda onların boğaz kəndirlərini yenə də mənim əlimə verəcəklər. Onda görərsən ki, analar neçə oğlan doğmuş! – Səfdərqulu bəy! Haçan? Haçan? – deyə Həzrətqulu nalə etdi. – Müəyyən vaxtmı istəyirsən? – deyə Səfdərqulu soruşdu. – Bəli, daha mənim səbir kasam dolub daşmış, gözləməyə taqətim qalmamış! Allah-taala ağlımı necə aldısa, yoldaşlarım kimi xarici ölkəyə qaçıb canımı bu bidin zalımlardan xilas etmədim, – deyə Həzrətqulu ah-zar etdi. – Həzrətqulu, bu möhtərəm yoldaşımız Qulamın hüzurunda sənə qəsəm edirəm ki, üç aya kimi bunlar məhv olacaqlar! Şura hökuməti onillik bayramını görməyəcəkdir! İstəyirsən, səninlə bu barədə əhd-peyman edim. – Səfdərqulu bəy, hərgah bu dediyin əmələ gələrsə, mən and içirəm ki, bolşeviklər tutmuş o gözəl sarayımda sizə elə bir ziyafət verim ki, misli indiyə kimi şəhərimizdə olmasın. – Həzrətqulu ağa, Səfdərqulu bəyin dediyinə mən də qayım inanmışam. İran təqvimi yazır ki, bu sənə Avropa hökumətinin bir cəsimi məhv olacaqdır. Hətta vaxtını da müəyyən edir. Biz hesaba vurduq, gəlib oktyabr ayının sonu çıxdı. Buna nə deyirsən? – Qulam soruşdu. – Allah-taala hər ikinizin dediklərini doğruya çıxartsın. Daha günəş batmaqda idi. Yenə ümidlə Şura hökumətinin «dostları» qalxıb yola rəvan oldular. * * * Sabah Böyük Oktyabr inqilabının onilliyi tamam olurdu. Şəhər bu bəzək və zinəti tarixində görməmişdi. Hər yan yanır, parlayır. Al bayraqlar, rənkin ziqimət xalılar, ipək xalçalarla bəzənmiş şəhər binaları laləli və rənkli çiçəkli dağlara bənzəyirdi. Sənət və texnika yeni bir təbiət meydana gətirmişdi. Şəhər bağçasında keniş bəzək tədarükü bitmişdi. Ağaclar və əski həsarlar kənkbərənk fənər və elektrik lampaları ilə bəzənmişdi. Çarhovuzlarda fəvvarələr düzəldilmişdi. Bağ tamaşaçılarla dolu idi. Günəş qürubə enib qayıb olduqda, qəflətən elektrik enerjisi buraxılıb, fəvvarələr açıldı. Heyrətli bir mənzərə zühur etdi. Bunu gördükdə cəmi qəlblərdə fəxr və heyrət doğdu. Ağızlardan şadlıq sədası ucaldı. Xeyr, səhv etdim. Əllərində sarı təsbeh, öz skamyasında hazır olmuş üç yarasa buna heç də şad deyildilər. Gözləri qamaşdıran bu nurdan başlarını aşağı salıb pərişan-hal oturmuşdular. Birdən Həzrətqulu başını qaldırıb yoldaşlarına dedi: – Səfdərqulu bəy, qəsəmin necə oldu? Qulam, İran təqvimin harada qaldı? Səfdərqulu bəydən səs çıxmadı. Qulam isə öz-özünə: qayıb olan günəş, sabah nə xəbərlə tülu edəcək... – Qulam, bununla nə demək istəyirsən? – deyə Həzrətqulu soruşdu. – Heç, Ağaməhəmməd şah Qaçarın qanlı vəq’əsini yad etdim. – Demək, hələ ümidini kəsməmişsən? – Ümid kəsmək – ölmək deməkdir. Kim bilir, bəlkə sabah göydən şadlıq atəşi təküldükdə, dostlarımız tərəfindən də partlayan bombalar yağacaqdır!.. – Səfdərqulu bəy, nə dərin fikrə getmişsən, söyləsənə? – deyə Həzrətqulu soruşdu. Səfdərqulu başını qaldırıb dedi: – Hər halda sərvaxt olmalı, sabah evdən bayıra çıxmamalı. İndi isə gedək, burada qalıb şadlıq etmək bizə yaraşmaz. Həzrətqulu dedi: – Onda sabah bizə yığılınız, görək başımıza nə gəlir! Yeni və son ümid ilə qalxıb getdilər. * * * Noyabrın yeddisi... Böyük Oktyabr inqilabının onilliyi! Sosialist Şura Cümhuriyyətinin şanlı bayramı! Dünyanın altıda bir hissəsi al bayraq altında bu gün yürüş edir: Sağın! Yeni həyata keniş yol!.. Hekayəmizin qəhrəmanları, Axund Mir Cəfərlə bahəm, həmin gün Həzrətqulunun otağında oturub arası kəsilməyək qızıl əskər, matros, komsomol, pioner, və müxtəlif ittifaqlar dəstələrinə tamaşa edirdilər. Axund Mir Cəfər dedi: – Allah-taalanın səbri çox isə də, qəzəbi də az deyil! Çox belə asilərin cahi-cəlalını bir göz qırpmada fəvt etmiş! Həzrətqulunun səbir kasası aşıb daşmışdı. Axundun bu sözlərinin üstündə əsəbi bir hal ilə bağırdı: – Yalan, bir də yalan! – Həzrətqulu ağa, allahı inkar edirsən? – deyə axund gözlərini bərəltdi. – Bəli, inkar edirəm! Allah, peyğəmbər, imam, din, məzhəb, axirət heç biri yoxdur. Hamısı yalandır!.. – Kişi əstəğfir et, yoxsa, xudavəndi-aləmin qəzəbinə kiriftar olarsan!.. Bu halda müsəlman qadınlarının dəstəsi gəlib keçirdi. – Bax, axund, bax! Odur, müsəlman qadınları əllərində qırmızı bayraqlar, üzləri açıq, naməhrəm kişilərlə dəstəbazlıq edirlər. Daha dini-islamdan nə qalmış? Bəs nə üçün allahın qəzəbi onları tutmur. Nə üçün ona asi olan bu dinsizləri on il yaşadıb belə bayram etməyə qoyur? Nə üçün qəzəbi tutmur? – Tutar! Lut qövmü kimi onları da dənizə qərq edər. Ad qövmü kimi dağ-daşa çapıb tələf edər, – deyə bağırdı. – Yalan! Bunların hamısı uşaqlar üçün düzəltmə nağıllardır... – Sus! Nadürüst! İndi də qur’anı inkar edirsən? – deyə Axund Mir Cəfər ayağa qalxdı. – Belə bidinin evində mən oturmaram. İşi belə gördükdə Qulam və Səfdərqulu bəy münaqişəni yatırmağa sə’y etdilər. – Axund Mir Cəfər ağa, rica edirəm əyləşəsiniz. Ağa, Həzrətqulu ağaya bu işlər artıq tə’sir etmiş, bir qədər sərsəm etmişdir, – deyə Qulam axundu sakit etməyə başladı. Səfdərqulu bəy dedi: – Binəva nə etsin? Buna davam etmək olarmı? Mənim də ağlım çaşır? Az qalmışam mən də onun kimi asi olam. Bu dəmdə göy üzündə seyr edən aeroplanlardan buraxılan çervon iriliyində kağız parçaları xazan yarpaqları kimi havada uçuşmağa başladı. Bunu gördükdə adamlar başlarını yuxarı qaldırıb baxdılar. – Qulam, yoxsa dediyin doğruya çıxır, – deyə Həzrətqulu heyrətlə gözlərini göyə zillədi. Qulam cəld özünü küçəyə atdı. – Axund, məni bağışla, təqsirimdən keç!.. Xudaya, sənə asi düşdüm, mən aciz bəndəni əfv et! – deyə Həzrətqulu dua etməyə başladı. Bu vaxt kağız vərəqləri yavaş-yavaş yerə təkülməkdə idi. Adamlar onları qaparaq oxumağa məşğul oldular. Qulam da birini uşağın əlindən qapıb tez içəri girdi. Böyük təlaşla, iztirabla, əlləri əsərək titrək səslə oxumağa başladı: «Yoldaşlar, vətəndaşlar! Qızıl hava Donanması tərəfindən, Böyük Oktyabr inqilabının onilliyi münasibətilə bərabər, bu günkü şadlığımızı artıran yeni bir xəbərlə də sizi təbrik edirik. O da budur havas telegraf akentliyinin verdiyi xəbərə görə, Hindistan proletariatı öz azadlığı üçün İnkiltərəyə qarşı üsyana başlamışdır. Yaşasın Böyük Oktyabr inqilabı! Alovlansın onun cahana saçdığı qığılcımları!». Bu da son ümid! * * * Bax mən buna yoxam İbrahim çadra, papaq və əski əlifba əleyhinə təşkil olunmuş mədəni hücum kampaniyasında iştirak edərək çox çalışdığı üçün artıq yorulmuşdu. Mənzilinə qayıdarkən, rəfiqi Qulamkildə bir qədər dinçini almağı və onun xəstə oğlunu yoluxmağı qət etdi. Qapıdan içəri daxil olduqda Qulamdan başqa, qısaboylu, ortayaşlı, başında 60–70 manata dəyən bir papağı olan həkimi masa üzərində oturub, resept yazan gördü. Qulam ilə salamlaşıb xəstə çocuğunun halını soruşdu. – Mədəni hücum kampaniyanız nə cür keçdi? – deyə Qulam sordu. – Çox gözəl və şənlikli keçdi, – deyə İbrahim cavab verdi. Doktor üzünü ona çevirib dedi: – Məncə küçələrə düşüb «çadra daloy» deməyin heç mə’nası yoxdur. Belə şeylər öz-özünə məhv olub gedəsidir. Burada inqilab yox, təkamül yolu ilə getmək lazımdır. Yetişməmiş bir meyvəni dərməkdən mənfəət əvəzinə zərər və bəlkə də xəta gələ bilər. O ki qaldı, papaq məsələsinə, bunda mən heç yoxam. Ümumiyyətlə, bir tayfanın milli libasını dəyişdirməyi mən tarixi səhv hesab edirəm, istər onu dəyişdirən dəli Petro olsun, istər Mustafa Kamal. İbrahim: – Möhtərəm doktor, – dedi, – fikrinizdən çox əskilik qoxusu gəlir! Mənim az da olmuş olsa nəbatat elmindən bir qədər mə’lumatım vardır. Min ildən ziyadə meyvəsi dəyməyən nəbat etməmişəm. Hərgah elə meyvə varsa, onun dəyməsi çox uzun və bəlkə də müşkül olduğu üçün dərib heyvanlara atılması lazım gəlir. O ki, qaldı papaq məsələsinə, həkimlərdən papaq tərəfdarı olan şəxsi indiyə kimi eşitməmişdim, bil’əks onlar papağın zərərindən söyləmişlər... – Yoldaş, onlar da sizin kimi mətləbə dərin, keniş və ətraflı baxmamışlar. Libas hər torpağın təbiətinə görə yaranmışdır. Ərəbistanda – əba, əmmamə; Dağıstanda – yapınçı, başlıq; bizim Azərbaycanda – siz deyən yosma papaq, çuxa. Həmin yosma papaq – kəndlilərimizi yağmur vaxtı yağışdan, qış vaxtı qardan qorduğu kimi yeri gəldikdə yastıq vəzifəsini də ifa edir. Bu papağı kepka və ya şlyapa ilə əvəz etmək mümkündürmü? – deyə həkim, dəyərli mə’lumatını isbat etdi. Qulam doktora cavab verərək: – Nə üçün mümkün deyil, – dedi, – yay fəsli Muğan və Mil düzlərinin təndir kimi üzü qarsan istisində yosma papağın altında tər çeşmə kimi axıb türk kəndlilərini oda yaxarkən həmin yerdə malaganlar yüngül külşən papaqla başlarını günəşin yandırıcı şə’ləsindən mühafizə edirlər. Doktor məsələyə, ancaq praktiki tərəfdən yanaşırdı. Onu da sübuta yetirə bilməyirdi. İbrahim Qulama müraciətlə dedi: – Doktor, papağın zərərini, kəsafətini bizdə ona bir «namus» və «müqəddəs» kimi baxılmağı və ekonomiya cəhətincə kəndliyə əlverişli olmadığını unudub, fəqət bir millətçilik nöqteyi-nəzərindən baxır... Söhbətin bu yerində doktor saata baxıb: – Yoldaşlar, söhbətimiz çox maraqlıdır, fəqət naxoşlar məni gözləyir, – deyə ayağa qalxdı və xudahafiz edib getdi. Bu vaxt Səlimə nənə podnosda üç stəkan çay içəri girdi. – Xoş gəlmişsən, oğlum, çoxdan bəri bizi yad etməyirsən, – deyə Səlimə nənə İbrahimi məzəmmət etdi. – Səlimə nənə, şuğlum çoxdur, vaxt tapmayıram ki, gəlib səninlə söhbət edəm... – Əlbəttə, vaxtınız yoxdur... Gündə bir hoqqa çıxardırsınız... Bunu eşitdikcə Qulam gülməyə başladı. – Heç bu gün anamın başına gələn qəziyyədən xəbərin varmı? – Səlimə nənə, nə olmuş? Söyləyiniz, – deyə İbrahim rica etdi. – Nə söyləyim? Abır-həya çıxdı getdi... – Səlimə nənə, bircə mənim bu yanımda otur, bu çayı da içə-içə mənə nağıl et, görüm bu gün başına nə iş gəlmiş? Yoxsa sənin canına, bu saat durub gedərəm. – Otur, otur, oğlum, söyləyərəm. Bu səhər uşaqlar üçün yumurta almağa dükana getmişdim. Yumurtaları alıb çarşafımın ucuna bükdüm. Evə qayıdanda sizin dəstələrə rast gəldim. Onlar yanımdan keçəndə bir dəcəl uşaq «çadra daloy» deyə çarşafımı başımdan dartıb yerə saldı. Yumurtalar çilik-çilik oldu. Ağzıma gələni dedim. Hayasız adamlar da «çadra daloy» deyə gülməyə başladılar... Bunu eşitcək İbrahim qəhqəhə ilə gülməyə başladı. Qulam da ona qoşuldu. Sonra Səlimə nənə dedi: – Dediniz: padşah olmasın. – Dedik: olmasın. – Dediniz: dövlətli olmasın. – Dedik: olmasın. – Dediniz: bəy, xan, ağa, xozeyin olmasın. – Dedik: olmasın. – İndi də deyirsiniz ki, çadra olmasın. Bax, mən buna yoxam!.. Bu vaxt həyətdə qışqırıq qopdu. – Yenə Məşədi Səfər arvadını döyür. Haraya gedim, – deyə Səlimə nənə həyətə çıxdı. – Qulam, Məşədi Səfər kimdir? – deyə İbrahim sordu. – Məşədi Səfər bu evin sahibidir. Özü də quzu çildinə girmiş bir qurddur. Danışanda deyirsən ki, əski bir kommunistdir. Ləqəbi də «Siyasətçi»dir. Yəqin ki, bir azdan sonra özü buraya gələcəkdir; çünki hər bir belə ittifaqda mənim yanımda özünü safa çıxarıb, arvadı Səkinəni təqsirləndirir. Doğrudan da bir azdan sonra Məşədi Səfər söylənə-söylənə içəri girdi. Cavanlarla salamlaşdı. İbrahimə işarə edərək: – Yəqin yoldaş da fikir edəcəkdir ki, mən davakar, arvad incidən bir adamam. Əsla, yox. Mirzə Qulam təsdiq edər ki, mən köhnəpərəst deyiləm. Oğlum da onun yanında oxuyur, qızımı da bu ildən uşaq bağçasına qoymuşam, ancaq bu evi yıxılmış arvad evini-eşiyini atıb küçələrə düşübdür ki, mən mollanın təqlidini çıxaranlara tamaşa edəcəyəm. Mən deməyirəm ki, tamaşa etməsin, lakin qabaqca evini, həyətini süpürsün, xörəyi hazır etsin, uşaqların qarnını doydursun, sonra hansı cəhənnəmə istəyirsə, itilib getsin. Mirzə Qulam bilir ki, mən bu arvaddan nə əziyyət və məşəqqət çəkirəm. Nə üçün? Çünki bu bədbəxt qızı bədbəxt, elmsizdir, ay kaş bu Şura hökuməti otuz-qırx il bundan irəli gəlmiş olaydı! Onda biz də oxumuş, tərbiyəli ailə sahibi olmuşduq. Burada Məşədi Səfər bir nəfəsini alıb kürsüdə oturdu. – Mirzə Qulam, məni yoldaşla tanış etmədin. Yoldaş nə iş sahibidir?.. – Ay Məşədi Səfər, qurma saat kimi aramsız zınqrovunu çalırsan. Heç fürsət verirsənmi ki, tanış edim? – deyə Qulam cavab verdi. Sonra məşədiyə mə’nalı baxışla: – Bizim yoldaş yazıçıdır! Məşədi Səfər, bunu eşitcək, cəld yerindən qalxıb iki əli ilə İbrahimin əlini sıxaraq: – Yoldaş, sizinlə tanış olmağa çox şadam! Mən yazıçıları artıq dərəcədə sevirəm. Bəlkə artıq-əskik söz danışdım, məni əfv edəsiniz. Mən özüm çox bisavad adamam; qəzet-jurnal gecə və gündüz əlimdən düşmür. Ələlxüsus siyasəti çox sevirəm. Ləqəbim də «Siyasətçi»dir. Ancaq yoldaş, Şura hökumətinin bir siyasətini mən başa düşə bilmədim. Bu barədə fikrinizi bilmək istərəm. – Dediniz: allah yoxdur. – Dedik: yoxdur. – Dediniz: peyğəmbər, imam yoxdur. – Dedik: yoxdur. – Dediniz: din, məzhəb, şəriət, qur’an, oruc, namaz yoxdur. – Dedik: yoxdur. – Dediniz: məscid, molla, seyid, mərsiyəxan yoxdur. – Dedik: yoxdur. – Dediniz: ünas ilə zükur müsavidir. – Dedik: müsavidir. – Axırda dediniz: əskidən bizə miras qalmış çadra yox olsun: – Dedik: yox olsun. – İndi də deyirsiniz ki, papaq da yox olsun. Bax, bunda mən yoxam. Bunu eşitdikdə İbrahim gülümsünərək dedi: – Məşədi Səfər, bir belə «müqəddəs» şeydən əl çəkə bildin, nə üçün bu «namus» papağından əl çəkə bilməyirsən? – Yoldaş, görünür ki, mətləbə dərindən fikir vermədiniz. Mənim sözüm papaqda deyil, siyasətdədir. İstəyirsiniz bu saat papaq əvəzinə başıma nəinki kepka, lap lodrağan (lüteran) qalpağı qoyum. Mən köhnəpərəst deyiləm; Mirzə Qulam təsdiq edər, ancaq bir mənə deyin görüm, Azərbaycanda nə qədər can var? – Təxminən iki milyon yeddi yüz min, – deyə Qulam cavab verdi. – Atan oldu rəhmətlik, bu miqdarın yeddi yüz minini papaq geyməyənlərə çıxaq, yarısını ünas tayfasına, yerdə qalar bir milyon. Demək, papaq geyən bir milyon candır. Orta hesab ilə ildə on min dəri lazımdır. Dərinin birini 30 manatdan götürsək, hökumətimiz ildə 3 milyon manat itirir. Bax, mən bu siyasəti başa düşə bilməyirəm, indi fikrimi anladınızmı? – deyə Məşədi Səfər soruşdu. – Məşədi Səfər, nə üçün ticarət siyasətinizə qadınların çadralarını daxil etməyirsiniz? – Onun bu mətləbə dəxli yoxdur. Mən köhnəpərəst deyiləm, çadranın atılması tərəfdarıyam. Mən arvadım Səkinəyə min dəfə demişəm ki, arvad, bu mirası at getsin, lakin o özü atmayır. Qadınlara zor etməyi vicdanım qəbul etməyir, – deyə Məşədi Səfər meydana çağırıcı bir nəzərlə baxdı. – Məşədi Səfər, qadını döyməyə vicdanınız necə yol verir? – Yoldaş, o lazımdır; çünki qadın tayfası uşaq tayfası kimidir. Onlara quru söz kar etməz, yeri gəldikdə döymək lazımdır. Yoldaş, mətləbdən kənara çıxdıq. Sualıma cavab gözləyirəm. Qulam dedi: – Məşədi Səfər, siz necə ki, bir alış-verişçi... – Rica edirəm, səhvinizi düzəldiniz, mən sənətkaram. – Bəli, siz sənətkarsınız, ancaq siz hökumətin hər bir tədbirindən sandıqçalara para toplamaq gözləyirsiniz: bu yalnız bir nəzərdir. Hökumət, maarif, səhiyyə və qeyri-mədəni işlərə milyonlar sərf etdikdə öz para sandıqlarını güdməyir, dəri və çadradan gələn paranı öz böyük məqsədinə qurban edir. – Məşədi Səfər, izninizlə bir sual da mən vermək istəyirəm. – Buyur, yoldaş yazıçı. – Sizin sənətiniz nədir? – Mənim?.. Sənətim?.. Nə üçün soruşursunuz? Onun mətləbə dəxli yoxdur. – Heç, bilmək istəyirəm. – Mən... papaqçıyam. – Onda mətləb aydın oldu... Məşədi, hökumətin bu yeni tədbirindən nə üçün xofa düşmüsünüz, o da aydın oldu. – Yox, yoldaş, vicdanım haqqı səhv edirsiniz.. Mən elə adam deyiləm. Mirzə Qulam təsdiq edə bilər. Yenə zalım qızının səsi gəlir. Gedim görüm uşaqları incitməyir ki, – deyə Məşədi Səfər qalxıb getdi. İbrahim soruşdu: – Qulam, sən nədə yoxsan? – Mən də çadra ilə papağın indiyə kimi yaşamasında yoxam. * * * Şərq qadını yeni yolda Dörd ay davam edən Köln mətbuat sərgisi artıq bitmişdi. Köln şəhərindən hər tərəfə hərəkət edən qatarlar minliklərlə dolu idi. Kupelərdə davam edən söhbətin çoxu sərgidən idi. Hər kəs oradan aldığı zövq və tə’sirdən bəhs edirdi. Artıq məharət və səliqə ilə tərtib olunmuş, müxtəlif növlü Şura ekspontları hamının diqqətini cəlb etmişdi. Birinciliyi qazanan Şuralar mətbuatı az bir zamanda div addımları ilə irəlilədiyini sübuta yetirmiş idi. Bunu düşmənlər belə inkar edə bilməyirlərdi. Belçikaya tərəf hərəkət edən qatarın bir kupesində «Pari-Midi» müxbiri Müsyo Çujon və İnkiltərə qəzetlərindən «Yorkşayer Yunk nus» müxbiri mister Leyton biri siqara və o biri çubuq fısqırdaraq Şuralar mətbuatından qızğın surətdə bəhs edirdilər. Bunlardan başqa kupedə dolğun gövdəli, ucaboylu, döşü enli bir alman da var idi. Bu qəzetə oxumağa məşğul olub müxbirlərin mübahisəsində iştirak etməyirdi. Müsyo Çujon deyirdi: – Məni əfv edəsiniz, mister Leyton, fikrinizə şərik ola bilmirəm; məncə düşmənimiz Şuralar Rusiyanın hansı cəbhədə olursa-olsun hərbi, sənaye, maarif, mətbuat və qeyri-müvəffəqiyyətlə irəlilədiyini gizlətməməli. Qəzetlərimizdə bu müvəffəqiyyətləri qeyd etmək ilə hökumətimizin fikrini onlara cəlb etməliyik ki, vaxtında qabağını almaq üçün tədbir və çarələr axtarsın. – Müsyo Çujon, cənab Puankare, siz müxbir və yazıçılara nə düsturuləməl verdiyini bilmirəm. Lakin lord «Çemberlen» tərəfindən bizə əmr verilmişdir ki, heç bir İnkiltərə mətbuatında Şuralar hökuməti nəfinə bir kəlmə də olsun yazılmamalı, əksinə onun əleyhinə keniş səhifələr açılmalı – bunu deyərək mister Leyton çubuğunu tüstülətdi. – Mister, biz yazmasaq da İnkiltərə, Fransa və qeyri ölkələrin proletar orqanları birinin üstünə beşini qoyub yazacaqlar və işçilər arasında propaganda, təbliğat aparacaqlar. – Müsyö Çujon bunu deyərək üzünü almana çevirib soruşdu: – Belə deyilmi, müsyö? Adolf Baumbax qəzetini bükub cibinə qoydu və dedi: – Bəli, mən də sizin fikrinizdəyəm. Həqiqəti gizlətmək bir səmərə verməz. Mən sərgidə Şuralar pavilyonunu günlərlə seyr edib, saatlarla dolaşmışam; hər bir cüz’i şeylərinə diqqət yetirmişəm; xüsusən Şərq ölkələri nümunələrinə çox fikir vermişəm. Nə qədər sür’ətlə irəliləmiş! Siz bütün diqqət və fikrinizi Rusiyaya vermişsiniz. Lakin Fransa və Böyük Britaniya üçün təhlükə başqa yerdən gələcəkdir. O da – Şərq və müstəmləkə məsələsidir. Almaniya o təhlükədən xilas olmuşdur. Biz Şərqin oyanmasından qorxmalıyıq. – Biz də qorxmalıyıq! – deyə mister Leyton gözünü gərib qururla cavab verdi. – Mister, məğrur olmayın! Bizdə cahan müharibəsindən qabaq «Almaniya cümlədən ucadır! – deyə bağırdıq. İndi səhvimizi anlamışıq. – Xayır, sizə o səhvi Fransa anlatdı – deyə müsyö Çujon da yoldaş Leyton kimi sinəsini gərdi. – Mübahisə etməyirəm, lakin sizləri də yaxın zamanda anladacaq qüvvədən söyləmək istəyirəm. İzin versəniz nağıl edərəm. Leyton: – Söyləyin görək o nə qüvvədir? – deyə soruşdu. Adolf başladı: – On yeddi il bundan əqdəm yoldaşım Rudolf ilə Orta Asiyanı piyada səyahət etməyə qərar verdik (o zaman mənim otuz, Rudolfun isə iyirmi yaşı var idi). Berlin dövlət coğrafiya cəmiyyəti bizim məqsədimizdən xəbərdar olaraq bir vəzifəni öhdəmizə götürməyi rica etdi. O da səyahət zamanı etnoqrafik mə’lumat toplamaq, fotoqraflar almaq, rast gələn heyvan, nəbat və saire barəsində material yığmaq və bunlar kimi cəmiyyətə lazım olan kolleksiya düzəltmək idi. Biz cəmiyyətin bu təklifini qəbul etdik. O da bizə yardım edərək para, hökumətdən viza və başqa vəsiqələr hazırladı. May ayının üçündə Berlindən bilet alıb Bakıya yola düşdük. Bakıdan «Kafkas-Merkuri» paroxod cəmiyyəti vaporuna minib Krasnovodsk şəhərinə gəldik. Piyada səyahətimiz bu şəhərdən başlanacaqdı. O vaxta kimi marşrut planını düzəltməmişdik. Düşdüyümüz otelin nömrəsində Asiya xəritəsini açıb plan çəkməyə başladıq. Yoldaşım Rudolf; Krasnovodsk – Buxara – Səmərqənd – Şərqi Türküstan – Çin yolu tərəfdarı idim. Xeyli bəhsdən sonra Rudolfu marşruta razı etdim. Mətləb başqa məsələ üstündə olduğuna görə bu maraqlı səyahətimizdə gördüyümüz çoxqiymətli etnoloji və arxeoloji şeylərdən bəhs etməkdən vaz keçirəm. Ancaq fikrinizi bir əcaib şeyə cəlb etmək təmənnasındayam. Bilmirəm səyahətimizin neçənci günü idi; günəş batan dəmlərdə Asiyanın göbəyi olan köhnə Səmərqəndə yetişdik. Günəşin son zərrələri, uca köhnə gözəlliyi ilə insanı heyrətə gətirən məscid minarələrinə, qocaman çinarların təpəsinə, damların ağ divarlarına düşərək şəhər «şahzada»lar nağıllarında tə’rif olunan mənzərəni almışdı. Mənim Şərq ölkələrinə az-çox bələdliyim var idi. Lakin Rudolf əvvəlinci dəfə Şərqə qədəm qoyurdu. Ona görə də lazım olan olmayan şeylərin fotoqrafını alıb qutusunu ekslərlə doldurmuşdu. Yenə də fotoqraf aparatını hazırlamış idi ki, qarşımızda duran köhnə məscidin rəsmini alsın, bu vaxt günəş batıb qaranlıq çökdü. Rudolf bu qaranlıq havada şəklin aydın çıxmayacağını anladı, aparatı yığmaq istədi; bu halda məscidin arxasında iki qara kabus bizə tərəf hərəkət etməyə başladı. Bunu gördükdə: – Rudolf, aparatı yığma, belə fürsət ələ düşməz; tez ol bu qara ruhların əksini al – deyə bağırdım. Zavallı çocuq mənim bu sözlərimdən qorxuya düşdü, əlləri əsməyə başladı. Ona görə də aparatı düzəldə bilmədi; mən cəld aparatı onun əlindən alıb əksi götürdüm. Sonra bildim ki, neçə əsr bundan əqdəm bina olunmuş, indi viranə və bayquşlar məskəni, asari-ətiqə malı olan bu əski məscid, doğrudan da ona elə bir qorxu gətirmiş ki, zarafatımı həqiqət bilmiş, onun üçün də özünü itirmişdir. – Adolf, söylə, o rəsmini aldığın şey nə idi? Ruh kölgəsi idimi? – deyə soruşdu. Cavab verdim ki: – Xayır dostum, coğrafiya cəmiyyətinin tapşırığı, Avropada əsla olmayıb, Asiyada ən adi tapılan ikiəlli, ikiayaqlı heyvan idi. – Mən bir qara torbadan başqa heç bir əza görmədim. – Görə də bilməzsən; çünki o heyvanın adı Şərq qadınıdır. Onlar bütün günləri uca divarla həsarlanmış, pəncərəsiz evlərdə gizlənirlər. Bayıra çıxanda rəsmini aldığımız libası geyirlər; heç bir əzaları görünməz; bədənlərini çadra adlı parça ilə bürüyürlər; başlarına da bir qara torba salırlar. – Bəs onlar necə görürlər? – O torbanın xırda deşikləri var. Oradan baxırlar və ya başlarına at qılından hörülmüş rübənd taxarlar. Rudolf mənim bu sözlərimdən artıq dərəcədə mütəəssir oldu. Tamam Berlindən yola düşdüyü zamandan «nəhayət Şərq gözəllərini görməyə nail olacağam» deyərək şadlanırdı; hətta fikrində bir Şərq gözəlini sevib almaq da var idi. Sabahı günü Şərq qadınlarının bir dəstəsini, rəsmini aldığım libasda hamama gedərkən gördüm və Rudolfu səsləyib onları göstərdim. Lakin onun üzündəki mə’yusluğu, gözlərindəki hərarətli baxışı, dodaqlarında nifrətli istehzalı təbəssümü görərək etdiyimə peşman oldum. – Adolf, bu ölkədən tez uzaqlaşmalı; təbiətin ən gözəl məxluqunu elə hala salan yerdən bir faydalı şey ələ gətirə bilmərik; indi Şərqin milyonlarca nüfuzu olduğu halda azacıq Avropanın əlində nə üçün qul olduğunu anladım, – dedi. – Qardaşım, mən də sənin fikrinə şərikəm, – deyərək onun sözünü təsdiq etdim. Əfəndilər, burada on yeddi il bundan əvvəl etdiyim Şərq səyahətimiz tamam bir il bundan irəli haman Səmərqəndə, indi Sosialist Şura Özbəkistan Cümhuriyyətinin paytaxt şəhərinə səyahət etdiyimdən söyləyim. Keçən il 8 mart qadınlar bayramında, mən Moskvada idim. Elə həqiqi, mə’nalı bayram keçirtməyi ancaq Şuralar Rusiyasında görmək olur... Mister Leyton: – Onlar bayramları təbliğat aparmaq üçün yapırlar – sözlərini əlavə etdi. – Daha gözlə – ona görə də onların bayramlarından hər kəs özü üçün bir mənfəət alır. Bizim bayramlarımızın isə eyşi və işrət, qadın və şərabdan ibarət olduğunu zənn edirəm inkar edəməzsiniz. Əldə qızıl bayraqlar və dəyərli plakatlar olduğu halda Moskva küçələrində müntəzəm soldatlarla arası kəsilməyən qadınlar sıralarında minlərcə Şərq qadınlarının açıq yürüş etdiklərini gördükdə, haman sizə nağıl etdiyim Səmərqənd kabusları yadıma düşdü. Haman gün bir daha Səmərqəndə səyahət etməyi qət etdim. Baxtım belə gətirdi ki, mən Səmərqəndə yetişdiyim günə Özbəkistan böyük hazırlıq görüb şuralaşdığı günü bayram edirdi. Bu az zamanda nə qədər dəyişiklik! Minlərcə pioner, komsomol və komsomolka dəstələri küçələrdə yürüş edirdi. Topal Teymurun əski paytaxtı alqırmızı dondan libas geyinmişdi. Məni hər şeydən artıq maraqlandıran qadın məsələsi idi. Ona görə də qadınlar şö’bəsinə getdim. Firqəvi türk qadınları ilə tanış oldum. Çadra məsələsinə dair suallar verdim. – Gənc qızlarımızın çoxu çadralarını atmışlar; yerdə qalanları üçün də bu gün tədbirimiz vardır. Burada olunuz görərsiniz – deyərək yenə şux təbəssüm ilə cavab verdi. Aradan yarım saat keçmiş qadınlar şö’bəsinin önündən böyük meydan pioner, komsomol və işçi dəstələri ilə dolmağa başladı. Bunu gördükdə camaat da meydana toplaşdı. Hamının gözləri səbirsizliklə şö’bənin qabağındakı bəzənmiş tribuna dikilmişdi. O zaman əlli-altmış nəfər qara çadralı qadın şö’bənin salonundan çıxıb tribunun (mənbərin) qabağında oturdu. Sonra qadınlar şö’bəsi müdirəsi yoldaşları ilə tribuna çıxdı. Səslər kəsildi; müdirə atəşli nitqini başladı. Hər gənc qadının söylədiyini mən anlamayırdım, lakin minlərcə insanlar tərəfindən ən sakitliklə dinlənən bu nitqin tə’sirini hiss edirdim. Nitqin axırında qadın nə isə əmr etdi. Bir anda meydanın ortasında bir neçə ot hazır etdilər. Kibrit çəkib yandırdılar. Alov qalxdıqda qadın: – Əsrlərlə biz Şərq qadınlarını insanlıqdan məhrum edib, qul halında saxlayan qara hiratıları bu alova atınız! – deyə hayqırdı. Tribun yanında oturmuş olan qadınlar qalxıb bir-bir çadralarını oda atmağa başladılar. Bunu gördükdə «Urra!» sədası, alqışlar və musiqi səsləri bir-birinə qarışdı. Alınan təəssüratı vəsf etməkdən acizəm. Bunlardan sonra tamaşa edən qadınlar da ortaya çıxıb çadralarını oda atmağa başladılar. Bayram bitdikdən sonra mən natiq xanıma aldığım təəssüratı söylədikdə, belə bir cavab eşitdim: – Siz avropalılar qanlı əllərinizi Şərqdən çəkməlisiniz. İndi biz bir analar qoynunda bəslənən Şərq övladları daha sizə qul ola bilmərik! Bu gün burada gördüyünüz o biri gün Hindistanda, Əfqanıstanda, İranda, Ərəbistanda, Misirdə görəcəksiniz! Şərq qadınlarının azadlığı Qərb imperialistlərinin, ələlxüsus İnkiltərənin zavalı deməkdir. Əfəndilər, qara çadraları oda atdıran türk qadınının mənə tapşırdığı sözlərə nağılımda bir kəlmə də olsa əlavə etmədim. Əmin olun ki, indi yalnız bunu əlavə edirəm: İnkiltərə təhlükədədir! Bu vaxt qatar fit verib dayandı, Adolf qalxıb əl çamadanını götürdü. – Mənim səfərim bitdi, xudahafiz. Leyton: – Toxtayın, sizə bir sualım vardır, – deyərək Adolfun ətəyindən tutdu. – Buyurun! – Siz bolşeviksiniz? Adolf: – Xayır, cahan müharibəsindən kommunizm dərsi almış bir şəxsəm, – dedi və kupedən çıxdı. * * * Gənc maşinistka və qoca yazıçı On səkkiz yaşında sevimli bir qız. Keçmişi bilməz. Yaşmaq görməmiş, çarşaf bürünməmiş, molla, seyid tanımaz, siğə kimi çürük məhv olmuş sözləri anlamaz. Çəhrə, falaqqa kimi asari-ətiqəmizdən xəbəri yox. O, bir sözlə, Şura balasıdır. Adı Nərkiz, özü də onun kimi bir çiçək. İşlədiyi yer Azərnəşr sarayı. Saat dörddə gələr, saat onda qulluğunu bitirər. Nərkiz çox iti işlər. Yazdığı zaman barmaqları yazı maşınında ləzkihənki oynardı. Nərkiz həssas qızdır. Maşında yazdığı zaman əsərin təəssüratını onun simasından oxumaq olar. Dodaqlarında təbəssüm – demək əsərdən aldığı zövq, nəş’ə qəlbini şad etmiş. Barmaqları altında şaqqıldayan düymələr kimi özü də şaqqıldar – demək əsərdən aldığı zövq, nəş’ə ona artıq tə’sir etmiş. Gözlərində atəş, qaşları hərəkətdə, qəlbi çarpar – bu da əsərdən aldığı bədii həyəcandır. Nərkiz məşğul olduğu otaqda səkkizə kimi maşinistka işləyir. İş zamanı bu otaq bir pulemyot bölüyünə dönür. Şaqqıltıdan ağız deyəni qulaq eşitmir, fəqət bu hal adət etməyənlər üçündür. Maşinistkalara gəldikdə, onların əlləri işdə olduqda ağızları da bekar qalmayır. Mehriban söhbət etdikdə pulemyotların səsləri, incə, həzin səda verir. Fəqət mübahisəyə keçdikdə şaqqıltı səsi artır. Sözləşmədən qovğaya keçdikdə batareya aramsız uraqan atəşi açır. Bir axşam, yetmişə qədəm qoymuş bir qoca əlində əsa, ayaqlarında qaloş, əynində isti palto, boynu şərf ilə sarınmış, qoltuğunda zorba və özü kimi köhnə bir kitab, qapını açdı. Maşinistkalar sanki bir komandaya tabe olaraq əllərini saxladılar. Otaqda səslər kəsildi. Sükunət içində qapı yanında oturan gənc qız: – Əmi, nə istəyirsiniz? – deyə soruşdu. – Qızlarım, sizdən Nərkiz kimdir? – Mənəm, – deyə pəncərə ağzında oturmuş gənc qız cavab verdi. İxtiyar onun yanına gedərək: – Qızım, mənim bu əski əlifba ilə yazılmış əsərlərimi maşınında yeni əlifbaya keçirməlisən, çapa veriləcəkdir. – Əmi, o kitabdan ölü iyi gəlir. Maşinistkalar külüşdülər. – Qızım, doğrudur, bu kitab ölülər zamanı yazılmışdır. – Əmi, o ölülərin keçmişi biz dirilərə nə lazımdır? – Yox, qızım, keçmişi bilmək lazımdır. Atalarımız demişlər: Zimistan çəkməyən bülbül, Baharın qədrini bilməz. – Əmi, düzü, mən o ilan-qurbağa hərfləri bilmirəm, – deyə qız boynundan atmaq istədi. – Qızım, mən diktə edərəm, sən yazarsan, müdiriyyətdə belə qət olunmuş. – Onda bir qədər səbir edin, əlimdə yazdığımı bitirim. – Yaxşı, qızım, gözləyərəm, – deyə qoca soyunmağa başladı. Bu gündən qoca yazıçı ilə gənc maşinistka işə şuru etdilər. Yazı zamanı Nərkiz tez-tez dayanıb, eşitmədiyi sözlərin mə’nasını soruşurdu. – Əmi, bu yazdığımız vəqiələr hansı ölkədə zühur etmiş? – Qızım, indiki Şura vətənimiz Azərbaycanın keçmişində, çar zamanında. – Nə yaxşı mən o zaman olmamışam! – deyə Nərkiz öz halından şad oldu. Qoca yazıçı ilə gənc maşinistkanın məşğuliyyəti 10–12 gün davam etdi. Qoca yazıçının yazdığı əsərlərin küçü ilə əski həyata atılaraq, qanlı faciələr içində boğulan gənc qızlarla bərabər Nərkiz də boğulurdu. – Əmi, bir az tənəffüs edək, – deyə Nərkiz tez-tez otaqdan çıxırdı. Qayıtdığı zaman yaşarmış gözlərindən mütəəssir olduğu bəlli olurdu. – Əmi, hekayənizin qəhrəmanı bu yazıq qızçığaz axırda tələf olacaqdır? – deyə Nərkiz sordugda, sanki qocadan aman istəyərək, onu diri buraxmağını rica edirdi. Qoca yazıçı gülərək: – İndi ki, ona elə artıq acıyırsan, eybi yoxdur, qızım, öldürmərik, – deyə onunla zarafat edirdi. Əski əsərlərinin gənc qıza belə tə’sir etdiyini gördükdə qoca yazıçı Nərkizə dedi: – Bəli, qızım, o zaman həyat belə idi. Ona görə də bu günkü gözəl və şən həyatı qiymətləndirmək üçün əski həyatı öyrənməliyik. Nərkiz gülümsəyərək, qoca yazıçı ilə razılaşdı. * * * Şura Azərbaycanımız on beş ilin ərzində nə qədər irəliləmiş, nə qədər artmışdır. Ölkəmizin sosializm quruluşu, sosializm mədəniyyəti əski həyatı dərin kəlkəliklərdə buraxmışdır. Bu gün Nərkiz kimi şura balalarımız əski həyatı, qaranlıq keçmişi yalnız kitablardan və muzeylərdən öyrənirlər. * * * == Qorxulu nağıllar == Əhməd və Məleykə Qışın orta ayı idi. Soyuqdan hamı qaçıb evlərdə gizlənmişdi. Hacı Səmədin külfəti isti otaqda süfrənin başına çəm olub, yemək üçün onu gözləyirdi. O isə o biri otaqda öz işinə məşğul idi. Hacı Səməd əlli yaşında, safürəkli, rəhmdil bir kişi idi. Hacı Səmədin külfəti qoca anasından, arvadından, doqquz yaşında bir oğlundan və bir də yeddi yaşında qızından ibarətdi. Hacı Səməd oğlu Məmmədi ibtidai şəhər məktəbində oxudurdu və bu ildən də qızı Fatmanı şəhər qız məktəbinə vermişdi. Hacı Səməd başqa müsəlman atalara bər’əks olaraq uşaqlarının dərslərinə, ədəb və tərbiyəsinə çox fikir verərdi. Hacı Səməd işini qurtarıb yemək otağına gəldi. O, süfrənin başında əyləşdi, yeməyə başladılar. Şam qurtardı. Hacı Səmədin xörəyin üstündən çay içmək adəti idi. Bu vaxt külfətə ya kitab, ya gündəlik qəzetlərdən oxuyardı. Bu da olmasaydı, gəzib-gördüyü vilayətlərdən danışardı. Buna görə də gözlüyü gözünə taxıb, əlinə qəzeti götürəndə hamı sakit olub onun danışığını gözləyirdi. Hacı Səməd isə səsini çıxartmayıb öz-özünə yavaşçadan oxumağa başladı. Fatma bu sakitliyə davam etməyib qoca nənəsinə dedi: – Nənə, mənə bir qorxulu nağıl söylə. Fatmanın qardaşı Məmməd, bacısından bu sözü eşidib dedi: – İndi ki, qorxulu nağıl istəyirsən, bəs niyə o günü nənəm Məlik Məmməd nağılını söyləyəndə, div adı gələn vaxt nənənin qucağına qısıldın? – Yox, mən heç qorxmurdum, – deyə Fatma cavab verdi. Bu halda Hacı Səməd qəzeti yerə qoyub dedi: – Yaxşı, qızım, bu gecə nənənin əvəzinə mən sənə bir qorxulu nağıl söyləyərəm, bu şərtlə ki, qorxmayasan. – Yox, ata, qorxmaram, söylə. Hacı Səməd çaydan bir neçə qurtum içib başladı: – Qızım, biri vardı, biri yoxdu, şimal-şərqdə, meşə içində, çay kənarında Tatarçıq adında bir kənd vardı. Bu kəndin əhli əkinçilik və çarvadarlıqla küzəran edərdi. Qızım, həmin bu nağıl olunan kənddə Nurəddin adında bir kişi vardı. Bu Nurəddinin on yaşında Əhməd adlı bir oğlu, altı yaşında Məleykə adlı bir qızı və Xədicə adında bir arvadı vardı. Nurəddinin sənəti əkinçilik idi və mal-qaradan ancaq bir atı vardı. Nağıl olunan zaman bahar və yay çox quraqlıq keçməyə görə o vilayətdə taxıl susuzluqdan yanıb tələf oldu. Çox çəkmədi ki, ətraf və əknafda aclıq başlandı. Payızın əvvəlindən Nurəddin arabasını qoşub şəhərə kirayəçiliyə getdi. Orada qazandığı pulu dörd gündən, beş gündən bir evinə göndərərdi. Külfəti də onunla küzəran edərdi. Əhməd kənd məktəbində oxuyurdu. Atası tərəfindən gələn məktubları asanca oxuya bilirdi. Bir neçə gün bundan əqdəm Əhməd yazıb atasından özü üçün bir başlıq və bacısı üçün bir əlcək istəmişdi. Hər ikisi bu şeylərin təzəcə alınmasını xahiş edirdi. Lakin beş gün keçdi, bir həftə keçdi, on gün keçdi, atalarından bir xəbər çıxmadı. Xədicə bərk qorxuya düşmüşdü. Evdə pul və çörək də tükənmişdi. Bir dəfə, əziz balalarım, söz vaxtına çəkər, belə bir gecədə, qarlı çovğunun şiddətli vaxtında, Əhməd və Məleykə atalarının yolunu səbirsiz gözləyən zaman, kim isə qapını döydü. Uşaqlar cəld: – Atam gəldi, – deyə qapıya tərəf yüyürüşdülər. Amma onun əvəzinə kürkə bürünmüş, əlləri əlçəkli, başı başlıqlı qonşuları Şəhabəddin içəri daxil oldu. O kişi Nurəddinlə bərabər arabaçılığa getmişdi. Bunu görcək Xədicənin ürəyini qorxu aldı. Uşaqlar: – Əmi, bəs atamız hanı? – deyə soruşduqları vaxt ondan cavab almadılar. Şəhabəddin Xədicəni bayıra çağırıb, ərinin atlı-arabalı dərəyə uçub ölməyini xəbər verdi və onun cibindən çıxan altı manatı verib cəld getdi. Xədicə ruhu qaçmış, nitqi tutulmuş halda içəri girdi və uşaqlarını bağrına basıb zar-zar ağladı. Bunların ah-naləsi, boranın qurultulu səsi bir-birinə qarışmışdı. Bunlar axırda sakit oldular. Əhməd anasından soruşdu: – Ana, bu aclıq ildə atasız biz necə dolanacağıq, aclıqdan öləcəyik. – Qorxma, oğlum, bu saçlarımı satıb sizi ac qoymaram, – deyə Xədicə oğluna təsəlli verdi, sonra hər ikisini soyundurub yatağa uzandırdı. Bir azdan sonra uşaqlar yuxuya getdilər. Amma o gecəni Xədicə sübhə kimi yata bilmədi. Fikir, xəyalət onu götürmüşdü. Sahibsiz arvad, yetim uşaqlar aclıq ildə necə dolansın? Bir neçə müddət keçdi. Xədicənin pulu lap qurtardı. Yavaş-yavaş ev şeylərini satmağa başladı. Xədicə bir də baxdı gördü ki, evdə heç bir şey qalmayıbdır. Uşaqlar da acdır. Çörək üçün hansı qonşuya getdisə əliboş qayıtdı, çünki hamı bunların günündə idi. Acından zavallı uşaqlar taqət və küçdən düşmüşdülər. Yazıq Xədicə hər yerdən ümidi kəsilmiş, dizlərini qucaqlayıb bir küncdə mumiya kimi oturmuşdu. Gizlin ağlamaqdan gözlərinin yaşı da qurumuşdu. Qızım, axşam oldu. Acından Məleykənin qırmızı yanaqları saralmışdı.. Birdən Fatma özünü atasının qucağına atıb dedi: – Ata, demə, demə! Qorxuram. Hacı Səməd qızının başını sığallayaraq dedi: – Qorxma, qızım, dalı yaxşıdır. Qulaq as, harada qaldım? Hə, Xədicə Məleykəni soyundurub yerə qoydu ki, bəlkə yuxuya gedə. Amma yazıq tifil rahat ola bilmirdi. Axırda Xədicə onu sakit etmək üçün dedi: – Qızım, Məleykə, gözlərini yumub yat; onda gecə mələk bacamızdan sənə çörək salar. Məleykə gözlərini yumdu. Bir azdan sonra yuxuya getdi. Amma Əhməd anası ilə oyaq qalmışdı. Gecədən xeyli keçmiş bacadan kumbultu ilə bir şey içəri düşdü. Ana və oğul diksinmiş ayağa qalxdılar ki, görsünlər o düşən nədir. Gördülər ki, ağzı bağlı bir torbadır. Xədicə əli əsə-əsə torbanın ağzını açdı. Gördülər ki, içi çörək, yemiş, cücə, yumurta və qeyri yeməli şeylərlə doludur. Bunu görcək Əhməd dedi: – Ana, gördünmü, mələk bacamızdan bizə çörək saldı. Xədicə heyrətdə qalıb cavab verə bilmədi. Bu halda torbanı boşaldanda içindən qağıza bükülmüş bir yumru şey çıxdı. Açanda gördülər ki, hamısı qızıl puldur. Buna görə ana və oğul daha da artıq təəccüb etdilər. Bu halda Əhmədin gözünə pula bükülmüş qağızda yazı sataşdı: – Ana, burada yazı da var; qoy görək nədir? – deyə Əhməd qağızı oxudu. «Qızım Məleykə, mən bir qoca səyyahəm. Yolda evinizin yanında faytonumun çarxı çıxdı, onu salınçan mən istədim ki, sizdə bir az qızınıb, rahat olam. Qapıya gəldikdə anan dediyi sözləri eşitdim. Geri qayıdıb bu şeyləri və pulu sənin üçün hazır etdim və təzədən gəlib bacanızdan atdım. Yaşa, qızım, yaşa, mən qoca babanı da yaddan çıxartma. Xudahafiz. Səyyah Cəmaləddin». Bu halda Məleykə oyanıb dedi: – Ana, mələk bacamızdan çörək saldımı? – Bəli, qızım, ancaq mələk yox, baban Cəmaləddin, – deyə Xədicə Məleykənin qabağını yeməli şeylərlə doldurdu. O gecəsi iki bala, bir ana şadlıqlarından bilmirdilər ki, nə etsinlər. Axırda hamı şadxürrəm yıxılıb yatdılar. İndi siz də, əziz balalarım, durun yatın, səhər dərsə gedəcəksiniz. Bu sözlərlə Hacı Səməd sözünü tamam etdi. * * * Abbas və Zeynəb Məmməd və Fatma şamdan sonra sabahkı dərslərini hazırlayıb, yazılarını yazıb oturmuşdular. Tez-tez atalarının üzünə baxırdılar. Hacı Səməd uşaqlarının fikrini duyub dedi: – Yenə nağıl istəyirsiniz? – Bəli, ata, – Məmməd cavab verdi. Fatma dedi: – Ata, bu gün müəlliməmiz bizə «Əlibaba və qırx quldur»un nağılını oxudu. Sən də bizə quldurdan söylə. – Yaxşı, qızım, ancaq bunu bil ki, quldurlar elmsiz, tərbiyəsiz tayfadan çıxarlar. Heyvanın vəhşisi qurd, pələng və şir olan kimi insanın da vəhşisi bunlardır. Ancaq təfavütləri odur ki, quldurlar onlardan neçə qat rəhmsiz, insafsız və zalımdırlar. Qulaq as, bu nağıldan özün bilərsən. – Qızım, bahar fəslində Dan ulduzunun parlaq bir vaxtı idi. Qayadibi adlı kəndin əhli hələ yatmışdı. Bu kənd Zaqafqaziyanın cənub tərəfində, uca dağlarla əhatələnmiş bir çay qırağında, meşə kənarında salınmışdır. Birdən azançının «allahü-əkbər» səsi ucaldı. Çütçülər bundan əvvəl oyanmışdılar, o zəhmətkeşlər zəmilərinə çüt əkməyə getdilər. Getdikcə dan yerinin qızartısı artırdı. Dərələrdən və çaylardan duman qalxırdı. Günəş dağın dalından ahəstə-ahəstə çıxırdı. Hələ özü görünmürdü. Amma şəfəqi qarşıdakı uca dağın başına düşmüşdü. Sonra yavaş-yavaş qalxıb dağın dalından göründü və ruh verən qızıl zərrələrini aləmə dağıdıb cümlə yatmışları oyatdı. Çəmənlərdə, seyrəngahlarda, çiçəklər qönçələrində gizlənmiş pərvanələri və arıları oyatdı. Quşların çəh-çəhi havaya ucaldı. Bunların xoş avazları çütçünü şura gətirdi. O da ahəstə-ahəstə çütünü sürüb öz nəğməsini oxudu. Dağ döşündə sürüsünü otaran çoban da bayatı nəğməsini tütəyində ucaltdı. Günəş yavaş-yavaş qalxırdı. Onun qızıl şəfəqi getdikcə gümüş rənginə dönürdü. Qayadibi kəndinin əhalisi durub hərə öz işinə getdi... * * * – Abbas, bax, gör mən nə qədər yığmışam. – Afərin, bacım Zeynəb, indi otur, bunları dəstə tutaq, bazarda satıb sənə çoxlu kişmiş alacağam. – Fındıq da. – Yaxşı fındıq da alaram. Bacı və qardaş ətəklərinə yığdıqları qulançarı yerə töküb, bir təpənin üstündə oturdular və onları dəstə tutmağa başladılar. Bu iki uşaq atadan yetim idi və bir quru daxmadan başqa, ataları bunlara bir şey qoymamışdı. Ancaq anaları Fatma çəhrəçilik edib bir növ gündəlik çörəyini qazanırdı. Uşaqlar kiçik olduqlarından analarına bir o qədər köməkləri çatmırdı. Abbasın on yaşı, Zeynəbin yeddi yaşı vardı. Abbas ancaq bu ildən hər gün meşəyə odun qırmağa gedirdi və qırdığı odunu şələləyib, bazarda dükançılara bir az pula satırdı. İki gün bundan qabaq Abbas odun ilə bərabər bir dəstə qulançar da yığıb bazara gətirmişdi və onu bir şahı pula satıb anasına vermişdi. Bu gün Abbas meşəyə getməyə hazırlananda Zeynəb də qulançar yığmaq həvəsilə anasından rüsxət istədi. Amma Fatma heç birini qoymaq istəmirdi, çünki quldur Səfərdən qorxurdu. Dörd il bundan əqdəm Səfərin qardaşı el davasında Qayadibi əhli tərəfindən öldürülmüşdü. Amma qatili kim olduğu mə’lum deyildi. Ona görə Səfər qardaşının qanını bütün kənddən iddia edirdi. Bir dəfə Qayadibi camaatı Səfərdən belə dəhşətli bir sifariş aldı: «Ey qayadibililər! And içirəm məni yaradan xaliqə. And içirəm, anamın, bacımın namusuna, ta sizin böyük-kiçiyinizi, arvad-uşağınızı qırıb, o gözəl vətəninizi odlayıb tar-mar etməyincə dünyada yaşamayacağam; vaxtınıza hazır olun». Bu xəbər hamını bərk qorxuya salmışdı, çünki Səfər dəliqanlı bir adam idi. Bu sifarişdən çox keçməmişdi ki, Səfəri adam öldürmək üstündə Sibirə köndərdilər. Dörd il idi ki, ondan bir xəbər-ətər yox idi. Ancaq bu yaxın zamanda Səfərin Sibirdən qaçıb, başına özü kimi dəliqanlıları cəm edərək quldurluq etməyi hər yerə yayılmışdı. Qayadibi əhli də bərk qorxuda idi. Fatma neçə gün idi ki, işsiz idi. Ona görə istər-istəməz uşaqlara izin verdi. Onlar da sevinə-sevinə meşə tərəfə üz qoydular. Fatma ağıllı, xoşrəftar bir arvad idi. Öz uşaqlarına da yaxşı rəftarı, bir-birilə mehriban dolanmağı tərbiyə vermişdi. Uşaqlar da analarının gözəl sifətlərini və tərbiyəsini götürmüşdülər. Çox analar bu iki tifilin tərbiyəsinə həsrət çəkirdilər. Abbas uzunboylu, nazikbədən, ağbənizli, alagözlü, xoşsifət bir uşaq idi. Zeynəb qaraqaş, qaraköz, dolubədənli, uzunsaçlı, qırmızıyanaqlı bir qız idi. Abbas bacısını artıq dərəcədə sevirdi. Heç elə bir gün olmazdı ki, öz qazancından bacısına bir şey almayaydı. Abbas üzünü bacısına çevirib dedi: – Zeynəb, bu yığdığımız qulançar azdır, buna heç bir şahı da verməzlər. Dur gedək, mən bir yaxşı qulançarlıq yer bilirəm. Orada qulançar yığaq və həm də mən odun doğrayıb şələ qayırım. – Axı, qardaş, mən yorulmuşam. – Yavaş-yavaş gedərik, orada sən yorğunluğunu alarsan, mən özüm tək yığaram, – deyə Abbas dəhrəsini və sicimini götürüb ayağa qalxdı və bacısının da əlindən tutub dağın döşündəki meşəliyə üz qoydu. Bir qədər meşə ilə gedəndən sonra bir gözəl və səfalı seyrəngaha çıxdılar. Bu seyrəngah yaşıl, təzə və tər otla, gözəl, ətirli, rəngli çiçəklərlə zinətlənmişdi. Rəngbərəng pərvanələr və arılar bu çiçəkdən o çiçəyə uçub, bahar günəşi ilə oynaşırdılar. Hər rəngə çalan çürbəçür çüçülər otlara mərcan kimi sarılmışdı. Bir tərəfdən çiçəklərin qoxusu, bir tərəfdən quşların çəh-çəhi və bir tərəfdən də baharın xoş meh insanı bihuş edirdi. Seyrəngahın bir tərəfi qayaya dirənmişdi. Bu qayadan bir bulaq axıb şırıltı ilə aşağı təkülürdü. Suyun zərrələri havada günəşin şəfəqindən almaz parçaları kimi parıldayırdı. Bu bulaq «Şırlanbulaq» adı ilə məşhur idi. Zeynəb bu gülüstanı, bu çərgət kimi sərilmiş lalələri və çiçəkləri görcək yorulmağını unudub – Ah nə gözəl çiçəklər var, – deyə qışqırdı və qardaşının əlini buraxıb gül yığmağa qaçdı. Abbas da ipini və dəhrəsini yerə qoyub qulançar yığmağa məşğul oldu. Zeynəb kah çiçək yığırdı və kah da qışqıra-qışqıra pərvanələri qovurdu. Bir azdan sonra yorulub bir laləzarlıqda oturdu və lalələrdən gəlin qayırmağa başladı. O vaxt Abbas qulançar yığa-yığa çəməndən xeyli uzaqlaşıb bir kollut dərəyə düşmüşdü. Gün qalxıb günortaya yaxınlaşdı. Qəflətən dağların arasına bir qurultu düşdü. Abbas elə bildi ki, göy quruldayır, amma yuxarı baxdıqda bir bulud da görmədi. Bu qurultudan bir dəqiqə keçməmiş elə bir qurultu başladı ki, deyəsən bu saat göylər uçub yerə təküləcəkdir. Abbas başını yuxarı qaldırıb gördü ki, küllə dağların başından kəndlərinə və zəmilərdə yer əkən çütçülərin və qoyun otaran çobanların üstünə dolu kimi yağır. «Quldurlar!» – Abbas qışqırdı. Bir əvvəl istədi ki, dərədə gizlənsin. Sonra yadına düşdü ki, Zeynəb çəməndə açıq yerdə qalmışdır. Dərhal bacısına tərəf qaçdı ki, onu da götürüb Ayı kahasında gizlənsin. Abbas özünü o vaxt yetirdi ki, Zeynəb çəməndə başıaçıq, saçları döşünə təkülmüş, ovçu oxundan qaçan ceyrantək «Abbas, qardaş» – deyə o tərəf-bu tərəfə qaçıb qışqırırdı və dağlardan da birəhm quldurların küllələri onun üstünə dolu kimi yağırdı. Abbas uzaqdan səsləndi: – Bacı, Zeynəb, qorxma, buradayam! Zeynəb qardaşının səsini eşidib ona tərəf qaçdı. Lakin otuz qədəm getməmişdi ki, birdən «Ox!» deyib yerə yıxıldı. Abbas özünü bacısına yetirib gördü ki, Zeynəbin sinəsindən al qan qətrə-qətrə təkülüb, otları və çiçəkləri lalə rənginə döndərmişdir. – Abbas, mənə su ver! – Dur, bacım, qaçaq Şırlanbulağa. Zeynəb istədi ki, qalxsın, amma bacarmadı, Abbas onu çox çətinliklə qucağına götürüb, bulağa tərəf aparmağa üz qoydu. Lakin on qədəm getməmişdi ki, quldurlar bunları təzədən külləyə tutdular. Abbas özünü və bacısını bir çuxur yerə saldı ki, orana külləyə tutmurdu. Zeynəbin lalə kimi olan üzü solub ağ zanbağa dönmüşdü. – Abbas, candım, mənə su ver! – deyə Zeynəb nalə edirdi. Bacısının susuzluğu Abbasın ürəyini nəhayət dərəcədə yandırdı. – Bacı, bu saat sənə su gətirəcəyəm, – deyə Abbas bulağa tərəf yüyürdü. Küllə müdam onun üstünə yağırdı. Abbas özünü bulağa yetirdi. Araqçınını su ilə doldurub qayıtdı. Bu dəfə Abbas qaça bilmirdi; qorxurdu ki, suyu təkülsün, Abbas o qədər Zeynəbə yaxınlaşdı ki, onun «su» naləsini eşitdi. Birdən Abbas ufultu ilə yerə yıxıldı. Nəmərd küllə binəva uşağın sol böyründən dəyib dalından çıxmışdı. Abbas qalxıb yerimək istədi. Lakin üç qədəm getməmişdi ki, dübarə yıxıldı, Abbas sürünə-sürünə özünü bacısının üstünə saldı, gördü ki, gözləri yumuludur. Amma dodaqları ayrıla qalmışdır. Elə bil ki, deyir: «Qardaş, Abbas, mənə su ver». Abbas Zeynəbi qucaqlayıb öpə-öpə deyirdi: – Bacı, Zeynəb, gözlərini aç, gəlmişəm. Bu hadisədən altı saat keçdi. Dəhi tüfəngin qurultusu kəsilmişdi. Dağların arasını tüstü almışdı. Bu tüstü Qayadibi kəndinin yanmış evlərinin və bağlarının tüstüsü idi. Beş-altı saat bundan qabaq cənnət bağına bənzəyən Qayadibi kəndi, indi yanıb kül olmuşdu. Əhalisi isə bir parası qətlə yetişib, yerdə qalanı da qaçıb dağlarda, meşələrdə gizlənmişdi. Quldur Səfər qardaşının intiqamını belə aldı. Gün batdı, ay çıxdı. Nağıl olunan yerlərdən bir səs çıxmırdı. Heyvanlar və quşlar insanların vəhşi hərəkətindən elə xofa düşmüşdülər ki, hələ cür’ət edib yuvalarından çıxa bilmirdilər. Ay yavaş-yavaş qalxıb, qəmkin-qəmkin insanların tutduğu vəhşi əməllərə baxırdı. Gecədən xeyli keçmiş bir arvad dağları, daşları, meşələri axtarırdı. Bu arvad Fatma və axtardığı da iki balası idi. – Zeynəb, Abbas, gözəl balalarım, yetim balalarım, haradasınız, səs verin! – deyə Fatma nalə edirdi. Lakin çəmən üstündə, lalələr arasında qucaq-qucağa verib qanlarına qəltan olmuş Zeynəb və Abbas – bu iki mə’sum anaları Fatmanın naləsini eşitmirdilər. * * * Nurəddin Axşam çağı idi. Hacı Səmədin külfəti çay süfrəsində hazırdı. Məmməd yazısını qurtarıb diqqətlə öz-özünə oxuyurdu və qələtlərini də düzəldirdi. Fatma isə əlləri ilə başını tutub dərin fikrə getmişdi. Hacı Səməd üzünü qızına tərəf tutub soruşdu: – Qızım, nə fikrə getmisən? Fatma cavab verdi: – Ata, müəllimimizin əmrinə görə, gərək sabaha bir elə nağıl düzəldim ki, ondan belə mə’na çıxsın: «Yaxşılıq elə, əvəzini görərsən». İndi qulaq as, söyləyim, gör yaxşıdırmı? – Çox gözəl, qızım, söylə görüm. Fatma söylədi; atası da bəyənib tə’rif etdi. Məmməd dedi: – Ata, mənə də müəllimimiz atalar sözündən olan «Yaxşılığa yaxşılıq hər kişinin işidir, yamanlığa yaxşılıq ər kişinin işidir» sözünə münasib bir hekayə düzəldib yazmağı əmr etmişdir. Hərgah izin versən, oxuyaram. – Oxu, oğlum, görüm nə tövr yazmısan. Məmməd oxudu. Hacı Səməd bunu da bəyəndi. Fatma soruşdu: – Ata, hansımızınkı yaxşıdır? – Qızım, qoy birisini də mən söyləyim, sonra bax görək kiminki əladır, – deyə Hacı Səməd cavab verdi. Məmməd və Fatma ikisi də bir ağızdan: – Söylə, ata, söylə, – dedilər. Hacı Səməd başladı: – Övladlarım, Qafqazda Hacı Nəsir adlı bir tacir sakin idi. Bu tacirin Həlimə adlı bir cavan arvadı vardı. Həlimə camalda gözəl olduğu kimi, xasiyyətdə ondan da gözəldi. Bu arvadın dünyada övladsızlıqdan başqa bir qəm-qüssəsi yox idi. Axırda bunların bir oğlu oldu. Hacı Nəsir o gün oğlunun təvəllüdünü şadlıq edib, şəhərin fəqir-füqarasına pul və xörək payladı. Oğlanın adını Nurəddin qoydular. Ata və ana gecə və gündüz Nurəddinin başına dolanırdılar. Hacı Nəsir hər il yarmarkaya mal xiridinə gedərdi və qayıdanda arvadı və oğlu üçün hər cür sovqat gətirərdi. Bir dəfə Hacı Nəsir oğlu üçün kibrit qutusu irilikdə bir Gülüstan kitabı gətirmişdi. Həlimə bu qəribə şeyi haradan aldığını soruşduqda Hacı Nəsir cavab verdi: – Bir gün yarmarkada, bazardan mənzilimə qayıdarkən, bir nəfəri körpü üstündə başını aşağı sallayıb ağlayan gördüm. Mən dayanıb bunun səbəbini soruşdum. Kişi dedi: – Mən əhl-əyal sahibi bir kasıb adamam. Əslim iranlıdır. Əldə xırdavat satmaqla üç yüz manat pul düzəldib buraya gəldim ki, mal alıb alaram. Bir saat bundan qabaq pulumun hamısını cibimdən çıxartmışlar. Bu kişinin halına ürəyim yandı. Cibimdən üç yüz manat çıxarıb dedim: – Al, kişi, bu sənin üç yüz manatın, get mal al, kəsbindən qalma. Qazanıb, sonra pulumu qaytararsan. İndi isə balaca Nurəddinimə dua et. Kişi əlimdən öpüb adımı və mənzilimi soruşdu və sevinə-sevinə çıxıb getdi. Axşam mənzilimdə çay içdiyim zaman həmin kişi içəri daxil olub: – Hacı, sovqat üçün bundan əziz bir şeyim yoxdur, – deyə Gülüstan kitabını mənə uzatdı. – Qoy mən Rəhim tərəfdən sevikli övladınız Nurəddinə Sə’dinin bu Gülüstan kitabı yadigar olsun. Sonra dübarə razılıq edib getdi. Həlimə kitabı ipək parçaya tikib Nurəddinin boynundan asdı və dedi: – Oğlum böyüyəndə bu kitabı oxuyar. Nurəddin böyüyüb səkkiz yaşına çatdı. Hacı Nəsir oğlunu məktəbə qoydu. Nurəddin oxumaqda birinci şakird idi. Yoldaşları ilə çox mehriban rəftar edərdi. Ona görə də hamı onu sevər, xatirini istəyərdi. Çox çəkmədi ki, Hacı Nəsirin ticarət işləri tənəzzülə başlayıb, yavaş-yavaş var-yoxu əlindən çıxmağa başladı. Vəfalı Həlimə ərinə ürək verib, çox qəm-qüssə çəkməyə qoymazdı. Bir dəfə Həlimə hamamdan çıxanda özünü soyuğa verib yorğan-döşəyə yıxıldı. Hacı Nəsir istəkli arvadının üstünə müalicə üçün bir neçə məşhur həkim gətirdisə də, sətəlcəm azarından sağalda bilmədi. Həlimə doqquzuncu gecə, «Nurəddin» deyə-deyə vəfat etdi. Həlimə oğlunu hər gecə soyundurub əzizləyə-əzizləyə yatırardı. O da anasının boynunu qucaqlayıb: – Ana, keçən xeyrə qalsın, – deyə onu öpərdi və şirin yuxuya gedərdi. O idi ki, həmin gecə qulluqçu onu rahat edəndə anası yadına düşüb təzədən ağlamağa başladı. Gecə yarıdan keçdi. Lakin Nurəddin yata bilmədi. Ağlamağını kəsib xəyala getmişdi. – Ah, birdən anam dirilə... Bəlkə anam heç ölməmişdir, bilmirlər?.. O günü müəllimimiz söylədi ki, bir elə yuxu var ki, ölümə oxşayır, bir neçə gün hətta neçə ay azarlı ölü kimi qalıb, axırda yenə dirilir. Çox ittifaqlar düşür ki, elə azarlını ölmüş zənn edib dəfn edirlər. Ah, bəlkə anam da elə yuxuya getmişdir?.. Onu ölmüş bilib basdıracaqlar, – yox, yox, qoymaram. Səhər tezdən atama deyəcəyəm ki, hələ anamı basdırmasınlar, bəlkə ölməmişdir. Belə fikir və xəyalatda ikən Nurəddin sübh vaxtı yuxuya getdi və günortaya kimi yatdı. Nurəddin yuxudan oyanınca Həliməni dəfn etdilər. Hacı Nəsirin başı yas yerinə gələn adamlara qarışdığından oğlundan bixəbər idi. Nurəddin gözlərini açdı. O biri otaqda molla həzin bir səslə quran oxuyurdu. Mollanın xoş avazı yuxudan ayılmış Nurəddinə layla kimi tə’sir edib, onu bir müddət yuxu ilə ayıqlıq halətində saxladı. Sonra «Bu quran nə üçün və kim üçün oxunur» fikri Nurəddinin başına düşdü. Bu isə anasının ölməyini yadına saldı. Birdən keçəki fikri Nurəddinin başına ildırım kimi şırıyıb onu yerindən dik qaldırdı. Bu halda qulluqçu Bahar içəri daxil oldu. Nurəddin soruşdu: – Bahar, de görüm, anamı basdırdılarmı? Bahar gözlərinin yaşını silərək: – Bəli, basdırdılar. Kaş onun əvəzinə mən ölələydim, məni basdıraydılar, – deyə cavab verdi. Anasının dirilməsindən zavallı Nurəddinin ümidi daha kəsildi, lakin onu ölüm yuxusunda ikən dəfn etmək şəkki hələ ürəyində idi. O idi ki, axşam başsağlığına gələn adamlar dağılandan sonra atası ilə görüşəndə bu fikrini açıb ona dedi, atası da onu şəkkdən çıxarıb sakit etdi. Anasının vəfatından sonra Nurəddində böyük təğyir görünürdü. Həmişə deyib-danışan, gülərüzlü və mehriban bir uşaq olduğu halda, indi qəmkin və mə’yus olub məktəb yoldaşlarından kənar durdu. Həmfikri, həmsirri ancaq kitabları olmuşdu. Əvvəl vaxtlar yoldaşları onun bu halətini anasının vəfat etməyinə görə təbii bilib, bu xəyalda idilər ki, sonralar yenə həmişəki halına düşəcəkdir. Lakin bir ay keçdi, iki ay keçdi, bir il keçdi. Nurəddin əvvəlki halına düşmədi. Ancaq biliyi ilə müəllimlərini heyrətə gətirirdi. Çox vaxt onlara elə sual verirdi ki, cavabında aciz qalırdılar. Hacı Nəsirin əli aşağı düşdüyünə görə Nurəddin dəxi əvvəlki kimi məktəbə öz faytonlarında getmirdi. Bu təğyirdən Nurəddin bir o qədər qəm çəkmirdi, çünki təbiətində təkəbbürlük, təşəxxüslük əsla qoyulmamışdı. Hacı Nəsir nə qədər oğlunun elm və ədəb kəsbində göstərdiyi sə’y və qeyrətdən fərəhlənirdisə, bir o qədər də onun pərişanlığından qəmkin olardı və bilməzdi ki, nə yolla onu şad etsin. Axırda Hacı Nəsir evlənmək fikrinə düşdü: «Bir kasıb kişinin qızını alıb evimə gətirməliyəm ki, Nurəddinə analıq edib onu bu qəm-qüssədən azad etsin», – deyə Hacı Nəsir fikir etdi. Bir ittifaq bu xahişi təzliklə əməllə gətirməyə səbəb oldu. Hacı Nəsir bir qeyri şəhərdə sakin olan şəriki ilə hesab çəkməyə getmişdi. Bu şəhərin iyirmi verstliyində olan kənddə Hacı Nəsirin İmamverdi adlı tanışı var idi. Neçə müddətdir ki, ondan bir xəbər-ətər yox idi. – Bu uzun yolu gəlmişkən qoy bu dostuma da bir baş çəkim, – deyə Hacı Nəsir yola rəvan oldu. Kəndə çatdıqda ondan-bundan xəbər tutub axırda İmamverdini tapdı. İmamverdi altmış yaşında bir qoca kişi idi. Kənddə özünə görə yaxşı evi-mülkü vardı. Amma indi onların hamısı satılıb borclarına verilmişdi. İmamverdi Hacı Nəsiri bir köhnə daxmaya də’vət edərkən dedi: – Hacı Nəsir, sən gördüyün dövlət əlimdən çıxdı. İndi mənə qalan ancaq bu uçuq daxmadır. Övladdan da bir qızdan başqa bir kəsim qalmamışdır. – Hərgah mənim işlərim əvvəlki kimi düzgün olsaydı, sənə əl tutardım. – Bilirəm, bilirəm, – deyə İmamverdi cavab verdi: Sonra üzünü qızına tutub dedi: – Gülpəri, tez ol, nahar tədarük et, Hacı Nəsir yoldan gəlib, acdır. Gülpəri xörək hazırlamağa, İmamverdi və Hacı Nəsir söhbət etməyə məşğul oldular. Gülpəri qısaboylu, dolğunəndamlı, qarabuğdayı, bədxasiyyət, iyirmi üç yaşında bir qız idi. Gülpərinin bədxasiyyəti onun indiyə kimi qız qalmasına səbəb olmuşdu. Kənddə heç kəs ona yaxınlaşıb elçi düşməyirdi. İmamverdi ilə Hacı Nəsirin uzun söhbətinin nəticəsi bu oldu ki, qəza, Hacı Nəsiri dolaşdırıb İmamverdi ilə qohum etdi. İki gündən sonra Hacı Nəsir Gülpərini evinə arvad gətirdi və Nurəddini öpərək dedi: – Oğlum, bu sənin təzə anandır. İrəli gəl, gedib əlindən öp. Evimizə xoş gəlmisən de! Bu xəbərin tə’sirindən Nurəddinin rəngi-ruhu qaçıb, bədəni titrəməyə başladı. O saat sevikli anasının surəti gözlərinin önündə durdu. Uca bir səslə: – Ah, ata, nə tez anamı yaddan çıxartdın! – deyə Nurəddin ağladı və birinci dəfə olaraq atasının sözündən çıxıb, onun əmrini yerinə yetirmədi. Oğlunun sözləri Hacı Nəsirin ürəyinə ox kimi sancılıb, gözlərini yaşartdı. Gülpəri bu əhvalatdan qəzəbnak olub: – Təzə gəlini belə mi qəbul edərlər? Sən məni buraya yasamı gətirmisən? – deyə qışqırdı. – Gülpəri, acığın tutmasın, doğru deyirsən, gərək sənin pişvazına çıxılaydı, şadlıq olunaydı. Ancaq onu da qohum-əqrəba edər, halbuki mənim heç kəsim yoxdur. Bu gündən bu ev-eşiyin xanımı sənsən, ancaq səndən təvəqqe edirəm ki, bu oğluma həqiqi analıq edib, ürəkdən sevəsən. Nurəddin ədəbli, tərbiyəli uşaqdır. İndi anası yadına düşüb ağlayır. Sonra həmişə sənin itaətində olacaqdır. Gəl gedək otaqlarını, şeylərini sənə göstərim. – Bunu deyib Hacı Nəsir Gülpərini o biri otağa apardı. Gülpəri Hacı Nəsirin evinə qədəm qoyduğu saatdan zavallı Nurəddinin müsibəti başlandı. Gülpəri öz pis xasiyyətini təzliklə büruzə verdi. Səhərdən axşama kimi əllərini bir işə vurmayıb, nökər və qulluqçuların üstünə qışqırıb söyməyə özünə peşə etmişdi. Ələlxüsus yazıq Nurəddinin günü qara olmuşdu. Onu tez-tez söyərdi və heç zad üstündə döyərdi. Lakin qeyrətli uşaq əsla səsini çıxarmazdı. Hətta atasına şikayət etməyib özünü onun yanında şad saxlardı ki, atası qəm etməsin. Get-gedə Gülpərinin zülmü artırdı. On ildən ziyadə Hacı Nəsirə xidmət edən bir nökər bu təvr rəftara daha davam edə bilməyib qulluqdan çıxdı. Nurəddin olmasaydı, Bahar da oradan çıxıb gedərdi. Lakin vəfalı qulluqçu mərhum xanımının yaxşılığını unutmayıb, Gülpərinin hər zülmünə davam edirdi; təki əli balaca Nurəddindən üzülməsin. Hacı Nəsir bu işləri görüb ikinci dəfə evlənməyə çox peşman idi. Gülpərinin üzünü az görmək üçün səhər sübhdən bazara gedib, bir də axşam evə qayıdardı. Bir tərəfdən ticarət işlərinin getdikcə dolaşıb zərər gətirməsi, digər tərəfdən də evinin binizamlığı Hacı Nəsiri azara salıb mum kimi əridirdi. Nurəddin də Gülpərinin bu hərəkətindən vaxtının çoxunu məktəbdə keçirərdi. – Tələsmə, bu gün-sabah o köpəklənmiş atan ölüb gedər, ixtiyarın düşər mənim əlimə, onda səni bircə saat da məktəbində qoymaram, – deyə Gülpəri qışqırardı. Bir ilə yaxın idi ki, Gülpərinin zülmü davam edirdi. Bir gün Nurəddin evə gec gəldikdə Gülpəri hirslənib onu döyməyə başladı. Bu halda qəflətən Hacı Nəsir qapıdan içəri girdi və Nurəddini Gülpərinin əlindən alıb qeyzələnmiş dedi: – Ay nəməkbəharam, mən sənin kimi bir kasıb qızını dilənçilikdən qurtarıb özümə arvad etdim ki, sən də o yaxşılığın əvəzində bu uşağa analıq edib qayğısını çəkəsən, yoxsa onun üçün cəllad olasan? And içirəm Həliməninin o pak olan ruhuna, bundan sonra səni bu evdə bir gün saxlamaram. Get şeylərini hazırla. Bu saat təlaqını verib səni boşayacağam. – Bunu deyib, Hacı Nəsir cəld bazara tərəf getdi. Bu ittifaqdan yarım saat keçməmişdi ki, Hacı Nəsirin dükanda ürəyi partlayıb vəfat etməsi xəbəri gəldi. Bir azdan sonra meyitini evə gətirdilər. Batində bu bəlaya şad olan Gülpərinin zahirdə başına döyüb, üzünü yırtıb, özünü meyitin üstünə salması Nurəddinə atasının ölümündən yaman tə’sir etdi. Ona görə əvvəl istədi ki, Gülpərinin bu riyan-əməlini açıb adamlara söyləsin. Amma atasının həmişə ona verdiyi: «Külfətin sirrini açıb özgələrə söyləmək qəbihdir» – nəsihəti yadına düşüb bu fikirdən daşındı və bir bucağa çəkilib mat və məbhut dayandı. Nurəddin özünü saxlayıb qəsdən ağlamırdı ki, Gülpəriyə oxşamasın. Lakin batindən bixəbər adamlar onun belə lal durmasını vəfasızlığa və Gülpərinin elə yalandan üzünü yırtmasını vəfalılığa həml etdilər. Atasının dəfni və tə’ziyəsi Nurəddinə yuxu kimi gəlirdi. * * * Hacı Nəsirin üçü çıxan kimi Gülpəri Nurəddinin üzündən öpə-öpə əlinə pul verib dedi: – Oğlum, daha dərsindən qalma, dur məktəbə get, dərslərini qurtarandan sonra da yoldaşlarını götürüb gəzməyə get ki, kefin açılsın. Bu gün atanın borcluları gələcəklər. Mənim başım onlara qarışacaqdır. Daha dayanma, oğlum get. Bu əmrə Nurəddinin özü də şad oldu və dərhal heybəsini götürüb cəld getdi. Yol uzunu Nurəddin Gülpəri barədə fikir edirdi. – Atam öləndən bəri Gülpəri mənimlə çox mehriban dolanır, hərgah əvvəldən belə olsaydı, heç atamın da bağrı çatlayıb ölməzdi. Görəsən Gülpərinin mənimlə belə rəftar etməsinə səbəb nə oldu? Bu hal onda mənə rəhm gəldiyindənmi, yoxsa atası İmamverdinin qorxusundanmı əmələ gəldi? İmamverdi yaxşı kişidir. O məni çox istəyir. Ah, görəsən Gülpərinin bu halı çox-mu çəkəcəkdir. Qorxuram İmamverdi baba getdikdən sonra yenə məni döyməyə başlaya. Onda kimim var ki, mənə kömək etsin. Hərgah Bahar kömək edərsə, o saat onu da qovar; çünki indi hamı ixtiyar onun əlindədir Bu fikir və xəyalatda ikən Nurəddin gəlib məktəbə çatdı. Gülpərinin belə dəyişməsinə səbəb, Nurəddinin zənn etdiklərinin heç biri deyildi. Gülpəri yaxşı bilirdi ki, özünün övladsız olmasına görə Hacı Nəsirin çəmi mal və dövləti tək Nurəddinə qalacaqdır və o da uşaq olduğundan hər ixtiyar qəyyum əlinə keçəcəkdir. İndi hiyləkər qadın bu qəyyumluğu axtarırdı və məramına da çatdı. Gülpəri ərindən çox pul gözləyirdi, lakin Hacı Nəsirin var-yoxunu hesaba çəkib borclarını verəndən sonra mə’lum oldu ki, bir qədər nəqd pul, bir ev atasından və on iki min manatlıq cavahirat və ev şeyi də anasından Nurəddinə irs qalıb. Ona da Gülpərini qəyyum tə’yin etdilər. Nurəddin evlərinə qayıtdığda Bahar onu əhvalatdan xəbərdar etdi. Nurəddin Gülpərinin dəyişməsini indi başa düşdü. Bahar dedi: – Qorxma, nə qədər ki, sən sağsan Gülpəri bir qəpiyə də əl vura bilməz və səni incidə bilməz, çünki onda onu qəyyumluqdan çıxardarlar. Bu sözlərdən Nurəddin çox şad oldu. Baharın dediyi də düz oldu. Gülpəri Nurəddinə daha əziyyət verməyib onunla mehriban dolanmağa başladı. Bahar, doğrudur, Nurəddini Gülpəri tərəfindən arxayın etdi, amma özü onun bu dəyişilməsinə əsla inanmırdı. Gülpərinin ürəyində bir gizli fikir bəsləməsinə şəkki yox idi. Ona görə gözləyirdi ki, Nurəddinə o tərəfdən bir zərər yetişməsin. Gülpəri də bunu duyub, Baharı bir yolla rədd etmək fikrində idi. Ancaq aşkar qovmaqdan çəkinirdi, çünki Bahar körpə vaxtından Hacı Nəsirin evində böyümüşdü. Hamı onun xatirini istəyirdi və ona qulluqçu nəzərilə baxmırdı. İmamverdi ömrünün çoxunu kənddə keçirməyinə görə şəhər dolanacağına adət etməmişdi. Bu səbəbdən əziyyət çəkirdi. Axırda qızına dedi: – Gülpəri, indi işlərin qayda ilə gedir, daha mənə ehtiyac yoxdur, şəhərin havasını götürmürəm, ona görə mən gedirəm. Siz də, inşallah, Nurəddin azad olub yaya buraxılan kimi yığışıb gəlin. Təki üç ay yayı o gözəl ab-havada keçirib cana gələsiniz. Gülpəri atasının əmrinə razı oldu. İmamverdi Nurəddindən ayrılanda onu öpərək dedi: – Oğlum, dərslərinə sə’y et ki, imtahanını yaxşı verəsən... Allah qoysa gəlib görərsən ki, bizim kənd nə gözəl yerdir. Sənə tilov qayıracağam, hər gün çayda balıq tutarsan; orada çimərsən, meşəyə gedib çiyələk, moruq, köbələk yığarsan. İmamverdi xudahafizləşib yola düşdü. Nurəddin İmamverdi babanın ayrılığına qəmkin olduşa da, onun verdiyi və’dələrə çox şad idi, çünki anadan olandan öz şəhərlərindən başqa bir yeri görməmişdi. Çayı, meşəni ancaq kitabda oxumuşdu. Bu səbəbə görə yay tə’tilini səbirsiz gözləyirdi. Gülpəri də bu işə şad idi. Ancaq onun şadlığına başqa səbəblər vardı. Bir il bundan əvvəl kəndlərində yoldaşlarının təzə çit libasına həsəd aparan Gülpəri, indi ipək paltarda, üst-başı qızıl və cavahirat ilə bəzənmiş kəndlərinə qayıdacaqdı. Qabaqlarda ona yaxın düşməyən elçilər indi qapısından əl çəkməyəcəklər. Amma bunların hamısından çox onu şad edən şey ürəyində bəslədiyi gizlin fikir idi. Yə’ni orada Nurəddinin dövlətini özünə mal etməyə bir çarə arayıb tapmaqdı. Axırda Nurəddinin səbirsizliklə gözlədiyi gün gəlib çatdı. Üç gün idi ki, Gülpəri səfərə yığışırdı. Bu yığışmaq Baharı bərk təşvişə salmışdı, çünki Gülpəri evin çəmi şeylərini sandıqlara doldurub, özü ilə aparmaq fikrində idi. – Xanım, üç aydan ötrü bir belə şeyi yük eləyib aparmağın nə mə’nası var? – deyə Bahar soruşduqda: – Yox, Bahar, əziyyət olsa da ümid olub burada qoymaq olmaz, – deyə Gülpəri cavab verdi. Bahar ümid edirdi ki, Gülpəri onu da kəndə aparacaqdır. Lakin hər bir şey hazır olandan sonra Gülpəri ona dedi: – Bahar, sən şəhərdə qalasan. Evi səndən başqa heç kəsə ümid olub, qoya bilmərəm. Bahar nə qədər yalvarsa da Gülpəri razı olmadı. Nurəddin də təvəqqe etdi, mümkün olmadı. – Yox, yox! Evi Bahardan başqa heç kimə tapşıra bilmərəm, – deyə Gülpəri Nurəddinin təvəqqeni rədd etdi. Həccə getmirik ki, üç aydan sonra yenə buradayıq. – Bahar, xudahafiz, evdən yaxşı muğayat ol! Bahar Nurəddini qucaqlayıb öpdü. – Yaxşı yol, Allah səni bəladan hifz etsin. Ah, görəsən, bir də səninlə görüşəcəyəmmi?.. Baharı ağlamaq boğub, daha danışmağa qoymadı. Köç yola düşdü. Nurəddin Bahardan ayrılmasına görə bir qədər bikef oldu. Amma sonra görmədiyi yerlərə, vagondan baxdıqca, qəmi yadından çıxdı. Vagon çox sür’ətlə gedirdi. Nurəddin birdən altıya kimi sanayınca bir tel ağacı keçirdi. Mənzərələr tez-tez dəyişirdi; kah göy ot və çəmənlərlə bəzənmiş düzənkah, kah yaşıl təpələr və dağlar, kah qaranlıq meşələr və dərələr və kah da aydın çaylar və yollar görünürdü. Nurəddin heyrətdə idi, çünki bunların heç birini görməmişdi. İndiyə kimi tozlu, tüstülü şəhərdən başqa bir qeyri yerə çıxmamışdı. Gülpəri bir neçə gün qabaq, kağız vasitəsi ilə yazıb hansı gün çıxmalarını atasına mə’lum etmişdi və əlavə faytonlar və araba tutub, onları kəndlərinin yaxınlığındakı şəhərdə gözləməyini rica etmişdi. Lakin səfərin ikinci günü gəlib oraya çatdığda, vağzalda nə atasını və nə də bir tanış adam gördü. Bu isə Gülpərini bərk təşvişə saldı. Cəld nökəri Cəfəri göndərib iki nəfər hambal çağırtdı, yanındakı və bagajdakı şeyləri daşıdıb ikinci klas salonuna yığdırdı. Gülpəri Cəfəri götürmüşdü ki, onları buraya kimi ötürüb yenə geri qayıtsın. Vağzalda iki saata kimi gözlədilər, amma heç kəs gəlib çıxmadı. Gülpərinin təşvişi getdikcə artırdı, çünki yanındakı qiymətli şeyləri tələf olacağından qorxurdu. Hərçənd, bu şəhərdə tanışları vardı, amma onlara da ürəyi qızmırdı. Axırda Gülpərinin daha atasının gəlməsindən ümidi kəsilib, nökəri ilə yola düşməyə naçar qaldı. Gülpəri Cəfəri göndərib iki fayton tutdurdu, faytonun birinə nökəri və şeyləri qoyub, o birinə də özü Nurəddinlə oturdu və qorxa-qorxa yola düşdü. Şəhərdən kəndə uzaq deyildi. Hamısı iyirmi verst idi. Lakin Gülpərini qorxuya salan dağlar arasından və meşələrin içindən keçən yollardı ki, onlarda çox soyğunçuluq ittifaq düşərdi. Gülpəri ərkən gedib mənzilə çatmaq üçün faytonları qovdururdu və faytonçulara da iti sürmək əvəzində çay pulunu artıq verməyi və’də etmişdi. Gülpərinin qorxduğu başına gəldi. Belə ki, ağır yüklü fayton əyri-üyrü və eniş-yoxuş yollara çatdığda, bir denkədə aşıb, oxu və çarxı sındı. Bu hadisə zühur edən vaxt günəş enib dağın dalında gizlənmişdi. Gülpəri artıq iztiraba düşüb söylənirdi. – Allah, bu nə iş idi mənim başıma gəldi. İndi bu yol içində, bu qorxulu dağlar arasında necə olacağıq. Görəsən atamın başına nə iş gəldi ki, bu vaxta kimi gəlib çıxmadı. Kaş şəhərdə qalıb ondan xəbər gözləyəydim. Faytonçu: – Xanım, onlardan keçmişdir. Gəl biz gedib kənddən kömək çağıraq. Gülpəri buna razı olmadı. – Yox, heç vaxtı şeylərimi burada qoyub getmərəm, ayrı çarə varsa arayıb tapın. Faytonçular dedilər: – Xanım, ayrı çarə yoxdur. Hərgah faytonun oxu sınmamış olsaydı, çarxı bir təvr sarıyardıq və yavaş-yavaş sürüb, özümüzü kəndə salardıq. İndi isə ümidimiz bir Allaha qalmışdır. Bu sözlərdən sonra Gülpərinin iztirabı daha da artdı. Axşam oldu. Soyuq düşdü. Dərələrdən duman qalxmağa başladı. Heç kəs gəlib çıxmadı. Gecə orada qalmağın qorxusu çoxdur. Gülpəri üzünü faytonçulara tərəf tutub: – Bu gecə bu yol üstündəmi qalacağıq? – deyə soruşduqda, faytonçular cavabında aciz qaldılar. Nurəddin bu ittifaq düşəndən bəri fikrə gedib çarə arayırdı. Nurəddin öz siniflərində ən fərasətli uşaq sayılırdı. Nurəddin üzünü onlara tutub dedi: – Mən bir çarə tapdım, qulaq asınız söyləyim. Sınan faytonun dörd atı var. Şeyləri bu atlara yükləyib biz gedərik, fayton sahibi burada qalar. Sonra kənddən buna kömək göndərərik. Bu təklif cəmlənin xoşuna gəldi. Ələlxüsus Gülpəri şad idi ki, belə asan yolla Nurəddin onları çətinlikdən qurtardı. Vaxtı itirməyib atları yüklədilər və yola rəvan oldular. Səfərin qorxulu yeri qabaqda idi. Meşənin içilə səkkiz verst yol gedirdi. Köç meşəyə çatdıqda qaranlıq lap çökmüşdü. Cəfər yüklü atlarla qabaqda və fayton dalda gedirdi. Gülpəri bərk qorxurdu. Nurəddin qorxaq uşaq deyilsə də meşənin vəhməsi onu da basmışdı. Elə sakitlik idi ki, nə bir zihəyatın səsi çıxırdı, nə də bir yarpaq tərpənirdi. Odur ki, bir candan bu sakitliyin özü də insanı vəhiməyə salırdı. Qəflətən bir qorxulu səs meşəni götürdü. Bu səsdən Nurəddin diksindi, Gülpəri qışqırdı. Faytonçu dedi: – Qorxma, xanım, bayquşdur ulayır. – Vay, Allah səni yox etsin, gör nə murdar səsi var, – deyə Gülpəri qarğış elədi. Meşənin qurtaracağına iki verst qalmış bir atlı-yaraqlı adam Cəfərin qabağını kəsdi: – Dayan, tərpənmə, atdan düş, yoxsa odladım! – Əmiraslan ağa, atma, mənəm. – Cəfər, sənsən? – Bəli, ağa, mənəm. Atlı tüfəngini çiyninə salıb, Cəfərə sarı irəlilədi. – Cəfər, bu köç kimindir? – Ağa, Gülpəri xanımındır. Odur özü də daldan faytonla gəlir. Yolda faytonumuzun biri sındı, ona görə şeyləri atlara yükləmişik. Şəhərdə nə qədər İmamverdi babanı gözləsək də gəlib çıxmadı, axırda naçar qalıb özümüz yola düşdük. – Cəfər, sən yavaş-yavaş sür get, mən də faytonla bərabər gəlirəm, – deyə Əmiraslan atını qamçıladı. Gülpəri atlını görcək qorxuya düşdü: – Yaman yerdə qaranlıqladıq. – Qorxma, xanım, yəqin sizin adamlardandır, qabağınıza gəlibdir, – deyə faytonçu Gülpəriyə ürək verdi. Əmiraslan faytona yaxınlaşıb ucadan səsləndi: – İndi nəçəsən, əmiqızı, sizi tutub var-yoxunuzu əlinizdən alımmı? Gülpəri bu səsi eşitcək sevinib qışqırdı: – Əmiraslan, əmioğlu sənsən?! Nə yaxşı gəldin, bəs atam hanı? Gərək fayton tutub qabağımıza gələ idi. Bilmirəm kağızım gəlib çatmayıb, ya başına bir iş gəlib? Əmiraslan dedi: – Mənim, sizin gəlməyinizdən xəbərim olmamışdır. Özüm də evdən səhər çıxmışam. Yəqin əmimin indiyə kimi gəlib çıxmamağına səbəb körpünün sel aparmasıdır. Cəfərdən belə gələn hadisəni eşitdim. Əmiqızı, köçdən belə görünür ki, daha bir də geri qayıtmayacaqsan. Yaxşı da edərsən, adam gərək verdiyi sözün üstündə dursun. Gülpəri söhbəti dəyişdirmək üçün dedi: – Əmioğlu, deyəsən Nurəddini görmürsən? Əmiraslan Nurəddini indicə gördü və Gülpərinin də işarəsini anladı: – Nurəddin, sən çox xoş gəlmisən. De görüm, məndən qorxdunmu? – Səndən niyə qorxum, adam da adamdan qorxarmı? – deyə Nurəddin cavab verdi. – Oxuyan uşaq qorxaq olar. – Xeyr, səhv edirsiniz, oxumayan uşaq qorxaq olar. Oxuyan uşağın elmi olar, hər şeyin sirrini bilər, ona görə də qorxmaz. – Yaxşı, indi ki, sən elə qocaq oğlansan, gəl mənim atımı min, bir az da mən faytonda dinçimi alım, – deyə Əmiraslan Gülpəriyə göz vurdu. Gülpəri Əmiraslanın işarəsini başa düşdüsə də yenə razı olmayıb dedi: – Yox, yox, Nurəddini at yıxar. – At çox dincdir. Adam yıxan deyil, yavaş-yavaş faytonun yanınca sürər. Ancaq atdan qorxan deyilsə.. – Mən qorxaq deyiləm, dedim! Axırda Gülpəri razı oldu. Əmiraslan atdan düşüb Nurəddini mindirdi. Nurəddin özünü atın üstündə görcək onu tərkimlədi. At sıçrayıb qaçdı. Gülpəri qorxdu. Amma Nurəddin atda bərk oturmuşdu. Əmiraslan dedi: – Maşallah, qocaq uşaqdır. Sonra faytona minib Gülpərilə gizlin söhbətə başladı. Əmiraslan, İmamverdinin kiçik qardaşı Tanrıqulunun oğlu idi. Bundan başqa Tanrıqulunun övladı olmamışdı. Ona görə valideyni Əmiraslanı əzizləyib, ərkəyün böyütmüşdü. Balaca Əmiraslan üçün «yox» kəlməsi yox idi. Hər xahişi ata-anası tərəfindən fövri əmələ gəlirdi. Əmiraslan özgə uşaqda bir şey görsəydi, o saat gərək ona da alına idi, yoxsa sakit olmazdı. Belə tərbiyənin nəticəsi təzliklə ortaya çıxdı. Əmiraslan doqquz yaşına çatdığda atası ona heybə və çərəkə aldı. Təzə paltar geyindirib hədiyyə ilə onu mollanın yanına oxumağa apardı. Üç gündən sonra Əmiraslan çərəkəsini yırtıb məktəbdən qaçdı. Ata-anası nə qədər yalvarsa da, bir şey çıxmadı. Atası çox tə’kid edəndə Əmiraslan dedi: – Dədə, mən məktəbə getməyəcəyəm. Orada molla adamın ayağını falaqqaya salıb döyür. İstəyirsən məni şkolaya qoy gedim. Tanrıqulu rusca oxumağın əleyhinə gedənlərdən idi. Bu fikri onun başına salan və onu şkolaya düşmən edən kənd mollası axund Molla İman idi. O, həmişə deyərdi: – Tanrıqulu, məbadə oğlunu şkolaya qoyasan. Orada müsəlman uşaqları təmiz urus edirlər. Başlarına tük qoydurub şapka qoyurlar. Oxutduqları da Sə’di, Hafiz əvəzinə başdan-ayağa tülkü, çaqqaldır. Tanrıqulu axundun birinci dərəcə müdirlərindən hesab olunurdu. Odur ki, oğlunun şkolaya girmək xahişi onu çaşdırdı. Nə axundun əmrindən çıxa bilirdi, nə də oğlunun oxuyub ədəbli, elmli olmasından əl çəkə bilirdi. Axırda məsləhət üçün Əli bəyin yanına getdi. Əli bəy elmli və qoca bir kişi idi. Tanrıqulu həmişə onun hörmətini saxlardı və hər məsləhəti olsaydı gedib onunla həll edərdi. Tanrıqulu Əli bəykilə gələndə orada Əli bəydən başqa bir şəxs də gördü. Buna görə Tanrıqulu əvvəlcə bu adamın yanında fikrini açıb Əli bəyə demək istəmədi. Amma elə ki, Əli bəy: «Bu mənim yaxın dostum Mirzə Həsəndir, tanış olun» – dedi, fikrini dəyişdirib əhvalatı ona nağıl etdi. Əli bəy uşağı şkolaya qoymağı məsləhət görüb dedi: – A kişi, heç kəsin sözünə qulaq asma. İstəyirsənsə oğlun adam olsun, şkolaya qoy. O ki, qaldı axund Molla İman, onun fikri başdan-ayağa yanlış və xatadır. Burada heç bir uşağı rus etməmişlər. Əgər etmişlərsə, budur, onları müəllimi söyləsin. Mirzə Həsən gülümsünüb dedi: – Əgər islamlıq başa tük qoyub, şapka geymək ilə pis olursa, bəli onda Molla İmanın dediyi düzdür. Ancaq onun bu sözü hansı kitabdan götürdüyünə mən də mə’əttəl qalmışam. Bu fikir Molla İmanın öz başından çıxma bir şeydir. – Qardaşım, oğlunu təzliklə göndər gəlsin. Peşman olmazsan. Tanrıqulu bu iki adamın məsləhətinə görə oğlunu şkolaya qoydu. Əmiraslan şkolada çox davam etmədi. Nadinc, söyüşkən, bu doqquz yaşında uşaq, çəmi müəllimləri təngə gətirmişdi. Heç bir gün olmazdı ki, Əmiraslan bir uşaqla savaşıb, döyüşməsin. Bunun bəd əxlağını düzəltməkdə müəllimlər aciz qalmışdılar. Buna da bais ata-anası idi, çünki üç saat məktəbdə keçirdiyi vaxtdan başqa, günün yerdə qalanını Əmiraslan hər bir əmr və nəhydən azad idi. Hər nə könlü istəyirdi onu edərdi. Axırda yoldaşlarının birini bıçaqlayıb yaralamağının üstündə Əmiraslanı məktəbdən xaric etdilər. Tanrıqulu Əmiraslanı bir-iki il ora-bura atdısa da bir şey çıxmadı. Əmiraslan, əmisi qızı Gülpəridən iki yaş böyük idi. Qardaşlar bu iki tifili bir-birinə körpə vaxtlarından ad etmişdilər. Amma İmamverdi Əmiraslanın oxumayıb belə bitərbiyə qalmasından artıq narazı idi və bu barədə də qardaşını müqəssir edirdi. – Belə tərbiyə olmaz. Uşaq gərək izin olmayan şeyi tutmasın. Böyük-kiçik anlasın. Bunun axırı peşmançılıqdır, – deyə İmamverdi, qardaşını məzəmmət edərdi. Əmiraslan on altı yaşına çatanda ata-anası dalbadal vəfat etdi və nənəsi Püstə qarıdan başqa evlərində bir kəs qalmadı. Atası öləndə Əmiraslana yaxşı mal-dövlət və pul qoymuşdu. Bir-iki ilin ərzində yaramaz oğul bunların hamısını kefə, qumara qoyub tələf etdi. İmamverdi nə qədər çalışdısa da qardaşı oğlunu pis yoldan qaytara bilmədi və axırda onunla bilmərrə əlaqəsini kəsib evinə qoymadı. Nə qədər əlində dövlət var idi, Əmiraslan Gülpəriyə yaxın düşmürdü. Amma elə ki, var-yoxunun hamısı eyşi-işrətə qoyulub puç oldu, Gülpərini almaq fikrinə düşdü. Lakin İmamverdi: – Nə qədər mən sağam, bu iş baş tutmaz, – deyə onun təklifini rədd etdi. Gülpərinin könlü əmisi oğlunda idi. Ona görə də qoşulub qaçmaq istəyirdi. Lakin Əmiraslan bu əmrə razı deyildi, çünki onun fikri Gülpərini almaq deyil, əmisinin dövlətini elə almaq idi. Bu isə İmamverdinin razılığı ilə mümkün olardı. Axırda, Əmiraslan Gülpəridən əl çəkib bir dövlətli dul arvad aldı. Əmiraslan arvadının gətirdiyi dövləti təzliklə qumara və kefə qoyub özünü də boşadı. Pis yola öyrənmiş Əmiraslan üçün pul lazım idi. Ona görə yavaş-yavaş oğurluğa və yol kəsməyə şuru etdi. Bu yolda neçə dəfə həbsə düşüb çıxdı. O ətrafda bir yolkəsmə, bir oğurluq olmazdı ki, Əmiraslanın orada əli olmamış olaydı. İndi faytonda əyləşib Gülpərilə söhbət edən Əmiraslan belə hərifdi. Əmiqızı və əmioğlu sözü bu yerdə qoydular ki, Əmiraslan Gülpəri üçün əmisinə elçi düşsün hərgah İmamverdi bu dəfə də razı olmasa, Gülpəri atasından izinsiz Əmiraslana getsin. * * * Nurəddin Cəfərə çatdığda atın başını çəkdi. Lakin qızışmış köhlən at qüvvətsiz uşağa qulaq asmadı və qaraltıdan ürkük daha da bərk qaçmağa başladı. Nurəddin gördü ki, atı öz küçü ilə saxlaya bilməyəcəkdir. Yüyəni buraxıb iki əli ilə yəhərin qaşından möhkəm yapışdı ki, atdan yıxılmasın. Cəfər Nurəddini bu halda gördükdə istədi atın qabağını kəssin, ancaq bacarmadı. Cəfər qabaqda Əmiraslana nökər idi. Ona görə onun atının xasiyyətini yaxşı bilirdi. Bu atın adı Cejranbasan idi və özü də bir dinc at idi. Amma bu qızışıb qaçanda heç bir at dalından çata bilməzdi. Denkənin birində qəflətən bir fayton yolu kəsdi. Cejranbasan yoldan meşəyə sapıb Nurəddini üstündən yerə atdı. Bu yerə dəymənin zərbindən zavallı uşağın ürəyi getdi. Bunu görcək faytonçu faytonu saxladı. Onun içindən İmamverdi baba çıxıb Nurəddinə tərəf yönəldi. Yaxınlaşanda gördü ki, bir uşaq hərəkətsiz yerə sərilibdir. İmamverdi əyilib uşağa baxanda təəccüblə qışqırdı: – Subhanallah, bu ki Nurəddindir. Bu, at ilə nə üçün gəlsin. İmamverdi cəld uşağın başını dizi üstə alıb sinəsini açdı. – Oğlum, Nurəddin, mənəm, İmamverdi baba. Nurəddin zəif səslə ufuldadı və sonra özünə gəlib İmamverdi babanı tanıdı. İmamverdi Nurəddininin bədəninin o yan-bu yanına baxdı ki, görsün yaradan-ağrıdan nəyi var. Əlini sağ dizinə vuranda Nurəddin qışqırdı. – Baba, ora dəymə, ağrıyır, qıçım sınıbdır. – Yox, oğlum qorxma, sınmamışdır, yəqin çıxıbdır, – bunu deyərək İmamverdi Nurəddini usulluca qucağına aldı və faytona qoydu. Bu halda köç gəlib bunlara çatdı. İmamverdi baba elə ki, Əmiraslan və Gülpəridən əhvalatı bildi və onları bir faytonda oturmuş gördü, qəzəblənmiş qışqırdı: – Sizin ağlınız harada idi? Bir tikə uşağı köhlən ata mindirib, gecə vaxtı meşəyə buraxmaq olarmı? Əmiraslan təqsiri boynuna alıb əmisindən üzr istədi. Sonra faytondan düşüb atının dalınca getdi. Gülpəri çalışırdı ki, atasının acığını yatırtsın. – Ata, acığın tutmasın, bunlar hamısı qəza işidir. Fayton yolda sındı. Sən gəlib çıxmadın... – Mən nə edim, günortadan bəri çayın o tərəfindəki körpünün qayrılmasını gözləyirdim. Səhər sel gəlib aparmışdı, – deyə İmamverdi cavab verdi. – Ata, o da qəzadan deyilmi? Amma şükür Allaha ki, axırı xeyirdir. Nurəddinin qıçını kənddə sınıqçı Qara Hüseynə saldırarsan, çıxar gedər. Köç meşədən çıxdı. Bu vaxt ay da çıxmışdı. Nurəddini, İmamverdi baba faytonun içində balışlar düzüb, rahat etmişdi. Axşamdan iki saat keçmiş köç gəlib kəndə çatdı. Köç gəlib Küllüçə kəndinə çatanda bu kəndin əhalisi yatmışdı. Kənd əhli gün batanda yatıb, gün çıxanda da yuxudan durar. İmamverdi baba Küllüçənin Nurəddinə tə’rif etməkdə səhv etmirmiş. Gözəl hava, saf su, dağ, bağ, meşə insana başqa bir ləzzət verir. Bu kənd dağın döşündə salıb, gün çıxan tərəfində yaxşı meyvə bağları və meşə, cənub tərəfində gözəl zəmilər və şimal tərəfində gözəl çəmənlər var idi. Dağdan soyuq bulaqlar üzüaşağı kəndə sarı axırdı. Küllüçənin dadlı meyvələri ətrafda məşhurdu. Bu kəndin hər evinin qabağında bağdan əlavə, gözəl bağça da vardı. Bu bağçalarda ev sahibləri ətirli küllər və çiçəklər əkmişdilər. Qanardan baxanda dağ döşündə salınmış bu kənd bir külüstan şəklində görünürdü. Buna görə də Küllüçə adına sahib olmuşdu. İmamverdi babanın evi kəndin üst tərəfində bir hündür yerdə idi. Buradan çox gözəl mənzərələr açılırdı. İmamverdi babanın həyətində iki tikilisi vardı. Biri köhnə daxma idi, o biri də iki otaq və mətbəxli, qabağı eyvanlı təzəcə ev idi. Evin qabağı gözəl bir bağça idi. Bu bağça yaxşı meyvə ağacları, ətirli kül və çiçəklərlə dolu idi. Bağçanın ortasında bir soyuq bulaq torpaqdan çıxıb çarhovuza təkülürdü. Bu su ilə İmamverdi baba bağçasını və bostanını sulayırdı. İmamverdi baba bu təzə evin bir otağında Gülpəri və o birində Nurəddin üçün mənzil tədarük etmişdi. İmamverdi baba bilirdi ki, çıxığı yerinə tez salmaq lazımdır. Hərgah tez salınmasa yerinə ət gələr və sonra onu düzəltmək çətin olar. Buna görə külfət bir balaca rahat olan kimi, gecə olmasına baxmayıb, bağbanı Məhdi kişini göndərdi ki, sınıqçı Qara Hüseyni yatmış da olsa durğuzub gətirsin. Bir azdan sonra Qara Hüseyn gəldi. Bu kişi İmamverdi yaşında, qırx ildən artıq sınıqçılıq edən və ətrafda məşhur olmuş bir zat idi. Qara Hüseyn Nurəddinin qıçını əlləşdirib dedi: – Sağ ayağı diz qapağından çıxmışdır. – Sonra şaqqıltı ilə ayağı yerinə saldı və qıçın dörd ətrafına ağac düzüb bərk sarıdı. Nurəddin ağrıya davam edib əsla səs çıxartmırdı. – Yaşasın belə qocaq uşaq, – deyə Qara Hüseyn Nurəddini tə’rif etdi. Sonra da evdən tapşırdı ki, Nurəddinin qıçı üç gün belə qalasıdır. Heç tərpətməyin, sonra gəlib özüm açacağam. Bundan sonra üzünü Nurəddinə çevirib dedi: – Ağıllı oğlum, ayağını heç tərpətmə, onda ağrıtmaz və sən də rahat olarsan. Qara Hüseyn xudahafiz edib getdi. Gecədən xeyli keçdi. Amma Nurəddin ayağının ağrısından yata bilmirdi. İmamverdi baba onun yanında oturub keşiyini çəkirdi. Amma Gülpəri o biri otağda xoruldayırdı. Axırda Nurəddin yuxuya getdi. Bir də gözünü açanda gördü ki, günəş pəncərədən içəri düşmüşdür. İmamverdi baba Nurəddinin yanına gəldi. – Sabahın xeyir, oğlum, rahat yata bildinmi? Ayağın ağrıyırmı? – Azacıq ağrıyır, baba. – Darıxma, oğlum, Allah qoysa bir neçə günə sağalıb duracaqsan və səni gəzməyə aparacağam. Bir bax, gör babanın nə gözəl bağçası vardır. – Bu sözləri deyib İmamverdi pəncərəni açdı və özü də bayıra çıxdı. Sübhün təmiz havası, küllərin və çiçəklərin qoxusu otağı ətirləndirdi. Quşlar göy budaqlarda oturub oxuşurdular. Pəncərənin ağzında bir tut və bir kilas ağacı bitmişdi. Kilasın budaqları pəncərəyə o qədər yaxın idi ki, əl uzadanda çatırdı. Bu ağacın üstü qırmızı kilasla dolu idi. Quşların bə’ziləri kilasa və bə’ziləri də tut ağacında oturub, kah oxuyurdular və kah da balaca dimdikləri ilə tutdan və kilasdan qopardıb yeyirdilər. Nurəddin bunlara çox həvəslə baxırdı. Bu quşlardan sərçədən başqa qeyrilərini tanımırdı. Nurəddin bir də gördü ki, bir ana sərçə ağzında bir göy cücü pəncərənin üstünə gondu və oradan çik-çik səsi gəldi. Nurəddin gözlərini dolandıranda gördü ki, bir yuvadan dörd dənə sərçə balası başlarını bayıra çıxardıb civildəyirlər. Anaları uçub yuvanın ağzına gondu. Balaları, sarı ağızlarını açıb civiltini bərkitdilər. Ana sərçə ağzını açıb cücünü birinin ağzına verib uçdu. Bir azdan sonra yenə ağzında cücü yuvasının yanında hazır oldu. Bu dəfə cücünü o biri balasına verdi. Gələn dəfə üçüncüsünə və sonra dördüncüsünə verdi. Bu qayda ilə ana sərçə balalarına dən daşıyırdı və bir dəfə də olsa növbəti pozmurdu Bu sərçə yuvası və onun içində olan balaların yaşamaları Nurəddinə bir məşğələ oldu. Bir dəfə balaca sərçələrdən biri yuvadan sürüşüb, uçarağ otağın içinə düşdü. Bu halda İmamverdi baba içəri daxil oldu. – Baba, indicə yuvadan bir sərçə balası uçub içəri düşdü. Onu tut mənə ver İmamverdi sərçəni tutub Nurəddinə verdi: – Oğlum, yaxşı öyrətməli vaxtıdır. – Baba, sərçəni necə öyrədirlər? Mənə də öyrət. – Yaxşı, oğlum, öyrədərəm. İmamverdi sərçəni Nurəddindən alıb yerə qoydu və bir az kənara çəkilib muşgurmağa başladı. Sərçə muşguruğu eşidəndə çik-çik etməyə başladı, amma uçub çağırışa gəlmədi. İmamverdi baba dedi: – İndi bu toxdur, ona görə mənə qulaq asmır. Qoy bir az ac qalsın, o vaxt muşguranda uçub gələcəkdir. İndi, oğlum, gəl sərçən üçün mənzil qayıraq. İmamverdi baba bunu deyib rəfdən bir boş tütün qutusu və bir qədər pambıq götürdü və Nurəddinə verdi: – Bu da sərçənin evciji. Nurəddin sevinib sərçəni qutuda rahat etdi. – Baba, sərçəm acanda nə verim? – Çörək çeynəyib ver, tut ver, amma bunlardan yaxşısı cücüdür. Mən bağçamızdan tutub gətirərəm. Bu halda, Cəfər əlində podnos, içində çay-çörək, şora batırılmış təzə inək yağı içəri daxil oldu. Çayı Nurəddinin qabağına qoyub halını soruşdu və dedi: – Ağa, bu gün mən evə qayıdıram, nə qulluğun varsa buyur. Nurəddin dedi: – Məndən Bahara salam-dua yetir, amma ayağımın çıxmağını demə, ürəyi xarab olar və bir də mümkün olsa mənim şəkil dəftərlərimi və rəng qutumu göndərərsiniz. Gələndə almışdım ki, burada şəkil çəkəm. Yadımdan çıxıb qalıbdır. – Baş üstə, ağa, özüm adam tapıb göndərərəm, hələ ki, xudahafiz. Allah sənə təzliklə şəfa versin, – deyə Cəfər getdi. Üçüncü günü Qara Hüseyn gəlib Nurəddinin ayağını açıb dedi: – İndi, oğlum, ayağın yaxşıdır, daha sarımayacağam. Ancaq bir müddət gərək usullu dolanasan. Atılıb düşməyəsən. Bir-iki gün evdən çıxma. Yavaşca-yavaşca evdə gəz. Eyvanda otur, babanın bağçasına tamaşa eylə, sonra səni bağıma gəzməyə aparacağam. Qara Hüseyn xudahafiz edəndə İmamverdi baba ona pul verdi. Amma o qəbul etməyib dedi: – Mən heç vaxt pul qəbul etmərəm. Hələ səninlə dostluğum dursun, Nurəddinin atası mənə çox yaxşılıq edibdir. O yaxşılığın əvəzində mən ona heç bir şey etməmişəm. İndi borcumu verirəm, artıq bir şey etmirəm. Qara Hüseyn gedəndən sonra İmamverdi baba Nurəddinin başını sığallayıb dedi: – Görürsən, oğlum, yaxşılıq nə gözəl şeydir. Atanın yaxşılığının əvəzini övladına edirlər. Bax, oğlum, bu əyləşdiyin evi atanın köməkliyi ilə tikdirmişəm. İndi mən də buna və qabağındakı bağçanı vəsiyyət etmişəm ki, sənə verilsin. Bunu bu kənddə hamı bilir. Mən öləndən sonra bunlar sənindir. Bunların Gülpəriyə dəxli yoxdur. Gülpəri pəncərənin qabağından keçərkən bu sözləri eşidib dedi: – Ata, o nə şeydir ki, mənə dəxli yoxdur? – İçəri gəl, deyim. Gülpəri gəldi, İmamverdi baba dedi: – İndi Nurəddinə vəsiyyət edirəm ki, bu oturduğu ev və qabağındakı bağça onundur, sənə dəxli yoxdur. Bu vəsiyyətimi sənə deyirəm, qızım, bunu əmələ gətirərsən. Özün də yaxşı bilirsən ki, bunlar onun atasının pulu ilə tikilmişdir. Gülpəri dedi: – Ata, əmrini yerinə yetirməyə hazıram. Ancaq mənim də səndən bir təvəqqem var. – Söylə, qızım, görüm nədir? – Mən söyləməyəcəyəm, Əmiraslan söyləyəcəkdir. – Mənim Əmiraslanla heç bir işim ola bilməz. Bunu özün də bilirsən. Bir də siz bura gələndən bəri o, Nurəddini yoxlamağı əldə bəhanə edib, bura tez-tez gəlib-gedir. Mənim tərəfimdən ona de ki, bir də bura gəlməsin, yoxsa qovaram. – Ata, elə iş etmə, bu gün o səndən bir şey təvəqqe edəcəkdir. Onun təvəqqesini qəbul et, çünki, mən də o təvəqqeyə şərikəm. – Yenə deyirəm, Əmiraslanla mənim heç bir işim ola bilməz. – Onda nə etməli, sənsiz olacaqdır, məni bağışla. – Gülpəri, açıq danış, görüm nə istəyirsən? – Bu gün Əmiraslan sənə mənim üçün elçi düşəcəkdir, mən razılığını istəyirəm. – Heç vaxt! – Onda sənsiz olacaqdır! – Nə qədər sağ varam, bu iş baş tutmaz. – Baxarıq! İndi də mən balaca qız deyiləm ki, iyirmi beş yaşında, hər ixtiyarı öz əlində bir arvadam. Mən dedim ki, bu iş, ata izni ilə olsun, sən istəmirsən, daha təqsir məndən götürüldü. Təvəqqe edirəm ki, bir də mənim işimə qarışmayasan. Bunu deyəndən sonra Gülpəri hirslə qapını vurub çıxdı. İmamverdi baba kürsüyə çökub, başı aşağı xeyli fikrə getdi. Bir azdan sonra Əmiraslan gəldi. İmamverdi baba o biri otağa keçdi, orada iş nə yerdə qaldığını Nurəddin bilmədi. Ancaq oradan İmamverdi babanın qışqırığı gəlirdi. Bu ittifaqdan üç gün keçmiş, Gülpəri atasından izinsiz, kəbinini kəsdirib Əmiraslana gəlin köçdü. Gülpəri gətirdiyi şeylərin hamısını özü ilə bərabər apardı. Gülpəri Nurəddinin İmamverdi babanın yanında qalmağına mane olmadı. Nurəddin bu işə çox şad idi, çünki Gülpəri buraya gələn gündən onunla mehriban rəftar etməyi atıb, əvvəlki kimi pis dolanırdı. Qızının belə itaətsizliyi İmamverdiyə artıq dərəcədə tə’sir etmişdi. Nurəddinin ayağı təmiz sağalmışdı. Hər gün İmamverdi baba ilə kah bağçada bal arısına tamaşa etməyə məşğul idi, kah da ipək qurduna tut yarpağı daşıyırdı, kah da meyvə bağına gedib İmamverdi baba ilə meyvə dərirdi. Ya da çayda balıq tuturdu və burada çimirdi, kah da meşəyə gedib moruq, köbələk yığırdı. Haraya getsəydi sərçəsini də özü ilə aparırdı. İmamverdi baba sərçəni qırmızı rəngə boyamışdı. Ona görə Nurəddin ona Qızılca adı qoymuşdu. İndi Qızılca elə öyrənmişdi ki, Nurəddin haraya getsəydi, sərçə də çağırılmamış, öz-özünə uçub onun dalınca gedərdi. Hər həftə şənbə günləri Küllücə kəndində bazar olardı. Bu günləri ətraf və əknafda sakin olanlar tökülüb bazara gələrdilər. Kimi mal almağa, kimi mal satmağa gəlirdi. İmamverdi baba da hər şənbə Nurəddin ilə bazara çıxardı. Nurəddinin məktəb paltarı cümlənin nəzərini özünə cəlb edərdi, ələlxüsus kənd uşaqlarının... Nurəddin İmamverdi babanın yanında çox gözəl vaxt keçirirdi və şükür edirdi ki, Külpəri onu özü ilə aparmadı. Şəhərin natəmiz havasından saralıb heyvaya dönən Nurəddini bir ayın ərzində tanımaq olmurdu. Ətə-cana gəlib, üzü lalə kimi qızarırdı. Əfsus ki, zavallı Nurəddin üçün bu xoşbəxtlik çox çəkmədi. Külpəri ərə gedəndə öz razılığı və Nurəddinin razılığı ilə onu atasının yanında qoymuşdu. Amma indi nədənsə fikrini dəyişdirib, Nurəddini öz yanına aparmaq istəyirdi. Lakin İmamverdi baba əsla razı olmurdu. Buna görə də hər gün ata və qız arasında bu barədə qovğa vardı. Bu isə Nurəddinə çox tə’sir edirdi. Axırda Nurəddin dedi: – Baba, daha Külpəri ilə dalaşma, mən razıyam. Onun yanında olanda nə olar? Qoy gedim, yenə hər gün sənin yanına gələrəm. İmamverdi baba, istər-istəməz razı oldu. Nurəddin də Əmirəslanın evinə köçdü. Az bir müddətdə Əmirəslan Külpərinin əlində olan nəqdi pulunu kah yalvarmaq və kah da qorxutmaq ilə alıb qumara, kefə tələf etdi. Əmirəslan elə bilirdi ki, Külpəri Hacı Nəsirin dövlətindən lazımınca yükünü tutubdur. Amma onun əliboş olması tezliklə mə’lum oldu. Bu cəhətə Əmirəslan gündə Külpəri ilə dava-qalmaqal etməyə başladı. Külpəri işi bu halda gördükdə neçə müddətdən bəri ürəyində Nurəddinin dövləti barəsində bəslədiyi gizli fikri açıb Əmirəslana söylədi və ondan bu işə çarə istədi. Əmirəslan çox şad olub dedi: – Hərgah indiyə kimi bunu məndən gizlətməsəydin, çoxdan çarə tapmışdım. Yenə də taparam. Sənin işin yoxdur. Nurəddin elə bilirdi ki, hər vaxt istəsə İmamverdi babanın yanına gedə bilər. Lakin bu fikrin yanlış olması ertəsi günü ona mə’lum oldu. Bu tərəfdən də Külpəri və ələlxüsus Püstə qarı yazıq uşağa göz verib, işıq vermirdi. Ancaq Əmirəslan öz fikri cəhətincə Nurəddinlə məhriban dolanıb onu yanından iraq qoymayırdı. Haraya gedirdi özü ilə aparırdı. Bir dəfə Əmirəslan Nurəddini götürüb bağına gəzməyə apardı. Orada onu kilas ağacına çıxartdı ki, kilas dərsin. Nurəddin kilas ilə ətəyini doldurub aşağı düşmək istədikdə Əmirəslan dedi: – Nurəddin, o əlinlə tutduğun budağın başında gör nə çox kilas var, çıx o şaxı sındır. Eləcə evimizə aparaq. Nurəddin dedi: – Budaq nazikdir, qorxuram sına. – Bəs sən deyirdin, mən qorxaq deyiləm. O budaq mən yekəlikdə adamı götürər. Bu sözlərdən Nurəddin qeyrətə gəlib yuxarı dırmaşdı. Ağacın başına çatdıqda, budaq şaqqıltı ilə sınıb yerə düşdü. Amma Nurəddin iki budaq arasına pərçim olub ölümdən xilas oldu. Nurəddin aşağı düşəndə Əmirəslan sınıq budağı çiyninə götürüb dedi: – Gedək, Nurəddin. allah bu səfər səni ölümdən qurtardı, — bunu deyib gəhgəhə ilə güldü. Nurəddin Əmirəslanın «bu səfər» deməsinə və gülməsinə təəccüb etdisə də onun fikrini anlamadı. O biri gün Əmirəslan Ceyranbasanı çullayıb dedi: – Nurəddin, atımızı apar həm çayda sula və həm də bir az gəz. Nurəddin razı olmayıb dedi: – Mən Ceyranbasandan qorxuram. Onu heç vaxt minməyəcəyəm. – Axırı ki, qorxaqlığını boynuna aldın. Bunu deyib Əmirəslan atın belinə sıçradı. – Elə isə gəl tərkimə min, gedib çayda çimək. Nurəddin çimməyi çox sevirdi. Ona görə də tez razı oldu. Çayda Əmirəslan soyunub atı mindi və suyun dərin yerinə salıb bir neçə dəfə üzdürdü. Sonra üzünü Nurəddinə tərəf tutub dedi: – Hərgah qorxmursan gəl səni də mindirim. Nurəddin razı oldu. Əmirəslan Nurəddini ata mindirib, noxtanın ucundan yapışdı. Əmirəslan atı lap dərin yerə salıb bir neçə dəfə üzdürdü. Bir dəfə at dərin yerə düşəndə qəflətən ipi çəkdi, at burxulub Nurəddini üstündən saldı. O, suya batdı və bir neçə saniyədən sonra suyun üzünə çıxıb üzməyə başladı. Hərgah bu dəmdə Nurəddinin nəzəri Əmirəslana düşsəydi, onun gözlərindən parlayan odu və üzündə zühur edən acığı görərdi. Nurəddin üzüb kənara çıxanda Əmirəslan soruşdu: – Bu üzməyi haradan öyrənmisən? – İmamverdi baba öyrətmişdir. Sizə gəlməmişdən əvvəl hər gün çayda çimirdik. İndi İmamverdi baba azarlamışdır. – Onu haradan bilirsən, yoxsa qaçıb getmisən? – Xeyr, dünən bağbanından eşitdim. – Yenə deyirəm ki, sənin onun ilə əsla işin olmasın. Tez ol gedək. Nurəddin Əmirəslanı açıqlı görüb dinməz-söyləməz tezcə geyindi. Yol uzunu Əmirəslan fikirdə olub bir kəlmə söz demədi. Əmirəslan bu ittifaqdan sonra yenə öz pis fikrindən əl götürməyib, Nurəddini tələf etməyə təzə hiylə axtarmağa başladı. Nurəddin isə başına gələn xataları qəza işi bilib, Əmirəslandan şəklənməyirdi. Ancaq bir ittifaq onu şəkkə saldı. Bir dəfə Əmirəslan onunla bazardan evə qayıdanda yolda çəpər üstündə bir gürzəni qıvrılıb yatmış gördülər. Əmirəslan dedi: – Nurəddin, gör nə gözəl koramal balasıdır. Tut aparıb kirpimizə verək yesin. Qorxma, koramalın zəhəri yoxdur, adamı vurmaz. – Mən də bilirəm zəhəri yoxdur. Ancaq o koramal deyil gürzədir. – Yox, sən tanımırsan, koramaldır. – Koramalın başı sarımtıl olur, elə qara rəngli olmur. – Onu sənə kim deyibdir? – İmamverdi baba, neçə dəfə bağçada koramalı mənə göstəribdir. Əmirəslan gəhgəhə ilə gülüb dedi: – Koramaldan qorxursan, ona görə də ilanı bəhanə gətirirsən. Nurəddin bir söz deməyib, əlindəki ağacla tez ilanın başından vurub öldürdü. – İndi bax, gör ilandır, ya koramaldır. Bu halda yol ilə gedən iki adam buna baxıb dedi: – Əlbəttə, ilandır, özü də gürzədir. Adamlar gedəndən sonra Əmirəslan ilanın o yan-bu yanına baxıb dedi: – Düzdür, mən səhv edirəm, bu koramal deyil. İlan koramala çox oxşayır, ona görə səhv etmək olar. Nurəddin ona cavab verməyib, ancaq fikrindən bunu keçirdi: – Sənə qulaq assaydım indi meyitim bu yol üstündə qalmışdı. Bu ittifaqdan sonra Nurəddin Əmirəslandan şəklənib, sərvaxt dolanmağa başladı. Bir dəfə Nurəddin sərçəsini götürüb bağçada oynamaq bəhanəsi ilə qaçıb İmamverdi babanı yoxlamağa getdi. İmamverdi baba döşəkdə yatır, azardan çox zəif düşmüşdü. Yazıq kişi Nurəddini qucaqlayıb, sevincindən ağladı. Nurəddin də başına gələn hadisələri nağıl etdikdə, İmamverdi babanın üzündə təşviş artırdı. Nurəddin axırıncı ilan fəqərəsini nağıl etdikdə, İmamverdi daha sabir edə bilməyib, zəif səsi ilə belə qışqırdı: – Yox, daha səni orada qoymaq olmaz. Mən azarlıyam, durmağa taqətim yoxdur, səni o iki şeytanın şərindən mühafizə etməyi bacarmıram. Oğlum, gərək tezliklə şəhərə Baharın yanına qayıdasan. Yoxsa tələf olarsan. İndi get, mən də görüm nə çarə tapıram. Ancaq sərvaxt ol, Əmirəslanın sözünə əsla inanma. İmamverdi baba Nurəddini qucaqlayıb öpdü. Zavallı kişinin gözlərindən yaş dolu kimi yağıb, ağ saqqalını islatdı. Nurəddin çox qəmkin evə qayıdırdı. Yol uzunu başına gələn qəza-qədərdən fikir edirdi: – İndi anlayıram ki, Əmirəslan nə məqsəd ilə məni kah uca nazik budağa çıxardırmış, kah dərin suya salırmış və kah da ilanı koramal adına əlimlə tutdururmuş. Bəli, mənim ölməyimi istəyirmiş. Ancaq burasını anlamıram ki, mən ona nə etmişəm ki, mənim ölümümü istəsin və bundan ona nə mənfəət ola bilər. — Bu barədə fikirdə ikən Baharın bu sözü yadına düşdü: «Qorxma, ağam, nə qədər sən sağsan, Külpəri sənin bir qəpiyinə də əl vura bilməz», — Demək ki, mən ölsəm malım Külpəriyə düşəsidir. Əlbəttə, belədir, bu sadə fikri mən indiyə kimi niyə anlamamışam?! Nurəddin evə qayıdanda, həyətdə Əmirəslana rast gəldi. – Haradan gəlirsən? – Bağçadan gəlirəm, — deyə Nurəddin cavab verdi və qızarıb başını aşağı saldı, çünki Nurəddin ömründə əvvəlinci dəfə idi ki, yalan deyirdi. Bunun halətindən yalan deməyini duyub Əmirəslan acıqlı yenə soruşdu: – Düzünü de görüm, harada idin? – İmamverdi babanı yoxlamağa getmişdim. – Sən nə cür’ət edib mənim əmrimdən çıxırsan? — Əmirəslan bunu deyib qışqırdı və Nurəddini çomaq ilə döyüb, anbara saldı və ağzını kilidləyib getdi. Bu ittifaqdan iki gün sonra İmamverdi babanın iflic azarından dili tutulmaq xəbəri gəldi. Külpəri və Əmirəslan cəld geyinib getdilər, amma Nurəddini aparmadılar. İlan fəqərəsindən bəri Əmirəslan Nurəddinlə məhriban dolanmağı bilmərrə buraxıb, hər bir cüz’i şeyi bəhanə edərək, onu tez-tez döyüb anbarda dustaq edirdi. Gecə Əmirəslan ilə Külpərinin söhbətindən Nurəddin anladı ki, İmamverdi babanın dili tutulubsa da hələ ölüm haləti yoxdur. Bu xəbərdən Nurəddin şad olub öz-özünə dedi: – Yox, Əmirəslan məni öldürsə də səhər sübhdən qaçıb babamı yoxlamağa gedəcəyəm. Bu fikir ilə Nurəddin yatdı. Nurəddin Püstə nənə ilə bir otaqda yatırdı. Səhər gözlərini açanda gördü ki, Püstə nənə otaqda yoxdur. Bundan şad olub cəld geyinməyə başladı. Sonra sərçəsini götürüb bağçaya girdi ki, gizlincə bağ arası İmamverdi babagilə getsin. Nurəddin nar koluna çatdıqda, qəflətən onun dalından Əmirəslan ilə Külpərinin səsini eşitdi. Cəld və usulluca kolun içinə girib gizləndi. Əmirəslan Külpəriyə deyirdi: – Sənə yenə deyirəm ki, zəhər verməkdən başqa çarə yoxdur. – Yazıq baba, bu zalımlar sənə zəhər vermək istəyirlər. Yox, qoymaram, nə yaxşı oldu ki, bunların fikrini bildim Nurəddin bu fikirdə ikən Əmirəslan başladı: – İndi yaxşı fürsətdir. Əmimin dili tutulub, xəstəlikdə yatır, Bahar da ki, uzaqdadır. Kimə nə gərəkdir ki, Nurəddin nə azardan öldü. Bu sözləri eşidəndə Nurəddinin rəngi qaçıb tükləri biz-biz oldu. Yazıq uşaq qorxusundan nəfəsini içinə elə çəkmişdi ki, deyəsən biruh idi. Külpəri dedi: – Yox, Əmirəslan, bunu bacarmayacağam. Mən deyirəm ki, bu işdə öldürmək olmasın. – Elə isə heç çarəsi yoxdur. Nə şərait ilə, nə zakon ilə Nurəddin sağ ikən onun malını sənə vermək olmaz. İndi ki, sən bacarmırsan, mən bacarıram. Qulaq as, gör bu fikir necədir? Nurəddini göndərəcəyəm ki, həyətdə quyudan su çəksin. Özün də bilirsən ki, quyunun dərinliyi qırx arşından artıqdır. Nurəddin su çəkdiyi halda daldan itələyib quyuya salacağam. Hamıya deyərik ki, quyudan su çəkdiyi yerdə özü düşüb boğulmuşdur. Hərgah razısansa de, bu axşam əmələ gətirim. Külpəri bir dəqiqəyə kimi dayanıb cavab vermədi. Bu bir dəqiqə Nurəddinə bir il göründü və ürəyindən keçirtdi ki, hərgah Külpəri bu əmrə razı olmasa, bütün mənə etdiyi zülmü yaddan çıxarıb ömrümün axırına kimi onu öz ana kimi sevməyə söz verirəm. – Razıyam, — deyə Külpəri cavab verdi: Əmirəslan dedi: – Onda gedək. Mən səni əmimin yanında qoyub axşam evə qayıdaram. Sən də gecə orada qalarsan. Daha heç kəsin sənə gümanı gəlməz. Əmirəslan və Külpəri getdilər. Bir azdan sonra Nurəddin koldan çıxdı. O yan-bu yana baxıb qorxa-qorxa yola düşdü. – İndi daha mən İmamverdi babanın yanına niyə gedim. O özü ölüm halında ikən məni bu zalımların əlindən necə xilas edə bilər? Yox, yox, qaçıb özümü Bahara çatdırmaqdan başqa bir çarə yoxdur. Bunu deyib Nurəddin sür’ətlə meşəyə tərəf üz qoydu. Ancaq meşəyə girib gözdən itəndə bir az ürəyi sakit oldu. – Hərgah yolu azmasam, axşama kimi gedib şəhərə çataram. Nurəddin meşə ilə iki saata qədər gedəndən sonra bir çaya rast gəldi. Gecə küçlü yağış yağdırına görə çayda su çox idi. Nurəddin dayaz bir yer axtararkən gəlib bir yerə çatdı ki, orada bir uzun ağac sınıb körpü kimi çayın üstünə düşmüşdü. Nurəddin bu ağacın üstü ilə keçdiyi zaman ayağı sürüşüb çaya düşdü. Bu yerdə çay xeyli dərin və kənarları da hündür idi. Nurəddin qol atdı ki, üzsün. Gördü ki, paltarlı üzmək çox çətindir. Bir neçə dəfə batıb-çıxandan sonra bir sallanmış şax əlinə keçdi. Bu şaxdan tutub, bulanlıq su ilə islanmış halda, papağını itirmiş kənara çıxdı və bihuş bir halda xeyli uzanıb qaldı. Bir az rahat olandan sonra Nurəddin paltarını çıxarıb suyunu sıxdı və günün qabağında sərdi ki, qurusun. Paltarı quruyandan sonra geyinib çay aşağı xeyli getdi ki. bəlkə papağını tapsın, lakin nə ondan, nə də sərçəsindən ki, suya düşəndə çiynində oturmuşdu, bir əsər tapmadı. Bunlardan əl çəkib yenə şəhərə getməyə başladı. Ancaq bu səfər yolu azıb meşədən çıxa bilmədi. İki saat, üç saat dolanıb yenə həmin yerə çıxırdı. Bununla belə cür’ətli uşaq, yolu tapıb meşədən çıxmaqdan ümidini kəsmirdi. Axırda gün batan zaman, Nurəddin yolu tapdı və bir qədər gedəndən sonra yoldan bir az kənar bir şaxlı-budaqlı ağac tapıb üstünə çıxdı ki, orada gecə yatsın. Yaxın budaqları əyib yarpaqların arasında Nurəddin özünə yer qayırdı və çox yorğun olduğuna görə aç və susuzluğa baxmayıb, tez yuxuya getdi. Gecənin bir vaxtı heybətli bir səsdən Nurəddin diksinib qalxdı və az qaldı ki. ağacdan yıxılsın. Zavallı uşağın ürəyi elə atlanırdı ki, deyəsən bu saat partlayıb çıxacaqdır. Bir azdan sonra yenə səs təkrar oldu. Ancaq bu səfər Nurəddin qorxmayıb dedi: – Bayquşdur, ulayır. O vaxt kəndə gedəndə də bizi qorxutdu. Bu ittifaqdan sonra Nurəddin yata bilmədi. Bütün bədəni ağrıyırdı. Gecənin qaranlığı, meşənin vahiməsi yalnız uşağa deyil, hətta böyük adama da qorxu hissi gətirirdi. Amma Nurəddin bu halətə şükür edirdi. – Hərgah Əmirəslan ilə Külpərinin danışdığını eşitməsəydim, indi meyitim qırx arşın quyunun dibində idi. Ah, bircə özümü Bahara çatdırsaydım, ürəyim sakit olardı. Nurəddin fikrə getdi. Bütün keçmişi gözünün qabağından bir-bir gəlib keçdi. Budur, balaca uşaqdır. Ata və anası: ona hər gün bir şey bağışlayırlar ki, onu şad etsinlər. Budur, əvvəlinci dəfə məktəb formasını geyib məktəbə gedir, anası onu qucaqlayıb şirin-şirin öpür və sevindiyindən ağlayır... Ah, o gözəl günlər nə tez keçdi... Qara günlər başlandı. Anası öldü, Külpəri gəldi. Atası öldü, İmamverdi gəldi. Sonra Bahar... Köç... Əmirəslan... Yenə Əmirəslan... Külpəri.. Püstə qarı. Qəm və qüssə, zavallı yetimin ürəyini elə aldı ki, daha sabir eləməyib hönkürtü ilə ağlamağa başladı. Bu ağlamaq Nurəddinin ürəyini boşaldıb sakit etdi. Bir azdan sonra Nurəddin yenə yuxuya getdi. İkinci dəfə Nurəddini qarğalar yuxudan oyatdı. Demə Nurəddin yatan ağacın başında bir qarğa yuvası varmış. Sübh vaxtı ana qarğa balaları üçün yem dalınca uçanda qəflətən ağacdan bir qaraltı gördü. Qarğa əvvəl səssiz, budaq-budaq atılıb diqqət yetirdi ki, görsün bu qaraltı nədir. Elə ki, düşməni olan insan olduğunu yəqin etdi, bir elə qarıltı saldı ki, bir-iki dəqiqənin ərzində meşənin qarğalarını yuvasının başına cəm etdi. Köməyə gələn qarğalar bunun səsinə səs verib elə qarıltı saldılar ki, deyəsən bu saat meşəni dağıdacaqlar. Nurəddin əvvəl gözlərini açanda harada olduğunu bilmədi. Sonra huşu özünə gəlib ağacda yatdığı yadına düşdü. Nurəddinin tərpənməsi qarğaların qarıltısını artırdı. Ələlxüsus ata və ana qarğa Nurəddinin başı üstünü alıb elə həşir saldılar ki, deyəsən bu saat onu dimdikləyib yerə salacaqdılar. Nurəddin işi belə görəndə ağacdan enməyə başladı. Qarğaların səsinə yol ilə gedən bir qoca dilənçi oraya gəldi. Nurəddin bunu görüb, ağacdan düşmək istəmədi. Yolçu dedi: – Oğlum, quşun yuvasını dağıtmaq günahdır. – Mən yuva dağıtmıram əmi, — deyə Nurəddin cavab verdi. – Bəs bu səhər ertəsi orada nə qayırırsan? – Mən bu gecə burada yatmışdım. – Nə üçün ağacda yatmışdın, oğlum? – Gündüz yolu azıb meşədə qaldım, onun üçün burada yatmışdım. – Ağacdan düş, oğlum, mən səni evinizə apararam. Nurəddin bu təklifdən qorxub titrəyə-titrəyə belə cavab verdi: – Mənim evim yoxdur, əmi. Mən atasız-anasız bir yetiməm. Dilənçi Nurəddinin titrəməsini görüb dedi: – Məndən qorxma, oğlum, mən də elsiz-obasız bir qoca yolçuyam. Kəndlərdə dilənirəm. İndi şəhərə gedirəm. Dilənçinin açıq üzündən və məhriban danışığından Nurəddin ürəklənib ağacdan düşdü. – İndi söylə görüm, oğlum, sən kimsən və haraya gedirsən? – Əmi, acından ölürəm, qabaqca bir şeyin varsa ver yeyim, sonra əhvalatımı sənə nağıl edərəm. Dilənçi dağarcığından bir qədər quru çörək və soğan çıxarıb Nurəddinə verdi. Nurəddin alıb şirin-şirin yeməyə başladı. Nurəddinə ömründə heç bir xörək belə ləzzət verməmişdi. Aclığını bir qədər rəf edəndən sonra Nurəddin bəlalı başına gələn hadisələri tamamilə dilənçiyə nağıl etdi. – Əmi, məni evimizə çatdırsan, Bahar sənə hər nə istəsən verər, — deyə Nurəddin dilənçiyə yalvardı. – Qorxma, oğlum, səni aparıb evinizə verərəm. Ancaq gərək sabir edəsən. Sizin şəhər buradan xeyli uzaqdır, pul da yoxdur ki, vaqon ilə gedək. Buranın iki yüz verstliyində bir böyük şəhər var. Orada mənim bir qohumum var. Onun yanına gedərik, bəlkə ondan pul tapdıq. İndi gedək. Bu halda dilənçinin nəzəri Nurəddinin paltarına düşdü: – Yox, belə yaramaz gərək üstünü dilənçi üstünə oxşadaq, — bunu deyən yolçu, qoltuğundakı köhnə paltarlar ki, ona allah payı vermişdilər, Nurəddinə geyindirdi və bir cındır yaylıq ilə başını örtdü. – Hə, indi hazırsan, gedək. Hər ikisi yola düşdü. Dilənçi paltarı Nurəddini elə dəyişdirmişdi ki, onu tanımaq mümkün deyildi. Yol ilə bir saata qədər getmişdilər ki, daldan çaparaq bir atlı göründü. Nurəddin dönüb baxanda canına titrətmə düşdü. – Əmi, bu gələn Əmirəslandır. Məni axtarır. Durma qaçaq. Nurəddin qaçmaq istədikdə, dilənçi onun əlindən tutub qoymadı. – Ağılsız, nə etmək istəyirsən? Elə yaramaz. Qorxma, o səni bu paltarda tanıya bilməz. Əmirəslan bunlara çatıb qocadan soruşdu – Kişi, bir on yaşında, o yanındakı boyda; başında nişanlı papaq, əynində boz mahuddan paltar, boynu yaşıl məxmər paltolu uşaq gördünmü? – Yox, ağa, görmədim. Budur nəvəm ilə səhər ertədən bu yol ilə gedirik, amma elə uşağa rast gəlməmişik. Əmirəslan bir az fikirli dayanıb atın başını geri döndərdi və qamçılayıb gözdən itdi. Nurəddinin ancaq indi ürəyi sakit oldu. – Əmi, nə yaxşı ki, paltarımı dəyişdin, yoxsa Əmirəslan məni öldürüb, bu meşəyə atacaqdı. Dilənçi dedi – Oğlum, indi gərək adını da dəyişdirəsən, çünki Əmirəslan sənin itməyini yəqin divana mə’lum edəcəkdir. Hərgah səndən sual etsələr ki, kimsən, adın nədir, de ki, Əlaəddindir və özüm də dilənçiyəm, anladımı? – Bəli, baba, anladım, — deyə Nurəddin cavab verdi. Günortaya bir saat qalmış, meşənin qurtaracağında, Cənnətəli ilə Nurəddin ocaq qalayıb, meşədən yığdıqları köbələyi bişirib, dadlı moruq ilə yeməyə başladılar. Nahardan sonra uzanıb bir qədər rahat oldular. Axşama bir saat qalmış yolçular gəlib şəhərə çıxdılar və gecə orada qalıb, səhər yola rəvan oldular. Kəndbəkənd dilənə-dilənə, on iki gündən sonra yolçular gəlib Cənnətəli deyən böyük şəhərə çatdılar. Bədəninin və üst başının çirkindən və pasından, indi o gözəl və zərif Nurəddini tanımaq olmazdı. Zavallı uşaq, qızdırma azarından yeni qalxmış adam kimi ayaq üstündə dayana bilmirdi. Cənnətəli Nurəddin ilə bərabər beş gün qohumunu axtardı amma gördüm deyən olmadı. Axırda bir adam, iki ay bundan əqdəm öldüyünü və heç bir şeyi olmadığına görə camaat pulu ilə basdırıldığını onlara xəbər verdi. Bundan ümidləri kəsildi. Bir dəfə Cənnətəli xəstə olduğuna görə küçənin bir tinində oturub, Nurəddini dilənməyə göndərdi. Nurəddin indiyə kimi heç vaxt əl açıb dilənməmişdi, çünki qoca həmişə özü dilənib yığardı. Bir-iki küçə dolandısa da Nurəddin həya edib bir kəsə əl uzada bilmədi. Bu tərəfdən də əliboş qayıtmağa qocadan xəcalət çəkirdi. Axırda Nurəddin bir geniş küçəni keçərkən, ayağı büdrəyib yıxıldı. Bu halda daldan fayton içində bir adam iti gəlirdi. Faytonçu atları saxlaya bilməyib Nurəddini basdırdı. Bunu görcək adamlar qışqırıb yüyürüşdülər. Nurəddini hərəkətsiz və qan içində gördükdə birisi dedi: – Yazıq dilənçi öldü. O birisi dedi: – Hərgah zəfərli yerindən basılmayıbsa heç zad olmaz. Bu halda adamlar geri çəkilib Rəhimə tə’zim etdilər. – Boş-boş danışmaqdansa, bu yazıq uşağa kömək vermək yaxşı deyilmi, cəld götürüb bunu faytona qoyun. Bir neçə adam Nurəddini götürdülər və Rəhimin faytonuna qoydular. O da minib dedi: – Tez sür evə! Evə çatan kimi Rəhim şəhərin məşhur cərrahını çağırtdı. Həkim Nurəddini soyundurub hər yerinə baxdı. Sonra yaralanan yerlərini yuyub sarıdı və dedi: – Qorxulu yarası yoxdur. Beş-on günə sağalıb durar. Ancaq uşağın özü çox zəif və bədəni də çox çirklidir. Bunlara əlac etməlidir. Hələliyə nə hamama göndərmək və nə də vannaya salmaq olmaz. Ancaq yerinin içində bulud və sabun ilə bədənini təmizləmək lazımdır. Həkim gedəndən sonra Rəhim, arvadı Rəhiməni çağırıb dedi: – Arvad, evə qayıdarkən bu uşağı basdırıb ölüm halına salmışam. Bu halda Nurəddin gözlərini açıb təəccüb ilə ətrafına baxırdı və harada olduğunu anlamırdı. Rəhimə onun başını sığallayıb dedi: – Oğlum, adın nədir? Rəhim dedi: – Arvad, hələ o lazım deyil, uşaq çox zəifdir, danışdırma. Tez ol isti su, sabun və bulud hazır et. Uşağın bədənini yumaq lazımdır. Həkim belə əmr edibdir Qulluqçu bunları hazır etdi. Uşağı soyundurub yumağa məşğul oldular. Rəhimə Nurəddinin boynundan parçaya tikilmiş bir dua çıxartdı. Bu duanın parçası həm çirkli və həm də köhnə olduğundan bunu təzə parçaya tikmək məqsədilə çırdı. İçindən bir balaca kitab çıxdı. – Kişi, gör bu nədir, — deyə Rəhimə kitabı Rəhimə uzatdı. Rəhim ona baxıb dedi: – Şükür olsun, axırda tapdım. — Sonra üzünü uşağa tərəf tutub dedi: – Sənin adın Nurəddindirmi, oğlum? – Bəli, — deyə Nurəddin zəif səslə cavab verdi. Bunu eşidən Rəhimə soruşdu: – Kişi, sən bunun adını haradan bildin? – Rəhimə, bu uşaq axtardığımız, Hacı Nəsirin oğlu Nurəddindir. Bu əlimdəki də sənə nağıl etdiyim «Gülüstandır». – Bunu allah bizə övlad göndərmişdir. – Afərin Rəhimə, yaxşı anlamısan, — deyə Rəhim Rəhimənin sözünü təsdiq etdi. Rəhim və Rəhimə Nurəddini yuyub, qurtardılar. Nurəddin rahat olub yuxuya getdi. Rəhim, Nurəddinin atası məhrum Hacı Nəsirdən aldığı puldan maya tutub ildən-ilə alış-verişinin dairəsini artırmışdı. Sonralar dəri alış-verişinə girişmişdi. İşinin xatiri üçün Buxaraya köçmüşdü. Orada da dəri alış-verişindən əlavə ipək işinə də girişmişdi. Üç-dörd ilin ərzində Rəhimin işi tutub yaxşı qazanmışdı, ancaq övladları qırılıb və rəsəsiz qalmağına görə özünü xoşbəxt hesab etmirdi. Axırda arvadının tə’kidi və təklifinə görə, altı ay idi ki, almalısını alıb, satmalısını satmışdı; Rəhimin vətəni olan bu şəhərə köçmüşdü. Burada işi rast gətirib, tərəqqiyə başlamışdı. Həkim tə’yin etdiyi vaxtdan da irəli Nurəddin sağalıb ayağa durdu. Rəhim və Rəhimə Nurəddinin bu dilənçilik halına düşməyinin səbəbini ancaq indi soruşdular. Nurəddin başına gələni tamamilə nağıl etməyə başladı. O, nağıl etdikcə rəhimdil qocalar ah çəkirdilər. Nurəddin nağılını tamam edib Rəhimdən təvəqqe elədi ki, onu evlərinə, Baharın yanına göndərsin. Rəhimə Nurəddini öpüb dedi: – Oğlum, Nurəddin, budur bir həftədir sən bizdəsən, mən o qədər şadam ki, özümü göydə hiss edirəm. Oğlum, hər nə istəyirsən verək, ancaq bizi atıb getmə. Kim bilir, yenə başına nə gələcəkdir. Rəhimə sözünü qurtarmamışdı ki, Rəhim Nurəddinin kitabını əlinə götürüb dedi: – Oğlum, bu kitabın əhvalatını bilirsənmi? – Bəli, atam söyləyibdir, — deyə Nurəddin cavab verdi. – İndi al, onun cildində yazılan yazını oxu. Nurəddin alıb oxudu: «Yaxşılıq elə balığı at dəryaya balıq bilməsə xaliq bilər». İmza: Rəhim». – Oğlum, o Rəhim mənəm. O zaman üç yüz manat itirib körpünün üstündə ağlayan Rəhiməm. Sənin atan Hacı Nəsir mənə bir yaxşılıq etmişdi, indi onun borcunu qaytarıb sən oğluna verirəm, — dedi. — Bizim övladımız yoxdur. Hərgah səni indi evinizə göndərsəm, Külpəri qəyyum olduğuna görə səni yenə yanına aparacaqdır. Bahar səni mühafizə edə bilməz; çünki o bir qulluqçu adamdır. İndi sən razı olsan Bahara da yazaram gələ. Nurəddin çox şadlıq ilə bu təklifi qəbul etdi. Bu gündən Nurəddin üçün yeni bir məişət başlandı. Rəhim Nurəddini edadi məktəbinə qoydu. Nurəddin bu gündən atasının sağlığında olduğu kimi, hər gün dərsə getməyə başladı. Bir dəfə dərsdən qayıdarkən Nurəddin küçədə Cənnətəlini gördü. Çox sevindi, onunla görüşdü. Ondan ayrılandan sonra başına gələni yol uzunu nağıl etdi. – Baba, sən mənə yaxşılıq etdin, indi də mən sənə yaxşılıq edəcəyəm. Rəhim Nurəddinin bu hərəkətindən şad olub dedi: – Həmişə belə et, oğlum. Fəqir-fuqaranı yaddan çıxartma. Cənnətəliyə təzə libas geyindirib bağçaya bağban etdilər. Rəhim Nurəddinə verdiyi sözə əməl edib, Baharın dalınca adam göndərmişdi. Bir axşam Nurəddin, Rəhim və Rəhimə ilə çay içdiyi zaman, Bahar qapıdan içəri girdi və Nurəddinə təəccüblə və çaşmış bir halda baxıb dayandı. Nurəddin cəld qalxıb dedi: – Bahar, məni tanımırsan? — Bu sözü deyib özünü onun üstünə atdı. Bahar ancaq indi ayılıb dedi: – Vay, Nurəddin sağ imiş. — Bunu deyib Nurəddini bərk qucaqladı. Baharın bu qayda ilə görüşmələri iki qocanın gözlərini yaşartdı. Bahar bir az rahat olandan sonra dedi: – Nurəddin, bilirsənmi ki, səni hamı, hətta divan da ölmüş bilir. Sən itəndən üç gün sonra kəndçilər papağını çaydan tapıb Əmirəslana vermişlər. O da divana mə’lum edib, sənin ölməyini təsdiq etdirmişdir. Bir azdan sonra bir də gördüm ki, Əmirəslanla Külpəri budur gəldilər, evin yerdə qalan şeylərini yığışdırıb kəndə göndərdilər və mənə də dedilər: – Bahar, indi sən bizə lazım deyilsən. Haraya istəyirsən gedə bilərsən. Bu vaxt mən bir ilin ərzində ürəyimə yığılanın hamısını ağlaya-ağlaya və qışqıra-qışqıra boşaltdım. Qonşular səsimə cəm olmuşdular. – Camaat, Nurəddinin ölümünə bais bu iki şəxsdir! — deyə qışqırdım. Axırda Əmirəslan qaradovoy çağırıb məni qovdurdu. İndi gərək sağ olmağını divana mə’lum edib, onlardan hesab alasan. Rəhim buna razı olmayıb dedi: – Yox, Bahar, hələ bunlar lazım deyildir. Öz vaxtında bunlar olacaqdır. İndi mənim var-yoxum Nurəddinindir. Onun pula, dövlətə ehtiyacı yoxdur. Çaydan sonra ər və arvad Bahar ilə Nurəddini söhbət edən qoyub o biri otağa keçdilər. Nurəddindən cəmi əhvalatı biləndən sonra Külpəri ilə Əmirəslandan intiqam almaq qəsdi Baharın ürəyində daha da möhkəmləndi. Baharın xasiyyətini, ləyaqətini və evdarlığını Rəhimə bəyənib evin cəmi ixtiyarını ona verdi. Bu nağıl etdiyimiz zamandan on il keçdi. Baharın axırı idi. Rəhimin evində səhər tezdən böyük qonaqlıq tədarükü görülürdü. Bu, qonaqlıq, Nurəddinin edadi məktəbini birinci dərəcədə təhsil edib qurtarması münasibətilə yoldaşlarına verdiyi ziyafət idi. Bahar, Rəhimə və Rəhim sufrənin zinnətinə məşğul idilər. Hətta Cənnətəli də bağçadan öz əlinin zəhməti ilə bitirdiyi güllərdən dərib sufrəni bəzəməkdə onlara kömək edirdi. Bu qonaqlığın baisi olan Nurəddin isə o biri otaqda təzə tələbə libasını geyib güzgünün qabağında özünə zinət verirdi. Bir azdan sonra Nurəddin təzə paltarını göstərmək qəsdilə yemək otağına girdi. Rəhim Rəhimə, Bahar hər üç heyrətə gəlib Nurəddinin gözəlliyinə valeh və heyran qalmışdılar. – Allah səni bədnəzərdən saxlasın, oğlum, — deyə Rəhimə Nurəddinin boynunu qucaqladı. O da, onu əllərinə götürüb körpə uşaq kimi gəzdirdi. Saat iki tamamda, otaq gənc qonaqlar ilə dolmuşdu. Bir azdan sonra Nurəddin qonaqlarını yemək otağına təklif etdi. İndiyə kimi Rəhimin evi belə şad deyib-danışmaq, oxuyub-gülmək, cavan səsləri eşitməmişdi. Səsdən gülməkdən nahar vaxtı çalınan tarın səsi eşidilmirdi. Axşama iki saat qalmış, qonaqlar dağılmağa başladılar. Nurəddin də özünü bir qədər havaya vermək üçün şəhər bağına gəzməyə getdi. Axşam vaxtı, külfət hamısı çay sufrəsində hazır olan vaxt Nurəddin içəri girib dedi: – Ata, sizə bir qonaq gətirmişəm, təvəqqe edirəm qəbul edəsiniz. – Sənin qonağın bizə həmişə əzizdir, oğlum, — deyə Rəhim cavab verdi. – Bilirəm, ata, ancaq qonaq elə şəxsdir ki, qorxuram qəbul etməyəsiniz. – Edərəm, oğlum, de içəri gəlsin. — Nurəddin çıxıb bir dilənçi arvadın əlindən tutub içəriyə saldı. Dedi: – Ana, bilirsənmi bu dilənçi arvad kimdir? – Külpəridir, — deyə Bahar qışqırdı və gözlərində intiqam odu parladı. – Bəli, Bahar, Külpəridir, ancaq tamaşa et gör ondan intiqamımı necə alıram. — Bu sözü deyib, Nurəddin Külpəriyə tərəf döndü və dedi: – Külpəri; indiyə kimi mənə etdiyin zülm və cəfanın əvəzində mən sənin bütün təqsirindən keçib bağışlayıram. Mənim ürəyimdə indi sən bədbəxtə rəhmdən başqa geri şey yoxdur. Bunu eşitcək Külpəri ağlaya-ağlaya Nurəddinin ayağına yıxıldı və dedi: – Nurəddin, rəhmli cavan, allah-taala sənə etdiyim zülmün əvəzində məni bir elə bəlaya düçar etdi ki, yeməyə çörək tapmayıb küçələrə düşdüm. Nurəddin Külpərini qaldırıb oturtdu. Külpəri başladı. – Doğrudur, sənin dövlətinə malik olmaq istəyirdim, ancaq ölümünü istəmirdim. Məni yoldan çıxardan o şeytan Əmirəslan sözü bu yerdə qoydu ki, səni quyuya salıb öldürsün. Bahar bunu eşidib dedi: – Onun üçünmü məni min bəhanə ilə şəhərdə qoydun, ay zalım? Nurəddin dedi: – Bahar, sakit ol, qoy nağıl etsin. Külpəri dedi: – Papağın sudan çıxandan sonra yəqin etdik ki, çayda boğulub ölmüşsən, yazıq atam bu xəbəri eşidən kimi vəfat etdi. Nurəddin bunu eşidib ah çəkdi. Külpəri dedi: – Sonra sənin malına sahib olduq... – Amma yeyə bildinmi? — deyə Bahar sordu: – Yox, bir-iki ilin ərzində Əmirəslan qumara udub qurtardı. Sonra əvvəl şəhərdəki və ondan sonra kənddəki evləri satıb tələf etdi. Hər şey əldən çıxandan sonra Əmirəslan məni qovub özü də qaçaq dəstəsinə qoşuldu. Bir neçə müddət quldurluq edəndən sonra divan tərəfindən tutulub asıldı. Bahar dedi: – Məşhur məsəldir deyərlər: «Su çanağı suda çatlar». Külpəri: – Məni də bir kişi alıb bu şəhərə gətirdi və bir azdan sonra məni atıb yox oldu. İndi o gündən küçələrə düşüb dilənçilik edirəm. Bu yolda nələr çəkdiyimi bir allah bilir... Külpəri başını aşağı salıb yenə ağlamağa başladı. Rəhim dedi: – Külpəri, ağlama, sən Hacı Nəsirin arvadı və Nurəddinin analığı olmusan. Bunların xatiri üçün və Nurəddinin özü sənin günahından keçdiyi üçün burada qalıb rahat olacaqsan. — Sonra üzünü Nurəddinə tərəf tutub dedi: – Oğlum, indi rahat ola bilərəm, çünki sənə verdiyim tərbiyənin meyvəsini bu gün gördüm. Mən səni oğulluğa götürməklə böyük bir hünər etmədim, çünki mən ancaq yaxşılıq etdim. Bu isə hər kişinin işidir. Amma sən yamanlığa yaxşılıq etdin. Bu isə ancaq sənin kimi ər kişinin işidir. — Bunu deyən Rəhim Nurəddini qucaqlayıb öpdü. Hacı Səməd nağılı tamam edib soruşdu: – İndi deyin görüm, övladlarım, kimin nağılı yaxşıdır? – Əlbəttə, səninki, səninki, — deyə Məmməd və Fatma cavab verdilər. * * * Qaraca qız Qafqaz şəhərlərinin birində Usta Zeynal adlı bir sərrac öz arvadı Şərəfnisa ilə yaşayırdı. Bunlar İran əhli idilər, öz vilayətlərində məişətləri məşəqqət ilə keçdiyinə görə vətənlərini buraxıb buraya gəlmişdilər. Usta Zeynal sərraclıq etməklə külfətini bir tövr dolandırırdı. Usta Zeynalın övladdan yalnız altı yaşında Tutu adlı bircə qızı vardı. Tutu çox qara və çirkin idi. Anası ona körpə vaxtından «Qaraca qız» deyib əzizlədiyinə görə əsil adı unudulub hər kəs onu bu adla çağırırdı. Qaraca qız çox nadinc idi və özü qız uşağı ikən qızlarla oynamağı, sevməzdi, həmişə oğlan uşaqları ilə oynayardı. Uşaqlar Qaraca qızdan qorxardılar, çünki o çox cür’ətli idi və yumruğunun da qabağında heç kəs dura bilməzdi. Qaraca qız həmişə zəifin tərəfini tutardı. Hər zaman anası onun nadinçliyindən qonşulara şikayət edib deyərdi: – Qaraca qızı su batırmaz, od yandırmaz. Bununla belə Qaraca qız çox rəhmdil və səxavətli qız idi. Hər nə əlinə düşsəydi yoldaşları ilə bölüşərdi. Usta Zeynal yaşadığı şəhərdə tez-tez zəlzələ olardı. Bir qış həmin şəhərdə böyük zəlzələ olub çox ev uçurtdu. Zəlzələ gecə yarısı xalq şirin yuxuda ikən ittifaq düşdüyünə görə çox adam çökmüş evlərin altında qalıb tələf oldu. Səhər açıldıqda ətrafdan xalq tökülüb şəhərə köməyə gəldi. Adamlar dəstə-dəstə olub əllərində kürək, bel, külünk uçuqları qazmağa başladılar Ata oğulu, oğul ananı, qardaş bacını səsləyə-səsləyə daş-torpağı ayırırdılar. Bir dəstə də Usta Zeynalın evini qazıyırdı. Əvvəlcə Şərəfnisanın, bunun dalınca Usta Zeynalın meyiti çıxdı. Bir az da qazıyandan sonra bir deşik açıldı. Buradan çılpaq bir balaca qız çıxdı. Bu qız həmin Qaraca qız idi. O, ata-anasının meyitlərini görüb ağlamağa başladı. Hər kəs öz qohum-əqrəbasını aramağa məşğul olub, Qaraca qızın qeydinə qalan yox idi. Zəlzələdən iki gün qabaq, bir dəstə qaraçı bu şəhərin kənarında çadır qurub düşmüşdü. O dəstədən bir qaraçı arvadının Qaraca qıza yazığı gəlib çadırlarına apardı və orada ona yemək və paltar verib, ocağın qırağında oturtdu. Qaraçılar Qaraca qızın yetim qalmağını və onun heç bir kəsi olmayıb, qərib olduğunu bilib, öz yanlarında saxlamağa məcbur qaldılar. Qaraca qızı qızlığa götürən qaraçı arvadı Yasəmən iyirmi yaşında, gözəl, yumşaq təbiətli, şad, ürəkli bir qadın idi. Xasiyyətinin yaxşılığına görə Yasəməni hamı sevərdi; amma onun əri Yusifi heç kəs sevməzdi, çünki o, çox bədxasiyyət, tündməcaz, zalım bir şəxs idi. Yasəmən qaval çalıb oxumaq və oynamaq ilə pul qazanıb dəstəyə çox mənfəət verərdi. Onun əri Yusif də qapı-qapı gəzib ayı oynadardı. Yasəmən Qaraca qızı çadıra gətirən zaman, Yusif orada yox idi, çünki dəstənin bir hissəsi onunla bərabər səhər tezdən buradan çıxıb yola düşmüşdü. Yerdə qalanı da getməyə yığışırdı. Yasəmən ərindən çox qorxurdu, çünki bilmirdi ki, o, Qaraca qızı qəbul edəcək, ya yox. Bunun üçün Yasəmən iztirabda idi. Qaraçı dəstəsinin yerdə qalanı da yola düşdü. Yasəmənin iztirabı bihudə deyilmiş, çünki geridə qalmış dəstə gəlib yoldaşlarına çatdıqda Yusif bu işdən xəbər tutub çox acıqlandı və bir kəndə çatan kimi Qaraca qızı orada qoyub gedəcəyini söylədi. Yasəmən ərinə yalvardı ki, belə iş etməsin, lakin Yusif onu dinləmək belə istəmədi... Qaraca qız isə ürəyində bu işə şad idi, o, Yusifdən qorxurdu və qorxmağa da haqlı idi; Yusifin heybətli sifəti, hələ qara və pırtlaq gözləri həinki uşağı, hətta böyük adamı da qorxuya salırdı. Yasəmən ərinin tamahkarlığını bilirdi, ona görə Qaraca qızın gələcəkdə onlara böyük mənfəət verəcəyini söylədi. – Yusif, bilirsənmi mən nə fikirdəyəm? Mən Qaraca qıza mahnı oxumaq, özüm kimi oynamaq öyrədəcəyəm və üst-başını bəzəyib kəndlərdə, şəhərlərdə oynadacağam, sənin üçün pul yığacağam. Bu fikri Yusif bəyənib, Qaraca qızın dəstədə qalmasına razı oldu. Qaraçıların məişətini Qaraca qız çox bəyənirdi və bu gün burada, sabah bir təzə yerdə, çay qırağında, meşə kənarında mənzil edib, çadır qurmaq, nağıl söyləmək — bunların hamısı Qaraca qıza çox xoş gəlirdi. Əvvəl vaxtlar Qaraca qız Yusifin ayısından qorxurdu. Amma sonralar öyrəşib, onunla çox dost olmuşdu. Ayı da onunla oynamağı sevirdi. Yasəmən Qaraca qızı ərinə söz verdiyi kimi yaxşı geyindirib oxumaq və oynamaq öyrətmişdi. Tamaşaçılar Qaraca qızın gözəl səsinə və oynamağına təəccüb edib heyrətdə qalırdılar. Qaraca qız balaca qavalını açıb tamaşaçılara tərəf tutanda dərhal onun içi pul ilə dolurdu. Bu isə Yasəməni artıq şad edirdi. Yusif bu barədə arvadından və Qaraca qızdan razı idisə də, yenə xasiyyətinin pisliyindən hər ikisini çox incidərdi. Qaraca qızın təbiətində inadçıllıq vardı. Bu xasiyyətinə görə Yusifdən nə qədər kötək yeyirdisə də, yenə tərsliyindən əl götürməzdi. Qaraca qız, ancaq Yasəmənin sözündən çıxmazdı, çünki Yasəmən onunla məhriban dolanırdı. Yusif Qaraca qızın tərsliyinə təəccüb edib arvadına deyərdi: – Bu zorbalıqda ayı mənim qamçımın qorxusundan hər cür oyun çıxarır, amma bu balacalıqda qızın əlində aciz qalmışam. Yasəmən ona belə cavab verərdi: – Bunun səbəbi odur ki, ayı heyvandır, bu isə insandır. Heyvanla edilən rəftar insanla edilməz. Heyvana yoğun çubuq lazımsa, insana məhriban rəftar, mülayim söz lazımdır. Yusif arvadının bu doğru sözünə inanmayıb deyərdi: – Yox, bu səbəb deyildir, sən olmasan, mən onu iki günün ərzində mum kimi edərəm. Ərlə arvadın arasında olan belə söhbətin nəticəsi o olardı ki, Yusif Qaraca qızı daha da artıq kötəklərdi. Qaraca qız bu zülmdən xilas olmaq üçün neçə dəfə qaçmaq fikrinə düşmüşdüsə də, lakin qaçmağa heç vəchlə imkan tapa bilməmişdi. İki ildən artıq idi ki, Qaraca qız qaraçı dəstəsində yaşayıb mahnı oxumağı və oynamağı ilə ətrafda məşhur olmuşdu. Yusif Qaraca qızı çox incidəndə Yasəmən onu qorxudub deyərdi: – Bu zavallı qıza nə çox əziyyət verirsən. Axır tənkə gəlib qaçar və sənin də əlin belə böyük mənfəətdən çıxar. Bu sözlər həmişə Yusifə tə’sir edib, Qaraca qızı döyməkdən bir müddət çəkinərdi. Yayın orta ayı idi. Günün istisindən insanlar, heyvanlar və quşlar kölgə yer və sərin su arayırdı. Qaraçı dəstəsi bir dağ üzərindən axan çayın kənarında çadırlarını qurub mənzil etmişdi. Günorta vaxtı idi. Qaraçılar hərəsi bir işə məşğul idi. Yusif ayısını götürüb yaxın kəndə getmişdi. Yasəmən çayın qırağında su qızdırıb paltar yuyurdu. Qaraca qız da çayda çimirdi. Çay dağ döşündən gəldiyinə görə xeyli iti və xarıldaya-xarıldaya axırdı; amma suyu az olduğundan Qaraca qız üçün qorxusu yox idi. Yasəmən paltarı yuyub kolların üstünə qurumaq üçün sərmişdi. Özü də başını yumaq fikri ilə qara, uzun saçlarını hörükdən açıb başına su tökdü. Yasəmən Qaraca qızı səslədi ki, gəlib onun başına su töksün. Qaraca qız iki arşın uçalıqdan tökülən şəlalənin altında durub çimdiyinə görə Yasəmənin səsini eşitmədi. Bir azdan sonra Yasəmən yenə Qaraca qızı çağırdı. Bu dəfə də cavab almadı. Yasəmən saçlarını döşündən yığıb belinə atdı. Bu halda qulağına çay tərəfindən sel kurultusu gəldi. Bunu eşitcək Yasəmən dik atılıb çaya tərəf yüyürdü. O vaxt Qaraca qız şəlalənin altında idi. Yasəmən çayın yuxarısından daşları və kolları yumalaya-yumalaya, kurultu və nərilti ilə gələn seli görüb, var gücü ilə qışqırdı: – Qızım, tez ol qaç, sel gəlir. Qaraca qız Yasəmənin səsini eşidib, şəlalənin altından çıxdı, ancaq bir neçə addım atmamışdı ki, sel onun üstünü cəllad kimi aldı. Yasəmən işi belə gördükdə alıcı quş kimi özünü çaya atdı. Yasəmən özünü Qaraca qıza yetirincə sel qızı götürüb və bir neçə saniyə suda itirdi. Bir azdan sonra qızın başı göründü. Yasəmən özü də bir neçə dəfə suya batıb çıxandan sonra, üzüb Qaraca qıza çatdı və saçlarından tutub çiyninə atdı. Hərçəndi Yasəmən çox üzücü idi, amma bu itiaxan, daşları və böyük kolları yumalayan seldə üzmək mümkün deyildi. Qaraçılar Yasəmənin qışqırığını eşidib köməyə töküldülər. Sel getdikcə artırdı. Axırda sel bunları bir böyük daşa çırpdı. Qaraca qız Yasəmənin əlindən çıxıb daşın üstündə qaldı. Amma Yasəməni sel götürüb üzüaşağı axıtdı. Qaraçılar çaya tökülüb hər ikisini sudan çıxartdılar. Onların ikisi də bihuş qalıb yerə sərilmişdi, üzlərinin rəngi ölü rəngi kimi idi. Qaraçılar xeyli çalışdıqdan sonra hər ikisini huşa gətirdilər. Qaraca qızın bədəni daşlara dəyib bir neçə yerdən qaralmışdı, amma qorxusu yox idi. Zavallı Yasəmənə gəldikdə başı bir neçə yerdən yaralanmışdı. Lakin rəhmdil arvad özünə gələn kimi yaralarını unudub, tez zəif səslə Qaraca qızı soruşdu. Qaraçılardan biri Qaraca qızı qucağına götürüb Yasəmənə göstərdi. – Bax, Yasəmən, budur, Qaraca qız sağdır. Arxayın ol. Yasəmən bir qədər ona baxdı, sonra yenə bihuş olub, gözləri yumuldu. Qaraçılar Yasəmənin yaralarını bağlayıb, Qaraca qız ilə bir yerdə çadırlarına apardılar və hər ikisini yerə salıb rahat etdilər. Axşama çağı Yusif gəlib evə çıxdı və yoldaşlarından bu xəbəri eşidib çox qəzəbləndi və dedi: – Mən bilirdim ki, bu uçuqdan çıxmış qız axırda bizim başımıza bir bəla gətirəcəkdir. Qaraçılar Yusifi sakit edib dedilər: – Qorxma, heç bir şey olmaz. İndi onlara rahatlıq lazımdır, durun bayıra çıxaq, səs-küy olmasın. Burada yalnız Yasəmənin dostu Hüsniyyə qalar, ona qulluq edər. Qaraçıların hamısı Yusif ilə bərabər bayıra çıxdılar. Çadırda ancaq Hüsniyyə qaldı. Qaraca qız tamam gecəni ufultu və zarıltı ilə keçirib sübhə yaxın yuxuya getdi. Amma Yasəmən qızdırma içində bir dəqiqə rahat olmadı. Vəfalı Hüsniyyə rəfiqəsinin yanını kəsdirib sübhə qədər gözlərini yummadı. Yasəmənin qızdırması getdikcə artırdı. Səhər açıldıqda hərarəti 40 dərəcəyə çatdı. Yazıq Yasəmən qızdırmanın tə’sirindən tora düşmüş quş kimi yerində çapalayırdı. Onun gözləri həmişə yumulu idi. Gecə yağış yağdığına görə səhərin havası çox saf və təmiz idi. Dünənki bəlanı törədən çaylağın suyu indi enib əvvəlki həddinə düşmüşdü. Onun həzin şırıltısı, quşların cəh-cəh və nəğməsinə qarışmışdı. Qaraca qızın sevkili şəlaləsi günəşin qırmızı şə’ləsindən parıldayırdı. Axırda Yasəmən gözlərini açdı. Biçarənin lalə kimi yanaqları solub zanbaq rənginə dönmüşdü. Yasəmən Hüsniyyəni tanıdı. Zəif səslə ona dedi: – Hüsniyyə, Yusif haradadır? – Bayırdadır, bacım, çağırımmı? – Çağır, hamını çağır... ölürəm... – Qorxma, bacım, ölməzsən. Bu gün haradan olmuş olsa sənin üçün həkim tapıb gətirəcəyəm. Bunu deyib Hüsniyyə bayıra çıxdı və bir azdan sonra Yusif başqa qaraçılarla bərabər içəri girdi. Qaraçılar Yasəmənə ürək verirdilər, Yasəmən dedi: – Yox, əzizlərim, mən ölürəm... Yusif, əlini mənə ver... Vəsiyyətimə qulaq as... Əmələ gətirməyə söz ver... Bir az dayanıb yenə təzədən başladı: – Yusif, budur dörd ildir ki, sənə arvadam. Bu vaxta kimi səndən döyüşdən, söyüşdən başqa bir şey görmədim. Cavan ömrümü çürütdün... Mənə min cür zülm və cəfa etdin, bunların hamısını bağışlayıram. Ancaq sən də mənə söz ver ki, bundan sonra Qaraca qızla məhriban rəftar edib, onu incitməyəcəksən... Yasəmən səsini kəsdi, çadırda bir müddət sakitlik oldu. Sonra Yusif dedi: – Yoldaşlarımın qarşısında vəsiyyətini əmələ gətirməyə söz verirəm. Yasəmənin üzündə şadlıq zühur etdi və Hüsniyyəyə dedi: – Bacım, Qaraca qızı sənə tapşırıram. Ondan müğayat ol. Ah, gözlərimə qaranlıq çökür... Məni boğurlar... Yusif... Hüsniyyə... Qaraca qız... — deyə Yasəmən sayıqlaya-sayıqlaya vəfat etdi. Yasəmənin vəfatından sonra Yusif bir müddət verdiyi əhdə vəfa etdi; lakin sonralar təbiətində olan pis sifətləri yenə aşkar olmağa başladı. Hüsniyyə bacardığı qədər Qaraca qızı Yusifin zülmündən mühafizə edirdi. Ancaq iş orasında idi ki, Yusif Yasəmənin vəfatından sonra Qaraca qızla pul qazanmaq üçün hər gün səhər mənzildən çıxıb bir də axşam qayıdırdı. Hüsniyyə zavallı yetimin üzünə baxdıqda sualsız da anlayırdı ki, o biçarə, Yusifdən nə qədər zülm və əziyyətlər çəkir. Axır vaxtlarda Yusif bir pis əmələ də mürtəkib olmuşdu: belə ki, əlinə düşən pulu içkiyə verib tez-tez mast olurdu. Yusifin belə vaxtlarında Qaraca qızın günü daha da qara olurdu. Bir dəfə Yusif və Qaraca qız yol ilə gedirdilər. Bunlar bir dəstə atlı cavan oğlanlara rast gəldilər. Bu cavanlar şəhərə toya gedirdilər. Onlar Yusifgilə təklif etdilər ki, bir az çalıb oxusunlar. Yusif razı oldu. Qaraca qızın oxuyub oynamağı cavanlara çox xoş gəldi. Onlar bir-birinin bəhsinə Qaraca qızın qavalını ağ və qara pul ilə doldurdular. – Sağ ol, çox yaşa, Qaraca qız, — deyə cavanlar atlarını sürdülər. Yusif sevincək Qaraca qızdan pulları alıb cibinə tökdü və dedi: – Gəl, qızım, sən ayı ilə o kolluqda otur, dincini al, mən də gedim o görünən kənddən çörək və sənin üçün də fındıq, kişmiş alım. Bu sözdən Qaraca qız əsla şad olmadı, çünki bilirdi, oraya içməyə gedir. Amma bununla belə bir söz demədi. Onlar yoldan kənara çıxıb kolluğa tərəf üz qoydular. Yusif bir böyük kol seçib ayını oraya bağladı və Qaraca qıza dedi: – Ağıllı qızım, burada otur, bu saat gələcəyəm. Yusif getdi. Qaraca qız da kölgədə uzandı və bir azdan sonra şirin yuxuya getdi. Ayı bir müddət sakit uzandı. Sonra durub zəncirini dartmağa başladı. Kolun budağı ayının gücünə davam etməyib qopdu. Ayı özünü asudə görüb bir müddət kolluqda gəzdi, sonra üzünü meşəyə tərəf tutub getdi. Yusif iki saatdan çox idi ki, kəndə getmişdi. Qaraca qız yuxudan hələ oyanmamışdı. Axırda Yusif sərxoş halda, o tərəf-bu tərəfə yırğalana-yırğalana gəlib çıxdı. Qaraca qızı yatmış görüb və ayını bağladığı yerdə tapmayıb, ayağı ilə qızı elə bərk vurdu ki, biçarə dik atıldı. – De görüm, ayı hanı? Mürtəd qızı mürtəd. Qaraca qızın qorxudan dili tutulub cavab verə bilmədi. – Hələ dayan, qoy ayını tapım, sənin payını sonra verəcəyəm. Yusif kola diqqətlə baxıb gördü ki, ayının bağladığı budaq qopub və özü də yoxdur. Bundan anladı ki, ayını oğurlamamışlar, özü kolu qoparıb meşəyə qaçmışdır. – Düş qabağıma, ayı meşəyə qaçmışdır, gedək tapaq. Qaraca qız titrəyə-titrəyə yola düşdü. Yusif yol uzunu kah Qaraca qızı söyüb qorxudurdu, kah da öz-özünə danışırdı. Onlar meşəni xeyli dolandılar, amma ayıdan bir əsər görmədilər. Birdən Qaraca qızın qulağına ayının bağırtısı gəldi. – Eşidirsənmi; əmi, bu tərəfdən ayının bağırtısı gəlir. – Heç zad eşitmirəm, yalan deyirsən. – Bax, bax, yenə bağırır. Bu dəfə Yusifin özü də eşitdi: – Doğru deyirsən, bağıran ayıdır. Hər ikisi səs gələn tərəfə üz qoydular. Ancaq səs meşəyə düşdüyünə görə ayının yeri yaxın göründü, amma həqiqətdə xeyli uzaq idi. Axırda gəlib ayını tapdılar. Ayı zənciri ilə ağaca dolaşıb dartınır və bağırırdı. Yusif ona çatan kimi hirsindən və acığından ayını azad etmədən əvvəl, əlindəki ağac ilə onu döyməyə başladı. Ayının bağırtısı meşəni başına götürmüşdü. Axırda ayı dartınıb xaltanı başından çıxartdı və ildırım kimi özünü Yusifin üstünə atdı. Bir dəqiqə keçmədi ki, qızmış ayı sahibini parçaladı. Qaraca qız bunu gördükdə dəhşətli bir hal ilə qaçmağa başladı. Ancaq qorxudan özünü itirib, yol əvəzinə meşənin ortasına tərəf qaçdı. Bir azdan sonra ayı Yusifin meyitini buraxıb, Qaraca qızın dalınca düşdü. Bunu gördükdə zavallı qızın bədəninə titrətmə düşdü və var gücü ilə qaçmağa başladı. Getdikcə ayı Qaraca qıza yaxınlaşırdı. Bu halda Qaraca qızın qabağına bir uçurum dərə çıxdı. Qaraca qız dərədən endikdə ayı özünü ona çatdırdı. Ancaq ayı enişi aşağı qaça bilmədiyindən dərənin içinə yumbalandı. Qaraca qız fürsət tapıb özünü dərənin döşündəki mağaraya saldı. Bu mağaranın ağzı enli idi, amma içəri getdikcə daralırdı. Ayı dərənin dibinə kimi yumbalandı. Sonra ayağa qalxıb, üzüyuxarı dırmaşmağa başladı. Bəllidir ki, ayının dal ayaqları qısa olduğu üçün enişi pis enir, yoxuşu isə asan dırmaşa bilir. Ayı axtarıb mağaranı taparaq içəriyə soxuldu. Qaraca qız sürünə-sürünə özünü mağaranın dar yerinə yetirdi. Ayı isə dar yerə soxula bilmədi. Bir az donquldanıb mağaranın ağzında yatdı. Qaraca qız tərpənməyə də qorxurdu. Ancaq onun qorxusu nahaq idi, çünki indi ayının hirsi yatmışdı, ona dəyməzdi və bəlkə də onun orada olmasına şad olardı. İki saatdan artıq idi ki, Qaraca qız mağaranın içində uzanıb qalmışdı. Biçarə qız ayının qorxusundan özünü mağaranın deşiyinə elə pərçim etmişdi ki, tərpənməyə də imkanı yox idi. Bir tərəfdən mağaranın içindəki havanın azlığı, digər tərəfdən də ayının vəhiməsi yazıq qızı bihuşluq halına salmışdı. Ayı isə fısıldaya-fısıldaya yatmışdı. Birdən ayı oyanıb donquldanmağa başladı. Bu halda Qaraca qızın qulağına çoxlu it səsi gəldi. Ayının da donqultusu artdı. Çox çəkmədi ki, itlər hürə-hürə mağaranın ağzını aldılar ancaq cür’ət edib içəri girə bilmədilər. Bir azdan sonra at üstündə ovçular qışqıra-qışqıra gəlib çıxdılar. Bunlar mağaranın içindən ayının nəriltisini eşidib, tüfənklərini hazırladılar və itləri içəri qısqırtdılar. İtlərin bir neçəsi cür’ətlənib mağaranın içərisinə soxuldu. Ancaq çox çəkmədi ki, yenə zingildəyə-zingildəyə geri qayıtdılar. Onlardan biri-ikisi yaralanmışdı. Bu halda ovçular bayırdan: – Axtar bas, Xallı bas, Gümüş bas, — deyə qısqırtdılar. İtlər cür’ətlənib yenə özlərini içəri soxdular və ayı ilə tutaşdılar. Ayı bir müddət onlar ilə boğuşandan sonra mağaradan sıçrayıb çıxdı. Bu halda üç güllə birdən onun üzərinə açıldı. Bunların zərbindən biçarə ayı boğanaqdan yıxılan ağac kimi, yerə sərildi. Ovçuların biri: – Afərin mənim gülləm. – Xeyr, Hüseynqulu ağa, səhv edirsən, ayını öldürən mənim gülləmdir. – Bağışla, Səlim bəy, mən ayını başından atmışam, yəqin ki, onu yıxan mənim gülləmdir. – Səbir edin, əzizlərim. Bu saat mə’lum olar, — bunu deyib, əvvəlki adam atdan düşdü və nökərlərin köməyilə ayının cəmdəyini o yan-bu yana çevirib diqqətlə baxmağa başladı: – Əzizlərim, heç bəhs etməyin, üçümüzün də gülləsi ayıya dəymişdir. Sonra üzünü nökərlərinə tərəf tutub dedi: – Cəld ayının dərisini soyun, Rəhim bəy, sənə demədimmi ki, ayısız bu ovdan qayıtmayacağam. Elə öz meşəni tə’rif edib məni məsxərə edirdin ki, sizin meşənizdə dovşan da tapılmaz. Bəs bu nədir? Bu halda Rəhim bəy ayıya diqqət ilə baxıb dedi: – Yenə də, Hüseynqulu ağa, öz fikrimdə möhkəm durmuşam. Bu ayı meşə ayısı deyil. Əldə bəslənmiş ayıdır. – Elə iş ola bilməz. Onu haradan bildin? – Budur, bax, ayının boyun tüklərini zəncir aparmışdır. Səlim bəy, doğrumu deyirəm? Səlim bəy baxıb, Rəhim bəyin sözünü təsdiq etdi. Bundan sonra bəylər qaqqıltı ilə gülməyə başladılar. Hüseynqulu ağa əvvəl dostlarının sözünü zarafat hesab etdi, amma sonra özü də diqqət ilə baxdıqda şəkkə düşdü. Bu halda ov tulalarına qoşulmuş Qara köpək mağaraya girdi, bunun dalınca başqa itlər də getdilər və yenə içəridə hürüşmə başlandı. Bunu gördükdə Hüseynqulu ağa dedi: – Deyəsən, mağarada yenə ayı var. Bəylər tüfənklərini hazırlayıb mağaranın ağzını kəsdilər. Bu zaman qara köpək Qaraca qızın ayağından tutub itlərin arasından sürüyə-sürüyə mağaradan bayıra çıxartdı. Bəylər bunu gərdükdə təəccüb edib heyrətdə qaldılar. Qara köpək Qaraca qızı buraxdı, amma o, hərəkətsiz qalıb ayağa qalxmadı. Bəylər Qaraca qızın üstünü aldılar. O, zəif bir hal ilə gözlərini açdı; lakin harada olduğunu anlamadı. Hüseynqulu ağa ondan soruşdu: – Qız, sən kimsən? Bu mağarada nə qayırırdın? Qaraca qız cavab vermədi. Rəhim bəy dedi: – Hüseynqulu ağa, görmürsənmi ki, qız hələ lazımınca özünə gəlməmişdir. Nə sual edirsən. Mən əhvalatı onsuz da anlayıram. Qızın sifətindən və libasından qaraçı qızı olduğunu duymusanmı? Bu ov etdiyimiz ayı da əldə bəslənmiş qaraçı ayısıdır. Ancaq sahibi harada qalmış, burası mənim üçün aşkar deyildir. Səlim bəy qıza diqqətlə baxıb dedi: – Hə, bu qızı mən görmüşəm. Məşhur oxuyan və oynayan Qaraca qızdır, sahibi də qaraçı Yusifdir. Üç ay bundan qabaq ona nə qədər pul və xələt və’d etdimsə də, bu qızı mənə satmadı, indi yaxşı əlimə düşübdür. Siz öləsiniz gündə qonaqlıq edib, sizə böyük kef verəcəyəm. Hüseynqulu ağa bunu eşitdikdə dedi: – Demək, o kefi mən verə bilmərəm? Əslinə baxsan qız mənə çatar, çünki mənim köpəyim tapmışdır. Bəylərin arasında bəhs düşdü. Səlim bəy dedi: – Hüseynqulu ağa, özün yaxşı bilirsən ki, arvadın Pəricahan xanım qaraçı qızını evinə qoymaz, nə üçün bəhs edirsən? – Nə üçün qoymur? Ev sahibi odur, yoxsa mən? Bundan əlavə qızı Piri kişiyə verəcəyəm ki, o saxlasın. Bəylər buna razı oldular. Hüseynqulu ağa qızı nökərlərinə tapşırdı. Bəylər yenə ov etməyə başladılar, lakin dörd saata qədər meşəni dolanıb bir tülkü və üç dovşandan başqa əllərinə bir ov keçirə bilmədilər. Ona görə ovu tərk edib yola düşdülər. Qaraca qız özünə gəlib yol uzunu başına gələn əhvalatı ala-yarımçıq nağıl etdi. Hüseynqulu ağa onun atasız yetim olduğunu eşidib dedi: – Çox gözəl oldu, indi heç kəs qızı məndən ala bilməz. Axşam vaxtı Hüseynqulu ağa öz dostları Rəhim bəy və Səlim bəy ilə bərabər evlərinə gəldilər. İtlərin hürməyi, ovçuların səsləri, nökər və mehtərlərinin qışqırığı bir-birinə qarışmışdı. Ağca xanım bu səs-küyə mürəbbiyəsindən izinsiz bayıra çıxdı. Kənarda durmuş Qaraca qızı görüb ona yaxınlaşdı. Qaraca qız və Ağca xanım nəzərlərini bir-birinə salıb bir müddət diqqətlə baxışdılar. Bu iki uşağın arasında böyük fərq vardı: Birinin ata-anası bəyzadə, o birininki isə yoxsul idi. Biri zəif, zərif, hər bir işdə özgəyə möhtac olduğu halda, o biri polad kimi sağlam bədənli, az yaşında çox görmüş, öz zəhmətilə məişət edən bir uşaq idi. Birinin baxışı sanki özgələri köməyə, o birinin nəzəri isə hamını qovğaya çağırırdı. Ağca xanım zərif əlini Qaraca qıza uzatdı, o da kobud barmaqları ilə onun əlini sıxdı. Ağca xanım bu sıxmağa davam etməyib qışqırdı, sonra güldü: Bir az çəkmədi ki, şirin söhbətə başladılar. Bu vaxt Hüseynqulu ağa Qaraca qızı unudub otaqda bəylər ilə ov bəhsinə girişmişdi. Ağca xanım ilə Qaraca qızın söhbəti çox çəkmədi. Pəricahan xanım otağından həyətə endi və qızını Qaraca qız ilə söhbət edən görüb bərk acıqlandı və mürəbbiyəsini çağırıb dedi: – Nə üçün öz vəzifənizi unudursunuz, xanım? Baxın tərbiyə verdiyiniz qız kiminlə dostluq etmişdir. Otağına aparın. Bu gecə şamsız qalacaqdır. Mürəbbiyə, gözü yaşlı Ağca xanımın əlindən tutub otağına apardı. Qaraca qıza da Pəricahan xanım — dalımca gəl, qaraçı qızı, — deyib Hüseynqulu ağanın otağına apardı və rişxand ilə dedi: – Bu şahzadə qızını haradan tapıb gətirmisən. Qızın ilə tanış olub, çox şirin söhbət edirdilər. Hüseynqulu ağa əhvalatı ona nağıl edib dedi: – Pəricahan, qızına yazığın gəlsin, gör yoldaşsızlıq onu hala salmışdır. Qoy bu qız ilə oynasın, atlansın, qol-qanadı açılsın, kefi açılsın. Bu qız qaraçı qızı deyildir və olsa da nə eybi vardır. Xanımın yanında qaravaş olmazmı?! Mürəbbiyəsi yanında olacaqdır. Bir pis iş edərlərsə tərbiyə edib qoymaz. Bu sözlər Pəricahan xanıma əsla tə’sir etmədi. – Sən mənə söz vermişdin ki, tərbiyə məsələsinə qarışmayacaqsan. İndi nə üçün sözünə davam etmirsən? Bu qız buradan gedəsidir, artıq söz lazım deyil. – Xeyr, bu qız burada qalasıdır, — deyə Hüseynqulu səsini uçaltdı. – Sənə deyirəm, bu qız bu saat buradan gedəsidir. Yoxsa, mən burada qalmaram, — deyə Pəricahan xanım qəzəbləndi. Səlim bəy fürsəti fövtə verməyib dedi: – Onda verin mən aparım. Hüseynqulu ağa dedi: – Səlim bəy, heç vaxt razı olmaram. Neçə ki, sizə demişəm, elə də edəcəyəm. Qaraca qız bağbanım Piri babanın yanında olacaqdır. Pəricahan xanım dedi: – Bu şərtə mən də razıyam. Ancaq Ağca xanımla bilmərrə əlaqəsi olmayacaqdır, çünki ondan pis xasiyyət götürər. Bu şərtlə aparıb Qaraca qızı Piri kişiyə tapşırdılar. Piri kişinin daxması ağalığın böyük meyvə bağının içində idi. Piri kişi yetmiş yaşında, yumşaq təbiətli bir qoca idi. Heç bir kəsi yox idi, özü də Hüseynqulu ağanın rəiyyəti olub, onun atası zamanından bu bağa bağbanlıq edirdi. Piri kişi həmişə bağda ömür sürüb, işi düşməsə ağalıq qapısına gəlməzdi. Xidmətçilər Hüseynqulu ağadan qorxub hüzurunda titrəyirdilər. Lakin Piri kişi kimsədən qorxmazdı və bacardığı qədər qulluqçuları ağaların zülmündən mühafizə edərdi. Ona görə onu başqa nökərlər sevərdi. Qaraca qızın saxlanmaq üçün Piri kişiyə verilməsi onu çox şad etdi. Öz komasına Qaraca qız üçün yer hazırladı; onu yedirib rahat etdi. Qaraca qız yatağa girib bir müddət yata bilmədi. Sonra Piri kişidən soruşdu: – Baba, o xanım, qızını nə üçün mənimlə oynamağa və söhbət etməyə qoymur? – Qızım, onlar bəydirlər, biz rəiyyət, onlar ağadırlar, biz nökər. Bizimlə onların nə yoldaşlığı. Qızım, sən Ağca xanımı yaddan çıxar. O sənə yoldaş deyildir. Qaraca qız bu sözlərlə sakit olmayıb düşünürdü: – Mən Ağca xanıma nə etdim ki, anasının mənə acığı tutdu. Bu gecə ona yemək verməyəcəklər. Yazıq aç qalacaqdır. Anam sağ olanda məni də naharsız qoyardı, ancaq mən nadinçlik edərdim. Bu heç zad etməmişdi. Qaraca qız fikrini bir yerə çıxarmamış yuxuya getdi. O gecəsi həmin fikirlər Ağca xanımı da sakit etmirdi. Nə anasının, nə mürəbbiyəsinin nəsihətini anlamırdı. – Nə səbəbə mən o qızla oynayıb danışa bilmərəm. Mən bəy qızı olanda nə olar. Məni nə üçün şamsız qoydular. Qaraca qız çox təəccüblü şeylər danışırdı. O deyirdi ki, sənə qaval çalmaq, oynamaq öyrədəcəyəm. Ah, nə üçün anam məni qoymadı ki, onunla çoxluca danışam. Ağca xanım yorğanı başına çəkib gizlincə ağlamağa başladı və bir azdan sonra yuxuya getdi. Piri kişi hələ uşaqlıqdan gün çıxmamış yuxudan durmağı adət etmişdi. İndi də tezdən qalxıb ocağı qaladı, özü kimi ömrü keçmiş, hisdən qaralmış çaydanı su ilə doldurub ocağa qoydu və daxmadan çıxdı ki, bağı dolansın. Piri kişi bu bəslədiyi bağı çox sevirdi. Buradakı ağacların çoxunu özü öz əli ilə əkib-becərmişdi. O ətrafda bitən bir meyvə ağacı yox idi ki, bağda olmasın. Hüseynqulu ağanın bu bağı mülkədarlar arasında xeyli şöhrət qazanmışdı. Hüseynqulu ağaya qonaq gələndə, o öz qonaqlarını bağına tamaşa etməyə aparardı. Bağı oğrudan qorumağa Piri kişinin bircə köməkçisi vardı. O da Qaraca qızı mağaradan çıxaran Qara köpək idi. Qara köpək çox heybətli və hünərli bir it idi. Onun qorxusundan heç kəs bağa dolana bilməzdi. Bu köpəkdə bir qəribə hal vardı. Hər kəs ki, Piri kişiyə düşmən idi, köpək onu sevməyib, yaxına qoymazdı. Piri kişi bir yeni şəxs ilə tanış olanda. Qara köpək o adama quyruq bulayıb yaxınlaşsaydı, Piri kişi onu özünə dost hesab edərdi. Əksinə, o adama dişlərini ağardıb mırıldasaydı, onu özünə düşmən bilərdi. Qara köpəyin bu hissini Piri kişi dəfələrlə imtahan etdiyi üçün belə deyərdi: – Dost-düşmənimi Qara köpəklə tanıyıram. Piri kişi Qara köpəyi heç vaxt zəncirləmirdi. Gecə və gündüz Qara köpək asudə idi. Bununla belə Qara köpək bağdan kənara çıxmazdı. Ancaq bə’zi vaxt Hüseynqulu ağa ova getdikdə o da həvəslənib ov tulalarına qoşulardı; bu vaxt onu geri qaytarmaq üçün Piri kişi özü gələrdi, yoxsa kimsəyə qulaq asmazdı. Piri kişi komadan çıxdıqda qapını açıq qoymuşdu. Bu halda Qara köpək içəri girib evdə bir adamı yatmış gördü. Qulaqlarını şəkləyib heybətli bir halət ilə ona tərəf yönəldi. Sonra Qaraca qızı tanıyıb quyruğunu buladı və irəli gəlib yanında uzandı. Əlini yalamağa başladı. Bu vaxt Qaraca qız gözlərini açdı və hələ yuxulu olduğu üçün Qara köpəyi tanımayıb qışqırdı. Bunun səsinə Piri kişi cəld içəri girib dedi: – Qızım, nə üçün qışqırdın? Kimdən qorxdun? – Baba, burada ayı var. – Yox, qızım, Qara köpəkdir, qorxma, burada ayının nə işi var? — Sonra Qara köpəyə: — Çəkil, — deyib onu bayıra qovladı. – Yat, qızım, hələ tezdir. – Yox, baba, daha yuxum gəlmir, mən həmişə tez dururam. – Çox yaxşı edirsən, qızım, adam gərək səhər tezdən dura ki, bədəni sağlam ola. Qaraca qız paltarını geyib dedi: – Baba, əl-üzümü harada yuyum? – Budur, daxmamızın yanından su axır, get orada yu. Qaraca qız üzünü yumağa getdi. Piri kişi də sufrəni salıb pendir, çörək və yağ qoydu, sonra çaydandan iki fincan çay töküb sufrəyə qoydu. Bu vaxt Qaraca qız üzünü yuyub içəri girdi. – Al, qızım, üzünü sil, otur çay içək. Piri kişi Qaraca qıza dəsmal verdi. Qaraca qız da əl-üzünü qurudub, sufrəyə oturdu, hər ikisi yeyib-içməyə məşğul oldular. Çaydan sonra Piri kişi Qaraca qıza dedi: – Dur, qızım, gün qızmamış həm bağımızı gəzək, həm də ağalar üçün meyvə dərək. Piri kişi özü bir səbət götürdü və Qaraca qıza da bir çəvərən verdi. Evdən bayıra çıxdıqda Qara köpək də onlara qarışdı. O, quyruğunu bulaya-bulaya Qaraca qıza yanaşdı. Qaraca qız onun başını sığallayıb çəvərəni onun boynundan asdı. Qara köpək başını bulayıb çəvərəni yerə saldı. Qaraca qız götürüb yenə boynuna keçirdi. Qara köpək bu dəfə də başını əyib çəvərəni yerə saldı. Piri kişi dedi: – Qızım, zəhmət çəkmə, Qara köpək azadəliyə öyrənmişdir, o, tə’limə yatmaz. – Yox, baba, yatar, bir gör onu necə öyrədəcəyəm. Bunu deyib Qaraca qız Qara köpəyin qabağında çöməldi və onun gözlərinə baxarkən dedi: – Qaraca köpəyim, ağıllı köpəyim, çəvərəni götür. Qara köpək çəvərəni yerə salmayıb Qaraca qızın üzünə baxa-baxa yanınca getdi. O da sevincək dedi: – Afərin, Qaraca köpəyim! Baba, gördünmü? – Görürəm, qızım və çox da təəccüb edirəm. Qara köpək indiyə qədər məndən başqasının əmrinə tabe olmamışdı. İndi isə hətta çəvərəni də aparır. – Hələ bu nədir ki, baba, gör ona nələr öyrədəcəyəm. Mən qaraçı dəstəsində olan zaman ayını, meymunu və qeyri heyvanları öyrədəndə görmüşəm, ancaq, baba, heyvanı əzizləyə-əzizləyə öyrətməlidir, yoxsa döymək ilə bir şey olmaz. Amma qorxutmağın eybi yoxdur. Bax, Yusif ayını döydü, o da onu parçaladı. Piri kişi Qaraca qızın əhvalatını balaca eşitmişdi. İndi isə Qaraca qızın kim olduğunu, bu vaxta qədər necə yaşadığını ona ətraflı nağıl etdirdi. Qaraca qızın ürək yandırıcı faciəsindən rəhmdil Piri kişi xeyli qəmkin oldu və ürəyində bu yetim uşağa məhəbbəti artdı. Səhərin saf və gözəl havası, kolların və meyvələrin ətri, quşların nəğmələri insana zəvq-səfa verirdi. Belə təbiət içində yaşamış Piri kişiyə baxanda adam onun yetmiş yaşında olduğuna inanmırdı. Onlar gəlib almalığa çatdılar. Qırmızı, ətirli almaları gördükdə, Qaraca qızın gözləri parladı. – Baba, nə gözəl almalardır. – Qızım, bağımızda hər cür meyvə var, dərib yeməyə qadağan etmirəm, ancaq aç qarına yeməyəsən, yoxsa azarlarsan. İndi sən ağaca çıx, almaları dər, mən də səbətə yığım. Qaraca qız tez ağaca dırmaşdı, almaları dərib yerə tökməyə başladı. Ağzını da bikar qoymurdu. Bir azdan sonra Piri baba dedi: – Qızım, daha bəsdir, düş gedək, bir qədər armud, üzüm və hulu yığaq. Qaraca qız düşdü. Almalardan çəvərəninə qoyub, yenə Qara köpəyin boynuna asdı. Armudluğa gedərkən birdən Qara köpək çəvərəni yerə atıb ildırım kimi götürüldü. Qaraca qız tökülmüş almaları yığarkən baxıb gördü ki, bir balaca pişik qaçır, Qara köpək də istəyir onu tutsun. Bunu görcək Qaraca qız cəld qalxıb yüyürə-yüyürə Qara köpəyi geri çağırdı. Lakin nə qədər qışqırdısa o, pişikdən əl çəkmədi. Qara köpək az qalmışdı ki, onu tutsun pişik cəld armud ağacına dırmaşıb özünü qızmış köpəkdən xilas edə bildi. Qaraca qız bu işdən xeyli şad olub, əllərini bir-birinə vura-vura qaqqıltı ilə gülməyə başladı. – Dızz, Qara köpək, dızz, necəsən, tuta bildinmi, — deyə Qara köpəyə yanıq verdi. Qara köpək isə işi belə gördükdə ağacın dibində elə həşir etməyə başladı ki, sanki bu saat pişiyi səsi ilə qorxudub yerə salacaqdı. Yazıq pişik hərçəndi hündürdə idi və əl çatan yerdə deyildi, lakin bununla belə titrəyə-titrəyə gözlərini Qara köpəkdən çəkə bilmirdi. Qaraca qız özünü ağaca yetirib dırmaşmağa başladı. Pişik onu görüb oturduğu budaqdan yuxarı çıxmadı. Qaraca qız ona yaxınlaşıb gördü ki, xallıca gözəl bir pişik balasıdır. Piri kişi də Qaraca qızın almalarını çəvərənə doldurub armud ağacının dibinə gəldi. Bu halda Qara köpək bir qədər sakit olmuşdu. Amma yenə də gözləri ağacda idi. – Baba, bax, nə gözəl pişik balasıdır, bunu aparıb evimizdə saxlayacağam. – Çox yaxşı, qızım, apar. İndi o armudları da dər, sonra düş. Qaraca qız armudları dərib, pişiyi qucağına alaraq yerə düşdü. Qara köpək əvvəl bir qədər özünü rahatsız saxladı, sonra Qaraca qızın sə’yilə bilmərrə sakit oldu və axırda pişiyə də dəyməyib onunla dostluq binasını qoydu. Meyvələr hazır olduqda Piri baba dedi: – İndi bunları ağalığa aparmaq lazımdır. Qapıya kimi kömək et, sonra mən özüm apararam. – Baba, məgər mən ağalığa gedə bilmərəm? – Yox, qızım, getsən Pəricahan xanıma xoş gəlməz, elə bilər ki, onun əmrindən çıxırıq. Qaraca qız Piri kişini bağın qapısına kimi ötürüb öz xal-xal pişiyini qucağına aldı, bağı gəzməyə başladı. Çəpərin qırağı ilə gedərkən, Qaraca qız gördü ki, Ağça xanım da müərrəbbiyəsi ilə skamyanın üstündə oturub kitab oxuyur. Görünürdü ki, Ağça xanım kitabı fikirlə oxumur və oxuduğunu da sevmirdi. Bu halda bir gözəl kəpənək gəlib Ağça xanım oturduğu skamyanın üstünə qondu. Ağça xanım gizlinçə kəpənəyi tutmaq istədisə də lakin tuta bilmədi. Bunu müərrəbbiyə görüb çox acığı tutdu və hirsli Ağça xanımın əlindən tutub evə apardı. Qaraca qız bir müddət dayandı ki, görsün Ağça xanım yenə bağçaya çıxacaqmı. Bir azdan sonra müərrəbbiyə yalnızca gəlib skamyanın üstündə əyləşdi və kitab oxumağa məşğul oldu. Qaraca qız duydu ki, o, Ağça xanımı evə salıb dustaq etdi. Bu işdən rəhmdil Qaraca qızın nə qədər Ağça xanıma ürəyi yanıb yazığı gəldisə, bir o qədər də müərrəbbiyəyə düşmənçiliyi artdı. Ağalıq evi təzə qayda ilə tikilmiş iki mərtəbə kən-bol bir imarət idi. Bundan başqa evin baş tərəfindən üç balaca otaqdan ibarət bir qədim tikili də vardı. Bu Hüseyngulu ağanın babasından qalma köhnə bir imarət idi. Bu evin pəncərələri xırda və rəngbərəng şüşələrdən ibarət idi. Bu evlərdə heç kəs olmurdu. Həmişə iki otağın ağzı bağlı olardı. Orada Hüseyngulu ağanın babasından qalma əntiq şeyləri saxlanırdı. Ancaq üçüncü otaq qədim yaraqlar və zinətli şeylərlə bəzənib Hüseyngulu ağa üçün açıq saxlanırdı. Burada Hüseyngulu ağa nahardan sonra uzanıb bir az rahatlıq edərdi. Bu otağın birçə dənə pəncərəsi vardı, o da geri pəncərələr kimi yana açılmayıb, yuxarı çəkilirdi. Onun xırdaca və rəngbərəng şüşələri içəriyə bir o qədər işıq buraxmazdı, ona görə də otağın içi qaranlıq idi. Bu otaq ağalıqda «Baba otağı» adı ilə məşhur idi. Axır vaxtlarda Ağça xanım müqəssir olduqda, onu tənbeh üçün bu otağa salırdılar. Qaraca qız çəpər uzunu gəlib, evin başına çatdığda gözləri nağıl etdiyimiz Baba otağına sataşdı. Pəncərənin abı, yaşıl, qırmızı, sarı və qeyri rəngli şüşələri Qaraca qızın diqqətini cəlb etdi. Çəpər hündür olduğundan Qaraca qız bu otağı yaxşı görə bilmirdi, ona görə də bir ağaca çıxdı ki, oradan baxsın. Bunu Ağça xanım içəridən gördü. Barmağı ilə şüşəni döydü ki, özünün orada olduğunu Qaraca qıza bildirsin; birdən şüşə çinkilti ilə sınıb yerə töküldü. Bundan hər ikisi qorxuya düşdü. Qaraca qız ağacdan yerə düşmədisə də, yarpaqların qalın yerində özünü gizlətdi. Bir azdan sonra Ağça xanım sınan şüşənin yerindən baxıb yavaşçadan Qaraca qızı çağırdı. O da özünü ona göstərib dedi: – Ağça xanım, səni orada müərrəbbiyənmi dustaq eləmiş? – Bəli, onu sən haradan bildin? – Mən bayaq çəpərin arasından küllü bağçaya baxırdım, sən də kitab oxuyurdun. İstəyirdin kəpənəyi tutasan, müərrəbbiyənin sənə acığı tutdu, dustaq etdi. – Doğru deyirsən, anamın və müərrəbbiyəm Mariya İvanovnanın acığı tutanda, məni buraya salırlar. Ah, sən nə xoşbəxt uşaqsan. Mənim kimi dustaq olmayıb, özün üçün bağda azad gəzirsən. – Sən də həmişə dustaq olmursan ki, geri vaxtlarda mənim kimi gəzirsən. – Yox, məni heç kəs ilə oynamağa qoymurlar, gəzəndə həmişə Mariya İvanovna yanımda olur. Mən onunla gəzməyi sevmirəm. Qaraca qız dedi: – Nə etməli, səni mənimlə oynamağa qoymurlar. – O qucağındakı nədir, – deyə Ağça xanım soruşdu. Qaraca qız xallı pişiyi ona göstərib dedi: – Bu pişik balasını bu səhər bağdan tapmışam. – Ah, nə gözəl pişikdir, – deyə Ağça xanım köksünü ötürdü. – İstəyirsən, sənə bağışlayım. – Çox yaxşı, gətir bu dəşikdən ver. – Oraya nə təvr gəlim, qapıdan gəlsəm məni görərlər və qoymazlar. – Gör çəpərdən keçə bilərsənmi? – Yaxşı, görüm keçə bilərəmmi, – deyə Qaraca qız ağacdan düşüb çəpərdən keçməyə yol axtarmağa başladı. Gəzərkən çəpərin altından su arxının yolunu gördü, bu dəşikdən Qaraca qız xeyli çətinliklə evin dal həyətinə çıxdı. Sonra gizlinçə gəlib pəncərənin qabağına çıxdı. Ağça xanım sevinə-sevinə dedi: – Haradan keçdin? – Su arxının dəşiyindən. Al, gör nə yaxşı pişikdir. Ağça xanım pişiyi alıb bağrına basdı. Qaraca qız dəşikdən içəri baxıb dedi: – Nə gözəl otaqdır, nə çox yaraq asılmışdır. Ağça xanım dedi: – Mən buranı sevmirəm, özüm də qorxuram. Pəncərəni aça bilsəydim, sən də gələrdin, burada söhbət edərdik. Ancaq onu yuxarı qaldırmaq lazımdır. Mənim də gücüm çatmır. Qoy görüm, Mariya İvanovna qapını daldan bağlamış, ya yox. Bunu deyib Ağça qapını çəkdi, qapı açıldı. – Ah, nə yaxşı oldu, tez ol gəl. Qaraca qız ətrafına baxa-baxa cəld içəri girdi. Hər ikisi sevinərək bir-birini qucaqladı. Sonra da şirin söhbət etməyə başladılar. Bu vaxt Mariya İvanovnanın oxuduğu kitab xeyli maraqlı olduğundan başı qarışıb, Ağça xanımı bir saat əvəzinə iki saat dustaq etdiyindən xəbəri yox idi. Lakin bu unudulmağa Ağça xanım çox şad idi. O, Qaraca qızı vaxtında qaçırmaq üçün tez-tez qapıya çıxıb baxırdı ki, görsün müərrəbbiyəsi gəlirmi. Bir dəfə də çıxanda anasını yanında hazır gördü. Bu ittifaqdan Ağça xanımın rəngi qaçıb bədəninə titrətmə düşdü. Özünü elə itirmişdi ki, anasının sualına cavab verə bilmirdi. Pəricahan xanım Baba otağını açıq görüb fikir etdi ki, Hüseyngulu ağa içəridə olar, bu qəsd ilə oraya girmək istədikdə Ağça xanım lap özünü itirib, onun qabağını kəsdi: – Ana, buraya girmə, girmə, – deyə özü də ağlamağa başladı. Pəricahan xanım təəccübdə ikən Mariya İvanovna gəlib çıxdı və ondan qızının dustaq olmağını bildi. Pəricahan xanım, müərrəbbiyə və onların arxasınca Ağça xanım otağa girdilər. Pəricahan xanım pişiyi görüb soruşdu: – Bundan ötrümü qorxdun? Nə gözəl pişikdir, bunu saxlamağa sənə izin verirəm. Ağça xanım Qaraca qızı içəridə görməyib bir qədər ürəkləndi, Qaraca qız isə divanın altına girib gizlənmişdi. Hər üçü otaqdan çıxıb qapını bağladılar və nahar yeməyinə getdilər. Qaraca qız qapısı bağlı evdə qaldı. Xanımlar gedəndən sonra Qaraca qız cəld divanın altından çıxıb qapıya tərəf yüyürdü ki, bir kəs gəlməmiş buradan getsin. Lakin qapını daldan çəftələnmiş görüb mə’yus qaldı. Sonra pəncərəni çəkmək fikrinə düşdü, amma nə qədər çalışdısa, bir şey bacarmadı, çünki pəncərənin yuxarıdan iki nazik dəmir mil ilə bağlı olduğunu anlamayıb, ancaq var qüvvəsi ilə yuxarı qaldırırdı. Xeyli çalışdığından sonra Qaraca qız ümidsiz divanın üstünə oturdu. O, xeyli təşvişdə idi, çünki bilirdi ki, bu sirrin üstü açılsa Pəricahan xanım onu buradan qovub, qızına da böyük tənbeh edəcəkdir. Bir az oturandan sonra Qaraca qız yenə pəncərəni çəkmək fikrinə düşdü. Bu səfər diqqət yetirdikdə, nəzəri dəmir millərə sataşdı, dərhal qalxıb onları çıxartdı və sonra pəncərəni çəkməyə başladı. Pəncərə hərçənd ağır idi, amma Qaraca qız da güvvətli idi. O, pəncərəni qaldırıb altından çəftə ilə bənd elədi. Sonra pəncərədən çıxıb qapını açdı. Pəncərəni saldı, bayıra çıxıb qapını bağladı, gəldiyi dəşikdən bağa girib komalarına getdi. Bu vaxt Ağça xanım Qaraca qız barəsində artıq dərəcədə iztirabda idi. Boğazından əsla çörək getmirdi, fikri mudam Qaraca qızın yanında idi. Hətta qəsdən şorbanı süfrəyə tökdü ki, bəlkə onu tənbeh edib yenə Baba otağına salalar, lakin bu hiylə onu muradına çatdırmadı; çünki Pəricahan xanım qızının rəngi qaçdığını görüb təşvişə düşdü: – Qorxma, qızım, eybi yoxdur, xörəyi süfrəyə qəsdən dağıtmadın ki, özü töküldü. Yoxsa, qızım, azarlamısan? Bunu deyib Pəricahan xanım əlini qızının alnına qoydu: – Doğrudan da qızdırman var. Bir az şorba iç, sonra yatacaqsan. Daha bu gün heç yerə çıxmayacaqsan. Bu əhvalatdan Ağça xanım daha da artıq təşvişə düşüb dedi: – Yox, ana, mən azarlı deyiləm. Məni yatacaq otağına göndərmə. Hüseyngulu ağa üzünü arvadına tərəf tutub dedi: – İndi sapsağ qızı azarlı edəcəksən. – Rica edirəm, mənim tərbiyə verməyimə qarışmayasan. – Nə üçün, mən ata deyiləm? – Atasan, ancaq nadansan. Nadan atadan qız nə tərbiyə götürə bilər? Hüseyngulu ağa cəld yerindən qalxıb açıqlı-açıqlı yumruğunu masaya elə bərk vurdu ki, boşqablar bir-birinə dəydi: – Sus! Tezliklə sənə göstərərəm ki, bu evin sahibi mənəm... – Bunu deyib Hüseyngulu ağa qabağındakı boşqabı götürüb yerə çaxdı və hirsli, yemək otağından çıxdı. – Get, piyan soldat, – deyə Pəricahan xanım bağırdı. Bu hadisədən yazıq Ağça xanım titrəyərək göz yaşı tökməyə başladı. Pəricahan xanım müərrəbbiyəyə dedi: – Bu qızı otağına apar, soyundurub rahat et. Sonra geyin, bə’zi şeylər almaq üçün şəhərə gedəcəyik. Daya Ağça xanımla getdilər. Pəricahan xanım da öz otağına getdi. Bir azdan sonra Pəricahan xanım müərrəbbiyə ilə faytona minib yola düşdü. Anası gedəndən sonra Ağça xanım bir müddət otaqda qalıb pəncərədən baxdı. Oradan dəmiryol stansiyası görünürdü. Vağzal Hüseyngulu ağanın mülkündə tikilmişdi. Hərdənbir Ağça xanım öz müərrəbbiyəsi ilə oraya gəzməyə gedərdi. Birdən vaqon fit verdi. – Hə, anamgil getdi. Bir də axşam çağı gələcəklər, indi gedim Qaraca qızı dustaqdan xilas edim. – Bunu deyib, Ağça xanım cəld geyindi və çıxıb Baba otağına tərəf getdi. Oraya yetişdikdə gördü ki, otağın qapısı çəftəsizdir. Yavaşça qapını açıb içəri girdi. Gördü ki, atası divanın üstündə uzanıb sığara çəkir və ondan başqa da içəridə kimsə yoxdur. Bu ittifaqa Ağça xanım həm şad oldu və həm də təəccüb etdi. Bu vaxt atası onu gördü. – Hə, qızım, dustaqlıqdan qaçmısan. Çox da yaxşı etmisən. O dəli ananın sözlərinə qulaq asma, gəl bir az ata-bala söhbət edək. Ağça xanım atasının belə mehriban rəftarından istifadə edərək, onun qucağına atıldı. Sonra başını əyib divanın altına baxdı və Qaraca qızı orada görməyib mat qaldı. Hüseyngulu ağa soruşdu: – Qızım, nə üçün mat qalmısan? Söhbət elə gərək nə var, nə yox. Ağça xanım soruşdu: – Ata, sən çoxdanmı buradasan? – Nahardan sonra gəldim, qızım. – Sən gələndə qapı açıq idimi? – Yox, mən özüm açdım. – İçəridə kim vardı? – İçəridə, bax, bu xallı pişik vardı, – bunu deyə-deyə Hüseyngulu ağa dal tərəfində qıvrılıb yatmış pişiyi ona göstərdi. – Qızım, bundan ötrümü soruşdun? Ağça xanım pişiyi alıb dedi: – Yox, ata, bundan ötrü soruşmuram. – Bəs kimdən ötrü soruşursan? Ağça xanım cavab verməyib fikrə getdi. – Qızım, nə üçün fikrə getdin? Uşaq atasından söz gizlətməz. Ağça xanım bilirdi ki, atası arvadının acığına Qaraca qızla oynamağa ona izin verər. Ona görə sirri açmaq istədi. Atasının boynunu qucaqlayıb dedi: – Ata, anama deməzsən ki, söyləyim. – Demərəm, qızım, söylə. Ağça xanım əhvalatı ona söyləyib soruşdu: – Ata, bəs Qaraca qız buradan necə çıxmışdır. – İndi mənim Piri kişi ilə işim var. Sən də mənimlə gedərsən, orada Qaraca qız ilə oynayarsan və həm də onun buradan necə çıxmasını özündən soruşarsan. – Bunu deyən Hüseyngulu ağa divanın üstündən qalxdı. Ağça xanım şadlığından bilmirdi ki, nə etsin. Hüseyngulu ağa qızı ilə bağı gəzirkən gəlib Piri kişinin dəhməsinə çatdı. O vaxt Piri kişi qapısında oturub səbət hörürdü. Qaraca qız da arxda qabları yuyub, dəhməyə girirdi. Qaraca qız Hüseyngulu ağanı görüb qorxuya düşdü. O, içəridən döşək gətirib yaşıl otların üstündə saldı. Hüseyngulu ağa oturdu və üzünü qızlara tutub dedi: – Siz də gedin bağda oynayın. Qaraca qız qavalını götürüb Ağça xanım ilə gəzməyə və oynamağa getdilər. Ağça xanım və Qaraca qız əl-ələ verib bağda qaçmağa və oynamağa başladılar. Ağça xanım başına gələni Qaraca qıza nağıl etdi, o da Baba otağından necə çıxdığını ona söylədi. Bunlar öz aralarında söz qoydular ki, mümkün olduqca Baba otağında görüşsünlər. Qaraca qız Ağça xanıma qaval çalıb, mahnı oxumağı və oynamağı öyrədirdi. Axırda hər ikisi köy otun üstündə oturub söhbət etməyə başladılar. Ağça xanım bu halda çox şad idi. Ancaq anasının bir neçə saatdan sonra qayıtması yadına düşdükcə ürəyi sıxılırdı. Bir azdan sonra Hüseyngulu ağa Piri kişi ilə gəlib, qızlar oturduğu yerə çıxdılar. Bunlar qızları götürüb arı pətəklərinin tamaşasına getdilər. Qızlar arıların işləməsinə çox həvəslə baxırdılar. Piri kişi bir pətəyə çatdığda dedi: – Bu pətəyin arıları çox vuraqandılar, qızlarım, bunlardan özünüzü gözləyin. Bir başqa pətəyə çatdığda gördülər ki, buranın arıları pətəyin ağzında qarışqa kimi qaynaşırlar. Bunu gördükdə Piri kişi dedi: – Yaxşı vaxtda gəlmişik, bu saat buranın arısı beçə verəcəkdir. – Sonra üzünü Qaraca qıza tərəf tutub dedi. – Qızım, qaçarağ get, evimizdən o gün sənə göstərdiyim ağ torbanı götür gəl. Qaraca qız yüyürərək getdi, bir azdan sonra arılar pətəkdən dəstə-dəstə çıxıb uçmağa başladı. Piri kişi onların dalınca düşdü. Axırda arılar bir kilas ağacının budağına qondular. Bir dəqiqə keçmədi ki, bir-birinin üstünə qonaraq üzüm salxımı kimi ağacdan sallandılar. Bu zaman Qaraca qız torbanı gətirdi. Hamı ağacın altında hazır oldu. Piri kişi Ağça xanıma dedi: – Ağça xanım, hər yuvada birçə dişi arı olar, ona şah deyərlər. Bir yuvada iki şah olanda dava olur. Yeni doğmuş şah məcbur olur uçub başqa yuva arasın. O vaxt onun dalına yeni törəmiş arılar düşürlər. Bax, gör yeni şahın qoşunları onu nə cür əhatə etmişlər. İndi biz onu tutub təzə arı səbətinə salmalıyıq. Onda arılar da onun başına cəm olacaqlar. Bu sözlərdən sonra Piri kişi üzünü Qaraca qıza tərəf tutub dedi: – Qızım, çıx ağaca və bu sallanan arıları torbanın içinə salıb ağzını büz. Qaraca qız pişik kimi ağaca dırmaşmağa başladı. Ağça xanım Piri kişidən soruşdu: – Baba, o arılar Qaraca qızı sancmazlarmı? – Yox, xanım, arını incitməsən və onlardan qorxmasan, adamı sancmazlar. Qaraca qız arı dəstəsini torbaya salıb ağzını büzdü. Piri kişi dedi: – İndi, qızım, budağı silkələ, arılar torbaya tökülsün, ya da budağı sındır, torbanın içində qalsın. Qaraca qız budağı sındırdı və aşağı endi. Piri kişi torbanı ondan aldı. Hamı aralığa gəldi. Piri kişi torbadakı arıları bir boş pətəyə boşaltdı. – Ağça xanım, bu pətəyi sənin adına saxlayacağam və balı da öz ixtiyarında olacaqdır. Haçan könlün bal istəsə, gələrsən, kəsib verərəm. Bundan Ağça xanım çox şad oldu. Hüseyngulu ağa dedi: – Qızım, bu da sənin arın, indi gəl gedək, bir azdan sonra anan gələcəkdir. Axşam çağı Pəricahan xanım Mariya İvanovna ilə şəhərdən gəlib çıxdı. Pəricahan xanım Ağça xanımı çox şad və yanaqları qızarmış görüb dedi: – Bax, qızım, mənə qulaq asıb evdən bayıra çıxmadın, ona görə sağalıb, rəngin özünə gəldi. Gör, qızım, sənə nə qəşəng şeylər gətirmişəm. Ağça xanım, anası gətirdiyi gözəl kuklalara, başqa oyun şeylərinə və şirin yeməli şeylərə baxıb çox şad oldu. Bu vaxt Ağça xanımın arzu etdiyi bir şey vardısa, o da bu şeyləri Qaraca qıza göstərib onunla bölüşmək idi. Bu da ancaq Baba otağında mümkün idi. Ağça xanımın təbiəti çox həlim idi, özü də sözə baxan bir qız idi. Lakin Qaraca qız ilə görüşmək arzusu onda o qədər artıq idi ki, müərrəbbiyəsinin əmrindən qəsdən çıxıb tez-tez özünü Baba otağına saldırırdı. Ağça xanımın gündən-günə sağlam olmağı anasını nə qədər şad edirdisə, bir o qədər də müərrəbbiyəsinin əmrindən çıxıb, özünə tənbeh etdirməyi onu qəmkin edirdi. Bu barədə Pəricahan xanım ərinə şikayət edəndə, Hüseyngulu ağa rişxəndlə deyirdi: – İki böyük arvad bir balaca uşağı tərbiyələndirə bilmirsinizmi. Mən sizə məsləhət görürəm ki, onu tez-tez Baba otağına salıb dustaq edəsiniz. Bu kimi hallarda Hüseyngulu ağa qızına açıqlanıb Baba otağına göndərərdi və gizlin Qaraca qıza xəbər verərdi. Piri kişi Qaraca qızın Ağça xanım ilə gizlin görüşüb dostluq etməsinə əsla razı deyildi. O bilirdi ki, quduz bəyzadələrdən başqa, qeyrilərini insan dərəcəsinə qoymayan Hüseyngulu ağa bu yetim qızı arvadının acığına Ağça xanımın yanına buraxır. O biri tərəfdən Piri kişi düşünürdü ki, bu sirr açıldığda Pəricahan xanım Qaraca qızı qovacaq. Piri kişinin bir də narazılığı onda idi ki, Hüseyngulu ağa zinətli qaraçı libası tikdirib Qaraca qıza geyindirirdi və öz qonaqlıqlarında oynadırdı. Bunun üstündə Piri kişinin Hüseyngulu ağaya çox acığı tuturdu. Lakin qızı onun əlindən almaqdan aciz idi. Piri kişinin fikri yanlış deyildi. Belə ki, bir dəfə Hüseyngulu ağa böyük qonaqlıq edib çox adam çağırmışdı. Bu qonaqlıqda oxuyub çalan dəstəsi də vardı. Hüseyngulu ağa Qaraca qızın dalınca nökər göndərdi ki, gəlib oynasın. Bu vaxt Qaraca qıza soyuq dəydiyinə görə yerdə yatırdı. Piri kişi qızı getməyə qoymadı. Bu ittifaqdan sərxoş ağa artıq dərəcədə qəzəbnak olaraq, ikinci dəfə nökəri göndərdi ki, qızı yerdən qaldırıb gətirsin, Piri kişi əlacsız qaldıqda, Qaraca qız qalxıb qaraçı paltarını geydi və qavalını əlinə alıb yola düşdü. Qaraca qızın özünün də oynamağa meyli çox idi. O, rəqs etməyi olduqca sevərdi. Odur ki, məclisə mübariz istəyən pəhləvan kimi atıldı. Bir məharətlə oynamağa başladı ki, bütün danışıq və səs kəsildi. Qaraca qız elə coşmuşdu ki, orada olan adamlar onun gözündən itmişdi. Ancaq öz ustadı olan Yasəmən gözünün önündə durmuşdu. Birdən Qaraca qız elə bir tərzdə fırlandı ki, baxanların nəzərində bir şar kimi göründü. Qəflətən Qaraca qız bir dizi üstə çökərək əlinin birini qaval ilə yuxarı tutub, o birini belinə qoydu. Rəqsi belə bitirmək Qaraca qızın adəti idi. Qaraca qız qonaqlar tərəfindən qurultulu alqışlandı. Sonra hamı rica etdi ki, bu oyunu bir də təkrar etsin. Qaraca qız qəbul etmədi. Hətta Hüseyngulu ağanın da sözünə baxmadı. Hamının ümidi kəsilmişdi ki, birdən Ağça xanım ortaya çıxıb, çalğıçılara həmin rəqsi çalmağı əmr etdi. Hamı təəccüb ilə ona baxırdı. Çalğıçılar çaldılar, Ağça xanım da oynamağa başladı. Bunun oynamağı gözəl və qaydalı idi. Hər hərəkətindən mə’lum edirdi ki, bu Qaraca qızın şakirdidir. Bir-iki dövrə vurandan sonra Qaraca qızı çağırdı, o da dərhal sıçrayıb ortalığa girdi və hər ikisi qabaq-qabağa oynamağa başladı. Bu xəbər bir anda ağalıq xidmətçilərinə yayıldı. Onlar dəstə ilə yüyürüb qapının ağzında tamaşa etməyə başladılar. Bu xəbər Pəricahan xanıma da çatdı. O da tamaşaya gəldi. Ancaq o, qızının oynamağına əsla şad olmayıb acığından bilmirdi ki, nə etsin. Qızlar oynamaqlarını bitirdilər, hər tərəfdən onları alqışladılar. Hüseyngulu ağa fərəhlənib qızını bağrına basdı. Bəylər onu tə’rif edib başını sığalladılar. Bir azdan sonra Pəricahan xanım qulluqçusunu göndərib Ağça xanımı yanına çağırdı. Hüseyngulu ağa duydu ki, arvadı qızını tənbeh etmək üçün çağırır. Bu fikir düz də çıxdı. O biri otaqdan Pəricahan xanımın bağırtısı gəlirdi. Hüseyngulu ağa səbir edə bilməyib qonaqlardan üzr istədi və Pəricahan xanımın yanına gəlib gördü ki, Ağça xanım hönkürtü ilə ağlayır və Pəricahan xanım da qışqırır: – De görüm, bu oynamağı sənə kim öyrətmişdir? Hüseyngulu ağa dedi: – Buyur, cavabını mən verim, bunu Qaraca qız öyrətmişdir. Sözün nədir? – Qaraca qız onu harada görürdü ki, öyrətsin. Mən onunla görüşməyi qadağan etməmişdimmi? – Sən etmişdin, lakin mən etməmişdim. Bu evin sahibi mənəm, yoxsa sən? Kimin həddi var, bundan sonra mənim əmrimdən çıxsın... Pəricahan xanım indiyə qədər ərini bu dərəcədə hirsli görməmişdi. – İndi ki, belədir, daha mən bu evdə nə üçün oturmuşam. – Özün bilərsən, oturursan – otur, gedirsən – get. Bunu bilməlisən ki, bundan sonra mən öz istədiyim kimi davranacağam. O biri otaqdan bəylər onun səsini eşitdilər. Rəhim bəy və Səlim bəy onun ailəsinə məhrəm olduqları üçün onları sakit etməyə gəldilər. Hüseyngulu ağanı çəkib o biri otağa apardılar. Bu ittifaqdan qonaqlar pərişan olub, bir-bir dağılmağa başladılar. Ancaq Rəhim bəy ilə Səlim bəy qaldılar ki, ər ilə arvadı barışdırıb, getsinlər. Bunlar istədiklərinə çatdılar. Hüseyngulu ağanın hirsi yatıb arvadına dedi: – Nə üçün razı olmursan Ağça xanım oynasın, oynamağın nə zərəri var ki? Səlim bəy dedi: – Pəricahan xanım, mənim qızım Ağça xanım kimi oynamaq bilsəydi, onun başına dolanardım. Amma nə etməli ki, atası kimi şüursuz çıxıb, ayaq atmağı da bilmir. Rəhim bəy dedi: – Uşaq tayfası Ağça xanım kimi oynamağa, gülməyə yaranmışdır. Yoxsa mənim qızım kimi qaradinməzdən nə fayda. Pəricahan xanım onun sözünü kəsərək dedi: – Mən demirəm ki, qızım oynamaq bilməsin, lakin mən deyirəm ki, Mehdi ağanın nəvəsi Ağça xanıma bir qaraçı qızı ilə yoldaş olub, oturub-durmaq yaraşmaz. Bu ittifaqdan sonra, mən Ağça xanımı burada qoya bilməyəcəyəm. Mən irəliki kimi şəhərə köçəcəyəm və qızımı da pansiona verəcəyəm. Hüseyngulu ağa burada qalsın, çünki şəhərdə yaşamağı sevmir. Hüseyngulu ağa buna razı oldu. Sabahısı günü Ağça xanım anası ilə şəhərə köçdü. Yazıq qızçığaz istəkli dostu Qaraca qızla görüşə bilmədi. Ağça xanımın şəhərə köçməsi Qaraca qıza böyük tə’sir etdi. Bir tərəfdən Ağça xanımın ayrılıq həsrəti, o biri tərəfdən də onun ata-anasının arasına ədavət düşməsi Qaraca qızı çox qəmkin edirdi. Onu şad edən bir şey varsa, o da qonaqlıqda zühur edən ittifaqdan sonra Hüseyngulu ağanın günlərini dostu Səlim bəy və Rəhim bəykildə keçirib, öz evində az görünməsi idi ki, beləliklə də Qaraca qızı da oynamağa çağırmırdı. Bundan əlavə Qaraca qız özü də oynamağı tərk etmişdi. O, günlərini bağda keçirirdi. Yoldaşı da Qara köpək idi. Bu it Qaraca qızla elə dost olmuşdu ki, yanından irağ olmaq istəmirdi. Qaraca qız da onu elə öyrətmişdi ki, hər istədiyini edirdi. Piri kişi həmişə bunları bir yerdə görəndə, gülüb deyirdi: – İki qara yaxşı tapışmısınız. Bir ittifaqdan sonra Qaraca qızın Qara köpəyə məhəbbəti daha da artmışdı. Belə ki, bir gün Qaraca qız moruq yığmaq qəsdi ilə çəvərənini götürüb meşəyə getmişdi. Qara köpək də yanında idi. Meşə Hüseyngulu ağanın mülkündə idi. Qaraca qız azmaqdan və meşə heyvanlarından qorxmurdu, çünki hər iki halda Qara köpəyin onu xilas edə biləcəyini anlayırdı. Meşədə çəvərəni moruq ilə doldurub evə tərəf üz qoydu. Meşənin içindən dəmiryolu keçirdi. Qaraca qız yolu keçdiyi zaman ayağı büdrəyib yıxıldı və moruğu yola töküldü. Bunu yığan vaxt vaqon qatarı göründü. Qaraca qızın başı moruğunu yığmağa qarışıb qatarın gəlməsindən xəbəri yox idi. O vaxt Qara köpək meşədən yola çıxdı və Qaraca qızı başı aşağı moruq yığan və qatarı iti gələn görüb ildırım kimi götürüldü və Qaraca qıza elə döş vurdu ki, o da, özü də dərəyə uçdular. Qaraca qızın sağ ayağı kola ilişib qanadı. Bunun ağrısından və Qara köpəyin belə hərəkətindən açıqlanıb qışqırdı. Amma başını yuxarı qaldırdığda vaqon qatarının keçdiyini gördü. Qaraca qız anladı ki, ağıllı köpək onu bu təvr ölümdən qurtarmışdır. Ona görə də dərhal acığı yatdı və Qara köpəyin başını sığallayıb, onu əzizlədi. Sonra yola çıxdı ki, görsün çəvərəsi necə olmuşdur. Gördü ki, ondan ancaq qırılıb yerə tökülmüş çöplər qalmışdır. Qaraca qız ölümdən qurtarmasına çox şad olub, çəvərənin tələf olmasına bir o qədər də yanmadı. Bu xəbər gedib şəhərə çatmışdı. Ağça xanım dostu Qaraca qızın ölümdən xilas olmasına çox şad olub, atasına yazdığı məktubun içində bir şahı irilicində zərli bir kağız da qoymuşdu ki, bu da mənim tərəfimdən Qara köpəyə bəxşiş olsun. Yayın axır günləri idi. Ağça xanımın pansiona girməsinə az qalmışdı. O, anasından rica etdi ki, bu axır günlərini kəndlərində keçirməyə izin versin. Pəricahan xanım razı olub dedi: – Yaxşı, qızım, mən özüm də səninlə bərabər oraya gedəcəyəm ki, bir az rahat olaq. Yoxsa, burada gəlib-gedənlərin əlindən bir dəqiqə asudə deyiləm. Ancaq Ağça, şərtim budur ki, o qaraçı qızı ilə tamamilə əlaqəni kəsməlisən. Sən bəy qızısan, elə rəiyyət qızı ilə oturub-durmaq sənə yaraşmaz. O gün atan şəhərə gəlmişdi, özü tutduğu əməlindən peşman olmuşdur. O deyirdi ki, mən arvadımın acığına Ağçanı Qaraca qızla görüşdürürdüm. Yoxsa, qızımın öz qaravaşilə dostluq etməsinə heç mən də razı deyiləm. Bağın meyvəsi dərildikdən sonra Piri kişini də, Qaraca qızı da qovacağam. Bu xəbərdən Ağça xanım qəmkin və pərişan oldu. O, indi kəndə getməsinə şad deyildi. O idi ki, səhəri günü anası onu yuxudan qaldırdığda dedi: – Ana, mən kəndə getmək istəmirəm. – Nə üçün, dünən sən özün demirdinmi? Qalx, tənballik etmə. Ağça xanım istər-istəməz qalxıb geyindi. Pəricahan xanım kəndə gələcəklərini telegrafla Hüseyngulu ağaya xəbər verdi. Qatar stansiyada dayandığda Ağça xanım pəncərədən atasını görüb çağırdı. Vagondan endikdə Ağça xanım Qaraca qızı kənarda durmuş gördü. Pəricahan xanımın başı şeylərinə qarışmışdı. Nökərlər şeyləri alıb faytona yığırdılar. Ağça xanım bundan istifadə edərək, gizlincə Qaraca qızın yanına qaçıb onunla görüşdü. – Tez ol, get, xanım bizi burada görməsin, yoxsa yenə acığı tutar, – deyə Qaraca qız Ağça xanımı tələsdirirdi. – Doğru deyirsən, sonra görüşərik, – deyə Ağça xanım ata-anasına yanaşdı və faytona minib yola düşdülər. Ağalar qapıya çatdığda xidmətçilər həyətdə çərkə ilə düzülmüş, zalım xanımın qorxusundan tir-tir əsirdilər. Bunların içində Piri kişi də vardı. Pəricahan xanım Qaraca qızı orada görməyib, qızının ürəyini ondan soyutmaq üçün rişxənd ilə dedi: – Qızım, bu da dostun Qaraca qızın vəfası, gör səni necə tez yadından çıxarmış. Ağça xanım anasının bu tə’nəsinə səbir edib, sirrin üstünü açmadı. Sabahı gün Mariya İvanovna da gəlib çıxdı. Ağça xanımın buraya gəlməkdə məqsədi Qaraca qız ilə gün keçirmək idi. O da mümkün olmadığından çox bikef və qəmkin idi. Qaraca qız da qəmkin idi. Komadan çıxmaq istəmirdi. Gün çıxıb qalxmışdı. Qaraca qız oyanmışdısa da hələ yerindən qalxmamışdı. – Qızım, nə çox yatmısan, sən heç belə keçikməzsən, azarlı deyilsən ki, – deyə Piri kişi soruşdu. – Yox, baba, azarlı deyiləm, amma durmağa heç könlüm yoxdur. Piri kişi komanın qapısını açıb dedi: – Qızım, bax gör, nə gözəl günəş çıxmış. Belə havalarda ancaq tənbəllər yatar. Qaraca qız qalxıb aram ilə geyinməyə başladı. Sonra əl-üzünü yuyub çay içməyə məşğul oldu. Çaydan sonra bayıra çıxdı. Həqiqətdə günəş xeyli parlaq idi. Bağı gəzərkən Qaraca qızın gözünə qarışqa yuvası da sataşdı. Bu qarışqaların içində qanadlıları da vardı. Onlar qalxıb havada uçurdular. Kah bu yuvanın, kah da o yuvanın ağzında qaynaşırdılar. Piri kişi Qaraca qıza yaxınlaşıb dedi: – Qızım, nəyə baxırsan? – Qarışqalara baxıram, baba. Bunların içində qanadlıları da var. Baba, bu nə üçün? – Qızım, onların qanadları həmişəlik deyildir, onlar töküləcəklər. Bu gün qarışqaların toy günüdür. Maya tutandan sonra onların dişilərinin qanadı quruyub düşəcək. Qaraca qız babasından qarışqa toyu eşitcək, əllərini bir-birinə vurub şaqqıltı ilə gülməyə başladı. Piri kişi də ona qoşulub gülməyə başladı. – Bəli, qızım, qarışqaların toyudur. Get qavalını götir, çal, onlar da səndən razı qalsınlar. Piri babanın bu fikri Qaraca qıza xoş gəldi. O, qaçarağ komaya gedib, qavalını gətirdi. Çalıb, oynamağa başladı. Piri kişi bu işdən şad oldu. Bu vaxt Ağça xanım müərrəbbiyəsilə bağçada oturmuşdu. Mariya İvanovna kitab oxuyurdu. Ağça xanım da evçik tikirdi. Çiçəkləri dərib onu bəzəyirdi. Bu zaman onun qulağına Qaraca qızın nəğməsinin səsi gəldi. Onu görmək üçün çəpərin qırağına gəldi. Ağça xanım, Qaraca qızın çəpərin yanında oxuduğu mahnını dinləyərkən, qıvrılıb özünü günəşə verən zəhərli bir ilan atılıb Ağça xanımın çılpaq qolundan sançdı. Ağça xanım qışqırıb özünü müərrəbbiyəsinin üstünə atdı. Bunun qışqırığına anası və xidmətçilər töküldülər. Mariya İvanovna özünü itirib, Ağça xanımı bağçada tək qoyub evə su gətirməyə qaçdı. Ağça xanım da qışqıra-qışqıra onun dalınca yüyürməyə başladı. – Qızım, qavalını çalma, görək o ağalıqdan gələn səs nədir, – deyə Piri baba Qaraca qızı dayandırdı. – Baba, bu səs Pəricahan xanımın səsidir, – deyə Qaraca qız ildırım kimi götürüldü. Həyətə çatdığda gördü ki, Ağça xanımın biləyindən qan axır və Pəricahan xanım da ağlayaraq xidmətçilərə yalvarır: – Aman, sizə qurban olum. Tezcə bir Ağçanın yarasını sorub, ilanın zəhərini yerə tökünüz. Lakin, heç kəs bu qorxulu işə cür’ət edib qədəm qoymurdu. Qaraca qız Pəricahan xanımdan bunu eşitcək, Ağça xanımın qolundan zəhəri sorub yerə tökməyə başladı. Hamı qorxulu bir halda buna təəccüb edirdi. Pəricahan xanım Qaraca qızın saçlarını öpərək deyirdi: – Qaraca qız, mənə rəhmin gəlsin, qızımı ölməyə qoyma. Qaraca qız isə Pəricahan xanımın naləsinə əsla fikir verməyib öz istəkli dostunu ölümdən xilas etməyə sə’y edirdi. Bir azdan sonra Qaraca qız nə qədər sordusa, daha yaradan qan gəlmədi. Ağça xanım yaradan bir o qədər şikayət etmirdi, yaradan yuxarı qaytan ilə möhkəm bağlanmış yerdən şikayət edirdi: – Ana, qaytanı aç, qolumu kəsir. – Yox, qızım, olmaz. Onda zəhər bədənə yayılıb, səni öldürər. Səbir et, şəhərə telegram vuracağam. Atan həkim gətirsin, – bunu deyərək Pəricahan xanım bir telegram yazdı və nökərə verdi ki, aparıb stansiyadan vursun. Ağça xanımın qolunu bağlayan zaman Piri kişi gəlib çıxdı. Əhvalatdan xəbərdar olub xeyli iztirab ilə Qaraca qızın üzünə baxdı. – Baba, gördünmü başımıza nə gəldi? – deyə Pəricahan xanım şikayətləndi. – Bəli, gördüm. Onu da gördüm ki, öz balanı ölümdən xilas etmək üçün bu atasız-anasız yetimi bəlaya salmısan, – deyə Piri kişi sərt nəzərlə onun üzünə baxdı. – Baba, nə deyirsən. Qaraca qıza heç bir şey olmamış. – Yaxşı bax, xanım. Bu vaxt Qaraca qız dedi: – Baba, içərim yanır. Mənə su ver içim. – Gəl, qızım, gedək. Görüm sənə nə çarə edə bilərəm. Sonra üzünü xidmətçilərə tutub dedi: – Cəld gedin mənim komamdan qatıq gətirin, ayran edib qıza içirdim. – Baba, bu saat – deyə xidmətçilər yüyürüşdülər. – Baba, sənə yalvarıram, Qaraca qızı aparma. Qoy burada yatsın. Telegram vurmuşam, Hüseyngulu ağa şəhərdən həkim gətirəcəkdir. – Bunu deyərək Pəricahan xanım onun qabağını kəsdi. – Çəkil, sən indiyə kimi bu qızı ağalığın ətrafında dolanmağa qoymamısan ki, bəyzadə qızına pis xasiyyətləri tə’sir edər. İndi də mən onun bu zülm yuvasında qalmasına razı deyiləm. – Bunu deyərək Piri baba Qaraca qızın əlindən tutub apardı. Piri kişi Qaraca qızı soyundurub rahat etdi. Ona tez-tez ayran verirdi. Lakin Qaraca qızın dişinin dibi qanadığı üçün yaranı sorduğda zəhər tüpürcəklə onun qanına yerimişdi. Bununla belə Piri baba Qaraca qızdan ümidini kəsməmişdi. Lakin öz canını özgə uğrunda fəda etmiş qızçığazın həyatı bitmək üzrə idi. – Baba, mən ölsəm, məni o bağçamızın yanındakı köy təpədə basdırın. Oranı mən çox sevirəm. Oradan hər yer görünür. Orada hər cür çiçək var. – Qorxma, qızım, həkim gəlib, sənə dərman verəcək. Sən də sağalacaqsan, uzun yaşayacaqsan. Mən qoca babanı o dediyin köy təpədə basdıracaqsan. Hüseyngulu ağa həkim ilə gəlib çıxdı. Həkim Ağça xanıma baxdığdan sonra dedi: – Ağça xanımın heç qorxusu yoxdur. İlanın zəhəri bədəninə yayılmamış rəf olunmuş, azacıq hərarəti var. Dərman verərəm yaxşı olar. Bu xəbərdən ata və ana çox şad oldular. Sonra həkim ilə bərabər Piri babanın dəhməsinə getdilər. qızın qanla dolmuş gözləri yumulmuşdu. Həkim ona baxdıqdan sonra dedi: – Xəstənin halı çox ağırdır, çünki soran zaman zəhəri udmuşdur, o qanına qarışıb bədəninə yayılmışdır. Sağalması çətindir. Bu xəbərdən Piri kişi mə’yus olub dedi: – Həkim, öz balasını ölümdən xilas etmək üçün başqa bir balanı ölümə verən qadına nə deyərlər? – Sus, qoca köpək, mənim qızımı bu qaraçı qızına taymı edirsən, – deyə Hüseynqulu ağa bağırdı. Həkim onları sakit edib, gətirdiyi dərmanı Qaraca qıza içirtdi və kişiyə tapşırdı ki, bundan xəstəyə tez-tez versin. – Baba, mə’yus olma. Qız çox sağlamdır. Ümidvaram ki, sağalar, – deyə həkim ağalar ilə bərabər getdi. Piri baba daxmanın qapısını açıb Qaraca qızın başı tərəfində oturdu. Sonsuz qoca Qaraca qıza artıq dərəcədə məhəbbət bağlamışdı. Qaraca qız onun əski komasına yeni bir həyat, yeni bir şə’lə gətirmişdi. İndi o şə’lə sönür... Ona da səbəb tam uşaqlığından zülmünü çəkdiyi ağaları olmuşdu. Qaraca qız qan ilə dolmuş gözlərini açdı, axır nəfəsində günəşin şəfəqini bir müddət baxdı, sonra gülümsündü, gözlərini yenə yumdu. Qaraca qız öldü!.. – Daxmanın bülbülü uçub getdi, – deyə Piri baba göz yaşı tökdü. * * * Əşrəf Sevimli şakirdim Əşrəf Babayeva ithaf Hacı Səməd şam namazını yenicə qılıb qurtarmışdı. Məhəmməd və Fatma da yemək otağında nazik və həzin bir səslə «Mən bir türkəm, elim-obam uludur» mahnısını oxuyurdular. Hacı Səməd bir müddət onlara qulaq asıb, sonra içəri girdi. Uşaqlar dərhal səslərini kəsib, qalxdılar. Hacı Səməd dedi: – Nə gözəl mahnıdır! Nə gözəl sözlərdir: «İnsan olan vətəninin quludur!.. «Bu mahnı, övladlarım, bir gözəl qəhrəman çocuğun hekayəsini yadıma saldı. Uşaqlar atalarından bunu eşitcək cəld dedilər: – Ata, təvəqqe edirik bu hekayəni bizə söyləyəsən!.. – Yaxşı, övladlarım, söyləyərəm, çünki söyləməli bir hekayədir. – Hacı Səmədin arvadı çay töküb, onun qabağına qoydu. Hacı Səməd də çaydan bir neçə qurtum içib başladı: – Otuz sənə bundan əqdəm Qara dəniz kənarında yapılmış bir şəhərdə Hacı Qazım namında bir tacir sakin idi. Bu tacir İstanbul ilə güclü xalça alış-verişi edirdi. Hacı Qazımın çox övladı təvəllüd etmiş idisə də, cümləsi qırılıb, tək bircə on səkkiz yaşında Əlimərdan adlı oğlu qalmışdı. Əlimərdan çox gözəl oğlan idi. Ancaq alış-veriş etməyi sevmirdi və bir də çox pul tələf edərdi. Atası ha istəyirdi ki, onu evləndirsin, amma Əlimərdan bu əmrdən boyun qaçırırdı. Atası çox tə’kid edib deyəndə ki, oğlum, evimiz arvad tərəfindən sahibsiz qalmışdır, anan öləndən sonra nökər-qulluqçu ümidinə qalmışıq, evlən, evimiz qaydaya düşsün... – Əlimərdan onun sözünü kəsmək üçün deyərdi: – Yaxşı, ata, evlənməyə hazıram, ancaq gərək evləndiyim qız tərbiyəli, oxumuş ola, hərgah şəhərimizdə belə qız varsa bu saat nikahını oxut. Bunu dedikdə, Əlimərdan yaxşı bilirdi ki, şəhərlərində belə qız yoxdur. Ancaq bu cür hiylə ilə atasını sakit etmək istəyirdi. Hacı Qazım özü də bilirdi ki, bu söz oğlu tərəfindən bir bəhanədir, çünki Əlimərdanın özü elmsiz bir cavan idi. Üç-dörd il məktəbdə oxuyub, ancaq ana dilində bir az savad qazanmış idi. Hacı Qazım oğlunun bu barədə də sözünü kəsmək üçün oxumuş qız arayırdı. Həmin şəhərdə Hacı Qazım ilə həmsinn Cəmaləddin ismində bir mülkədar yaşayırdı. Cəmaləddin nəcib şəxslərin biri idi. Onun ata-babası öz zamanlarında böyük bir mülkə sahib olmuşdular, ancaq knyaz Cəmaləddinin vaxtında o böyük mülk tələf olub, bir cüz’i hissəsi qalmışdı ki, onun ilə də knyaz özünü və övrətini bir tövr ilə saxlayırdı. Knyazın övrəti Kamilə xanım anatollu Tofiq Paşanın qızı idi. Kamilə xanımın, ana tərəfindən Cəmaləddinə qohumluğu çatırdı. Hacı Qazım ilə knyaz Cəmaləddin cavanlıqdan bir-birilə dost idilər. İndi isə dostluqları daha da möhkəmlənmişdi. Hacı Qazım oğlunun quya tərbiyəli qız tapmamaq səbəbinə evlənməkdən baş qaçırtmasını dostu Cəmaləddinə söyləmişdi. O da Əlimərdan istədiyi qızı tapmağa söz vermişdi. Amma buna Hacı Qazımın ümidi yox idi, çünki uşaqdan böyüyə kimi şəhərlərinin hamı adamlarını tanıyırdı: oğlu istədiyi qız orada yox idi, amma bu xeyir işə bir ittifaq səbəb oldu: üç gün idi ki, Kamilə xanımın bacısı Nəcibə xanım ona qonaq gəlmişdi. Kamilə və Nəcibədən başqa Tofiq paşanın üç oğlu və iki qızı da var idi. Bu böyük külfəti ancaq öz təqaüdü ilə dolandırırdı və onlara lazımınca tərbiyə vermişdi. Kamilə xanım atasının qocalığını və qardaşlarının körpəliyini mülahizə edib Əlimərdana getməyini Nəcibəyə təklif etdi, o da bu təklifi qəbul etdi. Atasının razılığına Kamilənin şübhəsi yox idi. Məktub vasitəsilə yazıb, Nəcibənin izinini istədi. Hacı Qazım bu işə artıq dərəcədə şad idi və oğlunun da belə nəcib şəxslər ilə qohum olmağa razı olmasına şübhəsi yox idi. Bu səfər Hacının zənni düz oldu: Əlimərdan bu əmrə şadlıqla razı oldu. Tezliklə Nəcibə xanımın atasından da razılıq məktubu gəldi. Hacı Qazım çox böyük cah-cəlal ilə oğlunun toyunu etdi. Nəcibə on yeddi yaşında qayət, gözəl bir anatollu qızı idi. Gözəlliyi dərəcəsincə də elm və tərbiyə almışdı. Namı qoyulmuş «Nəcibə»liyi, hər bir əsərindən aşkar olurdu. Əlimərdan Nəcibəni ürəkdən sevib onun tə’sir göstərməsi ilə bir az müddətdə cəmi fəna əməllərini bilmərrə tərk etdi. Bu iki cavanın bir-biri ilə olan gözəl rəftarı və dolanacaqları şəhər cavanları üçün dərs olmuşdu. Tarix hicrinin 1303-də, baharın əvvəlində, Nəcibədən hekayəmizin qəhrəmanı Əşrəf təvəllüd etdi. Əşrəfin dünyaya gəlməsi babası Hacı Qazımın qəflətən vəfat etməsinə səbəb oldu. Belə ki, Hacı Qazımın Həsən adında bir qoca xidmətçisi vardı. Bu xidmətçi Əlimərdana lələlik etməyinə görə hamı ona lələ namı verib çağırardı. Həsən lələ Əlimərdanı çox istəyirdi və onun böyüyüb, indi evli kişi olmasını əsla nəzərə almayıb, yenə də lələlik vəzifəsindən əl götürməyirdi. Hacı Qazım Həsən lələyə demişdi ki, hərgah Əlimərdanın oğlu olsa, ona da lələ olacaqsan. Bu da Həsən lələni nəhayət dərəcədə şad etmişdi. O idi ki, həsən lələ hamıdan tez Nəcibə xanımın oğlan doğmasını bilib Hacı Qazıma müjdə verməyə qaçdı. O zaman Hacı Qazım bazardan evə gəlirdi. Qapıya çatdıqda Həsən lələ tənknəfəs bu xəbəri ona verdi. Hacı Qazımın bu şadlıq xəbərindən ürəyi çatlayıb öldü və intizarını çəkdiyi nəvəsini görmədi. Bu ittifaq cümləni, ələlxüsus Həsən lələni mə’yus edib, şadlıqdan qoydu, o özünü bu barədə müqəssir hesab edib deyirdi: – Hərgah, mən bu şadlıq xəbəri ona verməsə idim, onun bağrı çatlayıb ölməzdi. Atasının vəfatından sonra Əlimərdan ticarət işini baş xadimi Əzimə tapşırıb, özü gününün çoxunu evdə keçirməyə başladı. Əşrəf böyüyüb, yaşı altıya yaxınlaşdı. Bu çox gözəl, sağlam və sevimli bir uşaq idi. Nəcibə xanımın elm tərbiyə verməkdə nə dərəcədə qabilə və ustad bir ana olmağı oğlunun gözəl hüsnü və əxlaqından görünürdü. Əşrəf izinsiz heç bir şeyə əl vurmazdı, söyüş kimi fəna xasiyyətlər əsla onda yox idi. Dili qayət şirin idi. Sağ yanağında böyük bir xalı var idi; gülən zaman bu xal üzünün çuxuruna düşüb, ona xeyli məlahət verirdi. Ata-anası Əşrəfi çox istəyirdi. Hər gün ona çür-bəçür libas geyindirib gəzdirirdilər. Atası onun üçün balaca ikitəkərli fayton və bir eşşək almışdı. Həsən lələ eşşəyi faytona qoşub, gündə Əşrəfi şəhərdə gəzdirərdi. Şəhər əhlinin əksəri onu tanıyıb əzizlərdi. Əlimərdan tanışlarına gülə-gülə deyərdi: – Şəhər uşaqları arasında mən bir məşhur adam olmuşam; onlar harada məni görsələr, «Odur Əşrəfin atası gedir» deyib, bir-birlərinə göstərirlər. Həsən lələyə gəldikdə xalqın Əşrəfə böylə diqqətlə baxıb nəzər yetirdiyinə və tə’rif edib, «Nə gözəl uşaqdır!» dediklərinə çox açığı tutardı. – Axırda birininin uşağa gözü dəyəcəkdir, deyib Nəcibə xanıma şikayət edərdi. O da gülüb deyərdi: – Göz dəyməkdən qorxma, Həsən lələ, onlar yanlış sözlərdir, ancaq Əşrəfi fəna xasiyyətli uşaqların yoldaşlığından, tərk ədəb əsərlərindən mühafizə et. – Yox, xanım, siz bəd gözün tə’sirinə inanın. Mən çox ittifaqlar bilirəm, – deyə Həsən lələ cavab verərdi. Nəcibə xanım Həsən lələnin çox rəhmdil, saf və sadə bir qoca olmasını nəzərə alıb, onun köhnə adətlər tərəfdarı olmasını adi bir təbiət sayırdı, ona görə də bu barədə onun ilə artıq bəhs etməyirdi, o idi ki, bir gecə Əşrəfi soyunduranda onun boynunda parçaya tikilmiş bir heykəl görüb dedi: – Oğlum, bunu kim sənin boynundan asmışdır? Əşrəf dodaqlarında təbəssüm, iri və qara gözlərini şivə ilə kiçildib, xeyli nəzakətlə dedi: – Heç kəsə deməsən ki? – Yox, oğlum, heç kəsə demərəm, de! – Bunu Həsən lələ asmışdır, demişdir ki, heç kəsə demə, bunu assan sənə göz dəyməz. Bu, Nəcibə xanımın oğluna verdiyi tərbiyəyə müğayir idisə də, bir tərəfdən lələnin Əşrəfə olan məhəbbətini və digər tərəfdən də onun «belə olmasa ona göz dəyər!» dediyi ilə istirabda olduğunu nəzərdə tutub, duanı oğlunun boynundan çıxartmadı. Atasının vəfatından sonra Əlimərdanın ticarət işi tənəzzül etməyə başladı. Buna da ümdə səbəb o idi ki, Əlimərdan dükanda əyləşib, ticarət etməyi əsla sevmirdi. Onun cavan təbiəti həmişə hərəkətdə olmaq istəyirdi. Uşaqlıqda dənizi çox sevib, gəmiçiliyi arzu edirdi. Atasının sağlığında ticarət işini irəli aparmaq üçün tez-tez İstambula səfər edirdi. Bu isə onun dənizə məhəbbətini daha da artırardı. İndi işi belə görəndə, əsla sevmədiyi xalça alış-verişindən bilmərrə əl çəkib, arzusunu çəkdiyi gəmiçilik fikrinə düşdü, ona görə də dükanın bütün malını satıb, bir gəmi aldı və gəmiçiliklə məşğul oldu. Əlimərdan bu işə çox şad idi. Amma Nəcibə xanım həmişə qorxuda olub, əsla rahat olmayırdı. Biçarə arvad hər dəfə dənizin fırtınası qalxanda sübhə kimi yatmayıb, dua edərdi. Belə qorxuda vaxt keçirmək Nəcibə xanıma tə’sir edib, onu gündən-günə arıqladırdı. Nə qədər ərinə yalvarıb, bu sənətdən əl çəkməsini təvəqqe edirdisə də əri qəbul etməyib rədd edirdi və deyirdi: – Nəcibə, ölüm gələn vaxt hər yerdə olsa aparasıdır, istər rahat evdə və istərsə də dənizdə olsun. Nəcibə deyirdi: – Mənim rahatlığım üçün səndən təvəqqe edirəm ki, dənizə özün getməyəsən. Sən xidmətçilərini göndər, özün də hesaba baxarsan. – Yox, əzizim, belə olmaz. İş sahibi gərək işinin üstündə olsun. Görmədinmi istəkli və baş xidmətçimiz Əzim işi nə yerə yetirdi?! Qorxma, inşaallah mənə heç şey olmaz. Bu sözlər Nəcibə xanımı rahat etməyirdi. Əlimərdanın evi dənizin kənarında tikilmişdi. Buradan dənizin üzü göz sürdükcə aydın görünürdü. Əlimərdan səfərdə olan zaman ana və oğlu tez-tez eyvana çıxıb, durbinlə dənizə baxırdılar ki, görsünlər gəmiləri görünürmü. Əlimərdanın dənizə olan məhəbbəti oğlu Əşrəfə də sirayət etmişdi. Hətta oyun şeyləri içində gəmi, lodka, qayıq və başqa dəniz şeylərini qeyrilərindən artıq sevirdi. Bağçalarında balaca bir göl var idi. Burada Əşrəf lodkada əyləşib, lələsi ilə gəzirdi. Gah-gah bu göldə balıq tuturdular və çimirdilər. Əlimərdan hər dəfə dənizdən çıxıb, evinə gələn zaman, Nəcibənin qorxusundan dənizin möhnət və zəhmətindən əsla danışmayıb, hər yerdə onun tə’rifini və gözəlliyini söyləyirdi. Bu nağıllar həmişə Əşrəfə böyük tə’sir edir və öz ürəyində dənizə olan məhəbbətini daha da artırırdı. Hətta Həsən lələnin də nağılları içində dəniz xüsusunda olanlarını artıq sevirdi. Bu məhəbbət Nəcibə xanımı qorxudurdu. Odur ki, deyirdi: – Əşrəf, səni fırtınalı və dəhşətli dənizə buraxmaram! Səni İstambula aparıb «Məktəbi-hərbiyyəyə» verəcəyəm ki, oradan baban kimi «Paşa» çıxasan! – Yox, anaçığım! Mən onu istəmirəm, mən oxuyub «kapitan» olacağam və Həsən lələni də orada «matros» edəcəyəm. – Əşrəf anasına bu yol ilə cavab verərdi. Oğlunun belə cavabından Əlimərdan fərəhlənib, Nəcibəyə deyərdi: – Nahaq yerə, əzizim, zəhmət çəkmə, oğul gərək atasının yolu ilə getsin. Əlimərdanın gəmiçilikdə də baxtı gətirmədi. Gah gəmisi dumana düşüb, başqa gəmilərə toqqaşırdı və sınıb onu xeyli zərərə salırdı, gah daşıdığı mala zəfər yetirdiyi üçün onun cəriməsini verirdi. Getdikcə Əlimərdan borca düşürdü, bu səbəbə onu fikir alırdı; ancaq işinin böylə dolaşıq olmasını Nəcibədən gizli saxlardı ki, onu təşvişə salıb rahatsız etməsin. Həmişə Nəcibənin yanında Əlimərdan özünü şad saxlayırdı. Nəcibə isə bunu duyurdu və bunun üçün də kefi açılmayırdı. Əlimərdana tez-tez yalvarırdı ki, bu sənətdən əl götürsün. İndi Əlimərdan özü də bu fikrə gəlmişdi. Ona görə Nəcibəyə dedi: «Nəcibə, sənə söz verirəm ki, işlərimi bir qaydaya salan kimi bu sənətdən əl götürəcəyəm». Nəcibə ərinin verdiyi və’dəsindən nihayətdə şad oldu. Payızın son ayı idi. Qara dənizin ən fırtınalı bir zamanı idi. Üç gün idi ki, dənizin nərilti və qurultusuna adət etməmiş şəhər əhli yata bilmirdi. Qara dənizin böylə adətdən xaric nəriltisini qoca kişilər də görmədiklərini söyləyirdilər. Əlimərdanın gələn vaxtı idi. Fəqət gəlib çıxmadığı Nəcibə xanımı çox təşvişə salırdı. Gecələr yatmayıb namaz qılır və Əlimərdanın salamat olması üçün allaha dua edirdi. Gündüzlər də durbinlə dənizə baxıb, təşvişdə idi. Qara dənizin zəhmi balaca Əşrəfi də almışdı. O, Həsən lələsinə deyirdi: «Həsən lələ! Daha mən kapitan olmağı istəmirəm!». Nəcibənin təşvişi getdikcə artırdı. – Həsən lələ, görəsən bu necə işdir. Əlimərdan necə oldu? Üç gün bundan qabaq gəlib çıxası idi. Bu barədə sən nə fikir edirsən? – Qorxma, xanım, allah kərimdir, heç şey olmaz! Gəminin kapitanı təcrübəli adamdır. Qara dənizi öz əlinin içi kimi tanıyır. Nəcibə xanım artıq dərəcədə təşvişdə idi. Hansı gəmiçidən soruşurdularsa, gördüm deyən yox idi. Nəhayət, «Trapezund» şəhərinə mal apardığını soraq verən tapıldı. Həsən lələ hər gəmi gələn kimi körpüdə hazır olurdu ki, ağasından bir xəbər bilsin. Bir axşam Həsən lələ xeyli qəmgin evə qayıtdı. Nəcibə xanım onu görüb, artıq təşvişlə soruşdu: – Həsən lələ, nə xəbər bildin? – Xanım, bir yaxşı xəbər bilməmişəm, ağa, nə səbəbdən isə «N» şəhərində gəmidən mal verdiyi zaman divan tərəfindən tutulub dustaq olmuşdur və gəminin bə’zi malları da zəbt edilmişdir. Ancaq nə səbəbə? Nə üçün? Burasını dürüst xəbər verən yoxdur. Bu xəbərdən biçarə Nəcibə xanım bitab olub, özündən getdi. Bu ittifaqdan üç gün keçmiş Əlimərdan gəmisi ilə bərabər gəlib, öz şəhərinə çıxdı. Fəqət, şəhərə çatan kimi onunla gələn divan əhli onu, kimsə ilə görüşməmiş, həbsxanaya apardılar və bir müddət heç kəsi onun yanına qoymadılar. Zavallı Nəcibə bu ittifaqdan xəstə olub yatırdı. Axırda Nəcibə xanıma əri ilə görüşməyə izin verdilər. Əlimərdan arvadı ilə görüşdükdə dedi: – Nəcibə, öz təqsirimdir ki, çəkirəm. Axır vaxtlar işlərim çox dolaşmışdı, borclarım həddən aşmışdı. Ancaq həqiqəti səndən gizləyirdim. Bir cuhud məni yoldan çıxartdı. Çox artıq kirəyə verməklə Osmanlı torpağından Rusiyaya gəmimə «kontraband» qaçaq malı yığdı. Gəlib «N» şəhərinə çıxdıq. Sahibi getdi ki, axşam gəlib malını gəmidən çıxartsın. Mən də yük vurduğum qeyri malları gəmidən çıxardırdım. Divan əhli gəlib gəmini axtardı. «Kontraband» malları tutdu. Cuhud da yox oldu. Təqsiri boynuma qoyub məni dustaq etdilər. Ancaq, Nəcibə, qəm etmə, allah kərimdir. Get Əşrəfdən də muğayat ol. Əlimərdanı altı ay həbsdə saxlayandan sonra məhkəmədə işinə baxdılar və onu müqəssir edib, beş il vaxta Sibirdə, Tomsk quberniyaya göndərməyə qərar verdilər və iki həftə möhlət verdilər ki, bütün işlərini sərəncam etsin. Əlimərdan hər şeyini satıb borclarını verdi və özünə də bir qədər pul qaldı. Əlimərdanın fikri sibirlikini çəkib qurtarınca Nəcibə və Əşrəfi Kamilə xanımın yanında qoymaq idi. Amma vəfalı arvad ərindən ayrılmaq istəmədi. Kamilə xanım və əri nə qədər yalvardılar isə də mümkün olmadı. Axırda Əlimərdan əlaçsız qalıb, razı oldu. Həsən lələ də bunlardan ayrılmaq istəmədi və dedi: mən çox dünya görmüşəm və özüm də rusca bilirəm. Siz isə heç biriniz bilmirsiniz, mənsiz necə dolanarsınız? Mənim sizə xeyirdən başqa nə zərərim ola bilər? Həsən lələ bu sözdən sonra Əlimərdandan getməyə izin istədi və onu razı elədi. Yayın əvvəlində, yağışlı bir gündə Əlimərdan, Nəcibə, Əşrəf və Həsən lələ gözü yaşlı, qohum-əqrəbalarından və gözəl vətənlərindən ayrılıb, vaqon ilə yola düşdülər. Vaqon axırıncı fitini verib, tərpənəndə stansiyada bir övrət qışqırıb, ürəyi getdi. Bu övrət Kamilə xanım idi. Bacısının Sibir kimi yad və dəhşətli bir ölkəyə getməsinə zavallı arvad səbir edə bilmirdi. Vaqonun dəmir pəncərəsindən baxan Nəcibə xanım da bacısını oylə gördükdə bitab olub, yerə yıxıldı. Əlimərdana gəldikdə, onun ürəyində olan qəm və qüssə bir mərtəbəyə çatmış idi ki, saatlarla gözünü bir nöqtəyə dikib, harada olduğunu hiss edə bilmirdi. Və onu da belə fikrə salan arvadı və oğlu idi. O fikir edirdi ki, Sibir kimi soyuq bir vilayətdə, cənub qönçəsi Nəcibə və Qafqaz çiçəyi Əşrəf necə dolanacaqlar?! Əşrəf ata-anası kimi qəmgin deyildi. Çünki Həsən lələnin deməsi ilə Əşrəf oylə bilirdi ki, özgə vilayətə köçürlər və orada atasını dustaq etməyib, azad edəcəklər. Bunların vaqonu özgə vaqonlar kimi deyildi. Pəncərələri dəmirdən olub, qapılarında da əskər dayanırdı. Bu əskər həmişə Əşrəfi görəndə nə isə bir söz deyirdi və gülümsünürdü. Əşrəf rusca bilmədiyin üçün onun dediyini başa düşmürdü. Amma Həsən lələ əskərlə rusca danışırdı. Həsən lələ tez-tez stansiyalarda düşüb, Əşrəf üçün yeməli şeylər alırdı. Və bə’zən Əşrəfin özünü də düşürdüb, gəzdirirdi. Səfərin altıncı günü gəlib böyük bir stansiyaya çıxdılar. Bu zaman Həsən lələ vaqzalda bir sibirli müsəlmanla təzəcə tanış olmuşdu. Onunla şirin söhbətdə ikən, Əşrəf qeyri adamlarla bərabər vaqondan stansiyaya düşdü. Həsən lələnin bundan xəbəri olmadı. Bayram günü olduğuna görə stansiyada və onun ətrafında çox adam var idi. Bir dəstə adam ney çalıb, oynayırdılar, bir dəstə də, çinli bir oyunçunun çürbəçür oyun göstərməsinə tamaşa edirdi. Vaqondan düşdükdə Əşrəfin nəzəri bu oyunbaza sataşdı və irəli gedib ona tamaşa etməyə başladı. Bir azdan sonra vaqon fit verib, hərəkət etdi. Əşrəfin bundan xəbəri olmadı. Həsən lələnin də başı söhbətə qarışıb. Əşrəfin stansiyada qalmasından xəbəri olmadı. Çinli oyunbaz oyunu qurtarıb, pul yığmağa başladı. Adamlar yavaş-yavaş dağılışdılar. Əşrəf də geri qayıdıb, gördü ki, vaqonları yoxdur, getmişdir. Əşrəf vaqonları getmiş görüb, ağlamağa başladı. Adamlar onun başına yığışıb, onun kim olduğunu və burada nə qayırdığını xəbər aldılarsa, Əşrəf cavab verə bilmədi, çünki rus dilini bilmirdi. Onlar Əşrəfin çərkəsi libasından duydular ki, bu bir müsəlman uşağıdır və anladılar ki, bu ata-anasından izinsiz vaqondan düşüb, burada qalmışdır. Onlar Əşrəfin halına çox yanırdılar. Onlardan biri gedib «jandarm» çağırdı ki, Əşrəfi ona tapşırsınlar. Əşrəf silahlı jandarmı görüb qorxudan qışqırdı və özünü bir qoca övrətin üstünə atdı, qoca arvad Əşrəfin başını sığallayıb öpdü. Zavallı çocuq arvadın qucağında qorxusundan tir-tir əsirdi. O, oylə bilirdi ki, jandarmı ona tənbeh etmək üçün çağırmışlar. Rəhimdil arvad Əşrəfin halına nəhayət yanırdı. Bu qoca arvadın adı Sofiya Aleksandrovna idi. Nikolay İvanoviç ilə Samara şəhərinə gedirdilər. Bunun əri orada edadi məktəbində ümumi təbiyyət müəllimi idi. İndi bu stansiyada vaqon gözləyirdilər ki, yola düşsünlər. Əşrəf jandarmın qorxusundan səsini kəsib, Sofiya Aleksandrovnanın qucağına sıxılmışdı. Bu halda Nikolay İvanoviç gəlib çıxdı. Əhvalatdan xəbərdar olandan sonra Nikolay İvanoviç jandarma dedi: – Yəqin ki, bu müsəlman uşağı Sibirə gedən vaqondan düşüb qalmışdır. Siz gedib stansiya nazirinə mə’lum edin ki, bu barədə o biri stansiya telegram vursun. Qoy uşaq da bizim yanımızda qalsın. Buyur, bu da mənim «Kart vizitim»dir! Jandarm «Kart viziti» alıb oxudu: – «Nikolay İvanoviç Barsov Samara edadi məktəbinin ümumi təbiyyət müəllimi». Jandarm buna razı olub getdi. Adamlar da dağılışdılar. İki rəhmdil qocanın sə’yi ilə Əşrəf ağlamağını kəsib könlü açıldı. Nikolay İvanoviç Əşrəfin adını bilmək üçün böylə bir dərs başladı. Barmağı ilə arvadını göstərib dedi: «Sofiya», sonra özünü göstərib dedi: «Nikolay». Əşrəf onun fikrini anlayıb, hələ soruşmamış əli ilə özünü göstərib dedi: «Əşrəf». Ər və arvad Əşrəfin böylə bir zehinli uşaq olduğu üçün başını sığalladılar. Jandarmın stansiya nazirinə əhvalatı deməsinə görə o da telegraf vurmuşdu. Yarım saatdan sonra xəbər çıxdı ki, ikinci stansiyanın yaxınlığında vaqon yoldan çıxıb çox ölən və yaralı vardır. Bu stansiyadan kömək istəyirlər. Bu halda Samaraya gedən vaqon gəlib çıxdı. Nikolay İvanoviç stansiya nazirindən təvəqqe etdi ki, Əşrəfi özü ilə Samaraya aparmağa izin versin. Bu barədə öz dilindən iltizam kağızı verməyə hazırdır ki, hər vaxt uşağın ata-anası çıxsa, öz xarçi ilə haraya istəsələr, göndərsin. Stansiya naziri buna razı olub, iltizam kağızını və adresini ondan aldı. Nikolay İvanoviç Əşrəfi götürüb, özü ilə Samaraya apardı. Nəcibə xanım gözlərini açıb, vaqonda özünü yorğan-döşək içində gördü. Biçarə övrət, oylə zəif düşmüş idi ki, üzvlərini də tərpətməyə qüdrəti yox idi: iki gün idi ki, bihuşluğu davam edirdi. Nəcibə xanımın özünə gəlməyinə Əlimərdan çox şad oldu. Lakin qorxusundan danışdıra bilmədi. Bu halda vaqonun qapısı açıldı. Nəcibə xanımın gözləri silahlı əskərə sataşdı. Əlimərdan durub qapını örtdü. Nəcibə zəif səslə dedi: – Nə fəna yuxu gördüm!.. Vaqon dağılmayıbmış.. Əlimərdan arvadının fikri özünə dürüst gəlmədiyini və vaqonun dağılmasını yuxu bildiyini görüb – Əzizim, azarlı olmağına görə həkim bir müddət danışmayıb, rahat olmağını əmr etmişdir. İki gündür ki, acsan, al bir az süd iç! Əlimərdan Nəcibə xanıma bir qədər südlə bulka yedirtdi. Bir azdan sonra Nəcibə xanım yuxuya getdi. Əlimərdan isə onun yanında qəmgin və mə’yus əyləşib fikrə getdi. «Bir müddətdən sonra Nəcibə yaxşı özünə gələrsə və Əşrəfim hanı deyib sorrarsa, nə cavab verəcəyəm, xudaya?». O zaman Əşrəf Nikolay İvanoviç və Sofiya Aleksandrovna ilə gəlib, Samara şəhərinə çatdılar. Vaqonda Əşrəf bir-iki dəfə ağladısa da axırda Nikolay İvanoviçin sə’yi ilə sakit oldu. Samaraya çatanda Əşrəf, Ədil (Volqa) çayında üzən gəmiləri görüb, yenə vətənləri yadına düşdü. Lakin bu səfər ağlamayıb, əli ilə gəmiləri göstərərkən, Sofiya Aleksandrovnaya dedi: – Bax, bizim də böylə gəmimiz var idi. Mənim özümün «lodka»mda var idi. Həsən lələmlə minib gəzirdik. Sofiya Aleksandrovna «lodka» sözündən başqa bu danışıqdan heç bir şey anlaya bilmədi. Əşrəfi qucağına alıb dedi: – Gözəl, Əşrəfim! Qoy evimizə çataq, sənə bazardan bir yaxşı lodka alacağam. Çarhovuzumuzda oynadacaqsan. Ondan başqa çoxlu oyun şeyləri də alacağam. – Əşrəf də bu danışıqdan ancaq «lodka» sözünü başa düşdü. Barsov aldığı ev, Volqa çayının kənarında tikilmişdi. Bu evin eyvanından çox gözəl mənzərə açılırdı. Səhərdən axşama kimi çürbəçür gəmilər Volqa çayının üzərində ağzı yuxarı-aşağı üzürdülər. Əşrəf buradan tamaşa etməyi çox sevərdi. Bir tərəfdən yolun əziyyətindən, bir tərəfdən də lazımınca müqəyyəd olunmamaqdan Nəcibə xanımın azarı getdikcə şiddət edirdi. Həsən lələyə gəldikdə, o da ağır yaraların zərbindən həmişə (böhran) içində olub, danışmağa qadir deyildi. Həsən lələni azarlılara məxsus olan ayrı bir vaqonda aparırdılar. Əlimərdan Həsən lələsiz çox əziyyət çəkirdi, çünki rus dilini bilmirdi; bir şey lazım olanda məəttəl qalırdı. Uzun səfərdən sonra axırda gəlib, hökumət tərəfindən tə’yin olunan Sibirdə Tomsk şəhərinə çatdılar. Bu şəhərdə divan tərəfindən polisə tapşırılıb azad olundular. Həsən lələ ilə Nəcibə naxoş olduqları üçün, bunları xəstəxanaya almağı hökumət, mütərcim vasitəsilə, Əlimərdana təklif etdi; ancaq bunu Əlimərdan qəbul etmədi və mütərcim müsəlmandan təvəqqə etdi ki, onun ilə bərabər şəhərdə mənzil axtarsınlar; o da razı olub, öz evində kirayəyə oturmalarını təklif etdi. Əlimərdan çox şadlıqla bunu qəbul etdi. Bu adam Həbibulla adlı tomsklı cavan bir oğlan idi ki, polisdə yazıçılıq edirdi. Həbibulla yazıçılıq və evlərinin bir hissəsini kirayə verməklə arvadı Gülsüm ilə bərabər mənişət edirdi. Əlimərdan Həbibulladan üç otaq kirayə edib, burada qaldı. Gülsüm Nəcibə xanıma ürəkdən qulluq edirdi. Bunun belə ürəkdən çalışmasına görə Nəcibə xanım yavaş-yavaş sağalmağa başladı. Həsən lələ də sağalmağa üz qoyurdu. Əlimərdan Həbibullanın gözəl xasiyyətini və onlarla etdiyi yaxşı rəftarı görüb, onu qardaşı kimi sevirdi. Əlimərdan şəhərə bələd olduqda, orada qafqazlılardan tapıb onlar ilə tanış oldu. Onların əksəri Əlimərdan kimi Sibirə sürgün göndərilmədilər. Bunlardan bə’zilərinin vaxtı tamam olmuşdusa da, buraya öyrəşib, daha öz yerlərinə qayıtmaq istəmirdilər. Tomskda qarlı və çovğunlu bir gün idi. Nəcibə xanım otaqda sandalya üstündə əyləşib, qəmgin-qəmgin bayıra baxırdı. Külək qarı qaldırıb, oraya-buraya çırpırdı; bacanın qurultusu Nəcibə xanımın qəmini daha da artırırdı. Şimal qışının bu dəhşətli mənzərəsinə baxır idisə də xəyalı öz yerlərinin gözəl mənzərələrində idi. Əlimərdan və Həsən lələ də bu otaqda idilər, onlar da çölün qurultu və şaqqıltısına tamaşa edirdilər. Birdən Nəcibə xanım dönüb Həsən lələdən soruşdu: – Həsən lələ, vaqon dağılan zaman Əşrəf hansı çuxasını geymişdi? Həsən lələ cavab verməyib, başını aşağı saldı. Biçarə qocanın gözlərindən yaş tökülürdü. Əlimərdan arvadına dedi: – Nəcibə, nə üçün yenə Əşrəfin ölümünü yada salıb, Həsən lələni mə’yus etdin? Onsuz da yazıq kişinin o gündən bəri üzü qəm-qüssədən açılmayır. – Bağışla, əzizim, bu gecə də Əşrəfi yuxumda gördüyüm üçün soruşdum. Yuxumda gördüm ki, Əşrəf mənə deyir: «Ana, qara çuxamı çıxart, ağ çuxamı geydir». Həsən lələ birdən başını qaldırıb, nə isə demək istədi; lakin özünü saxlayıb, yenə başını aşağı saldı. Həsən lələnin yaraları sağalıb özünə gəldiyi zaman, Əlimərdan vaqonun necə dağılmasını və Əşrəfin meyitinin tapılmasını, ona söyləmişdi. Həsən lələ bir tərəfdən öz təqsirini və bir tərəfdən də Nəcibə xanımın birdəfəlik Əşrəfin ölümü xəbəri ilə sakit olmasına nəzərə alıb, onun itməyini xəbər vermədi. Bu tərəfdən də Nəcibə xanım Əşrəfi yaddan çıxartmayırdı. Nikolay İvanoviç və ələlxüsus Sofiya Aleksandrovnanın sə’yi ilə Əşrəf yavaş-yavaş rusca danışmağa başladı. Buna hər iki qoca artıq şad idi. Sofiya Aleksandrovna gününün çoxunu Əşrəfin tərbiyəsinə sərf edirdi. Hava getdikcə soyuqlaşır, Volqa nəhri donmağa başlayırdı. Cənub havasından pərvəriş tapmış Əşrəfə bu soyuq çox tə’sir edirdi. Bunu görüb Nikolay İvanoviç ona isti qış paltarı aldı. Sofiya Aleksandrovna Əşrəfi geyindirib, hər gün gəzməyə aparırdı. Əşrəf gəzən vaxt balaca uşaqları qar üstündə kirşə ilə sürüşən görüb, Sofiya Aleksandrovnadan təvəqqe edirdi ki, ona da oylə kirşə alsın. Sofiya Aleksandrovna onun xahişini əmələ gətirdi. Dekabr ayı gəldi; məktəblər on beş gün qış tə’tili münasibətilə bağlandı. Nikolay İvanoviç dərsdən azad olub, hər gün Əşrəfi gəzməli yerlərə aparırdı. Bir dəfə Nikolay İvanoviç sirkin açılmağını qazetdə oxuyub, arvadına dedi: – Sofiya Aleksandrovna, bu gecə sirk açılır, yaxşı olmazmı ki, bu gecə Əşrəfi aparaq, kefi açılsın? – Çox gözəl fikirdir, əzizim, doğrudan da bu, Əşrəf üçün böyük bir şadlıq olar. Axşam vaxtı hər üçü geyinib, sirkə getdilər. Sirk adamla dolu idi. Əşrəfi Həsən lələ bir neçə dəfə sirkə aparmışdı. Bu dəfə sirk onun ata-anasının yadına saldı; ona görə başını Sofiya Aleksandrovnanın dizinə qoyub həzin-həzin ağlamağa başladı. Sofiya Aleksandrovna onun başını sığallayıb, soruşdu: «Nə üçün ağlayırsan, əzizim? Dayan, bu saat başlayacaqlar; görəcəksən nə qəribə şeylər göstərəcəklər!.. Bu halda oyun başlandı. Yalançı pəhləvan məzhəkəni başlayıb çürbəçür oyunlar çıxarmağa şuru etdikcə, Əşrəf qəmini yaddan çıxarıb, qaqqıltı ilə külürdü. Əşrəfin kefinin açılması qocaları şad etdi. Oyun qurtardı. Bunlar evlərinə qayıtdılar. Əşrəf evlərində sirkdə gördükləri oyunları çox məharətlə təqlid edirdi. On beş gün qış tə’tilini Əşrəf çox şadlıqla keçirirdi. Təzə ildə Nikolay İvanoviç və Sofiya Aleksandrovna Əşrəfə yaxşı bəxşeyişlər aldılar. Qış tə’tili qurtardı. Nikolay İvanoviç birinci gün idi ki, dərsə getmişdi. Dərsdən qayıdanda Sofiya Aleksandrovna onun qəmli olduğunu görüb bunun səbəbini soruşdu. Nikolay İvanoviç cavabında nahiyə müdiri tərəfindən aldığı kağızı uzatdı. Bu kağızda da onun Samara edadi məktəbindən Qazan məktəbinə tə’yin olunması yazılmışdı. Nikolay İvanoviç dedi: – Hərçənd ki, mənim Qazan edadi məktəbinə tə’yin olunmağımda qulluğuma əskiklik yoxdur, bil’əks, Qazan daha böyük və darülfünu olan bir şəhərdir, ancaq Samarada çoxdan bəri olduğumuza görə bu şəhərə öyrənmişdik. Nikolay İvanoviç hazırlaşıb yanvar ayının on ikisində Samaradan köçüb, təzə qulluğuna getdi. Nikolay İvanoviç Qazan şəhərini qabaqda da bir neçə dəfə görmüşdü. Amma arvadı birinci dəfə idi ki, bu şəhəri görürdü. Sofiya Aleksandrovna uzaqdan Qazanın mənzərəsini görüb çox bəyəndi. Nikolay İvanoviç dedi: – Doğrudur, Qazanın görünüşü yaxşıdır, amma abi-havası, təmizliyi Samaraya çatmaz. Havasının təbiəti belədir ki, yayda çox isti və qışda çox soyuq olur. Bu şəhərin natəmizliyinə gəldikdə, Volqa nəhrinin sahilində olan şəhərlər arasında birincidir. Mən çox qorxuram ki, sən bu şəhərin abi-havasını götürməyəcəksən. – İnşallah, heç şey olmaz, – deyə Sofiya Aleksandrovna ərinə cavab verdi. Barsovlar edadi məktəbinin yaxınlığında bir ev tutub, sakin oldular. Nikolay İvanoviçin qorxduğu şey başa gəldi. Belə ki, arvadı Qazanın abi-havasını götürməyib, müdam azarlı olurdu. O, arvadına deyirdi: – Səbir et, əzizim, yay tə’tili başlanan kimi, səni götürüb Samaranın bağlarına aparacağam. Özüm isə ərizə verib, yenə köhnə yerimi istəyəcəyəm; hərkah verməsələr o vaxt mən də qulluqdan iste’fa verəcəyəm. Sofiya Aleksandrovna azarlı olduğu üçün Əşrəfin günü qəmkin keçirdi. Tamam gün onun otağında qalıb, şəkil və oyun şeyləri ilə məşğul olurdu. Onunla oynamağa, gəzməyə getməyə yoldaşları da yox idi. Nikolay İvanoviç dərsdən qayıdıb, bir də dərsə gedənədək, gününü azarlı arvadının yanında keçirirdi. Ancaq bir-iki dəfə arvadının təvəqqəsinə görə Əşrəfi kirşəyə mindirib gəzdirmişdi. Qazanın çovğunlu və boranlı qışı axıra yetdi. Bahar günəşi havanı, torpağı qızışdırmağa başladı. Qar əridi, Qazanka və Volqa çayları buzdan azad oldular. Ağaclar çiçəklənib, otlar köyərdi. Sofiya Aleksandrovna azardan sağalıb, Əşrəfi təz-təz gəzməyə aparırdı. Qazan bağlarının içində «Russkaya Şvetsariya» adlı bağ Əşrəfin çox xoşuna gəlirdi, çünki bu bağ hündür ağacları ilə vətəni Qafqaza çox bənzəyirdi. Bu bağın bir tərəfində uşaqlara məxsus bir yer hazırlamışdılar ki, orada onlar oynayırdılar. Bir dəfə Sofiya Aleksandrovna Əşrəfə Qafqaz libası geyindirib, həmin bağa apardı. Onu uşaqların içinə qoyub özü bir xanımla söhbətə məşğul oldu. Əşrəf bir skamyada oturub, qəmkin-qəmkin uşaqlara baxırdı. İki uşaq, biri oğlan, biri qız, Əşrəfi belə qəmkin görüb, onu oynamağa təklif etdilər. Amma Əşrəf istəmədi. Bu bağ, bu oynayan uşaqlar, Əşrəfin yadına vətənlərini, ata-anasını və Həsən lələsini saldı. Zavallı uşaq başını skamya üzərinə qoyub, həzin-həzin ağlamağa başladı. Uşaqlar onun ağlamağını görüb, başına yığıldılar. Birisi ona oyun şeyi verdi ki, ağlamasın, o biri uşaq əlinə konfet uzatdı. Bir balaca qız da yaylığını çıxarıb, onun gözlərini sildi. Bu uşaqların içində doqquz yaşında, üstü Avropa libaslı, amma başında ağ fəs Mustafa adlı bir müsəlman uşağı da var idi. Bu uşaq Əşrəfin paltarından onun bir müsəlman olduğunu zənn edib, onunla belə sual-cavab etdi: – Sin müsəlmanmisən? Əşrəf cəld başını qaldırıb, Qafqaz ləhcəsində cavab verdi: – Hə, müsəlmanam! – Adın nəçidir? – Əşrəf! – Niçi yaşın bar? Əşrəf «niçin», «bar» ləfzələrini anlamadı isə də «yaş» sözündən sualı başa düşdü və dedi: – Mənim yeddi yaşım var! Mustafa da Qazan uşağı olduğundan Əşrəfin dilini yaxşı anlamayırdı; o, Əşrəfdən soruşdu: – Sinin atan barmı? – Yoxdur, atam ölübdür! Sonra Mustafa Əşrəfin əlindən tutub dedi: – Yıblama, kəə, minimlən kitik! (Ağlama, dur, mənimlə gəzək!) Əşrəf durub onunla gəzməyə getdi. Əşrəf öz başına gələni ona nəql edirdi. Mustafa onun dilini tamamilə anlamayıb, ancaq bə’zi sözlərini başa düşürdü. Mustafanın atası, Bürhanəddin adlı dövlətli bir müsəlman idi. Sənəti sovdakərlik idi. Mustafadan başqa da bir övladı yox idi. Övladına həm ana, həm də rus dili oxudurdu. Mustafa hər gün qulluqçuları ilə gəlib, «Russkaya Şvetsariya» bağında oynayırdı. Mustafa Əşrəfə yarıtürk və yarırus dili ilə qandırmışdı ki, hər gün bu bağa gəlib oynasınlar; Əşrəf də buna razı olmuşdu. Bu vaxtdan başlayıb, Əşrəf və Mustafa hər gün bu bağda görüşüb, dostlaşdılar. Sofiya Aleksandrovnaya mümkün olmayan vaxt, Əşrəfi qulluqçularına qoşub, bağa gəzməyə göndərərdi. Mustafanın sə’yi ilə Əşrəf az vaxtda Qazan dilinə də aşina oldu. Sofiya Aleksandrovna bağda Mustafa ilə tanış olmuşdu. Onun tərbiyəli və həlim bir uşaq olduğuna görə Əşrəflə yaxınlaşmağına özü sə’y edirdi. Bundan əlavə Əşrəf bir müsəlman uşağı olduğunu mülahizə edib, fikir edirdi ki, divan vasitəsilə Əşrəfin ata-anası və qohum-əqrəbası tapılacaqdır. Mustafa Əşrəfi qonaq çağırıb, onu öz ata-anası ilə tanış etmişdi. Əşrəf onların hər ikisinə çox xoş gəlmişdi. Mustafanın anası Ayişə, hər onu görəndə bağrına basıb əzizləyirdi, öpürdü və onun halına yanırdı. Əşrəfin də Ayişə çox xoşuna gəlirdi. Hər onu görəndə qucağına atılıb, onu öpərdi, çünki onun bir suyu anasına oxşayırdı. Əşrəfin vasitəsilə Barsovalar da onlar ilə tanış olub, gedib gəlirlərdi. Bu iki külfət bir-birini sevib dost oldular. Sofiya Aleksandrovna Qazanın abi-havasını götürməyib təzədən azarladı və bir aya qədər naxoş olub, may ayının axırında vəfat etdi. Onun ölümü vəfalı ərini çox qəmkin etmişdi. O idi ki, yay tə’tili başlanan kimi qəmini dağıtmaq üçün Avropa səyahəti fikrinə düşdü. Əşrəfi özü ilə səyahətə aparmağı məsləhət bilməyib, onu müvəqqəti Bürhanəddinkildə qoydu; onlar isə, Əşrəfi çox şadlıq ilə qəbul etdilər. Yay tə’tili qurtardı. Nikolay İvanoviç gəlib çıxmadı. Bürhanəddin bu barədə edadi məktəbindən xəbər bilmək üçün nazirin yanına getdi. O da Nikolay İvanoviçin Paris şəhərində vəfat etdiyini xəbər verdi. Bu xəbər hamı külfəti qəmkin etdi. Əşrəf Bürhanəddinkildə qalıb, Mustafa ilə bərabər yaşamağa başladı. * * * == Xatirələr == Uşaqlıq həyatımdan xatirələr Atam Rzaqulu deyərmiş ki, mənim üç oğlum, bir qızım olacaqdır. Onlara bu adları qoyacağam: Qəhrəman, Rüstəm, Süleyman, Mahtaban. Atamın bu arzusu əmələ gəlir. Böyük oğlu Qəhrəman öz sağlığında, hələ uşaq ikən vəfat edir. Mənim təvəllüdümdən iki ay sonra özü də vəfat edir. Üç körpə uşağın pərvəriş, tə’lim və tərbiyəsi anam Dürnisənin öhdəsinə düşür. Dayım Səfərəli Vəlibəyov (Zaqafqaziya seminariyasının müəllimi) bacısının bu ağır vəzifəsini bir qədər yüngülləşdirmək məqsədilə böyük qardaşım Rüstəmi altı yaşında uşaq ikən, yaşadığı Qori şəhərinə aparır. Orada öz yanında hazırladıb Tiflis şəhərində kimnaziyaya qoyur. Mən də bacım Mahtabanla anamın himayəsində, Seyidli kəndində yaşamağa başladıq. Seyidli kəndi indiki Ağdam şəhərinin bir hissəsidir. Uşaqlıq həyatımın böyük hissəsi bu kənddə keçmişdir. Kənd məişəti Seyidli və onu əhatə edən kəndlilərin bağ-bağatı o dərəcədə boldur ki, göz ətrafda ot və ağacdan savayı bir şey görmür. Haraya baxırsan bağ, bağ və yenə də bağ. Hətta göyün üzü ağacların arasında parça-parça görünür. Dar doqqazlarından başqa açıqlıq yer yoxdur. Buranın üzüm bağları Kürcüstan bağları kimi gələsən deyildir. Tənəkləri hər növ hündür ağaclara dırmaşdırılmışlar. Payız fəsli üzüm salxımları budaqlardan sallanaraq ağacları yolka kimi bəzəyirlər. Mən gözlərimi açdıqca özümü belə zənkin təbiət içində gördüm. O məni mərhəmətli qucağında yaşadarkən, həyatın ağır zəhərli hallarını, yetimlik, yoxsulluq məşəqqətini unutdururdu. Biz uşaqların bütün günləri bağlarda keçirdi. Ta aclıq bizə qalib gəlməyincə evlərimizə qayıtmazdıq, yenə də bağa qaçardıq. Çürbəçür meyvələr orada; çiçəklər, göy otlar orada; rənkin pərvanələr, oxuyan quşlar orada. Bizi bağlara cəlb edən şeylər bunlar idi. İlin hər fəslində biz uşaqlar üçün bağda məşğuliyyət var idi. Bahar vaxtı ağaclar hər növ rənkin çiçəklər açaraq, bağları gülüstana döndərirdi. Bu zaman quşlar yuva tikməyə məşğul olduqda, biz də onlarla bəhs edərək evçik tikib çiçəklərlə bəzərdik. Bu mövsümdə yetişməyə başlayan meyvələrə gəldikdə, biz onların dəyməyini gözləməzdik. Alça çiçəyini tökub bir balaca böyüyən kimi göy olmağına baxmayaraq, duz ilə yeyərdik. Sonra tut ilə kilas dəyməyə başlardı. Yay fəslində ərik, kavalı, böyürtkən dəyərdi. Payız gəldikdə, böyüklərlə bərabər, üzüm, heyva, nar, əzkil, zoğal, alma, armud, qoz və qeyri meyvələr yığmağa məşğul olardıq. Hətta qışda da özümüz üçün iş tapardıq. Qar hər yeri bürüyən zaman biz bağın xiyabanlarında qardan top qayırar, onları yumalamağa başlardıq. Top getdikcə irilənərək axırda boyumuzdan hündür olardı, daha yumalamağa küçümüz çatmazdı. Ya da qardan adam, heyvan heykəli qayırardıq. Lakin bu oyunun axırı ağlamaq olardı. Çünki üşümüş əllərimizi oda verdikdə sızıldamağa başlardı. Uşaq bir qədər özünü anladıqda hər şeyin sirrini bilmək istəyir. O zaman ananın tə’lim və tərbiyə rolu artır. Çünki birinci növbədə uşaq sualı ona verir. Doğrudur, uşağın hər sualına cavab vermək müşküldür. Lakin mümkün olan dərəcədə cavab verib, onu sakit etmək lazımdır. Mən də anama çox sual verərdim. Bir dəfə anam ilə bağımızda idim. Çırçırama arasız çırıldayırdı. – Ana, o çırçırama nə deyir? – deyə sual etdim. – Oğlum, o çırçırama deyir ki: Qarışqaçıq – quruşqaçıq. Mənə dedi, qarışqaçıq. Dedi, dedi, dedi, dedi. Mən anamın bu cavabına xeyli güldüm. Sonra o sözləri əzbərlədim. Çırçırama oxuyanda mən də ona qoşulub deyərdim: – Qarışqaçıq – quruşqaçıq. Mənə dedi, qarışqaçıq. Dedi, dedi, dedi, dedi. Səslərin ahənki çırçıramanın oxumasına elə bənzəyirdi ki, sanki doğrudan da çırçırama o sözləri deyirdi. Yenə bir gün anam həyətdə oturub köynək tikirdi. Mən də yanında oturmuşdum. Sərçələr «çik-çik» edərək həyətə səs salmışdılar. Tut ağacının başında oturmuş sərçə birdən: «Çırrıt!» edərək səs saldı. Sərçələr o dəqiqə səslərini kəsib özlərini çəpərin içinə soxdular. Mən buna təəccüb edib soruşdum: – Ana, o sərçə nə dedi? Quşlar niyə gizləndilər? – Oğlum, o sərçə dedi ki, qaçın, tez gizlənin, budur qırğı gəlir! Doğrudan da bir azdan sonra qırğı göründü. Çil xoruz qışqırıq saldı. Qırğı dayanmayıb keçdi. Mən heyrətdə idim. Təəccüblə soruşdum: – Ana, bu quş dilini sən haradan bilirsən? Mən də öyrənə bilərəmmi? Anam gülərək dedi: – Niyə bilmirsən! Quşlara fikir versən, öyrənə bilərsən. Tağı əmoğlun ovçudur. O, quşlar, heyvanlar haqqında çox şey bilir. Ondan soruş desin. Tağı əmi Əmim Mirzə Məmmədin üç oğlu var idi: Tağı, Aslan, Mehdi. Tağı böyük, Mehdi kiçik qardaş idi. Sonunçu İranda tibb təhsil edərdi. O, İrana gedən zaman mən çox kiçik olduğuma görə yadıma gəlmir. Qardaşlardan yalnız Tağı evli idi. Onun məndən iki yaş kiçik Məmmədağa adlı bir oğlu var idi. Bu, mənim oyun yoldaşım idi. Tağı əmi sair əmizadələrimə nisbətən məndə böyük tə’sir buraxmışdı. Səxavətli, rəhmdil, həlim təbiətli bu şəxs öz xasiyyəti cəhətincə hamının hörmətini qazanmışdı. Atam kimi onun da ova artıq həvəsi var idi. Qızılquş, qırğı, tula saxlayıb, ölənə kimi ondan əl götürmədi. Ata məhəbbətini görmədimsə də, atalıq məhəbbətini bu sevkili əmizadəmdə gördüm. Tağı əmi quşçular arasında məşhur idi. O, bəslədiyi quşun önündən bir qırğovul qaçıb canını qurtara bilməzdi. Ov tulaları da çox tə’limli olardılar. Mən əvvəllərdə quşların adlarını, növlərini, yaşayışlarını, xasiyyətlərini bilməzdim. Çalağan ilə quzğuna fərq qoymazdım. Onları mənə öyrədən Tağı əmi oldu. Göyün üzündə bir qara nöqtə görünən alıcı quşu mənə göstərərək deyərdi: – Bax, o göy üzündə süzən quş qaraquşdur. Ova çıxıbdır. – Tağı əmi, o yuxarıda quş yoxdur. O, kimi ov edəcəkdir? – deyə soruşduqda: – Onun ovu yerdədir. Alıcı quşların gözləri çox iti olar. Onlar yerdə sıçan kimi xırda bir heyvanın hərəkət etməyini görərlər. İndi o qaraquş da yerdə dovşanın qaçdığını, ya kəklijin uçmağını gördükdə, ildırım kimi şığıyıb caynağına alacaqdır. Sonra bir uca dağın başında oturub yeyəcəkdir, – deyə Tağı əmi mənə cavab verərdi. Mən qaraquş, quzğun, çalağan, qızılquş, qırğı, yapalaq, bayquş, sar kimi ət yeyən vəhşi quşları, alacəhrə, şeyda bülbül, sarıköynək, baltadimdik kimi oxuyan bağ quşlarını, ya da turac, qırğovul, kəklik, çil, bildirçin kimi ov quşlarını məktəbdə şəkildən yox, hələ uşaq ikən təbiətin özündə, Tağı əminin vasitəsilə gördüm, öyrəndim. Onun mürəbbilik vəzifəsi bir bunlarla bitmirdi. Mühitimdə gördüyüm şeylərin adlarını, onlarda əmələ gələn dəyişiklikləri yenə də ondan öyrəndim. Mən əvvəllər qurdlar ilə kəpənəklərin əlaqədar olduqlarını bilməzdim. Bir dəfə bağda ala-bəzək bir qurdu yarpağa büküb gətirdim. – Tağı əmi, bax gör nə qəşənk qurddur? – deyə ona göstərdim. – Doğrudur, gözəldir. Lakin bu qurd kəpənək olanda daha da gözəl olacaqdır, – deyə Tağı əmi əlavə etdi. Mən təəccüb edərək soruşdum: – Bundan necə kəpənək olacaqdır? Onun qanadları var, bunun yoxdur. Tağı əmi cavab verdi: – Bu qurd yarpaq yeyə-yeyə böyüyəcəkdir. Sonra hörümçək kimi tor hörüb içində qalacaqdır. Bir müddətdən sonra onun gözləri, ayaqları yox olub topal olacaqdır. Sonra topala qanadlar, göz gələcəkdir. Yazın isti günlərinin birində baramasını deşib çıxacaqdır. Bağda uçub çiçəklərə qonduqda, sən də papağını əlinə alaraq onu tutmaq fikrinə düşəcəksən. Mən o vaxta kimi ipək qurdunun saxlanılmasını görməmişdim. Sonralar özümüz qurd saxladıqda Tağı əminin nağıl etdiyini öz gözümlə gördüm. O zaman məndə iki arzu vardı. Biri at minib seyr etmək, digəri Tağı əmi kimi quş ovuna getmək. Bunların birincisinə Tağı əmi razı olaraq, ikincisi üçün: – Hələ ova gedən vaxtın deyil, gələn il səni qırğı ilə bildirçin ovuna aparacağam. Qızılquş ovuna atla gedərlər. Yaxşı at minmək öyrənsən, ona da apararam, – deyə məni sevindirdi. Tağı əmi dediyinə əməl edən şəxs idi. O gündən atları suvarmağa göndərəndə, mənə də boz madyana minməyə izin verdi. Anam təşvişə düşərək: – Ay Tağı, at uşağı yıxar, – dedikdə: – Qorxma, heç zad olmaz. Bizlər at üstündə böyümüşük, – deyə onu sakit etdi. Mən get-gedə kənd uşaqları arasında birinci at minən oldum. Bir hadisə anamı qorxuya saldı. O məni bir müddət at minməyə qoymadı. Belə ki, bir dəfə Həsən adlı yoldaşımla Ağdam bazarına gedirdim. – Gəl çapışaq, – deyə yoldaşım təklif etdi. Onun altında üçyaşar ürkə idi, mənimkində Tağı əminin boz madyanı. – Kəhər at altımda olsaydı, gəl çapışaq deməzdin, – deyə Həsəni utandırdım. – Eybi yoxdur, sənə bir qədər ara versəm, razı olarsanmı? – Olaram, – deyə cavab verdim. Bazarla, çapışdığımız yerin məsafəsi iki kilometrə kimi var idi. Yol enli və hamar idi. Qorxulu yol üç dönkə idi. Mən irəlidən, Həsən arxadan atların başını buraxdıq. İki dönkəni salamat keçdik. Üçüncü dönkəyə xeyli qalmış Həsən gəlib məni keçdi. Bunu gördükdə mən atın başını yığdım. Lakin Həsən ürkəni saxlaya bilməzdi. Bazara dönən dönkəni keçdikdə ürkə Həsəni üstündən üç metrə qədər atdı. Bunu gördükdə adamlar yüyürüşdülər. Mən də gəlib çatdım. Həsənin qıçı iki yerdən sınmışdı. Onu xalça üstə qoyub evlərinə apardılar. Seyidlinin məşhur sınıqçısı Məşədi Yusif onu bir ayın ərzində sağaldıb ayaq üstə qoydu. Həsən irəliki kimi yenə bizimlə oyun yoldaşı oldu. Onda axsamaqdan əlamət belə qalmamışdı. Bu məşhur sınıqçını uşaqlar üçün yazdığım «Nurəddin» adlı hekayədə yad etmişəm. Quş tutma Tağı əminin göstərişi ilə mən və Məmmədağa qaratoyuq, alaçəhrə, sərçə kimi quşları tutmağı öyrənmişdik. Qaratoyuq tutmaq üçün at qılından cələ hörüb, bağda, ağaclar altında çox gözəl olan yerdə qururduq. Özümüz də uzaqda, ağac altında gizlənib, pusquda dururduq. Qaratoyuq bağın xəzəllərini toyuq kimi eşələyə-eşələyə gəlib axırda cələ qurduğumuz yerə çıxırdı. Eşələndiyi vaxt ayağı cələnin qıldan qayrılmış gözünə düşürdü. Qaratoyuq ayağını çəkdikdə qıl halqa daralıb onu bənd edirdi. O zaman quş ayağını azad etmək üçün dartınırdı və çapalayırdı. Bunu gördükdə biz qaratoyuğun üstünü alırdıq. Sevinə-sevinə aparıb qəfəsə salırdıq. Qaratoyuq əsarətə tez öyrənişir, sonra oxumağa başlayır. Hətta onu tar ilə oxumağa öyrədirlər. Sərçə tutmaq üçün heç cələ də lazım gəlmirdi. Həyətin bir küncündə xəlbirin altına və yanlarına dən tökərdik. Xəlbirin bir yanını qaldırıb altına karandaş kimi hamar çubuqdan dirək verərdik. Çubuğun alt ucuna uzun sap bağlayıb pusquda durardıq. Sapın ucu əlimizdə olardı. Sərçələr dənləyə-dənləyə gəlib xəlbirin altına girdikdə birdən sapı çəkərdik. Sərçələr nə qədər cəld qaçsalar da, yenə bir-ikisi xəlbirin altında qalardı. Bunların maraqlısı çərtmə ilə alaçəhrə tutmaq idi. Bütöv qozu iki parça edərdik. Parçanın birinin tam ortasından deşərdik. Bu deşiyə çöp taxardıq. Onun ucuna da birçə dənə at qılından kəmənd kimi halqa qayırıb bağlayardıq. Çöpün ucunu qoz ləpəsindən yuxarı çıxartmırdıq. Çərtməni bağda ya yerə sancardıq, ya da ağacda budağa bağlardıq. Alaçəhrə qoza çox aşiqdir. Çərtməni görə-görə yenə də özünü onun üstə atır. Lakin qoz ləpəsini dimdiklərkən, həmişə ayaqlarını halqanın içinə düşməkdən gözləyir. Nə qədər cəldlik etsə də axırda dadlı qoz ləpəsi onun əsir düşməsinə bais olardı. Ayağı tora düşüb asıla qaldıqda, qışqırıq salardı. Məmmədağanın alaçəhrəsi Çox köçəri quş var ki, qış mövsümü Qarabağda qalıb, isti yerlərə köçməyir. O cümlədən biri də bağ quşu alaçəhrədir. Nağıl etdiyim il qış bollu qar və çovğun ilə gəldi. Hər növ havaya öyrənmiş sərçələr belə qışa davam gətirə bilirdilər. Onlar gündüzlər özlərini həyətə, tövləyə, pejinliyə, evlərin dəhlizlərinə soxaraq yem tapırdılar. Gecələr də samanlığa, dəyələrə, daxmaların, külaş damların deşiklərinə girərək özlərini soyuqdan müdafiə edirdilər. Lakin bağlarda yaşayan şux, sevimli alaçəhrəçiklər belə havada həm acından, həm də soyuqdan artıq əziyyət çəkirdilər. Bunların bütün pənah yerləri bağların qaratikan çəpərləri idi ki, orada az-çox yem tapa bilirdilər. Gecələr də orada yatırdılar. Həmin qış, yoldaşım Məmmədağanı çiçək azarı tutdu. Bu xəstəliyə düşəni soyuqdan saxlamaq lazımdır. Məmmədağa Tağı əminin tək övladı idi. Ona görə onun xatiri əziz idi. Məmmədağanın çox gözəl xasiyyəti var idi. Mən onu hər vaxt müdafiə edərək qoymazdım ki, uşaqlar ona əziyyət versinlər. Əmizadələrimin köhnədən qalma bir qara damı var idi. Orada heç kəs olmurdu. Məhsul saxlamaq üçün anbar idi. Qara damlar qışda çox isti olarlar. Necə də olmasın! Dərin quyu kimi yerin içinə girən damlara ortadan bir baca qoyub üstünə bir metroya qədər qalın torpaq tökürdülər. Bu ağırlığa davam gətirməsi üçün dama çox böyük tirlərdən dirək vururlar. İçəriyə girmək üçün torpaq pillələr qazırlar. Onun üstünü örtürlər. Buna dəhliz deyirlər. Babalarımızın bu köhnə «imarət»inə nədən «qara» adı verildiyini bilirsinizmi? İki şeydən: biri üstünə tökülən qara torpaqdan, o biri tüstüdən, içərisi hislənib qurum tutaraq, qaralmağından. Tağı əmi Məmmədağanı soyuqdan saxlamaq üçün arvadı Bacıxanımla dama yığışdı. Ocağa böyük kötüklər qoyub yandırırdılar. Gecə-gündüz damda ocaq sönməzdi. Bacadan içəri girdikdə sanki bir hamama girirdin. Mənim günlərimin çoxu burada keçirdi. Tağı əmi ovdan çürbəçür hadisələr söyləyirdi. Məmmədağanı sevindirmək üçün bir dəfə çərtmə qurub bir alaçəhrə tutdum. Məmmədağa buna çox şad oldu. Qəfəs olmadığı üçün alaçəhrəni bir gün aşsüzən altında saxladıq: zavallı quşçuğaz o qədər aclıq çəkmişmiş ki, azadlığı üçün əsla çalışmayıb, ancaq qarnını doydururdu. O biri gün ayağına uzun sap bağlayıb damın içinə buraxdıq. Quşçuğaz yenə də qaçmaq fikrində deyildi. Damın içində, dəndən tutmuş çörək, qənd qırıntılarına kimi nə düşürdü dimdikləyib yeyərdi. Məmmədağaya elə öyrənmişdi ki, ona süd doğraması, südlü aş, firni və qeyri xörək verdikdə alaçəhrə də boşqabın qırağına qonub onunla bərabər yeyərdi. Bir azdan sonra sapı da ayağından açdıq. Buna çox şad idi. Çünki damda sap ilə rahat gəzə bilmirdi. Həmişə dimdiyi ilə sapı ayağından çıxartmaq istəyirdi. Bu gündən sərbəst olaraq, damın içində çik-çik edə-edə kah uçurdu, kah yorğan-döşək yükünün üstə oturub mürküləyirdi. Lakin damdan bayıra çıxmırdı. Bir səhər damda oturmuşduq. Birinci gün idi ki, hava açılıb gün çıxmışdı. Günəşin şəfəqi damın bacasından içəriyə düşmüşdü. Alaçəhrə çik-çik edərək damda uçurdu. Birdən bacadan çıxıb getdi. – Ah, quşum qaçdı! – deyə Məmmədağa qışqırdı. – Qorxma yenə gələcəkdir. Belə isti yeri, yemək-içməyi buraxıb getməz, – deyə Tağı əmi onu sakit etdi. Doğrudan da bir azdan sonra yenə də çik-çik edərək bacadan içəri uçdu. Bu sevimli quşçuğaz tamam qış damda yaşayıb, baharda bağa uçdu. Lakin köhnə məkanını və dostlarını unutmayıb kahdan-bir ziyarət edirdi. İlanlarla mübarizə Yazın isti günlərindən başlamış payızın əvvəlinə kimi, bağlarda gəzdikdə, dar doqqazlarla getdikdə, qolluqda, qulançarlıqda biz uşaqlar özümüzü zəhərli ilanlardan gözləməliydik. Açıqlıq yerdə bu asan idi. Lakin bağda, qalın otlar içində qıvrılıb yatmış ilanı hardan görüb, özümüzü bu müzür heyvandan mühafizə edəydik? Dostumuz koramal otların arası ilə hərəkət etdikdə mə’lum olurdu. Amma zəhərli ilanlar mə’lum olmurdu. Bir yay olmayırdı ki, ilan uşaq vurmamış olsun. Onlar da bizdən paylarını yaxşıca alardılar. İsti günlərdə çəpərlərin döşü ilanlarla dolu olardı. Onlar yuvalarından çıxıb özlərini günə verərdilər. Biz də dəstə bağlayıb onlarla müharibə edərdik. Hər birimizin əlində uzun çomaq olardı. Kimin gözünə qıvrılıb yatmış, ya hərəkət edən ilan sataşsaydı, tez çomağı ilə vurub öldürərdi. Hər kəs çox öldürsəydi, o, birinciliyi qazanardı. Bilmirəm haradan çıxmışsa, kuya kərtənkələlər ilanlara ağu verirlər, ona görə bunları da düşmənlər sırasına qoyub qırardıq. Bu barədə Tağı əmidən soruşduqda o, belə cavab verdi: – Yalan sözdür; kərtənkələlərin zəhəri yoxdur. Özləri də zəhərli həşəratı yeyib tələf etməklə bizə böyük mənfəət yetirirlər. O ki qaldı ilana, onun iki zəhərli dişi var. Zəhər dişinin dibində nazik pərdəli iki tuluğun içindədir. İlan çaldıqda pərdələr yırtılıb zəhər yaralının qanına qarışır, onu zəhərləyib öldürür. Tağı əminin bu verdiyi mə’lumatdan sonra biz kərtənkələ qırmağı tərk etdik. Tağı əminin tərlanı Tağı əminin iki növ ov quşu olardı. Biri qızılquş, o biri qırğı. Qırğı ilə Tağı əmi bildirçin tutardı. Qızılquş ilə qırğovul, kəklik, turac ovuna gedərdi. Son zamanlar Tağı əmi bir yerə getdikdə quşları mənə tapşırırdı. Quşlara nə qədər və nə cür ət verməyi Tağı əmi mənə öyrətmişdi. – Bax, ət yağlı olmasın, – deyə Tağı əmi dübarə tapşırardı. Mən Tağı əminin hər hərəkətini götürmüşdüm. Onun kimi bəhləni geyirdim. Quşun bağını qıfıldan açardım. Əti əlimə alaraq, bir-iki addımdan quşu muşqururdum. Aç quş tez özünü ətin üstünə atırdı. Lakin Tağı əmi kimi quşu ağaca buraxıb çağırmağa cür’ət edə bilmirdim. Qorxurdum ki, dövr edib havaya qalxsın, tuta bilməyim. Nağıl etdiyim il, Tağı əmi dağdan gəldikdə, özü ilə bir qızılquş da gətirdi. Bu tərlan idi. Tağı əmi onu yuvadan düşürmüşdü. Ona lazım olan tərbiyəni verərək ova hazırlayırdı. Bir müddət aç saxlayıb yem vaxtı həyətdə ağaca buraxırdı. Sonra əlinə cücə götürərək həyətin o biri başından çağırırdı. Tərlan cücəni gördükdə uçub əlinə qonurdu. Cücənin tüklərini yolmağa başlayırdı. Ətini diddikdə Tağı əmi cücəni quşun əlindən alıb onu yenə ağaca buraxırdı. Dübarə çağırırdı. Quş uçub gəlirdi. Bir-iki dəfə belə etdikdən sonra yedirirdi. Sabahısı cücə əvəzinə ət götürürdü. Bə’zi vaxt qırmızı dəsmalı bükərək ətə oxşadırdı. Tərlan ona da gəlirdi. Bu tərlanın caynaqları qeyri quşlara görə çox iti idi. Bəhlədən keçib elə batırdı. İki bəhləni bir-birinin üstündən geyməyincə onu elə götürmək mümkün deyildi. Bir dəfə Tağı əmi bazara getmişdi. Tərlan həyətdə, öz müəyyən yerində qıfıl üstündə bağlı idi. Mən və Məmmədağa bağda idik. Birdən həyətdə qışqırıq qopdu. Biz qaçaraq gəldik. Onda gördük ki, tərlan, Məmmədağanın bir yaşında bibisi oğlu Əyyubu basmarlayıb cücə kimi altına alıbdır. Arvadlar da quşu tutub çəkirlər ki, uşağı buraxsın. – Nə qayırırsınız? – deyə qışqırdım. – Quşu çəkməyin, yoxsa uşağın ətini qopardar. – Cəld arvadları kənar edib tərlanın ayaqlarını sıxmağa başladım. Quşun caynaqları açılıb uşağı buraxdı. Arvadlar bu ittifaqdan elə həyəcana gəlmişdilər ki, quşu boğub öldürmək istəyirdilər. Mən mane oldum. Yaxşı ki, bu halda Tağı əmi özü gəlib çıxdı. Arvadları sakit edərək dedi: – Yaxşı, mən quşumu bu gündən damda saxlayacağam. Siz də uşaqlarınızdan muğayat olub, başına buraxmayın. Tərlanın Əyyuba hücum etməsinə onun qırmızı köynəyi səbəb olmuşdu. Tərlan qırmızı şeyə həris idi. Harada görsəydi üstünə atlanardı. Tağı əminin bu tərlanı axırda məşhur bir quş oldu. Axtar və Şənkül Axtar və Şənkül Tağı əminin ov tulaları idi. Axtar erkək, Şənkül gançıq idi. Axtar qısaboylu, ködəktüklü, bozrəngli, körkəmsiz tula idi. Şənkül isə çox yaraşıqlı bir it idi. Boyu orta boydan hündür idi. Ködək məxmər kimi hamar, dümağ rəngli, üstü qara xallı və zolaqlı tükü var idi. Beli, ayaqları, burnu incə idi. Qaşlarının üstündə iki gözə bənzəyən xalı vardı. Bu tulaların zahirləri başqa olduğu kimi, xasiyyətləri də başqa idi. Axtar qaşqabaqlı, tənbəl, istirahət sevən tula idi. Şənkül diribaş, şən, mehriban, sevimli bir heyvan idi. – İt də gülərmi? – deyə şübhə edən şəxs Şənkülün güler halətini gördükdə – bəli, güler, – deyə təsdiq edirdi. Budur, tənbəl Axtar həyətdə uzanıb özünü günəşə verir. Şənkül isə oynamaq istəyir. Nə etsin? Kimlə oynasın? Bozdar köpəklərmi? O qocalmış, gözlərinə pərdə gəlmiş heyvərə bir köpəkdir. Onunla oynamağı Şənkül sevmir. Bir dəfə onunla oynadıqda Bozdar nədənsə acıqlanıb onu boğmuşdu. Ondan bəri Bozdar ilə yaxınlıq etmirdi. Tənbəl də olsa, yenə öz yoldaşı Axtar, Şənkül qısıla-qısıla gedib, Axtarın ayağından çəkməyə başladı. Axtar başını qaldırıb, dişlərini ağardaraq mırıldadı. Şənkül kənara çəkildi. Axtar yenə uzandı. Bir azdan sonra Şənkül gəlib Axtarın qulağından yapışaraq çəkməyə başladı. Acıqlı Axtar qalxaraq onun üstə hücum etdi. Şənkül qoyub qaçdı. Axtar yenə uzanıb yatmağa məşğul oldu. İndi Şənkül onu başqa yol ilə tənkə gətirməyə başladı. Axtarın üstündən o tərəf-bu tərəfə tullanaraq onu narahat etdi. Axtar bilirdi ki, oynamayınca Şənkül ondan əl çəkməyəcəkdir. O idi ki, bir dəfə üstündən tullandığda cəld qalxıb onu basmarladı. Sonra buraxıb özü qaçdı. Şənkül axır mərəmına çatdı. Axtar şövgə gəlib onunla oynamağa başladı. Şənkül ilə Axtarın əsil bayramı Tağı əmi Qəhər atı minib, qızılquşu əlinə götürərək ova gedəndə idi. Tulaları çağırmağa ehtiyac yox idi, çünki qızılquşun qumro səsi onları xəbərdar etmişdi. İndi Axtarı tanımaq olmurdu. Tənbəllik necə olmuşdu? Hərəkətsizlik harada qaldı? Şənkülə gəldikdə o, şadlıqdan özündən çıxardı. Gah sirk itləri kimi Axtarın üstündən tullanardı, gah qoca Bozdarın qurruğundan dartardı, gah da darvazanı cırmaqlayıb qaçmaq istəyirdi. Bunların xasiyyətləri ovda büruzə verərdi. Axtar ovun izini aradıqda aram və diqqətlə hərəkət edərdi. Şənkül isə səbirsizliklə gah irəli qaçardı, gah yana üz tutub gedərdi. O zaman Tağı əmi: – Şənkül qaldı! – deyə onu çağırardı. O da sahibinə tabe olaraq o saat geri qayıdardı, ovun izini yenidən aramağa başlardı. Ovu tapdıqda Axtar da, Şənkül də öz tə’limləri üzrə sağ əllərini qaldıraraq Tağı əmiyə baxırdılar. Tağı əmi: – Bas! – dedikdə atlanıb quşu qaldırardılar. Lakin burada da Şənkül bə’zi vaxt, ələlxüsus Tağı əmi keçikdikdə əsəbiləşərək ovu izinsiz qaldırardı. Çərik səfəri Yazın axırı idi. Biçin başlanmışdı. Tağı əminin ailəsi Çəriyə köçmüşdü. Çərik, Seyidli kəndinin əkin və otlaq yerləri idi. Orada bizim dəyirman və əkin yerlərimiz var idi. Tağı əmi məni bikef gördükdə: – Qəm etmə. Biçin qurtarıb xırman başlandığda, gəlib səni də aparacağam. Orada Məmmədağa ilə vələ minərsiniz. Sonra tez-tez bildirçin ovuna gedəcəyik, – deyə mənim könlümü aldı. Aradan on gün keçmiş Tağı əmi öküz arabası ilə gəlib çıxdı. – Hazır ol, sabah səni də Çəriyə aparacağam. Məmmədağanın balıq qarmağı burada qalmışdır. Onunkunu da, özününkünü də götür, orada balıq tutarsınız, – deyə Tağı əmi tapşırdı. Hazır tilov olmadığı üçün Tağı əmi iynəni əyib bizə qarmaq qayırmışdı. Səhər erkən araba qoşuldu. Tağı əmi bəhləni mənə verərək dedi: – Al bəhləni gey, qırğını sən aparacaqsan, arabanı mən sürəcəyəm. Mən buna çox şad idim. Şənkül və Axtar məndən də artıq şad idilər. Anam məni ötürdükdə: – Bax, oğlum, günəşdə gəzmə, çayda çimmə, yoxsa qızdırarsan, – deyə tapşırdı. Lakin özü də bilirdi ki, bunlara əməl olunmayacaqdır. Yola düşdük. Şənkül ilə Axtar arabanın ağır ayağı ilə gedə bilməyib gah irəli qaçırdılar, gah da qayıdıb qarşımıza gəlirdilər. Ağdamdan Çəriyə 9–10 kilometr yol idi. Çərinin tarlalarına çatdığda Axtar ilə Şənkül ovlamağa başladılar. Tağı əminin gözləri tulalarda idi. – Axtar ovun izinə düşmüşdü. Qırğını mənə ver, – deyə Tağı əmi arabadan düşdü. Mən qırğını ona verdim. Tağı əmi qırğının qayışını açdı. Bu halda Axtar sağ ayağını qaldıraraq marığa durdu. Tağı əmi qırğını ovçuna aldı. Axtara yaxınlaşaraq: – Axtar, bas – deyə əmr etdi. Tula o saat özünü bildirçinin üstünə atdı. Bildirçin pırıltı ilə qalxdı. Tağı əmi qırğını kəmşədi. Bildirçin əlli addım qaçmamışdı ki, qırğı onu havada çaynağına alıb yerə endi. Mənzilə gəlib çatınca Tağı əmi altı bildirçin tutdu. – Nahara sizə bildirçin çığırtması verəcəyəm. Məmmədağanın qızıl inəyi də yeniçə doğmuşdur. Ləzzətli bulaması var, – deyə Tağı əmi tə’rif etdi. Mənim gəlməyimə Məmmədağa çox şad idi. Biçarə nə etsin? Böyüklər işə məşğul, oynamağa uşaq yox. Balıq yerinə ilan Bir gün Məmmədağa ilə dəyirmanın aşağısında çinarların kölgəsində oturub, qarmaq ilə balıq tuturduq. Bir saatdan artıq ovlamağın nəticəsində adama barmaq irilyində iki balıq tutmuşduq. – Eh! İndiyə kimi əlimizlə kölmələrdən bundan çox tuta bilərdik, – deyə Məmmədağa şikayətləndi. – Doğru deyirsən, dur gedək axtarağ, – deyə mən də onun fikrinə şərik oldum. Dəyirmanı yatırdığda, suyu dəhnədən arxa buraxardılar. Su axarkən yeri oyub çuxurlar, oyuqlar əmələ gətirərdi. Dəyirman işlədikdə arxın suyu kəsilərdi. Su ancaq oyuqlarda, çuxurlarda kölmə tutardı. Məmmədağa ilə bu kölmələrdə balıq axtarırdıq. Yenə də ayaqlarımızı soyunub, qollarımızı çırmalayaraq balıq axtarmağa başladıq. Bir az vaxtda 7–8 balıq tutduq. Arx aşağı gedərkən bir böyük kölməyə rast gəldik. Paltarımızı soyunmağa məcbur olduq. Su kölmədə köbəyimizə kimi çıxırdı. Bir az suyu araşdırmışdıq ki, Məmmədağa səsləndi: – Bax, balıq əlimə dəydi! – Hanı, hanı? – deyə mən də onun yanında axtarmağa başladım. Bir azdan sonra mənim də əlimə bir uzun şey dəydi. – Nə uzun balıqdır... Söz ağzımızda yarımçıq qaldı. Qara zolaqlı, uçları diş-diş bir ilan suyun üzünə çıxdı. – İlan! – deyə qışqırdım. Biz cəld sudan çıxdığda ilan da üstümüzə hücum edərək quruya çıxdı. Lakin kölmənin ətrafı yamac olduğundan sürüşüb, yenə suya düşdü. Bizim qışqırığımıza xırmandan Tağı əmi ilə bərabər adamlar töküldülər. İlan sudan bir barmaq yuxarıda dəşik tapıb başını oraya soxmuşdu. – Adamlar kürək ilə onu öldürüb sudan çıxartdılar. Tağı əmi ilana baxaraq dedi: – Yaxşı salamat qurtarmısınız. Bu ilan kürzədir. Çox zəhərli ilandır. Görünür yuxarıdan sürüşüb suya düşmüşdür, sonra çıxa bilməmişdir. Mən Seyidlinin çəpərlərində belə ilan çox görmüşdüm və uşaqlar ilə də öldürmüşdüm. Lakin kürzə olduğunu bilmirdim. Bu hadisəni uzun müddət unuda bilmədim. Buna səbəb Krılovun «Uşaq və ilan» təmsili idi ki, uşaqlığımda əzbərlətmişdilər. İndi də onu yadımda saxlamışam. İstər ikən balıq tuta, ilan tutub bir uşaq, Parçalanıb qorxudan o vaxtında dil-dodaq. İlan baxıb uşağa agil ol, deyib, əkər Artsa belə cür’ətin, çox zərər sənə dəyər. Hifz elədi bu səfər allah səni, şükr qıl, Bundan sonra zarafat etdiyini tanı, bil. Talesiz quşçuğaz Taxıl biçilib döyülmüşdü. Qalmışdı dəyirman işi. Tağı əmi asudə idi. Günlərinin çoxunu ovda keçirirdi. Yaxında ov etdikdə məni də özü ilə aparırdı. Bir gün Məmmədağa anası ilə Seyidliyə getmişdilər. Onlar bir də axşam qayıdacaqdılar. Tağı əmi dedi: – Dur, biz də onlar gəlincə bildirçin ovuna gedək. Mən bu təklifdən artıq şad oldum, çünki axşama kimi yoldaşsız nə edəcəyimi özüm də bilmirdim. Tağı əmi ov torbasını boynundan asaraq dedi: – Vəzifələrimizi ayıraq. Axtar ilə Şənkül bildirçini izləyib qaldıracaqlar, mən də qırğını vaxtında vuracağam. O da ovu tutacaqdır. Sən də onları bu torbaya dolduraçaqsan. Mən Tağı əminin sözünə gülüb dedim: – Mənim işim hamısından asandır. Ov üçün uzaq getmək lazım deyil. Biçilmiş tarlaların küləşliyindən bildirçinlərin – «bit-billit» səsləri gəlirdi. Tağı əmi zəmilərə çatdığda: – Axtar, tet! Şənkül, tet! Ha burda, ha burda, Şənkül qaldı! – deyə tulaları ovlatmağa başladı. Bu gün Şənkül Axtara üstün gəlmişdi. Birinci ovu qaldıran o oldu. Tağı əmi bildirçinin başını kəsib mənə verdikdə Axtarın ayağı altından bir bildirçin də qalxdı. Qırğını buraxmağa fürsət olmadı. Bildirçin uçub yaxın bir kolun içinə girdi. – Eybi yoxdur, o da bizim malımızdır, hara getsə axırda sənin torbanda olacaqdır, – deyə Tağı əmi kola tərəf üz qoydu. Bizdən irəli tulalar yüyürüb kola çatdılar. İkisi də başlarını kolun içinə soxduqdan sonra dal-dalı çəkilməyə başladılar. Bu vaxt biz onlara çatdıq. – Tağı əmi, tulalar nə üçün geri çəkildilər, – deyə soruşdum. – Yəqin ilan görmüşlər, bu saat bilərik, – deyə Tağı əmi kola diqqətlə baxmağa başladı. – Səhv etməmişəm, ilandır, özü də kürzə. Qıvrılıb yatmışdır. Bu saat onu tutacağam, – deyə Tağı əmi qırğını mənə verdi. Tağı əmi ilandan əsla çəkinməzdi. Bir balaca ağac ilə başından basıb, tutardı. İndi də tənbəki çubuğunu çibindən çıxarıb içindən bir qədər qır çıxartdı. Sonra həmin çubuğun sapı ilə ilanın başından basıb boğazından yapışdı. Hazır etdiyi çubuq qırını ilanın boğazına salıb onu bir qədər əlində saxladı. Sonra yerə qoydu. İlan hərəkətsiz qaldı. Mən təəccüb edərkən Tağı əmi dedi: – İlanın zəhərindən başqaları öldüyü halda, ilan öz tənbəkinin qırından zəhərlənib tələf olur. İndi bu ilan şişib kötük kimi olacaqdır. – Bunu deyə Tağı əmi ilanı götürüb kolun üstünə qoydu. Sonra qırğını məndən alıb: – Axtar, tet! Şənkül, tet! – deyə tulaları kola girməyə çağırdı. Şənkül ilanın ölüsündən də qorxaraq kola yaxın düşmədi. Axtar isə özünü kolun içinə soxdu. Lakin bildirçini orada tapmadı. Mə’lum oldu ki, bildirçin ilan fəgərəsindən istifadə edərək özünü başqa yerə vermişdir. Axtar da ovdan əl çəkən hərif deyildi. Tezliklə onun izinə düşüb tapdı. Tağı əmi deyən kimi bu da bizim malımız oldu. Günəş qürubə enirdi. Torba da getdikcə şişirdi. – Daha kifayət edər, – deyə Tağı əmi evə tərəf döndü. Bir az getmişdik ki, Şənkül ayağını qaldıraraq Tağı əminin üzünə baxdı. – Bu da Şənkülün xatiri üçün, – deyə Tağı əmi qırğını ovçuna aldı. Şənkül bunu gördükdə özünü bildirçinin üstünə atdı. Qırğı bu son bildirçini də tutdu. Tağı əmi bunu qırğıya vermək istədikdə: – Tağı əmi, o bildirçini öldürmə, mənə ver, onu evə diri aparacağam, – deyə rica etdim. – Yaxşı, al bunu. Torbadan bir bildirçin ver, qırğıya yedirdim. Mən Tağı əmiyə bir ölü bildirçin verdim, o da diri bildirçini mənə verdi. Bildirçini çibimdə əlimlə tutmuşdum. Zavallı heyvançığın ürəyi elə döyünürdü ki, deyəsən bu saat partlayıb, canı çıxacaqdı. Fikrim daim bunda olaraq necə qayıdıb ilan olan kola çatdığımızı bilmədim. Tağı əmi ilanı göstərərək dedi: – Görürsən necə şişmişdir? Mənim yenə də fikrim çibimdəki quşda olaraq, ilana məhəl qoymadım. Tağı əmi məni fikirli görərək dedi: – Görürəm, həm yorulmusan, həm də acmısan, belə mi? Səbir elə, evə yaxınlaşmışıq. – Yox, Tağı əmi, mən yorulmamışam, amma acmışam. Yorulmağımı boynuma almadım ki, Tağı əmi bir də məni ova aparmaz. Lakin məni qəmkin və pərişan edən çibimdəki quşçuğaz idi, ona çox acıyırdım. İndi bunu Tağı əmidən almağıma peşman idim. Bu torbada başları kəsilmiş quşlara heç də acımırdım. Onları bu diridən xoşbəxt hesab edirdim. Onlar ölüb getmiş, daha bir də dirilib oxumayacaqlar, yuva tikib bala çıxarmayacaqlar... Yenə də quşçuğazın ürəyi döyünürdü. Bir an rahat olmurdu. Bu isə mənə tə’sir edirdi. Nə edim? Buraxımmı? Onda Tağı əmi mənə nə deyər? Məni sevməz, bir də ova aparmaz. Yox, bu yaramaz, – deyə fikrimi dəyişdirmək istədim. Lakin çibimdə ürəyi döyünən heyvançıq mənim də ürəyimin döyünməsinə səbəb oldu. Daha səbrim tükənmişdi. Quşu azad etməkdən artıq, özümü bu əzabdan xilas etmək fikrində idim. Axırda belə bir hiylə gəldim: bir az Tağı əmidən kəriyə qalaraq, əlimi çibimdən çıxarıb: – Vay, yıxıldım! – deyə özümü yerə atdım. Bildirçin çibimdən çıxıb pırıltı ilə uçmağa başladı. Qırğı bunu gördükdə çırpınıb Tağı əminin əlindən çıxdı. Ayaqlarından uzun qayış sallana-sallana bildirçini tutub yerə endi. Tağı əmi onu qırğının əlindən alıb başını kəsdi. Sonra iki bölük edərək tulalara atdı. – Görürəm, çox yorulmusan. Düz yerdə ayağın büdrəyir, yerə yıxılırsan, – deyə Tağı əmi gülməyə başladı. Mənim fikrim ölən quşda ikən, soruşdum: – Tağı əmi, tox qırğı da ov dalınca gedərmi? – Sənin quşun kimi bəxtsizlərin dalınca gedər, – deyə Tağı əmi təbəssüm ilə cavab verdi. Qayıbın iti Qayıb kişinin əvvəli mal-qaralı, qoyun-sürülü, dövlətli bir kəndli idi. Get-gedə dövləti əlindən çıxıb, bir çüt öküz, bir inək sahibi olmuşdu. Əvvəlki dövlətdən ona Qaraqıllı adlı çoban iti yadigar qalmışdı. Sonsuz Qayıb kişi bu köpəyi övlad kimi sevirdi. Hərkah bir adam ondan: – Qayıb əmi, arvadının ölümünü istərsən, yoxsa itinin? – deyə sual etsəydi: – Əlbəttə arvadımın, – deyə cavab verərdi. Qayıb kişinin bu itə belə məhəbbət bağlaması hamını heyrətə gətirirdi. Səbəbini arayanlar deyirdilər ki, bir falçı onu inandırıb ki, nə qədər Qaraqıllı sağdır, sən bir zaman, yenə əvvəlki kimi dövlət sahibi olacaqsan. İtin özünə gəldikdə, adi çoban itlərindən xeyli iri, güvvətli, çəsur və hünərli bir heyvan idi. Uzun qara tükləri onu çox heybətli göstərirdi. Qaraqıllının qorxusundan bir gurd Qayıbın sürüsünə yaxın gələ bilməzmiş. «Qayıbın iti» adı ilə ətrafda məşhur olaraq, bu köpək dillərdə zərbi-məsəl kimi söylənirdi. Birisi itini çox tə’rif etdikdə: – Nə çox tə’rif edirsən? Qayıbın iti olmayacaqdır ki, – deyə onun sözünü kəsərdilər. Mən də bu itdən çox şeylər eşitmişdim. Lakin özünü görməmişdim. Qayıbın iti hürməzdi. Yol ilə dinc gedən adamlarla isə işi olmazdı. Başqa itlər kimi onların üstünə getməzdi. Lakin, birisi qabağından istər atlı, istər piyada qaçmaq istədikdə qızmış şir kimi üstünü alardı. Mən Çərikdə olan zaman Qayıb kişi də biçin və xırman işlərinə məşğul idi. İti də yanında idi. Bir gün Tağı əmi ovdan çox quş gətirmişdi. Bir neçəsini xurcuna qoyaraq mənə dedi: – Boz madyanı min, bunları Hümmətkilə apar. Hümmət Tağı əminin xalası oğlu və həm də qaynı idi. Tağı əmi məni ata mindirdikdə dedi: – Bax, Qayıbkilin obasının yanından keçərkən atı yavaş sür. Olmaya-olmaya çapasan. – Arxayın ol, Tağı əmi, çapmaram, – deyə ona söz verdim. Hümmət əmikil ilə bizim aramız üç kilometrə kimi idi. Gedənbaş obanın yanından salamat keçib getdim. Tapşırığı əmələ gətirib qayıdarkən yenə obanın yanından keçdikdə atı yavaş-yavaş sürdüm. Bir vaxt bir it hürə-hürə üstümə gəldi. Bunun səsini eşitcək başqaları da tökülüb gəldilər. Atı addım-addım sürərkən nəzərim itlərdə idi. Onların içində Qayıbın itini arayırdım. Lakin ona oxşar bir it yox idi. Bu mənə ürək verdi. Bir qədər getdikdən sonra itlərin səsləri kəsilməkdə idi. Cür’ətlənib madyanı tərkimlədim. Bir də baxıb gördüm ki, tozu duman kimi qaldıraraq, bir qara it gəlir. O saat atı saxladım. İt mənə çatan kimi atın önündə ayaq üstə qalxdı. Başı atın çəkbaşı ilə bərabər oldu. Qorxudan nəfəsimi içimə çəkmişdim. Bir az belə durduqdan sonra Qaraqıllı dönüb yavaş-yavaş getməyə başladı. Mən elə qorxmuşdum ki, atı yavaş sürməyə də cür’ət etmirdim. İt xeyli getmişdi ki, mən də atı yüyrüş ilə sürməyə başladım. İt obaya yaxınlaşırdı, mən də mənzilə. – Yox, daha gəlməz, – deyə özümə ürək verdim. Tağı əmikil də təpədən mənə tamaşa edirdilər. Bu mənə cür’ət verdi, madyanı çapmağa başladım. Tağı əmi əli ilə mənə nə isə işarə edirdi. Lakin mən nə istədiyini anlamadım. O və başqaları mənim qarşıma tərəf yüyürməyə başladılar. Bundan mən şübhələnib kəriyə baxdım. Onda gördüm ki, yaramaz köpək məndən əl çəkmək istəmir. Atı saxladım. İt əvəlki kimi atın qabağında dikəldi. Bu səfər at rahat durmayıb başını yırğaladı. O saat köpək madyanın alt dodağını dartıb parçaladı. İt bununla kifayətlənərək obalarına tərəf yola düşdü. Madyanın ağzından qan çeşmə kimi axırdı. İt gözdən itdi. Lakin mən daha səhvimi təkrar etməkdən çəkinərək yerimdə durmuşdum. Tağı əmi hamıdan irəli gəlib çatdı. – İt səni yaralamayıb ki? – deyə təşvişlə sordu. – Yox, Tağı əmi, ancaq madyanın ağzını qapdı, – deyə cavab verdim. – Madyan cəhənnəmə, sən salamat çıxmısan. Min belə madyan sənə qurban, ancaq bu sənə nəsihət olsun. Bundan sonra böyüklərin sözündən çıxmazsan. * * * Tərcümeyi-halım Mən, 1875-ci il oktyabr ayının 21-də Şuşa şəhərində anadan olmuşam. Hələ uşaq yaşlarında ikən atam ölmüş, anamın himayəsində qalmışam. 1885-ci ildə dayım Səfərəli Vəlibəyovun (seminariya müəllimi) yardımı ilə Qori şəhərindəki Zaqafqaziya müəllimlər seminariyasının Azərbaycan şö’bəsi yanında olan ibtidai məktəbin əlifba sinfinə qəbul olunmuşam. 1894-cü ilin iyun ayında seminariyanı bitirib, həmin il oktyabrın birində Bakının üçüncü şəhər rus-tatar məktəbinə müəllim tə’yin olunmuşam. O vaxtlar Bakıda əhalinin azərbaycanlılar hissəsi üçün ancaq üç xalq məktəbi var idi. Bu məktəblər üç sinifli idi. Mövhumatçı mollaların tə’siri altında olan avam camaat, öz uşaqlarını bu məktəblərə buraxmırdılar. Halbuki, qaranlıq, rütubətli zirzəmilərdə yerləşən məhəllə məktəbləri – mollaxanalar şakirdlərlə dolu olurdu. Mollaların tə’sirinə qarşı mübarizə edərək, uşaqları məktəbə cəlb etmək üçün biz xalq müəllimlərindən çox əmək, ehtiyatlı olmaq və bacarıq tələb olunurdu. Biz qapı-qapı gəzir, ata-anaları başa salır və yalvarırdıq ki, uşaqlarını bizim məktəblərə buraxsınlar. Ata-analarla bu barədə apardığımız mübarizə, şair Sabir tərəfindən «Oxutmuram, əl çəkin» şe’rində təsvir olunmuşdur. Bax, mən belə bir zamanda, belə şəraitdə, on doqquz yaşında bir kənc olduğum halda xalq müəllimliyinə başlamışam. Bu dediklərimə misal olmaq üçün sayısız-hesabsız hadisələrdən birini burada söyləmək istəyirəm. Mən çox sübut və dəlildən sonra atalardan birini öz oğlunu bizim məktəbə verməyə razı saldım. Doğrudan da o, sabahısı gün oğlu ilə bərabər məktəbə gəldi. Mən sevinclə onları qarşıladım. Uşağın məktəbə qəbul olunması haqqında ərizə yazıncaya qədək oturmalarını rica etdim. Onlar oturdular. Mən ərizəni yazıb bitirdim və uşağın atasından qol çəkməsini rica etdim. O, böyük həyəcanla qələmi əlinə götürdü, əli əsə-əsə ərizəni imza etmək istərkən, başqa məktəbdən gəlmiş zarafatçıl bir müəllim bir dəfə asqırdı. Bu tək səbir, bu qədər çətinliklə qəbul olunmuş qərarın bir an içərisində pozulması üçün kifayət idi. O: – Allah özü bu tək səbirlə məni bu şeytan əməlindən saqındırır, – deyə qələmi yerə qoyub oğlunun əlindən yapışdı. – Gedək oğlum, gedək. Bu məktəb deyilən şeytan yuvasından uzaqlaşaq! Tək səbir mövhumatçı müsəlmanlar arasında, işin yaxşı getirməyəcəyinə işarədir. Biz nə qədər ona yalvarıb, nə qədər inandırmağa çalışdıq ki, bu səbir yalançı səbir idi, – bir şey çıxmadı. Oğlanın özünün də yalvarıb məktəbdə qalmaq istəməsi atanın qəlbini yumşalda bilmədi. O, küçlə oğlunu məktəbdən çəkib apardı. Uşaqların özlərinin bizim məktəblərə əlaqəsi tamamilə başqa cür idi. Bunlar bizim məktəblərə girmək üçün can atırdılar. Mollaxanaların müəllimləri – mollalar uşaqlar üçün dəhşətli bir şey idi. Məhəllə məktəblərində – mollaxanalarda belə bir qayda var idi: uşaqlar məktəbə çox tez gəlməli idilər. Molla hər uşağa ayrıca dərs verirdi. Uşaqlar tapşırığı demək olar ki, bütün gün əzbərləyirdilər, molla uşaqları evə buraxmazdan əvvəl hər kəsi tək-tək yoxlayırdı. Uşağın hər bir səhvinə görə molla onun əllərinə bir çubuq çəkirdi. Beləliklə, səhv çox olduqca cəza da o qədər ağır olurdu. Uşaq başqa bir qüsur buraxmış olsa, o vaxt falaqqa işə düşürdü. Falaqqanın adını eşidəndə uşaqların bənizləri kətan kimi ağarırdı. Falaqqa xalqa şəklində qayış keçirilmiş uzun ağacdan ibarət idi. Müqəssir uşaq mollanın qabağında, arxası üstə uzanırdı. Onun çılpaq ayaqlarını falaqqanın xalqasına keçirirdilər. Falaqqanın iki ucundan iki uşaq – mollanın köməkçiləri yapışırdı. Onlar ağacı o qədər burudular ki, qayış yığılır və uşağın ayaqlarını möhkəm sıxırdı. Bu vaxt molla çubuğu götürüb bədbəxt uşağın ayaqlarına döşəyirdi. Cəzalandırılan uşağın dəhşətli bağırtısı kənc nəslin qəlbində «maarifçinin» vəhşiliyini dayandırmırdı. Mən mövhumat, avamlıq və ətalətlə mübarizə etmək üçün ən yaxşı vasitələrdən biri də teatr olduğunu anlayaraq pyes yazmağa başladım. «Tamahkar» adlı birinci pyesim 1899-cu ildə yazılmışdır. Bu pyes keçmişdə və Sovet hökuməti dövründə dəfələrlə tamaşaya qoyulmuşdur. 1905-ci il inqilabından sonra Azərbaycan dilində mətbuat orqanları yarandığdan sonra mən «İrşad» və «Tərəqqi» qəzetlərinə kiçik hekayələr yazmağa başladım. Bu vaxt «Nicat», «Nəşr-maarif», «Səadət», «Cəmiyyəti-xeyriyyə», «Səfa» cəmiyyətləri meydana gəldi. Mən başlıca olaraq «Nicat» cəmiyyətində işləyirdim. 1906-cı ildə Bakıda Azərbaycan müəllimlərinin qurultayı çağırılmışdı. Bu qurultayda Azərbaycan məktəblərinin çox yoxsul vəziyyəti aydınlaşdı. Məktəblərdə proqram və hazırlıqlı Azərbaycan dili müəllimləri yox idi. Qurultay ibtidai məktəblər üçün ancaq proqram hazırlaya bilərdi. Bu proqram əsasında dərs kitabları yazmaq müəllimlərə tapşırılmalı idi. Biz səs üsulu ilə əlifba tərtibinə başladıq. Bu vaxt ərəb əlifbasının səs üsuluna uyğun gəlmədiyi bəlli oldu. Biz cəsarətlə bu əlifbanın islahına başladıq və bu əsasda əlifba kitabı düzəltdik. İslahımızı və əlifba kitabımızı 1907-ci ildə çağırılan ikinci müəllimlər qurultayına təqdim etdik. Qurultay prinsip e’tibarilə quya bizim islahatımızla razılaşdı, lakin formal cəhətdən (bunun üçün ümum müsəlman qurultayının razılığı lazımdır, bəhanəsilə) islahı rədd etdi. Bu bizi işdən soyutmadı və biz anladıq ki, islahı qurultaylardan, konfranslardan və sairədən keçirmək təşəbbüsü boş işdir. Buna görə də heç kəsin rə’yini soruşmadan öz təşəbbüsümüzlə, altı müəllim «İkinci il» adlı dərs kitabı tərtib etdik. Bu kitabda bə’zi imla islahları tətbiq olunmuşdu. Lakin bu təşəbbüsümüz də irticaçı ziyalıların şiddətli hücumuna səbəb oldu. Bununla belə qəzet və jurnalların çoxu bizim imlanı qəbul etdi. 1907-ci ildə əlifba kitabı düzəldərkən doğmuş fikir – qəti olaraq latın əlifbasına keçmək fikri – bizim başımızdan çıxmadı. Biz bu sahədə işləyərək, bu fikri sovet dövrünə qədər gətirib çatdırdıq. Sovet hökuməti məşhur latınçı (yə’ni latın əlifbası tərəfdarı), bu ideyanın atası, Azərbaycanın böyük yazıçısı, dramaturqu Mirzə Fətəli Axundovun ideyalarını həyata keçirdi. Azərbaycan məktəblərinin sayının artması ilə əlaqədar olaraq uşaq ədəbiyyatına böyük ehtiyac yarandı. Əvvəlcə «Dəbistan» məcmuəsi nəşrə başlandı. O bağlandıqdan sonra «Məktəb» məcmuəsi çıxdı. Bu məcmuələrdə başlıca olaraq tərcümə hekayələri nəşr olunurdu ki, bu hekayələr də Azərbaycan uşaqlarını o qədər maraqlandırmırdı. Bu vaxt mən uşaqlar üçün, onların doğma dilində, Azərbaycan həyatından alınmış orijinal hekayələr yazmaq fikrinə düşdüm. «Qorxulu nağıllar» adlı ümumi sərlövhə altında bir seriya hekayələr yazdım. Bunlar uşaqlar arasında çox məşhurdur və uşaqların məhəbbətini qazanmışdır. 1918-ci ildə Bakı Kommunası zamanında mən sovetdə, cəlb olunmuş üzv sifətilə xalq maarifi işində işləmişəm. İyulun 8-dən osmanlı işğalçıları gələnədək Bakı Kommunasında çalışmışam. Buradakı əsas işim Sovet zəhmət məktəbləri üçün proqram düzəltmək, məktəbləri avadanlıqla təchiz etmək, Bakı şəhəri və rayonlarındakı maarifçilər arasına soxulmuş eks-inqilabçıları ifşa etmək məqsədilə maarifçilərin bütün heyətini siyahıya alıb, yoxlamaqdan ibarət idi. 1920-ci il iyunun 11-də mən Şuşaya işləməyə göndərildim. Sonra mən Kürdüstanda kənd sovetləri təşkil etmək, Qarabağ və Zəngəzur rayonlarının birinci kəndli qurultayına nümayəndələr seçmək işi ilə məşğul olmuşam. Bu qurultay 1920-ci il iyulun 28-də Şuşada keçirildi. 1920-ci il avqustun 9-da Qarabağ vilayətinin maarif şö’bəsi müdiri vəzifəsinə tə’yin olundum. 1921-ci il fevral ayınadək bu vəzifədə çalışdım. Sonra xəstələndiyimə görə Bakıya, həmişəlik vəzifəmə – məktəb müdiri vəzifəsinə dəyişildim. Həmin il Azərbaycanın sovetləşməsinin birinci ildönümü münasibətilə pyes üçün müsabiqə e’lan olunmuşdu. Bu müsabiqədə iştirak edərək yazdığım «Laçın yuvası» əsərinə görə birinci mükafatı aldım. Həmin ilin noyabr ayında Bakıda Azərbaycan Tənqid-təbliğ teatrı açıldı. Vəziyyət çox çətin idi. Bu teatr üçün nə hazırlıqlı artistlər, nə də bu teatrın ruhuna uyğun pyeslər var idi. Çox çətinliklə bir neçə pyes yarada bildik və noyabrın 13-də teatr mənim «Çərxi-fələk» pyesimlə açıldı. Bu teatr camaatın rəğbətini çox tez qazandı, xüsusilə fəhlələr arasında yaxşı hörməti var idi. Sonra bu teatr Azərbaycan İşçi teatrına çevrildi. Bu teatr üçün mən bir çox pyes yazmışam. 1922-ci ildə mən 5 pərdəli «Eşq və intiqam» pyesini yazdım. 1923-cü ildə Bakıda «Şərq qadını» məcmuəsi nəşr edilməyə başladı. Mən Azərbaycan qadınlarının kənc orqanı üçün bir sıra hekayələr yazdım. Eyni zamanda «Maarif və mədəniyyət» məcmuəsində də iştirak edirdim. Azərbaycan və ümumiyyətlə Şərq xalqlarının geridə qalmasının əsas səbəbini qadınların örtülü olmasında və ərəb əlifbasında gördüyümdən, qüvvəm çatdığıca xalqımızın bu mənhus irsdən xilas olması üçün çalışmışam. 36 il pedaqoji-mədəni işlərdə çalışdığdan sonra, səhhətim pozulduğundan Bakı maarif şö’bəsindən, 19-cu və 29-cu məktəblərin müdirliyindən məni azad etməsini rica etdim. 1930-cu il yanvar ayının 11-də Bakı xalq maarif şö’bəsi mənim xahişimi yerinə yetirərək, məni işdən azad etdi. 1932-ci ildə Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi, mənim uzun müddət davam edən pedaqoji, ədəbi, həmçinin mədəni-ictimai fəaliyyətimi; 1921-ci ildən 1930-cu ilədək ara vermədən Bakı Soveti üzvü, Bakı icraiyyə komitəsinin namizədi və Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi üzvü olaraq çalışdığımı nəzərə alaraq mənə Əmək qəhrəmanı adı verdi. Hazırda Sovet Yazıçılar İttifaqının üzvü olaraq ədəbiyyat cəbhəsində çalışıram. Süleyman Sani Axundov. Bakı, 1935 * * * Sabir məş’əli Bu gün yorğunluq zəif vücuduma elə qalib gəlmişdi ki, ə’zalarımı hərəkət etməyə belə qadir deyildim. Onun üçün adətimi pozaraq erkən yatmaq fikrinə düşdüm. Bu niyyəti əmələ gətirdikdə «Sabir gecəsi» münasibətilə veriləcək jurnala bir material və’d etdiyim yadıma düşdü. İndi nə yapayım? – deyə fikrə getdim. Sonra «Hophopnamə»ni götürüb oxumağa məşğul oldum. Məqsudim bir mövzu arayıb yazmaq idi. Fəqət onu unutmuşdum ki, Sabirin bu dərəcə dərin və abdar xəzinəsinə girən şəxs qərq olub tezliklə oradan çıxamaz. Əvət, mən də çıxamadım: gecə yarıdan keçdi, mən hələ oxuyurdum. Xoruzlar ötüşdülər, mən hələ oxuyurdum... Bilmərm kitabın harasında və nə zaman Sabirin sansız, müxtəlif tipləri başımda qaynaşaraq yuxuya getmişəm. Rö’yada özümü «Sabir bağçasında» gördüm. Fəqət bu kiçik bağça qayət geniş, intəhasız bir meydana dönmüş. Sabirin heykəli də yüksəlib səmaya qədər qalxmışdır. Bu meydanda Şərq millətləri qarınca kimi qaynaşırlardı. Bir yanda «Qaç oğlan, qaç at basdı, millət gəlir!» sədası uçalırdı. Bir yanda Bakı qoçuları parta-part salıb növrəstə çavanları yanbayan yıxırlardı. Bu səmtdə əkinçi və fəhlələrin fəryadı gəlirdi. Bu küşədə mollalar sünni və şiə üstə vurhavur salırlardı. Məmdəli «Rey mülkünü satıram, ay alan!» – deyə bağırırdı... Bir də gördüm bu qaynaşan insanlar sükut etdilər. Sonra Sabirin heykəlinə tərəf yürüş etməyə başladılar. Anladım ki, bu həşərat heykəli uçurtmaq fikrinə düşmüşlər. Heykələ yaxınlaşdığda durdular. Sonra nə gördülərsə, xof və təlaşla qaçmağa üz qoydular. Bunların qaçmağına nə səbəb oldu, – deyə mən başımı yuxarı qaldırdım. Gördüm ki, heykəlin əlində gözlərə nur saçan bir məş’əl yanır. Bəli, anladım ki, bu yarasalar, bu bayqüşlar ziyadan qaçırlar. Bu vaxt yuxudan oyandım. Bu rö’ya mənə bu fikri verdi: Sabirin sönməz məş’əli ilə Azərbaycanın xüsusən və Şərqin ümumən hər bir qaranlıq küşəsini işıqlandırmalı, xalq şairi Sabiri xalqa tanıtmalı, anlatmalı. Bu da yalnız ona bir heykəl yapmaq və namına bir kütübxana açmaqla olmaz. Bunun başqa bir yolu var. Məsələn: xarici millətlər xalq şairlərini camaata layiqincə tanıtmaq üçün onların əsərlərini yüz minlərcə basdırıb müftə, yaxud ucuz qiymətlə paylamışlar. Odur ki, onların kəndləri belə haman şairləri tanımış olur. Bizə gəldikdə hələ heç bir şairimizi dərəcəsincə camaatımıza tanıtmamışıq. Hərkah məqsədimiz Sabiri Azərbaycan xalqına tanıtmaq isə, xarici millətləri tədqiq edib onların yolu ilə getməliyik. Bu təklifimiz, mənə qalırsa, birinci növbədə Sabir kütübxanasının öhdəsinə gəlir. Arzu edərdim ki, kütübxanamız öz təşəbbüsilə çalışıb altı illiyində ortalığa Sabir xüsusunda bir çox tədqiqatlar da çıxarsın və bununla onu camaatımıza lazımınca tanıtmış olsun. * * * == Tamahkar == Tamahkar Beş pərdəli məzhəkə İştirak edənlər Hacı Murad – 60 yaşında. İmran – 25 yaşında. Külzar – Hacı Muradın qızı, 18 yaşında. Məhərrəm bəy – 55 yaşında, xəsis bir mülkədar. Hacı Saleh – 48 yaşında, tacir. Şərəf xanım – Hacı Muradın həmşirəsi Əhməd – Şərəfin oğlu, 10 yaşında. Nabat – Hacı Muradın xidmətçisi, 25 yaşında. Qulu – Hacı Muradın nökəri. Əliqulu – Məhərrəm bəyin sabiq nökəri. Qurban, Niyaz – Qulunun yoldaşları. * * * Birinci pərdə Hacı Muradın otağı. İki qapısı və iki pəncərəsi var. Otaq fərşlə döşənmiş. Sol tərəfdə Hacı Muradın paltarı, sağ tərəfdə pul və cavahir sandıqları qoyulmuş. Qapı tərəfdə bir dolab. Yanında bir əl ağacı. Pərdə açıldıqda Qulu otağı süpürərək öz-özünə söylənir. Qulu. Deyən gərək, a qoca kaftar, bu pulları kimə yığırsan, niyə yemirsən? Arvadın yox, oğlun yox, bir qızın var, o da bu gün-sabah çıxıb allah bəndəsinin birinə gedər. Yenidən evlənməyə ömrün yox, çünki yaşın altmışdan ötmüşdür. Bəs bu pulları kimə yığırsan? Adam pulu qazanar ya bu dünya üçün, ya axirət üçün. Bu dünyada yeyər, içər, aşna-dosta xərclər, kef edər. Axirət üçün də məclis-mədrəsə tikdirər, fağıra pul verər, yetimə paltar alıb qarnını doydurar. Amma bu zalım oğlunda bunların heç biri yoxdur. Nə deyim, allahın sirrinə təəccüb qalmalıdır... Pulu götürüb belə xəsisə verir ki, sandığa doldurub gecə-gündüz keşiyini çəkir və mənim kimi bazburudlu oğlanı da ona nökər edir, yə’ni belə malınyeməzin malını yemək haramdır? Vallahi, mənə görə halaldan da halaldır. Ancaq açarları əlimə sala bilmirəm və özü də nə duyursa, məni otağına qoymur. İndi gəlib, məni burada görsə həşirimi qatacaqdır. (Pəncərədən baxır.) Odur, gəlir, dədəmin evi yıxıldı. Süpürgəni yerə atıb tez qaçır. Hacı Murad o biri qapıdan daxil olur. Hacı Murad. Bu süpürgə burada nə gəzir? Yoxsa yenə zalım oğlu Qulu burada imiş. Qulu! Qulu! Kar olasan. Nabat! Nabat!.. Nabat daxil olur. Nabat. Nə buyurursan, ağa? Hacı Murad. Qulu haradadır? Bu süpürgə burada nə gəzir? Nabat. Qulu indicə əlində süpürgə buraya girdi. Hacı Murad. Kafir uşaqları kafir, min dəfə demişəm ki, mənim otağıma, ta özüm çağırmasam girməyəsiniz. Sizin əlinizdən rahat bayıra da çıxa bilmirəm. Bəs Qulunun özü haradadır? Nabat. Ağa, bilmirəm. Hacı Murad. Get, bu saat harada isə tap buraya göndər. (Nabat gedir.) Axırı bu zalım oğlu Qulu mənim başıma bir iş gətirəcəkdir. Murdar oğlunu görmək istəmirəm. Üzündən-gözündən oğurluq yağır. (Qulu daxil olur.) Qulu, harada idin? Səni çağırıram, heç səs də vermirsən. Qulu. Ağa, bağçada çarhovuza su buraxmışdım. Hacı Murad. Bu süpürgə burada nə gəzir? Qulu. Ağa, gəldim, səndən izin alıb, evi süpürüm, gördüm evdə yoxsan, çıxdım. Özün buyurubsan ki, izinsiz sənin otağına girməyim. Hacı Murad. Yaxşı, itil get. (Qulu çıxır.) Durum sandığı yoxlayım. Yoxsa Quluya e’tibar eləmək olmaz. Xoş o adamın halına ki, pulu əlçatmaz və möhkəm yerdədir. O gün də Məhərrəm bəy deyir ki, mən pullarımı banka verirəm. A kişi, adam da gözü görə-görə pullarını özkəyə verərmi? Bu dünya elə dünyadır ki, adama bir qəpik də e’tibar etmək olmaz. Yaxşı, birdən o bankda pullar itdi, ya vermədilər, onda mən kimdən alım? Yox, səfehlik işdir. (Papağının içindən əskiyə düyünlü açarları çıxardır, dörd tərəfinə baxa-baxa sandığın içindən müçrünü çıxardıb pulları sanayır.) Gərək burada əlli min manat ola. Dünən də Məşədi İsmayıl istədi ki, müamilədən kəsə, gördü ki, xeyr, mən o adamlardan deyiləm. (Bu halda Nabat daxil olur. Hacı Murad cəld müçrünü altına qoyub üstünü çuxası ilə örtür.) Yenə nə var? Nabat. Hacı ağa, Külzar xanım hamama gedəcəkdir, pul istəyir. Hacı Murad. Hamama gedəcəkdir? Çox qələt edəcəkdir. Evdə su da var, od da var, qab da var, qazan da var. Su qızdırsın, çimsin. Gələniniz əlini açır pul ver, gedəniniz pul ver. Pul, pul, pul! Haradan alım? Deyəsən xəzinə üstə oturmuşam. Niyə dayanmısan? İtil get. Nabat (gedə-gedə kənara). Qoca kaftar, pulları sandıqlarda gizlədib, bir tək balasına da qıymır. Hacı Murad (yalqız). Yox, evdə bu qədər pulu saxlamaq olmaz. Heç olmasa müçrünü bir başqa yerdə gizlədim. Yoxsa sandıq elə şeydir ki, oğru əvvəl onun üstə yüyürər. (Fikir edir.) Tapdım. Hacı Saleh də pulu götürsün, onu da bunlara qatıb basdırım. (Müçrünü yenə sandığa qoyur.) Görəsən nə oldu ki, Hacı Saleh belə geç gəldi? Şəhərdə bərk səs var ki, Hacı Saleh bankrotdu. Bu halda Hacı Saleh pərişan bir halda daxil olur. Hacı Saleh. Salamun əleykum. Hacı Murad. Əleykümməssalam. Hacı, buyur əyləş. Nə var? Çox pərişansan, xeyir ola? Hacı Saleh. Hacı əmi, dünyanın hansı işinə baxıb pərişan olmayım? İnsanda insaf, rəhm, sədaqət qalmayıbdır. Vaxtı ki, işin sazdır, sənə ehtiyac var, hamı sənin qulundur. Amma elə ki, işin bir balaca əydi, hamı üstünə ayaq basıb, sənə qılınc vuracaqdır. Sənə mə’lumdur ki, bu şəhərin sövdəkərlərinin əksərini mən pullu etmişəm. Neçələrini dar günündən qurtarmışam. Neçələrinin vekselini çırıb atmışam. İllər ilə müamiləsiz pul borc vermişəm. Xülasə, hansını deyim? Özün bilirsən. Hacı Murad (kənara). Bu müqəddimədən heç gözüm su içmir. Hacı Saleh. Hacı əmi, Moskvadan gətirdiyim mal tamamilə satılmamış durur, barama da zərər çıxartdı. Alış-veriş beladır ki, beşinə sən borclu olursan, beşi də sənə. Mal satılıb qurtarar, borclar verilər. İndi mənim işim bir az dolaşıqdır, dövlətli etdiyim adamlar mənə macal vermir. Sənin beş min manatını hazır etmişəm, ancaq altı yüzünə bir həftə möhlət ver, çünki onu Məşədi Nicazquluya verəcəyəm. O gözləyə bilmir. Doğrudan da əlində heç zadı yoxdur. Yoxsa onun pulunu nə qədər saxlasam, istəyən adam deyil. Hacı Murad. Yox, Hacı Saleh, düz söz, gözləyə bilməyəcəyəm. Pul özümə çox lazımdır. Hacı Saleh. Hacı, sən şəhərimizin birinci dövlətlilərindən hesab olunursan. Sən niyə pula möhtac olasan? Hacı Murad. Elə orada evim yıxılıbdır ki, xalq məni dövlətli qələminə verib dir. Hansı borclunun üstünə gedirəm, deyir: Hacı, sən dövlətlisən, gözlə. Baba, haradan dövlətli oldum. Qırx il külünk çalıb, bir cüz’i pul əlimə salmışam. O da onda-bunda. Hacı Saleh. Hacı, buyur bu dörd min dörd yüzü al, yerdə qalan altı yüzə də bir həftə vaxta, kağızı təzələyib, mənə möhlət ver. Eybi yoxdur, müamiləni də artır. Hacı Murad. Xeyr, xeyr, heç vaxt qəbul edə bilmərəm. Gərək beş mini tamam qabağıma qoyasan, bax kağızın vaxtından iki gün də keçibdir. Mən təəccüb edirəm ki, niyə mənim pulumdan kəsib Məşədi Nicazquluya verirsən, çünki məni yumşaq tanıyırsan. Hacı Saleh. Hacı Murad, bu sözləri mənə deyirsən? Mənə bir həftə vaxt vermirsən? Neçə dəfə səni dar gündən qurtarmışam, a biinsaf kişi? Səni ilan ağzından qurbağa kimi, borclulardan xilas etmişəm. İndi mənə aman vermirsən? Hacı Murad. Onlar keçmiş əhvalatdır. Mən də sənə az etməmişəm. Köhnə plan ilə içi açmaq lazım deyil. Daha bir gün də gözləyə bilmərəm. Dünya ölümitimdir və bundan əlavə də Kərbəla ziyarətinə gedəcəyəm. Pul lazımdır. Hacı Saleh (rişxəndlə). Hacı Murad, ziyarətin qəbul olsun, ancaq soruşmaq eyib olmasın, hansı əməl ilə gedirsən? Hacı Murad. Niyə? Mən nə pis əməl etmişəm ki, ziyarətim də qəbul olmasın? Hacı Saleh. Hələ cür’ət edib soruşursan da? Sənin yediyin, içdiyin it qanından da murdardır, çünki oğurlugla, qaçaqlıqla, yetimin malını mənimsəməklə yığılıbdır. Hansı əməlini deyim. İmranın atasının pul ilə mal-dövlət sahibi olduğunu hamı bilir və yetim İmranı nə tövr saxladığın cümləyə mə’lumdur. Amma onun atasının sən cəldə qalmış öz oğlu kimi, həz paltolu saxladığı hamıya mə’lumdur. Hacı Murad. Babam, mənimlə dava gəlmisən? Bir qəbih iş görmürəm ki, öz pulumu istəyirəm də. Hacı Saleh. Kağızı ver buraya, bihəya kişi! Buyur, bu sənin beş min manatın. (Pulları verir.) Sən elə zalım deyilsən ki, adama rəhm edəsən. Boynuma torba salıb dilənməyə hazıram, nəinki sənin kimi adamdan minnət götürməyə. (Veksili Hacı Muraddan alıb çıxır.) Hacı Murad (pulları sayarkən). Yaxşı çıxartdım. Hacı Saleh az qalmışdı ki, İmranın qəyyumu olub Şeyx Əlinin malını məndən iddia edə. Dünyada qəribə adamlar var. Bir də görürsən ki, səndən iddia edir ki, mənim babam sənin babanı filan qərinədə əsirlikdən azad edibdir. İndi gərək sən də mənə qul olasan. Durum müçrüyə yer qazım. Qulu! Qulu! Qulu gəlir. Qulu. Nə buyurursan, ağa? Hacı Murad. Get mətbəxdə bir xəncər tiyəsi var, onu buraya gətir. (Qulu gedir.) Bu döşəkçənin altını qazaram və basdırıb üstündə oturaram, ancaq Quludan və Nabatdan həmişə sərvərəq olmalıyam. Əlalxüsus o şeytan Quludan. Hər bir şeyə diqqət edir. İndi soruşacaqdır ki, bu xəncər tiyəsini neynirsən? Qulu daxil olur. Qulu. Ağa, bunu neynirsən? Hacı Murad. Çanına dərd edəcəyəm, səfeh oğlu səfeh! İndi durub mənnən silist edəcəkdir. Nə edəcəyəm, dırnaqlarımı kəsəcəyəm. Qulu. Ağa, bunnan mən ət döyürəm. Bu, dırnaq kəsməz. Hacı Murad. Sarsaq oğlu sarsaq, itil cəhənnəmə. Qulu. Ağa, niyə acığın tutur. Bu elə küt dür ki, heç yer də qazmaz. Hacı Murad. Nə dedin? (Kənara.) Allah divarların da qulağı var. Bu zalım oğlu haradan bildi ki, mən tiyəni nə üçün istəyirəm. Qulu (kənara.) Bəli, mə’lum oldu ki, tiyə nə üçündür. Hacı Murad. Qulu, indi başımı sandığa qoyub yuxuya getmişdim, yuxuda gördüm ki, sən surətdə bir adam evə girib istəyir ki, mənim pul sandığımı yarıb... belə boğub məni o boş sandığa saldı. Çox vaxt yuxu doğru olur. İndi onun üçün bunu səndən istədim ki, yanımda silah olsun. Qulu. Bəli, ağa, adam gərək ehtiyatlı olsun. Yanında silah saxlasın. (Kənara.) Amma necə inandım, məni heç şeytan da aldada bilməz, istəyir bu aldatsın. (Hacı Murada.) Ağa, mən gedim, yoxsa toyuq ocaqda yanar. Hacı Murad. Ay gədə, toyuq nədir? Nə deyirsən? Kim sənə izin veribdir, toyuq kəsirsən. Bu zalım uşaqları axırı məni dilənçi edəcəklər, elə bu saat da dilənçi halındayam. Kafir oğlu kafir, bu dəqiqə o toyuğu mənə dirildərsən. Qulu. Ağa, mən neyləyim. İmran ağa buyurdu ki, axşama plov bişir, iki toyuğu da kəs qoy aşın altına, qonağım var. Hacı Murad. A kafir oğlu, mənəm sənin ağan, yoxsa İmran? O haradan ağa oldu. Bir yetim gədə idi. Rəhmim gəlib saxlamışam. İndi mənim evimi dağıdır? Get bu saat onu buraya çağır. (Qulu gedir.) Evin yıxılsın İmran. Yaxşı evimi dağıdırsan. Heyf sənə çil toyuq. Hamı toyuqlardan yumurtlayan idi. (İmran daxil olur.) Atam, belə ki, sən başlamısan, tezliklə mənim boynuma torba saldırıb diləndirəcəksən. İmran. Nə olmuş? Hacı Murad. Atam, bu nə qonaqlıqdır? Bu nə toyuq plovdur? Atam, yağ, düyü müftə deyil. Hamısına pul vermişik. Axır mənə deyən gərək, ay axmaq, niyə evə yağ, düyü alırsan ki, gədə-güdə hər gün aş bişirib yesin? Bu xərcə heç Süleyman padşahın xəzinəsi də davam edə bilməz. İmran. Sən evə nə yağ alansan, nə düyü. Bu günkü plovun xərci də mən ilədir. Budur on iki ildir ki, mən bu evdə oluram, burada bir qonaq üzü görməmişəm və özüm də sənin qorxundan çağırmamışam. Amma indi bazardan gəlirdim, bir fağır qəribə rast gəldim. Bu gecəliyə qonaq olmağı rica etdi, naəlac qalıb razı oldum. Bir də, qəribə kömək etməyi Allah, peyğəmbər buyurmuşlar. Hacı Murad. İndi də durub mənə şəriət öyrədəcəkdir. De görüm, ağa İmran o hansı tatın kitabındadır ki, toza, torpağa batıb, min əziyyət ilə pul qazanasan, verəsən toyuqplova, onu da gəlib-gedən lotu-poto yesin. Özü də çil toyuğun əti ilə. İmran. Daha mən sənə nə deyim? Sənin üçün Allah, peyğəmbər, Qur’an, şəriət hamısı puldur ki, yığasan sandıqlara, nə özün xərcləyəsən, nə də başqasına verəsən. Hacı Murad. Kəs səsini, nadürüst, namərbut. Budur, on iki ildir ki, sən ata-anasız yetimi öz oğlum kimi bəsləyib, paltar, çörək verib, bu boya çatdırmışam. Onun əvəzində mənə dediyim sözə bax. Çörəyim sənə haram olsun. İmran. Sənin məndə heç bir haqqın yoxdur, mənim səndə var. Hələ atam Şeyx Əli sənə elədiyi yaxşılıq və qoyduğu dövlət dursun kənarda. Mən özüm gecə və gündüz çalışıb sənə pul qazanmışam. Amma bu vaxta kimi heç bir şeyə ixtiyarım yoxdur ki, əl vuram. Yığ, yığ gərək, kimə qalacaqdır... (Çıxır.) Hacı Murad. Ümid ol, sənə qalacaqdır. Çox tələsmisən. Yox, daxi dayanmaq yeri deyil. Lazımdır tezliklə Gülzarı bir dövlətli yerə verib İmranı qovmaq. Baxaq görək, şəhərimizdə arvadsız dövlətli kimdir. Kərbəlayı Cəfər. Yaxşı dövləti var. Amma irəliki arvaddan beş oğlu var, dörd də ayı kimi qızı. Heyf, bunlardan mənə heç şey düşməz. Hacı İmanqulu. Malı-dövləti çox, özünün də sill azarı var. Bu gün-sabah təşrif aparacaqdır. Amma bu bədbəxt də molla, seyidin kələyinə düşüb cəmi dövlətini məscidə vəqf etmiş. Bəs kim qaldı? (Fikirləşir.) Tapdım, Məhərrəm bəy. Yaxşı pulu, mülkü var. Qapısında nökər-qulluqçunun sayı-hesabı yoxdur. Heç bir övladı da, qohum-əqrəbası da yoxdur. Sinni də mənə yovuqdur. Qulu! Qulu! Qulu daxil olur. Qulu. Nə buyurursan, ağa? Hacı Murad. Qulu, bir az nəxoş kimiyəm, tezdən yatacağam, heç kəsi buraya qoymazsan. Gələn olsa, deyərsən ki, ağam azarlıdır, yatıb. Di get. Qulu. Ağa, bəs plov yeməyəcəksən? Hacı Murad. Xeyr, ağan İmran yesin. (Qulu çıxır.) Durum müçrü üçün yer qazım. (Durub qapıları bağlayır, tiyəni götürüb yeri qazır.) İndi, oğrular, tapın görüm Muradın pulu haradadır? Heç şeytanın da ağlına gəlməz ki, mən burada pul basdırmışam. Qulu demiş, tiyə elə kütdür ki, yeri də qazmır. (Müçrünü basdırıb, üstünü torpaqla örtür). Daha təşvişdən qurtardım. Kör ürəyim necə atdanır. (Bu halda Qulunun papağı şüşəni sındırıb pəncərədən içəri düşür, Hacı Murad diksinib qalxdığda ayağını tiyə kəsir. Bərkdən qışqırır. Sonra Qulunun papağını görür.) Bu, yenə zalım oğlu Qulunun işidir. (Durub qapını açır və çağırır.) Qulu! Qulu! Qulu başı açıq daxil olur. Hacı Murad (papağı göstərir). Bu nədir, a kafir oğlu? Qulu. Ağa, vallah, təqsir məndə deyil, Nabatdadır. Aydınlıq gecədir, həyəti süpürməyə başladım. Nabat gəlib birdən başıma bir qapaz salıb qaçdı. Mənim də əlimə bir şey düşmədi, papağı dalınca atdım, gəlib pəncərədən içəri düşdü. Hacı Murad. Kafir uşaqları, kafir. Yeyin mənim yağlı-yağlı xörəklərimi, sonra qızışıb şıllağa durun. Görün sizin başınıza nə gətirəcəyəm. Elə indicə yuxuya getmişdim, şüşənin səsindən diksinib qalxdığda tiyə ayağımı kəsdi. Qulu (kənara). A... indi basdırdığı yeri də bildim. Hacı Murad. Get, zirzəmidə divarın çatlağında pambıq gizlətmişəm və küncdə əski var, tap buraya gətir. Qulu gedir. Hacı Murad. Bu zalım uşaqlarının əlindən bir saat da rahatlığım yoxdur. Gərək adamın arvadı ola ki, canı da rahat ola. Yoxsa arvadsız kişinin günü it günüdür. Yə’ni bir tərəfə də baxanda arvada da e’tibar yoxdur. Evin baş oğruları onların özləridir. (Qulu axsaya-axsaya daxil olur.) Tez gəl, tənbəl oğlu, tənbəl. Məni görüb ayağı da axsamağa başladı. Qulu. Ağa, mən də sən düşən günə düşdüm. Ayağıma mıx batdı. Hacı Murad. Çox yaxşı oldu. Əlbəttə, ağasına xəyanət edəni Allah elə edər. İndi gəl ayağımı sarı. Qulu (Hacı Muradın ayağını bağlarkən, kənara). Xəsis kaftar, it sümük yığan kimi, anbarı doldurubdur mıx ilə, nal parçası ilə, kəndir qırığı ilə, əski ilə, əlinə hər nə düşübdür, siçan kimi yuvasına yığıbdır. Hacı Murad. İndi həkim olsaydı, bir parça pambıqdan ötrü əpteyə göndərib, məndən xeyli pul çıxartmışdı. Adam elə olmasa, pul yığa bilməz. Qulu. Ağa, vallah mən elə pul yığsaydım, indi mənim də sənin kimi dövlətim vardı. Hacı Murad. Sən niyə zəhmət çəkəsən? Ağanın min əziyyətlə qazandığından yeyib, eşşək kimi şıllaq atırsan. Mən olmuşam bir leş, siz olmusunuz bir ac qurd. Hərəniz bir tərəfdən soxulub cəmdəyimi didirsiniz. Hə, qurtardın? İndi get orda dur. (Çağırır.) Nabat, Nabat! (Nabat daxil olur.) Xanım, indi də papaqaldıqaç oynuyursan? Nabat. Ağa, vallah, Qulu yalan deyir, nahaq yerdən gəlib məni sənə çuğullayır. Qulu. Yə’ni gündə hər səhər-axşam samavarı təzələyib, xanım kimi altı-yeddi stəkan salma çay içdiyini də yalan deyirəm. Nabat. Ağa, vallah, yalan deyir, inanma Quluya. Mən də sənin kimi gizlin, gündə ocaqda yumurta bişirib yeyirəm? Qulu. Ağa, Nabat qəndi doğrayanda çiblərinə doldurur. Hacı Murad. Dayanın, kafir uşaqları, siz mənim evimə quldurluğa gəlmisiniz, mənim evimi tar-mar etmişsiniz. Mənim xəbərim yoxdur, bu saat sizin divanınızı edəcəyəm. Qalxıb istəyir ki, ağacına tərəf getsin. Qulu və Nabat qaçırlar. Hacı Murad da ayağının ağrısından ufultu ilə yerə yıxılır. Pərdə * * * İkinci pərdə Səhnə İmranın otağını göstərir. Otağın divarları pəhləvanlar rəsmi ilə müsəvvərdir, otağın pəncərəsi bağçaya baxır. Ortada bir masa, üstündə kitablar, yanında bir neçə kürsü. Gülzar pəncərəyə söykənib, İmran isə gəzinir. İmran. Yox, Gülzar, daha səbir edə bilmirəm. Bu on iki ildə atan mənə etdiyi zülmə davam edib, səbir etdim, amma indi sənə etdiyi sitəmə tab gətirə bilmirəm. O günü yadındadırmı, göz ağrısından nalən ərşə çıxmışdı. Gedib deyirəm, Hacı əmi, pul ver həkim gətirim. Deyir həkim-zad lazım deyil. İkicə gün aç qalsın, sappasağ olsun ayağa dursun. Hamı azar, deyir yeməkdəndir. Az yesin, qanı da az olsun. Onda heç vaxtı gözləri ağrımaz. O vaxtı məndə də pul yox idi. Gedib özkədən borc alıb həkim gətirdim. Sənə də demədim ki, ürəyin sıxılar. Nə deyim, Allahın belə birəhm ata yaratdığına təəccüb edirəm. Gülzar. İmran, bir ata ki qızını bu mal-dövlətlə on iki il bacı evində qoya ki, xərc çıxmasın, daha ondan nə ummaq olar? İmran. Gülzar, əbəs yerə indiyə kimi ümid bağlamışıq. Gülzar. Necə, atam sənə nə deyib? İmran. Nə deyəcək? Vaxtı ki, karvansaranı və dükanları satmamışdı, oğlumsan və qızım da səninindir deyə məni əlindən buraxmırdı, amma elə ki, onların hamısını satıb pul elədi və sandıqları doldurdu, daha mənə ehtiyacı qalmadı. İndi sözünü dəyişdirib deyir ki, mən heç vaxt öz qapımdakı nökərimə qızımı vermərəm. Gülzar. Yə’ni bu sözləri özü dedi? İmran. Xeyr, sən azarlı olan vaxtı bazarda Hacı Qəhrəmanın dükanında oturubmuş. Hacı Qəhrəman məni tə’rif edirmiş: deyirmiş ki, Hacı Murad, sən çox xoşbəxtsən ki, İmran kimi kürəkənin var. O vaxtı, o da həmin cavabı vermişdi. Bundan əlavə, özüm də görürəm ki, məni çox incidir ki, təngə gəlib gedəm. Gülzar. Xudaya, ata-anaya ehtiram edib, sevməyi övlada vacib etmisən. Mən belə atanı necə sevim? İmran. İndiyədək mənim adım sənin üstündə olduğuna görə hər kəsin qabağı alınmışdı. Bundan sonra buradan elçilərin ayaqları kəsilməz. Gülzar. İmran, səhv edirsən. Belə iş ola bilməz. Cəmi şəhər bilir ki, mən sənə ad olunmuşam, heç kəs cür’ət edib bu qapıya gələ bilməz. İmran. Gülzar, o səni mənə heç vaxt verməyəcəkdir. Onun fikri odur ki, səni bir dövlətli adama verə ki, ondan nəf’bərdar ola. Gülzar. İmran, buna heç inana bilmirəm. Yə’ni atamın fikri odur ki, mənlə alış-veriş edib, qazanc eləsin? İmran. İnanmamağa haqqın var, çünki sən atanla az olmusan. Onu yaxşı tanıya bilməzsən. Gülzar. İmran, atam o qədər zalım ola bilməz. Bizim məhəbbətimizə rəhmi gəlib, bir-birimizdən ayırmaz. İmran. Gülzar, özün bilirsən ki, məni burada saxlayan məhz sənə olan məhəbbətimizdir. Amma bunu atana qandırmaq mümkündürmü? Onun mə’şuqəsi puldur. Onun namazı sandıqdır ki, gündə beş dəfə durub baş çəksin. Onun Kə’bəsi müçrüdür ki, gündə yeddi dəfə başına dolansın. Gülzar, çox çəkməz ki, atan səni bir dövlətliyə verməyi aşkar edər və heç bir qanlı göz yaşı onun qət etdiyini poza bilməz. O vaxtı mənim ilə getməyə razısanmı? Gülzar. Əlbəttə razıyam. Sənsiz mənə dirilik yoxdur. Nabat daxil olur. Nabat. Xanım, Dürrə xanım gəlib səni görmək istəyir. Gülzar və Nabat çıxırlar. İmran (yalqız). Zavallı qız, çox böyük müsibətdir ki, atan ola, özün yetim sayılasan. Dövlətin ola, qasıb kimi hər şeyə möhtac olasan. Hacı Murad əlində əsa daxil olur. Hacı Murad. Əhvalın necədir, İmran ağa? Nə qəm dəryasına batmısan? İmran. Səndən rica edirəm ki, mənlə rişxənd ilə danışmayasınız. Mən ağa olsaydım, sənin üçün nökər, dalandar olmazdım. Hacı Murad. Acığın niyə tutur, adam özü üçün pul qazanmağa çoban da olar, arabaçı da olar, hətta hambal da olar. Görmürsənmi mən qoca kişi necə çalışıram? İndi bu saat bazardan gəlirəm. Aç-susuz, altı saatdır o tacirin, bu tacirin dükanının qabağını kəsdirib, borc yığıram. Bunların hamısı sənin işindir. Lakin sən əlini ağdan qaraya vurmaq istəmirsən. Deyirsən, qoy Hacı Murad zəhmət çəkib qazansın, axırda mənimdir. Əlbəttə sənindir. Mənim daha kimim var. Amma yenə də lazımdır ki, özün də çalışıb, qara gün üçün pul qazanasan. İmran (kənara). Görəsən yenə nə kələyi var. Xeyr, hiyləsinə aldanmam. (Hacı Murada.) Xeyr, məni əfv edəsiniz. İndiyə kimi çalışdığım bəsdir. Hacı Murad. Oğlum, ağlını başına cəm elə, yenə irəliki kimi işə-küçə get. Yoxsa səni danlayıb nəsihət etdiyimdən inciyirsən. Mən sənin xeyrindən ötrü çalışıram. İstəyirəm ki, ağıllı, kamallı adam olasan ki, mən də öləndə bu dünyadan arxayın gedim. İmran (kənara). Ay ilan, dilin baldır, dişin zəhər. (Hacı Murada.) Təəccüb edirəm ki, bazarlarda mənə nökər adı verib, dükanlarda danışırsan. Amma evdə olduqda oğlumsan, malım, canım hamısı sənindir deyirsən. Hacı Murad. Nökərimsən? Əstəğfürulla, belə söz mənim ağzımdan çıxmamış. İnanma, oğlum, bunlar düşmən böhtanıdır. Onlar istəyir ki, ata-oğul arasına inciklik salıb ondan nəf’bərdar olsunlar. Bu halda Məhərrəm bəy daxil olur. İmran (kənara). Zalım oğlu nə pis yerdə gəldi. Məhərrəm bəy. Salaməleykum, Hacı. Kefin necədir? İmran oğlan, xoş gördük. Hacı Murad. Salaməleykum, Məhərrəm bəy, buyur, buyur, nə əcəb biz tərəflərə də qədəmi-şərifinizi basdınız. Qədim dostunuzu yada saldınız? Məhərrəm bəy. Ay Hacı, işlər olub çox, özüm də tək, əgər gədə-güdə ümidinə qoyursan, hərəsi bir tərəfə çəkib, evimi dağıdır. Hanı keçən vaxtlar, hanı qədim adamlar? E’tibar, hörmət, izzət, insaniyyət, hamısı onlarnan getdi. İmran (kənara). Yaxşı tapışmışlar. Xəsislikdə bir-birlərindən qalmazlar. Hacı Murad. Bəli, bəli, çox yaxşı buyurursan. Zəmanəmiz çox pis zəmanədir. Qocalar ömür çürüdür, pul qazanırlar, cavanlar isə əllərini bellərinə qoyub ver yeyim, ört yatım deyirlər. Məhərrəm bəy. Ay Hacı, sənin nə dərdin var? İmran kimi işləyən, canyandıran köməkçin var. Dərd mənim dərdimdir ki, heç kəsim yoxdur. Özüm də gün-gündən geri gedirəm, kənd-kəsəyi dolandıra bilmirəm. Hacı Murad. Doğru buyurursan. İmran çox canyandıran oğlandır. Ancaq bu axır vaxtlarda əlini ağdan-qaraya vurmaq istəmir. İndi sən gələndə onun üstə danışıq edirdik. İmranın atası rəhmətlik Şeyx Əli çox yaxşı, rəhmli adam idi. Ölən zaman Təbrizdə çox pulları batdı. Elə bir şey gəlmədi. Çox adama pulu kağızsız vermişdi. Kağızı olanlar da fağır adı ilə yedilər getdi. Tacirbaşı Hacı Əlinin o zaman bir pirkeşiyi vardı. Məmməd Sadıq adlı, Şeyx Əli vəfat edəndə iki min manatı o şəxsdə qalmışdı; pulu olmadı ki, versin. Ondan bəri, o pul onda qalıbdır. Öldü-qaldısından da xəbərim yoxdur. İndi istəyirəm İmranı onun dalınca İrana göndərəm, həm özü üçün səyahət etsin, həm də o pulları alıb gətirsin. İmran (kənara). Hə, indi bildim ki, mənə etdiyi bu qılıqlar nə üçün imiş. Məni Gülzardan ayırmaq fikrindədir. Məhərrəm bəy. Çox yaxşı fikirdir. (Kənara.) Deyəsən işim əvvəldən yaxşı gətirir. (Hacı Murada.) İndi, ay Hacı, evdə sandığı açıb köhnə kağızlara baxırdım. Atamın siyahi dəftəri əlimə düşdü. Baxıb gördüm ki, cümlə borcların üstünə öz xətti ilə qələm çəkilmişdir. Ancaq mərhum atanıza yüz manat borcu var imiş. Onun üstə qələm çəkilməmişdir. Dərhal durub gəldim ki, o borcu sizə verib atamın boynundan saqit edəm. Buyurunuz. Hacı Murad alıb sayır. İmran (kənara). Burada bir sirr var. Onsuz deyil, yoxsa xəsislikdə bu ondan qalmaz. Hacı Murad. Mərhəba, mərhəba, a kişi, bu zamana adamı belə iş elərmi? Məhərrəm bəy. Ay Hacı, indiki adamlarda halal, haram nədir? Borc vermək nədir? Hacı Murad. Doğru buyurursunuz, bu saat bazardan gəlirəm, səhərdən o dükanın, bu dükanın qabağını kəsdirib, müamiləsiz-zadsız verdiyim borcları ala bilmirəm. (İmrana.) İmran, qadan alım, zəhmət çək Quluya de, çay gətirsin. İmran çıxır. Məhərrəm bəy. İndi de görüm, qardaş, sən nə təvr gün keçirirsən? Hacı Murad. Heç soruşma, mənim günüm it günü. Adamın bişirib-düşürəni gərəkdir, qulluq edəni gərəkdir, yoxsa nökər-qulluqçudan nə rahatlıq olacaqdır? Məhərrəm bəy. Hacı, niyə evlənmirsən? Bir az ömrün var, evlən, günün rahatlıq ilə keçsin. Hacı Murad. Ay sağ olmuş, mənim ömrüm keçmişdir, qocalıqda nə yorğalıq. Mən sənə təəccüb edirəm ki, indiyə kimi nə üçün evlənməmisən? Allaha şükür, nəyin əskikdir? Altı-yeddi mədaxil gətirən mülkün var, bənklərdə də pulun. Özün də bəyzadə. Bir gözəl, göyçək qız al, gətir evinə qoy, gecə-gündüz başına dolansın. Məhərrəm bəy. Hacı, doğru buyurursan. Özümün də xahişimdən keçir, ancaq hanı elə qız? Hacı Murad. Qıza nə gəlibdir. Ancaq sən məni vəkil elə, gör sənə neçə qız alıram? Məhərrəm bəy. Mən hazıram və səni də o işdə vəkil edirəm, ancaq bəyzadələrdən olmasın. Özün bilirsən ki, mənim onlarnan qədimdən aram yoxdur. Hacı Murad. Yaxşı, bəylərə qələm çəkdik. Qaldı sövdəkər sinfi. Onlar da necə qisimdir. İndi, de görüm, üzümü hansı tərəfə tutum? Məhərrəm bəy. Sövdəkər qismindən hamıdan artıq həqiqi dostum sənsən. Mən özümü çox xoşbəxt hesab edərdim ki, səninlə qohumlaşmaq mümkün olaydı. O da ki, mənim bəxtimdən mümkün deyil. Xülasə, birdəfəlik səni vəkil edirəm, nə təvr istəyirsən elə et. Hacı Murad. Çox əcəb. İndi ki, sənin xahişin mənlə qohum olmaqdır, daxi nə üçün özkə qapısına gedək? Əvvəl evin içi, sonra bayırı. Məhərrəm bəy. Hacı, hərkah öz qızınızı buyurursunuzsa, mən onu İmrana nişanlı bilirəm. Hacı Murad. A pir olmuş, aslan meydanına tülkü çıxa bilərmi? Tərlan yerini sar tuta bilərmi? Bir də öz qapımdakı gədəyə qız vermək mənə eyib gətirər. Məhərrəm bəy (kənara). Kəməndimə yaxşı düşdü, bu gün-sabah təşrif aparar, pulları da mənə qalar. (Hacı Murada.) Ancaq, Hacı bir iş var, bəlkə qız mənə gəlmək istəmədi? Hacı Murad. Nə danışırsan, a kişi? Atanın xahişi olanda qızın nə ixtiyarı var razı olmaya. (Kənara.) Yaxşı düşdü toruma, bu gün-sabah təşrif aparar, pulları mənə qalar. Məhərrəm bəy. Hacı əmi, indi işi qət olunmuş hesab edək? Hacı Murad. Bəli, bəli. Ancaq özünüz bilirsiniz ki, mənim heç zadım yoxdur, gərək hər bir xərc sizinlə ola və sonra da mən qocanı nəzərdən salma. Məhərrəm bəy. Əlbəttə, hər bir xərci öhdəmə götürürəm və sonra da mənim evimin və geyri şeyimin ixtiyarı sənnən olacaqdır. Hacı Murad. Çox gözəl, çox yaxşı. Allah bu qohumluğu qayım-qədim etsin. (Qulu padnosda üç stəkan çay gətirir, verəndə birini salıb sındırır.) Ay ayı oğlu ayı, üsullu tərpənə bilmirsənmi, istəkan niyə üçdü? Biz ki iki adamıq. Qulu. Ağa, elə bildim ki, İmran ağa da buradadır. Hacı Murad. Çox qələt etdin. Adam gəlib əvvəl qonağın hesabını bilər, sonra da ona görə çay gətirər. Qulu. Vaş üstə, ağa, bundan sonra buraya qonaq gəlsə, çayı qonağın sayına görə gətirərəm. Hacı Murad. Bəs niyə qənd gətirməmisən? Qulu. Ağa, qənd salmışam. Hacı Murad. Yenə də qələt etmisən. Bəlkə biri çayı şirin içməyəcəkdir. Dişləmə içəcəkdir. Qulu. Ağa, dedim yanında qonaq var, bəlkə salma içəcəksiniz. Hacı Murad. Zalım oğlu, hər şeyə cavab verməsə olmaz. Di itil get. Qulu (gedərkən kənara). Deyəsən Məhərrəm əmi də ova çıxıbdır. Hacı Murad. Görürsən bu zalım uşaqları mənim başıma nə iş gətirir? Məhərrəm bəy. Bəli, yaxşı nökər adamın canını rahat edər, amma pisi ömrünü azaldar. Hacı, bu günlərdə əlimə bir həmşəri düşübdür, nökər tutmuşam, bir düzgün, yaxşı qulluq yetirən fağırın biridir. Göndərim gəlsin, pulsuz-zadsız sizə qulluq etsin. Hacı Murad. Çox sağ olun. Mərhəmətin artıq olsun. Göndər gəlsin, ta Qulunun murdar üzünü görməyim. Məhərrəm bəy, buyur çay iç, ağzını şirin et. Çay özü də şirni kimi bir şeydir. A kişi, deyirlər ki, çayın əsli yerində ki, ibarət olsun Çindən, çayı qəndsiz içirlər. Amma bizim adamlar müəllimlərindən ağıllı çıxmışlar. Qəndi istəkana doldurub, doşab edirlər. Nədi, nədi, mən çay içirəm. Yə’ni əslində bir şey deyil. Artıq xərcdir də... Məhərrəm bəy. Ondan əlavə bədənə də zərərdir, ürəyi bişirib tərk edir. Bəli, bir çox bu kimi izafə xərclər aramızda adət olmuşdur. Məsələn: toy işində, vay işində məsrəf olan xərclər kimi. Hacı Murad. Yox, onlar da dədə-babadan qalma adətlərdir. Tərk etmək lazım deyil. Ancaq bu kürsü, çənkəl-bıçaq və qeyri izafə şeylər ki, yeniler adət etmişlər, qızın cehizində verilsin, bax bu bir şey deyil. Allah əl veribdir yeməyə, diz veribdir əyləşməyə. Məhərrəm bəy (kənara). Bəli, işarəsini anladım. (Hacı Murada.) Hacı, indi qulluğunuzdan mürəxxəs olum və özüm də tədarükdə olum. Hacı Murad. Çox əcəb, get mən də vaxtında sənə mə’lum edərəm. Məhərrəm bəy (qalxır). Hacı, xudahafiz. Hacı Murad. Xudahafiz. Get, Allah amanında olasan. (Məhərrəm bəy çıxır.) Afərin sənə Hacı Murad, işi elə tutdum ki, Məhərrəm bəy özü gəlib qızıma elçi düşdü, amma o da hərifdir, özünü o yerə qoymuşdu ki, quya heç bir zaddan xəbəri yoxdur. İndi qaldı İmranın bir çür başını əkib İrana göndərmək. (Çağırır.) Qulu! Qulu! Qulu (daxil olur). Nə buyurursan, ağa can? Hacı Murad. Canına dərd buyururam. Məni Məhərrəm bəyin yanında biyabır etdin. Qulu. Ağa, mən nə elədim? Hacı Murad. Hələ nə elədin? O nə cavab idi verirdin? Çay verməkdə də qabiliyyətin yoxdur. Qulu. Ağa, adam gərək doğru danışsın, sən soruşursan, mən də düzünü deyirəm. O ki qaldı çayın tökülməyi, onda da təqsirim yoxdur, çünki padnos elə köhnədir ki, ortası qozbel adamın beli kimi qalxıbdır. İçində istəkan da durmur. Hacı Murad. Səsini kəs, ayı oğlu ayı, hər şeyə bax belə cavab verirsən. Daha məni təngə gətirmisən. Sənə söz kar eləmir. (Ağacı götürür.) Ayını, bax, bunnan öyrədərlər. Döyür, Qulu da qışqırır. Pərdə * * * Üçüncü pərdə Səhnə Hacı Muradın otağını göstərir. Hacı Murad (yalqız). Hərçəndi Məhərrəm bəyə söz verdim ki, qız mənim itaətimdən çıxa bilməz, amma görürəm çətin olacaqdır, çünki Gülzarın könlü İmrandadır. Görüm, Məhərrəm bəyin mal-dövlətinə aldada bilərəmmi? Hərkah bu mümkün olmasa, atalıq ixtiyarımı əlimə alaram. Qulu (daxil olur). Ağa, bir həmşəri gəlib səni soruşur. Hacı Murad. De gəlsin. Məhərrəm bəy göndəribdir. Mənə qulluq edəcəkdir. Daha bu gündən murdar üzünü hər saat görməyəcəyəm. Qulu. Ağa, mənim üzüm heç olmasa ağdır, amma onunku qapqaradır. Hacı Murad. Di itil get. Yenə çərənnəməyə başlama. (Qulu çıxır.) Gərək Məhərrəm bəy göndərdiyi nökər necə adamdır. O da Qulunun tayı isə heç çörək vermək lazım deyil. (Əliqulu daxil olur və əllərini döşünə qoyub qayda ilə Hacı Murada tə’zim edir.) Buyur əyləş. Əliqulu. Cənabınızın hüzurunda əyləşməyi bəndə də özünə cür’ət edə bilməz. Hacı Murad (kənara). Bax, nökər belə olar, nəinki Qulu kimi, zalım oğlu üç saat çərənnəməsə adamdan əl çəkmir. (Əliquluya.) Buyur əyləş, izin verirəm. Əliqulu ədəbanə diz üstə əyləşir. Əliqulu. Bəndənizi sərkar Ağa Məhərrəm bəy göndəribdir ki, cənabınıza xidmət edəm. Hacı Murad. Pulsuz-zadsız, dünən bəy özü belə buyururdu. Əliqulu. Bəli, məvacibim Məhərrəm bəydən çatacaqdır. Hacı Murad. De görüm, yeməkdə pərkarsan, ya yox? Əliqulu. Xeyr, ağa, çox kəmxörəyəm. Bir neçə xurma ilə dolanmış adamam. Hacı Murad. Çox yaxşı. Mənim çox yeyən adamdan acığım gəlir, çünki adamın gərək heyvandan fərqi olsun. O da ancaq az yeməklə olar. İndi de görüm, əlin-zadın təmizdirmi?.. Əliqulu. Ağa, bəndə uşaqlıqdan böyüklər evində tərbiyə almışdır. Üst-başım həmişə təmiz olar. Hacı Murad. O mə’nada demirəm. Yə’ni oğurluq-zad əlindən gələrmi? Əliqulu. Ağa, əlhəmdüllah, mən müsəlmanam, müsəlman olan şəxs də oğurluq edərmi? Hacı Murad. Bəs onda bizim Quludan xəbərin yoxdur. İndi qulaq as, gör işin nə olacaqdır. Bu otağı ki, görürsən, buraya səndən başqa qeyri nökər, qulluqçu girməyəcəkdir. Ocaqları qalamaq, samavarı qoymaq, nahar bişirmək, bunların hamısı sənin işindir. Xülasə, qulluğuna baxaram, yaxşı olsan evimin hər ixtiyarını sənə verəcəyəm. Əliqulu. Ümidvaram ki, can-dillə qulaq edib, əmrinizi yerinə yetirəm. Hacı Murad. Adın nədir? Özün haralısan? Əliqulu. Adım Əliqulududur, özüm də Tehran əhliyəm. Hacı Murad. Səni bu şəhərdə tanıyan varmı? Əliqulu. Xeyr, buraya iki həftədir ki, gəlmişəm və Məhərrəm bəydən başqa heç kəsi tanımıram. Hacı Murad. Çox əcəb. Bu gündən sən öz işində ol. (Çağırır.) Qulu! Qulu! Qulu daxil olur. Qulu. Nə buyurursan, ağa? Hacı Murad. Qulu, bu gündən sənin ev işinə qarışacağın olmayacaqdır. Onların hamısını Əliqulu görəcəkdir. Sənin işin su daşımaq, bağçanı sulamaq, həyəti süpürmək, bazara getmək olacaqdır. Xülasə, bayır işi sənnəndir, ev işi ilə Əliqulu məşğul olacaqdır. Daha bundan sonra qab-qacaq ilə, qənd-çay ilə, pendir-çörəklə, mətbəxlə bilmərrə işin olmasın, qandın, ya yox? Qulu. Bəli, ağa, qandım. Hacı Murad. Elə deyirsən ki, başa düşdüm, amma işi tutanda tərsinə edirsən. Təkrar et görüm, nə edəcəksən? Qulu. Məsələn, elə ki, gördüm it girib içəridə çörəyi yeyir, gərək gedib Əliqulu əmini tapam gəlsin onu qovsun. Ya da ocaqda süd daşır... Hacı Murad. Dayan, kafir oğru, kafir. Demədimmi ki, hər şeyi tərsinə anlayırsan. A məsəl gətirən köpək, bunu bir balaca uşaq da başa düşər ki, gördün it çörəyi yeyir, qov getsin. Burada nə Əliqulu, nə Vəliqulu. Daha nə? Qulu. Məsələn, elə ki, gördüm oğru evə girib sandıqları yarır, gərək gedib Əliqulu əmini durğuzam ki, gəlib onu tüfənkləsin. Hacı Murad. De eşit, a kişi, yeddi ildir ki, bu höcət ayını saxlayıram. Gör mənim səbrim Əyyub peyğəmbərin səbrindən artıqdımı, daha sənə nə deyim? Axırda o misal gətirdiyin oğru özün olacaqsan. Get şələ-şüləni yığışdır, bundan sonra bir saat da səni burada saxlamaram. Niyə dayanıbsan? Qulu. Ağa, getməyə hazıram. Ancaq bu neçə ildə mənə bir qəpik də verməmisən. Haqqımı ver, baş üstə gedim. Hacı Murad. Sənə nə verəcəyəm. Heç bir qara qəpik də verməli deyiləm. Haqqın tamamilə sənə çatıbdır. Əslinə baxsan, sən mənə borclusan. Qulu. Bəli, müftə qulluq etdiyimiz bəs olmadı, hələ borclu da çıxdıq. İndi ki, belə oldu, ya sən and iç, əl çəkim, ya mən and içim haqqımı ver. Hacı Murad. İndi də saqqalımın ağ vaxtında durub sənə and içəcəyəm. İtil cəhənnəmə. Yoxsa durub səni qolu bağlı qazamata göndərərəm. Qulu (çıxarkən). Hacı Murad, xudahafiz. Sənə göstərərəm, mənə Qulu deyərlər. (Çıxır.) Hacı Murad. Axırı zalım oğlunun əlindən qurtardım. Kişi, məni təngə gətirmişdi. Özün görürdün ki, mənə nə təvr cavab verirdi. İndi dur get mətbəxə, çay-zad hazırla və özün də hər şeydə qənaət gözlə. Hər vaxt çay-qənd lazım olsa gələrsən özüm verərəm. (Əliqulu çıxır.) Hər əsərindən düz adama oxşayır. Amma yenə insanı tanımaq olmaz. Yaxşısı budur ki, elə bu saat imtahana çəkim. Yoxsa sonra peşmançılığını çəkərəm. Yaxşısı budur ki, yerə pul atım. Qızıl pul atım ya gümüş? Elə bu abbasını ataram. Aza tamah edən çoxa da edər. (Abbasını yerə atır.) Əliqulu! Əliqulu! Əliqulu daxil olur. Əliqulu. Nə buyurursan, ağa? Hacı Murad. Mən bağçaya gedirəm, gələnə kimi bu otağı süpür. Əliqulu. Baş üstə, ağa can. Hacı Murad çıxır. Əliqulu (yalqız). Çox çalışdım ki, Məhərrəm bəy məni kəndə göndərsin, orada ona bağban, ya bostançı olum, razı olmadı. Dedi gərək sən şəhərdə qalasan. Burada da mənə qulluq edəsən, ev işində qabilsən. Amma mən də şəhərdə qalmaqdan qorxuram, çünki burada çox İran əhli var. Məni tanıyıb konsula mə’lum edər, tutdurar, onda qolu bağlı Tehrana sürgün olub, həbsxanada çürüyəcəyəm. Yox, burada yaşamaq mənim üçün qorxuludur. Tezliklə puldan-şeydən əlimə salıb qaçmaq lazımdır. (Abbasını götürüb.) Bu kimin ola? (Fikir edir.) Hə, bildim. Yəgin Hacı Murad məni imtahana çəkib, onda da bu abbası ilə, ya qoca kaftar, mənə Tehran lotusu Səfdər deyərlər, belə abbası ilə mənim əlimdən qurtara bilməzsən. Pulların, qızılların yerini göstər. Allah mənimkini yetiribdir. Hacı Murad, Qulunun əlindən qurtarıb Əliqulunun çənginə düşdün. Hacı Murad (daxil olur). Otağı təmiz etdinmi? Əliqulu. Bəli, ağa, süpürəndə bunu tapdım, buyurunuz. (Abbasını verir.) Hacı Murad. Mərhəba, mərhəba, görürəm, sən düz adamsan, sənə arxayın ola bilərəm. Bunu Qulu tapsaydı, heç vaxt verməzdi. Əliqulu. Ağa, bayaq ərz etdim ki, mənim dünya malında tamahım yoxdur. Hacı Murad. Çox yaxşı. Get Gülzar xanımı buraya çağır. (Əliqulu çıxır.) Heç bu zamana adamına oxşamır. Amma Gülzar tərəfdən ürəyim rahat deyil. Görək nə təhər olacaqdır. Bu gecə də bir pis yuxu görmüşəm, Allah axırını xeyir etsin. Məni o gördüyüm şeytanın şərindən hifz etsin. (Gülzar qorxa-qorxa içəri girir.) Qızım, niyə qorxa-qorxa girirsən? İrəli gəl, əyləş. Bir az da ata-bala dərdləşək. Heç, qızım, gəlib əhvalımı soruşmursan. Demirsən ki, bir qoca atam var, qoy gedim görüm dərdi nədir, səri nədir. Gülzar (kənara). Xudaya, görəsən nə var. Bu məni əbəs yerə çağırmaz. Hacı Murad. Qızım, səni həmişə qəmkin, bikef görürəm, niyə dinmirsən? Danışmırsan? Nəyin əskikdir, de alım. Gülzar. Ağa, hər şeyim var, şükür Allaha, heç bir zaddan kəsirim yoxdur. Hacı Murad. Bəs niyə heç qaşqabağın açılmır? Elə bil ki, gəmilərin dəryaya batıb, qərq olubdur. Allaha şükür, mənim kimi atan var, sən niyə qəm çəkəsən? Gülzar. Xeyr, ağa, bir qəmim yoxdur. Hərkah danışmıram, ona da səbəb yoldaşsızlıqdır. Hacı Murad. Doğru deyirsən. Yoldaş lazımdır. Can yoldaşı. Axirət yoldaşı. Bəs elə bilirsən, atan sənin fikrini çəkmir? Sənə yoldaş axtarmır? Bu qoca atan sənə bir elə yoldaş tapıbdır ki, çıraq götürüb cəmi dünyanı axtarsan, tayı-bərabəri tapılmaz. Gülzar. Xeyr, ağa, mən elə yoldaş demirəm. Hacı Murad. Bilirəm, qızım, atan bir o qədər də qoca deyil ki, cavan qıza nə təhər yoldaş lazım olduğunu bilməsin. Ah qızardın. Ha-ha-ha! İndi tap görüm, kimi deyirəm. Tapa bilmirsən? Əlbəttə, elə şəxsdir ki, yatsan yuxuna da girməz. Dövləti, pulu həddən aşıbdır. Qapısında xidmətçinin sayı-hesabı yoxdur. Özü də şəhərimizin birinci bəyidir. Yenə tapa bilmirsən? Nökəri də qapımızda xanıma müntəzirdir. Gülzar (təşvişlə). Məhərrəm bəy?! Hacı Murad. Afərin, qızım, yaxşı tapdın, heç belə nişanlı ağlına gələrdimi? Özü gəlib mənə elçi düşdü. Gülzar. Ağa, mən heç kəsə ərə getmək istəmirəm. Hacı Murad. Bilirəm, qızım, məni çox istəyirsən. Məndən ayrılmaq istəmirsən. Doğrudur, mənim üçün də çətindir, ancaq görürsən ki, mən də günü gündən geri gedirəm. Bir ayağım burdadır, bir ayağım qorda. Səni belə qoyub getsəm, qəbirdə rahat olmaram. Amma indi arxayınam. Bilirəm ki, qızımı bir elə şəxsə vermişəm ki, hər böyük məclisdə hamı xanımlardan başda əyləşəcəkdir. Zərif paltarlar geyib, cavahirləri üstünə taxıb, yanında gül-qaravaşla qonaqlığa gedəndə, cəmi arvadlar ona həsrət aparacaqlar. Hə, qızım, görürəm ürəyin tələsiyir. Məhərrəm bəy bu saat tədarükdədir. Deyir ki, gərək elə toy eləyəm ki, misli bu şəhərimizdə olmamış ola. Gülzar. Ağa, hərkah bunları mənə deməkdən qəsdin odur ki, məni onun malına, puluna aldadasan, onda səhvin var. Mənim dünya malında tamahım yoxdur. Hacı Murad. Qızım, sən hələ cavansan, dünya görməmisən. Xoşbəxtlik ibarətdir maldan, dövlətdən. Gülzar. Ağa, əgər mənim xoşbəxtliyimi istəyirsənsə, bu fikirdən daşın. Mən heç vaxt Məhərrəm bəyə getməyəcəyəm. Hacı Murad. Qızım, deyəsən şadlığından dəli oldun. Sən xeyir-şərini anlamırsan. Uşağa ata-anası acı dərman verəndə, onu özünə zəhər, ata-anasını da zalım hesab edər, vəhalonki, onlar balasını istədiyindən edirlər. Gülzar. Yenə təkrar edirəm ki, zəhər içib özümü öldürərəm, Məhərrəm bəyə getmərəm. Hacı Murad. Bu sənin axırınçı sözündür? Gülzar. Bəli. Hacı Murad. Çox əcəb, mən sənin xoşbəxtliyini istəyirəm. Məhərrəm bəydə könlün yoxdur, bəs İmranla necə? Gülzar (sevinclə). Ağa, mən səndən utanırdım, mənim ondan başqa bir kəsdə könlüm yoxdur. Amma İmran inanmayırdı ki, sən məni ona verərsən. Mənim məhəbbətim ondadır. Hacı Murad. Paho, siz mənsiz söz verib qurtarmışsınız, mənim xəbərim yox imiş! (Rişxəndlə.) Xeyir işiniz mübarək olsun, Gülzar xanım. Siz, mən Hacı Muradı yaxşı tanımamısınız. Daha bəsdir, mən elə bilirdim ki, sən öz xeyrini başa düşə bilərsən. Qanmazı qandırarlar. Sözsüz-zadsız dur get. Özün də tədarükdə ol. Gülzar (atasının dizlərini qucub ağlaya-ağlaya). Ata, yazığın gəlsin, məni bədbəxt etmə. Bu tökülən göz yaşıma rəhmin gəlsin. İki cavanın ahından qorx. Hacı Murad. Yox, yox, mən dediyimdən dönmərəm. Arvadın göz yaşı ya bir şeh, gün çıxar qurudar. Gülzar. Ata, Allahdan qorx. Məhəbbət yolunda tökülən göz yaşını heç zad quruda bilməz. Hacı Murad. Çəkil. Məhəbbət nədir, zad nədir? Sənə hər nə hökm edirəm, əmələ gətir. Gülzar (ayağa qalxıb). Məhəbbət nədir? Məhəbbət oduna yanmayana onu qandırmaq mümkün deyil. Məhəbbəti dünya malına almaq olmaz. Məhəbbətə hökm yoxdur. Hacı Murad. Məhəbbət odur ki, adamı dəli, axmaq edib, Allah göndərən ne’məti əlindən buraxır. Görürəm sən dəli olmusan. Amma dəlini də ağıllı etmək mümkündür. Sənə üç gün möhlət verirəm. And olsun Allaha, heç bir şeylə dediyimdən dönmərəm. Di get, yaxşı fikir elə. Gülzar. İndi ki, belə oldu, mən də and içirəm o məhəbbətə ki, daşı yumşaldıb rəhmə gətirərdi, səni gətirmədi, ya İmran, ya ölüm. Hacı Murad. İmran! Bir o qalmışdı ki, cəmi şəhərdə biyabır olub öz nökərimə qız verəm. Get, İmrandan bilmərrə əlini üz. Gülzar. Yaxşı, dünyadan bilmərrə əlimi üzərəm. (Çıxır.) Hacı Murad (tək). Bilirdim ki, belə olacaqdır. Yox, İmranı qovmasam iş düzəlməyəcəkdir. İmran gedəndən sonra ümidi kəsilib razı olar. Qızın dediyinə bax! Məhəbbət dünya malına aldanmaz. Məhəbbətə hökm yoxdur. Məhəbbət, bax, budur ki, üstündə oturmuşam. Bunsuz nə məhəbbət? Bu məhəbbət-məhəbbət deyənləri verələr dama salam, ağzını da bağlayam. Görəsən necə acından, susuzundan bir-birinin ətini yeyib qanını içərlər. Nabat (tənknəfəs içəri yüyürüb). Ağa muştuluğumu ver, Şərəf xanım gəldi. Hacı Murad. Səfeh qızı, səfeh. Elə yüyürür ki, deyəsən yanğın var. Çox böyük iş olubdur. Gələndə deyəsən mənə quş başı gətiribdir. Nabat. Ağa, doğrudan da dörd dənə qırğovul gətiribdir. Hacı Murad. Tək gəlibdir, ya uşaqlarını da gətiribdir. Nabat (kənara). Zalım oğlu qabaqca adamın hesabına gedir. (Hacı Murada.) Yanında bir balaca oğlu Əhməddir, bir də nökəri Cəfər. Hacı Murad (kənara). Öz yeyib-içənimiz az idi, bunlar da artdı. (Nabata.) Sənin muştuluğun odur ki, köz-qulaq olasan, o nökər şeydən-zaddan oğurlamasın. Di get, dayanma. Nabat (gedərkən kənara). Mənə deyən gərək, ay axmaq qızı, bundan sən nə istəyirsən? O öz hayındadır ki, onlar burada qalıb çörək yeyəcəklər. Hacı Murad (tək). İndi də işlər tərsinə gedir. Şərəf xanım, Əhməd və Gülzar daxil olurlar. Şərəf xanım Hacı Muradın boynunu qucaqlayır. Şərəf xanım. A qardaş, nə zəif düşmüsən, nə qocalmısan? Hacı Murad. Niyə qocalmayım, niyə zəif düşməyim. Bu günü ki, mən çəkirəm, hər kəs olsaydı, yeddi kəfən çürütmüşdü. Şərəf xanım. A qardaş, sən niyə pis gün çəkirsən, nəyin əskikdir? Malın var, pulun var. Gülzar kimi qızın, qapıda xidmətçilərin. Sən otur, qoy sənə qulluq eləsinlər. Hacı Murad. Elə ki onlar mənə qulluq edirlər, etməsələr ondan yaxşıdır. O ki İmrandır, əlini ağdan-qaraya vurmur. Az qalıbdır ki, məndən xanlıq iddiası etsin. Gülzar xanım da atam yoxdur deyir. Ağa, xanım belə olanda, nökər-qulluqçudan nə ummaq. Şərəf xanım. İmran gərək elə oğlan olmasın. Onun tə’rifi hər yerdə söylənir. Gülzardan narazı olmağına təəccüb edirəm. Mən ona elə tərbiyə verməmişəm ki, atasının əmrindən çıxa, zəhmətindən incinə. Hacı Murad. Görürəm, çox yaxşı tərbiyə vermisən. Şərəf xanım. Heç vaxt inanmaram, sənin xasiyyətin pisdir. Mənim özüm də qız vaxtı nə qədər sənə yaxşı qulluq edirdim, yenə razı qalmırdın. Gülzar, bu nə işdir? (Gülzar başını aşağı salıb ağlayır.) Qızım, ağlayırsan? (Hacı Murada.) Görürəm qızı nə hala salmısan. Saraldıb heyvaya döndərmisən, on səkkiz yaşında cavanı qocaldıb qarı eləmisən. Hacı Murad. Mən ona nə edirəm ki, sarala. Durub təzədən ona nənəlik edə bilmərəm ki. Nökəri var, qulluqçusu var, yesin, içsin, geyinsin, gəzsin. O ki qaldı qocalmasına, ona da bais özüdür. Məhərrəm bəy kimi adam özü gəlib mənə elçi düşüb, qızımı istəyir, Gülzar xanım deyir ki, özümü öldürərəm, ona getmərəm. Daha mən nə deyim. Adam da bu dərəcədə dəli olub elə mal-dövlətdən əl çəkərmi? Şərəf xanım. A qardaş, nə danışırsan? Sən təmiz ağlını itirmisən. Dünya malı gözlərini pərdələmişdir. Məhərrəm bəy nədir, zad nədir? Qızının nişanlısı on iki ildir sənə zəhmət çəkib pul qazanıbdır. İndi nə olubdur ki, əhdindən dönüb qızını öz yaşında yoldaşına verirsən? Eşidənlər nə deyərlər? Hacı Murad. Buyur, bu da ağıllımız. Yaxşı deyiblər ki, arvadın ağlı olmaz. Eşidənlər mənə dəli deyər ki, qızımı İmrana verib Məhərrəm bəy kimi adamı əlimdən çıxarım. Şərəf xanım. Eşidənlər sənə ağıllı deyərlər ki, qızını İmrana verib ata yurdunu abad edirsən. Hacı Murad. Əcəb buyurursan, Şərəf xanım. Məhərrəm bəy mənim atamın yurdunu tar-mar edər, amma gədənin biri abad edər. Arvadların ağlı beladır. Mən qızımın xoşbəxtliyini istəyirəm. Şərəf xanım. Yaxşı, hərkah qızın könlü Məhərrəm bəydə yoxdur, onun malına tamah etmir, onda o necə xoşbəxt ola bilər? Hacı Murad. Qız heç yediyini-içdiyini başa düşə bilmir. O xoşbəxtliyini nə anlayacaqdır? Arvad mal-dövlətin qədrini onda anlayır ki, uşaqları artıb, ana, mənə çörək ver deyəndə, təknədə çörək olmayanda. Şərəf xanım. A kişi, sənin puluna, dövlətinə nə gəlibdir ki, qızın İmranda çörəksiz qala? Bundan əlavə İmran elə oğlandır ki, öz əlinin zəhməti ilə arvadını xandan, bəydən yaxşı saxlar. Hacı Murad. Pulum haradadır, malım haradadır? Zurna çalıb aləmə səs salmısınız ki, Hacı Muradın pulunu sandıqlar tutmur. Bilmirəm bu pulu mənə kim qoyubdur. Atam qoyubdur, babam qoyubdur. Şərəf xanım. Sənin ağlamaq qədim xasiyyətindir. Bir şeydən kəsirin olmaz, amma özünü dilənçi yerinə qoyarsan. Xülasə, Məhərrəm bəy fikrindən bilmərrə daşınarsan. Mən heç razı ola bilmərəm ki, Gülzarı bədbəxt edib, altmış yaşında qocaya verəsən. Hacı Murad. Buyur, bu da ağbirçək bibisi. Ağıl öyrətməkdən, ağzına dil verir. Ay qız ey, mən dediyimdən dönmərəm, İmranı bilmərrə unudarsan. Bilmirəm bu mənə nə İmran oldu. And olsun Allaha onu bundan sonra bir saat da evimə qoymaram, qoy getsin, gör onu da necə Qulu kimi qovaram. Şərəf xanım. Elə bir o qalmışdı ki, qızını bir qoca, xəsis kaftarın puluna satasan. Hacı Murad. Bilmirəm bu haradan gəlib çıxdı. Niyə qoca olur? Nökər dalında, qızılquş əlində atdanıb ova çıxanda elə bil ki, bir laçındır. Daha bəsdir. İndi de görüm, sən özün necə dolanırsan? Şərəf xanım. Nə deyim. Allah dərd-qəm yaradanda bizim üçün yaradıbdır. Uşaqlar artıbdır. Kişinin də əli aşağı düşmüşdür. Gecə-gündüz işləməkdən əllərim qabar olmuşdur. Hacı Murad. Buyur, bu da sənin öz başına gələn. Daha Gülzara niyə razı olmursan? Rəhmətlik atama dedim ki, kişi, Şərəfi bu qasıba vermə, necə dövlətli istəyir, onların birinə ver. Dedi ki, yox. Bu ağıllı, kamallı adamdır. Bunda Şərəf xoşbəxt olar. Şərəf xanım. Xeyr, atam səhv etməyibdir. Mən ərimdən çox razıyam. Özüm də çox xoşbəxtəm ki, Allah məni bu cür adama qismət edibdir. Dünya malı bir puç şeydir. Gedər də, gələr də. Ər odur ki, qara gündə arvadla yoldaş olub, bir-birinə can deyib, can eşidələr. Əhməd. Ana, bəs sən deyirdin ki, dayın sənə gənfet verəcəkdir, bəs niyə vermir? Hacı Murad. Oğlum, gənfet pis şeydir. Adamın boğazını ağrıdır. Sən yekə oğlansan. Gənfeti neynirsən. Əhməd. Ana, Gülzar bacımkilin bağçasında elə çox alma var ki, gələndə gördüm. Hacı Murad. Yox, oğlum, dəymə, yetişəndə yığıb sənə göndərəcəyəm. Əhməd. Mənim özüm burada olacağam. Dəyəndə yığaram. Hacı Murad (kənara). Bunda yaxşı xəbər var. Deyəsən Şərəf çox qalacaqdır. Şərəf xanım. Sizin dərdiniz öz dərdimi də yaddan çıxartdı. Əhməd böyüyübdür, oxumaq vaxtı keçir, dedim gətirim sizdə qoyum, həm məktəbə getsin, həm də Gülzara hayan olsun. Hacı Murad (kənara). Mazandaranda çaqqal az idi, biri də gəmi ilə gəldi. (Şərəfə.) Yox, yox, saxlaya bilmərəm. Özkə uşağını saxlamaq bir xata şeydir. Bunun korluğu var. Azarlaması var. Ağacdan yıxılması var. Anasız ona kim baxacaqdır. Şərəf xanım. Əhməd dinc uşaqdır. Heç kəsə korluğu olmaz. O ki qaldı azarlamağı, ondan da arxayın ol, Gülzar ona analıq edər. Gülzar. Bibi, arxayın ol. Onu özümdən yaxşı saxlaram. Hacı Murad. Yox, yox, Gülzar bilmir. Uşağın tarpına dözmək olmaz. İmranda görmüşəm. Məni qocaldan o olmuşdur. Evimi dağıdan o olmuşdur. Gülzar (kənara). Allah, xəcalətimdən bibimin üzünə baxa bilmirəm. Şərəf xanım. A qardaş, bir uşağın yeməyi, içməyi nə olacaqdır ki, bu sənin evini dağıda. Hacı Murad. Xülasə, mən razı deyiləm. Şərəf xanım. A qardaş, bacının əli aşağı düşəndə köməyə qardaşı üstə yüyürər. İndi mən də qardaş adı ilə evimi yiyəsiz qoyub yanına gəlmişəm. Eybi yoxdur. Uşaq səni incidər apararam. Ancaq səndən bir təvəqqem var, məni ondan naümid qaytarma. Ərimin beş yüz manat borcu var, borc sahibi pis adamın biridir. Gündə qapımıza gedib-gəlməkdən bizi təngə gətiribdir. Kişiyə dedim ki, qardaşımı görməyə gedirəm, amma əsil fikrim o idi ki, səndən alıb aparıb verəm. Abrımız açılmasın. Hacı Murad. A bacı, sən ki, özkəsi deyilsən, məkər mənim var-yoxumu bilmirsən? Məndə pul haradandır ki, sənə verim? Şərəf xanım. Qardaş, burada xəsislik yeri deyil. Burada bacı namusu var. Razı olma ki, bacının paltarları bazarlarda tökülüb satılsın və bir də mən səndən borc istəyirəm. Sən gözləyə bilərsən. Amma özkəsi gözləyə bilmir. Hacı Murad. Axı nə üçün inanmırsan, sənə deyirəm ki, özüm pul üzünə həsrətəm. Şərəf xanım. Atamdan qalan pul və özün qazandığın pullar necə olmuşdur ki, mənə beş yüz manat tapılmır. Sandıqların ağzını bərk bağla. Hacı Murad. A kişi, bu zalım uşaqlarını inandırmaq olmaz ki, buyur, bu mənim çiblərim, bu da mənim sandığım. (Durub paltar sandığını açır.) Di gəl bax, gör burada əski-üskidən başqa nə var. (Qorxa-qorxa o biri sandığa baxır.) Şərəf xanım. O biri sandığın ağzını aç. Hacı Murad. Sən mənim evimə pristav gəlmisən? Asmotr edirsən? Çox da var, niyə verim. Çöldən tapmışam? Şərəf xanım (ayağa qalxır). Daha sənə nə deyim? Qarğış etməyə də yerim yoxdur, çünki bura mənim atam evidir. Cəfər! Cəfər! Cəfər daxil olur. Cəfər. Nə buyurursan, xanım? Şərəf xanım. Cəfər, bu saat faytonu qoşdur, gedəcəyəm. Cəfər. Xanım, gün keçibdir, gedib çatmaq olmaz. Şərəf xanım. Eybi yoxdur, harada keçələrik, orada qalarıq, burada qala bilmərəm. Gərək gedək. Cəfər. Baş üstə, xanım. Ancaq faytonçunun pulu qalıbdır, istəyir. Şərəf xanım. Özündə varsa ver, yox isə ala bu üzüyü apar sat, ver. (Barmağından üzüyünü çıxarıb verir.) Cəfər. Xanım, lazım deyil, məndə var, verərəm. (Çıxır.) Gülzar (ağlaya-ağlaya). Bibi, başına dönüm, bu gecə vaxtı getmə. Şərəf xanım. Yox, Gülzar, qala bilmərəm. Bu ev mənim üçün cəhənnəmdir. Dur, oğlum, gedək. Gülzar. Bibi, məni də apar. Burada qoyub getmə. Şərəf xanım. Səni hara qoyub gedirəm. Belə zalımın evində bir saat da qoymaram. Dur gedək. Hacı Murad (Gülzarın əlindən tutub özünə tərəf çəkir). Hara aparırsan? Qoymaram. Şərəf xanım. Çəkil kənara. Hörümçək kimi yazıq qızın qanını sorub, bu hala salmısan. Belə kafir ataya gözəl balanı verməram. Pərdə * * * Dördüncü pərdə Səhnə Hacı Muradın bağçasını göstərir. Aydınlıq bir gecə, İmran gəzinərkən söylənir. İmran. Ay zalım, ey biinsaf kişi, əhdindən dönüb, səni dövlətli edəni evindən qovursan. Dünya malından ötrü Gülzar kimi qızı bir qocanın puluna satırsan? Yox, zor ilə də olsa gərək bu gecə aparam. Nabatdan bir xəbər çıxmadı. Yoxsa qoca kaftar küçlə Gülzarın nikahını oxutdu? Ya Gülzar naəlac qalıb razı oldu? Yox, yox, elə iş ola bilməz. Gülzar özünü öldürər, Məhərrəm bəyə getməz... Deyəsən qaraltı görünür. Arvaddır. Nabat gəlir. Nabat. İmran ağa, başına dönüm, yavaş danış, hamı oyaqdır. Qoca kaftar yenə sandıqlarını yoxlayır. Qara köpək də sən gedəndən bəri Hacının hökmünə görə nə mənə, nə də Gülzar xanıma köz verib, işıq vermir. Bir az səbir elə, gərək bir yerə gedərmi ki, Gülzar xanımı qaçırdam. İmran. Yox, Nabat, daha təngə gəlmişəm. Səbir edə bilmərəm. Bu saat zor ilə də olsa aparacağam. Nabat. Qurbanın olum, İmran ağa, məni xataya salma. Bu gecə nə təvr olsa Gülzar xanımın əlini əlində görəcəksən. Ancaq bir az səbir elə. Gülzar xanım Əliquludan fürsət tapan kimi buraya qaçacaqdır. İmran. Dayan, xışıltı gəlir... Nabat. Odur, odur, Gülzar xanımın özüdür. Gülzar qaçaraq gəlir. İmran (tez onun əlindən tutub). Gülzar, sənsən? Gülzar. İmran, daha dayanmaq vaxtı deyil, qaçaq. Nabat, ala bu üzük məndən sənə yadikar olsun (verir). İmran (Nabata pul verir). Ala, Nabat, Allah qoysa yenə bir yerdə olacağıq. Gülzar gedək. Nabat, xudahafiz. Nabat. Gedin, Allah sizi salamat etsin, xoşbəxt olasınız. İmran və Gülzar gedirlər. Nabat (tək). Qocanın murdar üzündən yaxşı qurtardılar. Qaldım mən bədbəxt. Bundan sonra şəksiz məni də qovacaqdır. İndi bir Allah bəndəsi tapılaydı, məni də bu ilanın ağzından qurtaraydı. Qulu ağacın dalından çıxır. Qulu. Bu Allah bəndəsi mən. Nabat. Uy, kimsən? Qulu. Nabat xanım, deyəsən məni tanımırsan. Paltarımın dəyişilməsinə baxma. Ürəyim yenə sənnəndir. Nabat. Qulu, sənsən? Nə heybətli olmusan. Lap quldura oxşayırsan. Bu xəncər nədir? Qulu. Səfeh qızı hələ soruşur da. Görmürsən ki, səni götürüb qaçmağa gəlmişəm. Nabat. Heç zarafatdan əl götürməyəcəksən? Burax, gedirəm. Gülzar xanım məni axtarar. Qulu. A hiyləmətənə, mənə kələk gəlirsən? İndi Gülzar xanımı İmranla qaçırmadınmı? Mən gözləyirdim, əvvəl yol xanımındır, sonra qulluqçunun. Ancaq mən onlar kimi səfeh deyiləm ki, tədarüksüz gedəm. Gərək qabaqca gedib Hacı Muraddan yeddi illik məvacibimi alam, sonra səni aparam. Nabat. Qulu, sən Allah doğru deyirsən, yoxsa məni aldadırsan? Qulu. Vallah, doğru deyirəm. Mən gedəndə sənə nə demişdim, niyə yadından çıxarmısan? Tez get, nə şeyin varsa yığ. Uçuq hamamın yanına get. Məni orada gözlə. Nabat. Bəs sən nə edəcəksən? Qulu. Mən də gedib Hacı Muradı qorxudacağam, pullarımı alacağam. Di vaxtı itirmə, tez get. (Nabat qaçaraq gedir.) Arvadın ağlı, ya uşağın ağlı, hər şeyə o saat inanır. Fit ilə yoldaşlarını çağırır. Bu səsə Niyazla Qurban, üstlərində əsləhə gəlirlər. Qurban. Qulu, nə çox ləngidin? Niyaz. Bir şey bildin, ya yox? Qulu. Yoldaşlar, işimiz çox rast gətiribdir. Evdə bir Hacı Muraddan və bir də Əliquludan başqa heç kəs yoxdur. Qızı bu saat İmrana qoşulub qaçdı. Qulluqçunu da mən aldatmışam ki, səni də mən götürüb qaçacağam. İndi gedib yolumu gözləyir. Niyaz. Bəs Əliquluya nə tədbir çəkmisən? Qulu, doğrusu mənim ondan gözüm su içmir. Çox usta, hiyləkər adama oxşayır. Qorxuram bizi aldadıb divana mə’lum edə. Hamımızı tutdura. Qurban. Niyaz doğru deyir, çox şübhəli adama oxşayır. Qulu. Yoldaşlar, mən elə iş tutmaram ki, ondan bizə xəta gələ. Əliqulu divandan elə qorxur, necə ki, it dəyənəkdən. Bu barədə arxayın olun. Əliqulu bu işdən qaça bilməz. Niyaz. Söylə görək, onu haradan bildin? Qurban. Əlbəttə, söylə, yoldaşımızın necə adam olduğunu gərək biz də biləq. Qulu. Yoldaşlar, indi onun vaxtı deyil. Sonra sizə danışaram. Niyaz. Bəs niyə dayanmışıq? Hacı Muradın qulluğuna gedək də. Qulu. Yox, gərək gözləyək. Əliqulu özü buraya gələsidir. Odur gəlir. Əliqulu gəlib çatır. Əliqulu. Hacı Muradın əziz qonaqları, xoş gəlmişsiniz. Ancaq ərbabın bir balaca nəgahəti var. Sizi qəbul edə bilməyəcəkdir. Qulu. Əliqulu, zarafatı burax. Niyə belə keç gəldin. Bir şey var? Əliqulu. Yoldaşlar, gərək işi sabaha qoyaq. Qulu. Nə səbəbə? Əliqulu. Çünki Hacı Murad Məhərrəm bəykilə gedəsi olmadı. Özü Məhərrəm bəyi gözləyir və evdəkilərin hamısı da oyaqdır. Amma sabah axşam Məhərrəm bəyə qonaqdır. Otağın açarı da məndə olacaqdır. Qurban. Yoldaşlar, nahaq yerə vaxt itiririk. İndi Məhərrəm bəy gəlincə mən min ev yarmışdım. O ki qaldı Hacı Murada, boğazından elə basaram ki, bir də qiyamətdə oyanar. Əliqulu. Xeyr, mən buna razı deyiləm. İş gərək tədbirlə ola. Yoxsa içindən xata çıxar. Niyaz. Görünür Əliqulu işdən baş qaçırır. Amma Qulu bizə özkə cürə demişdi. Qulu. Niyaz doğru deyir, Əliqulu əmi başqa fikrə düşübdür, amma bilsin ki, baş tutası iş deyil. Onun fikri bu gecə Hacı Muradın pullarına yaxşıca qulluq edib Araz çayını aşmaqdır. (Üzünü Əliquluya tutub.) Belədirmi, Səfdər əmi? Əliqulu (diksinmiş). Nə dedin, mən Səfdər... Qulu. Bəli, Tehran həbsxanasından qaçmış oğrubaşı Səfdərsən. Mən də Quluyam. Yaxşı tanı. Məni aldatmaq olmaz. Niyaz, Qurban. Oğrubaşı?! Qulu. İndi, Tehran lotusu Səfdər, bizə yoldaşsanmı? Əliqulu. Yoldaşam, hər nə buyursanız əmrinizə tabeyəm. Qulu. Ha belə, Əliqulu əmi, yoldaş, yoldaş ilə tən gərək, tən olmasa kən gərək. İndi de görüm, Gülzarın İmran ilə qoşulub qaçmağından xəbərin varmı? Əliqulu. Bəli, var. Qulu. Bəs Nabat haradadır? Əliqulu. Göndərmisən gedib yolunu gözləyir. Qulu. O da düzdür. Hərif olmağını bəyənirəm. İndi bir sual gəldi. De görüm doğrudanmı Hacı Murad Məhərrəm bəyi gözləyir? Əliqulu. Bəli, gündüzdən məni göndərmişdi ki, Məhərrəm bəyi bu axşama məsləhətə çağırım. Ancaq bəy dedi ki, Hacıya de qonaqlarım var, gec gələcəyəm. Qulu. Bu daha yaxşı oldu. İndi, yoldaşlar, hazır olun, Hacı Muradın qulluğuna gedək. Əliqulu əmi, sən ağsaqqalsan, qabağa düş. Gedirlər. Pərdə * * * Beşinci pərdə Səhnə Hacı Muradın otağını göstərir. Hacı Murad (yalqız). İmranı qovdum getdi, amma qız yenə də razı olmur. Məhərrəm bəy gəlsin, gərək işə nə əncam çəkirik. İmran da istədi ki, atası Şeyx Əlidən qalan malı məndən istəsin, gördü ki, xeyr o girən qol deyil. Elə hesab verdim ki, papağını da götürüb qaçdı. Durum Şeyx Əlidən qalan cavahir və qızılları yoxlayım. (Durub sandığı açır.) Pəh, pəh, pəh... almazların şəfəqi gözlərimi qamaşdırır. Bu irilikdə mirvarı, bu rəngdə yaqut heç Xəta padşahının xəzinəsində də tapılmaz. Qulu, Niyaz, Qurban daxil olurlar. Qulu. Sənin kimi xəsis, tamahkar da dünyada tapılmaz. Hacı Murad (sandığın qapağını salıb). A zalımlar, siz kimsiniz? Məndən nə istəyirsiniz? Qulu. Hacı Murad, nökərin Qulunu tanımırsan? Nə tez yadından çıxartmısan? Hacı Murad. Qulu, sənsən? Buyur əyləş, yoldaşların da xoş gəlibdir. Mənə görə nə qulluğun var? Yəqin məvacibinin dalınca gəlmisən, mən özüm də səni axtarırdım ki, haqqını verəm. Qulu. Haqqım çox ağırdır, qorxuram öz ixtiyarın ilə verməyəsən. (Sandığa tərəf gedir.) Hacı Murad (onun əlindən tutub). Nə istəyirsən? Qoymaram! Qulu. Demədimmi, öz ixtiyarınla verməyəcəksən. Qurban tut, Niyaz, qollarını bağla! Hacı Murad. Ay aman, qoymayın! Məni öldürürlər! Qurban (xəncəri sıvırıb). A kişi, səsini kəs, yoxsa qarnına soxaram. (Əllərini bağlayır.) Hacı Murad. Ay haray! Ay aman! Ay Əliqulu! Əliqulu (daxil olur). Nə buyurursan, ağa can? Yoldaşları gülüşürlər. Hacı Murad. Tez get, divana mə’lum elə! Əliqulu. Ağa can, indi sənin hakimi-şər’in bunlardır, bu saat divan edəcəklər. Cəza-fəza etmək artıqdır. Hacı Murad. Əliqulu, sən də bunların yoldaşı imişsən? Ay aman, qoymayın! Qurban. A kişi, qoysanız xəncəri soxum rədd olsun. Qulu. Yox, öldürmə. O gərək ölümdən artıq cəza çəkə. Ağzını bağlayın, səs çıxarmasın. (Hacı Muradın əl-ayağını bağlayıb yerə qoyurlar.) Qurban, gəl sandığın qapağını tut. (Qurban tutur, Qulu müçrünü çıxarıb Niyaza verir.) Niyaz, bunu al. İndi yoldaşlar, gəlin buraya, Əliqulu əmi, de görüm bundan xəbərin var ya yox? Niyaz, o döşəkçəni, palazı qaldır. (Niyaz qaldırır.) Qurban, gəl xəncərlə bu yeri qaz. (Qurban qazır, Qulu bir başqa müçrü çıxardır.) Əliqulu əmi, bu sirri bilirdinmi? Əliqulu. Bəli, duymuşdum ki, orada bir şey var, çünki Hacı Murad oranı tez-tez yoxlayırdı. Hacı Murad (başını qaldırıb xırıltılı səslə deyir). Evim yıxıldı. Qurban. Sus!.. Qulu. Yoldaşlar, daha dayanmaq yeri deyil. İndi o biri kaftar da gəlib çıxar. Niyaz. Eybi yoxdur, onu da Hacının küyünə salarıq. Qulu. Hacı Murad, xudahafiz. Hərkah Ağa Qulunu axtarsan, Şama gəl. Siz öləsiz, nəinki Şama, hətta Hindistana da gəlib çıxar. Hamı gedir, pərdə bir müddət açıq qalır, sonra Məhərrəm bəy daxil olur. Məhərrəm bəy. Evdə, həyətdə heç kəsi tapmadım, bunlar necə olmuşlar? Bu palazı, döşəkçəni niyə buraya çəkiblər? Yoxsa evə oğru gəlmişdir. Elədi ki, var. Bəs Hacı Murad haradadır? (Bucaqdan Hacı Muradın xırıltısı gəlir.) Budur burada. Bunun əl-ayağını kim bağlamış? (Açır.) Hacı Murad. Məhərrəm bəy, evim yıxıldı... Məhərrəm bəy. Hacı əmi, de görüm, sənə nə olub? Əl-ayağını kim bağlayıb? Hacı Murad. Qulu zalım oğlu. Əliqulu da ona yoldaş idi. Evim yıxıldı, tar-mar oldu. (Gedib sandığa baxır.) Hanı şəfəqin, gözəl cavahir, haradasan zərif qızıllar?! Məhərrəm bəy, tez get divana mə’lum et. O quldurları tutdurub, mənim pullarımı qaytar. Nabat tənknəfəs daxil olur. Nabat. Ağa, İmran Gülzar xanımı götürüb qaçdı. Məhərrəm bəy və Hacı mat qalırlar. Məhərrəm bəy. Əlimdən mal-dövlət çıxdı. Pərdə * * * == Dibdat bəy == Dibdat bəy Bir pərdəli, iki şəkilli məzhəkə İştirak edənlər Səfdərqulu bəy – mülkədar bəy. Uçaboylu, dolubədənli, üzügırxıq, çərkəz libasında, əlli yaşında sadədil bir şəxs. Danışanda tez-tez «vot tebe na» sözünü təkrar edir. Mehdi bəy Vəli bəy Rüstəm bəy – Səfdərqulu bəyin qumar yoldaşları. Saşa bəy Məşədi Səməd – dükançı. Azad bəy – doktor. Nəbi – Səfdərqulu bəyin nökəri. Cəbi – Mehdi bəyin nökəri. Ovanes – Saşa bəyin nökəri. Rəhim – tarzən. Kərim – oxuyan. * * * Birinci şəkil Səhnə Səfdərqulu bəyin otağını göstərir. Otaq yarı Asiya, yarı Avropa qaydası ilə bəzənmiş. Ortada girdə stol. Üstə şamdan, kart vəqeyri qumar şeyləri. Sandalyalar qaydasız halda durmuş. Açıq qapıdan yemək otağı görünür. Pərdə qalxdığda Nəbi otağı qaydaya salarkən öz-özünə söylənir. Nəbi. Vay sizin evinizi Allah yıxsın, a belə ağalar. Bir belə də qumar oynamaq olarmı? Hər gün səhərə kimi oynayırlar. Çox vaxtı gecəni gündüzə qatıb o biri günə kimi kart vururlar. Vallah, mən nökər belə rahatsızlığa davam edə bilmərəm. Amma bizim bu nəçib bəylərimiz davam edirlər. Özkə vaxtı «o yana dur» üstə xəncər, tapançaya çıxırlar. Amma qumarda bir-birlərinə itə deyilməz sözləri deyirlər. Yenə də keçir gedir. Amma lotular mənim bu səfeh ağamı yaxşı tovlayıb tapıblar. Gecə-gündüz çörəyini yeyib, çayını içib, özünü də, qumarda sağmal inək kimi sağırlar. Ha-ha-ha... (Bir az dayanıb yenə də) Ha-ha-ha... A kişilər, bu lotuların hər kələkləri qurtarmışdı, gəlmişdi elə bu. İndi də tutublar ki, Səfdərqulu ağa, səni cəmi bəylər tərəfindən dibdat seçəcəyik. Gedib Fitilbörkdə dum deyirlər, nə deyirlər, orada vəzirlər yanında danışasan. Ha-ha-ha... Səfdərqulu bəy vəzirlər yanında danışacaq? Vay o yazıqların halına. «Vot tebe na»dan başqa bir şey başa düşə bilməyəcəklər. (Cəbi daxil olur). Xoş gördük, a Cəbi lələ. Mənə qulluq. Cəbi. Gecə ağamın papiros qutusu burada qalıbdır. Ona gəlmişəm. Nəbi (papiros qutusunu stolun üstündən götürüb verir). Cəbi, sən öləsən bu gecə ağan Mehdi bəyi təmiz sünkə çəkiblər. Yaxşı ki, hələ papağını da yaddan çıxartmayıb. Cəbi. Mənim ağam kartın höcətinə gedəndir. Nəbi. Odur ki, bu gecə on bir əl onluğa vuruldu. Axırda hirsindən kartı çırıb atdı. Cəbi. Mən Mehdi bəyin yerinə olsaydım, onluğa vurulanda qaçaram doqquzluğa. Ona da vurulanda, səkkizliyi qoyardım. Getdikcə bir xal azaldardım. Nəbi. Ha-ha-ha... afərin sənə, Cəbi lələ. Sən lap qart qumarbaz imişsən. Onda mənlə bir əl qonçuna oynamaqda necəsən. Cəbi. Çox yaxşı, oynarım. Bəs Səfdərqulu ağa evdə deyil? Nəbi. Qorxma, elə yatıbdır ki, top da atsan xəbəri olmaz. Cəbi. Bu gecə udubdur, yoxsa uduzubdur? Nəbi. Heç görünməz nə!.. Udubdur! Cəbi, yaxşı yadıma saldın, ağa tapşırmışdı ki, onu tezdən durğuzam. Günorta olubdur, amma o hələ yatıb. Cəbi, bu gecə bizdə böyük qonaqlıq var. Oxuyanlı, çalanlı, içkili. Cəbi. Səfdərqulu ağanı vəkil seçəcəklər. Onun üçünmü? Nəbi. Bəli. Bunu sən haradan bilirsən? Cəbi. Bu bəylərin kələyidir. Onu elə salırlar. O günü bəylərin hamısı bizdə idi. Külməkdən qəşş edirdilər. Mehdi bəy də deyirdi: Nə var, zəhməti mən çəkim, qonaqlığı Səfdərqulu bəyin boynuna mən qoyum, hamı kələyi mən quram, kefi siz çəkin. Nəbi. Bunun bəylərin kələyi olduğunu mən də duymuşam. Ancaq nə işim var, ağa mənə bir çuxa vədə edibdir. Təki o çatsın. Cəbi. Gərək qabaqcan alasan. Sonra kələk açılanda verməz. Bəlkə yadına salanda səni də kötəkləyərlər. Nəbi. Elə mən də onun fikrindəyəm. Gedim durğuzum. Amma daş kimi bərk yatandır. Bilmirəm heç durğuza biləcəyəmmi? (Gedib yataq otağının qapısından çağırır.) Səfdərqulu ağa, Səfdərqulu ağa! İndi gəl bunu oyat. Paltarlı taxta yıxılıb, xorultudayır. (Səsini ucaldır.) Səfdərqulu ağa, Səfdərqulu ağa, əstəğfürulla, əkər vecinə isə. Cəbi. Ədə, gedib əlin ilə durğuzsana. Nəbi. Yaxşı buyurursan, Cəbi ağa. Sən öləsən durub atama od vurar. O günü elə etmişdim. Diksinib atıldı və mənə elə sillə çəkdi ki, gözlərimdən od parladı. Dedi ki, bundan sonra məni heç vaxt əlinlə durğuzma. (Qışqırır.) Səfdərqulu ağa! Səfdərqulu ağa! Allahın əkbər, mən nə edim? A Cəbi, sən də kömək elə, gərək bu dibdat bəyi oyada bilərikmi? Cəbi. A balam, mən nə kömək edim? Belə ki, Səfdərqulu ağa yatıbdır, heç «Koroğlu» da çalsan duran deyil. Nəbi. Vay, sağ ol Cəbi, yaxşı yadıma saldın. (Çırtıq vura-vura o biri otaqdan bir qaval və bir tar gətirir.) İndi durarsan. Sənə bir elə meymun havası çalım ki, sıçrayıb dik atılasan. Al qavalı, köhnə lotu. (Qavalı Cəbiyə verir və özü çalıb oxuyur). Mən bu dərədən keçmərəm, Çadramı yellətmərəm, Ağ saqqala getmərəm, Gəl, gəl, ay evi yıxılmış, Tez gəl, ay evi yıxılmış. (Gedib qapıdan baxır.) Cəbi, sən öləsən, heç halına təfavüt etmir. Cəbi. İndi sən bir sallama bayatı çal, gör mən necə oyadıram. Nəbi çalır. Cəbi. Əzizim ulu dağlar, Çeşməli sulu dağlar. Burda bir qərib ölmüş, Göy kişnər, bulud ağlar. Nəbi gedib qapıdan baxır. Nəbi. Xeyr a. Cəbi. Adə, bəlkə kişi ölüb? Nəbi. Hardan ölübdür, xorultusunu eşitmirsən? Ay Cəbi, nə edək? (Fikrə gedir.) Hə tapdım, yaxşı tapdım. Cəbi. De görüm, nə tapdın? Nəbi. Qumarbazı qumar oyadar. Cəbi lələ, indi gəl bəylərin qumar oynamaqlarının təqlidini çıxardaq. Onda görərsən necə durar. Kürsünü çək otur. (Otururlar.) Bax, mən Vəli bəy, sən ağan Mehdi bəy. Ah, bir adam da olsaydı, işimiz düzələrdi. Ovanes daxil olur. Ovanes. Nəbi, Saşa bəyin ağaçı burada qalıb. Ona gəlmişəm. Nəbi. Kirvə, yaxşı vaxtda gəlmisən, bir adamımız çatmırdı. (Durub onun əlindən tutub stola tərəf çəkir.) Hələ buyur, otur. Ovanes. Yox, kirvə mən qumar oynamıram. Nəbi. A kişi, otur. Ovanes. Mən qumarı toba etmişəm. Nəbi. Otur, pul ilə oynamırıq. Zarafat edirik. Ovanes. Kela, qabaqda da məni o cür öyrədib, evimi yıxdılar. Nəbi. Adə, qumar oynamırıq, oyun çıxardırıq. Sən otur, bu saat deyim. (Ovanes oturur.) Bax, sən Saşa bəy... Ovanes. Mən Ovanesəm. Nəbi. Adə, a qanmaz ayı, mən bilirəm ki, sən Ovanes kirvəsən. Biz ağaların qumar oynamalarının təqlidini çıxardırıq. Bax, Cəbi Mehdi bəydir, mən Vəli bəy, sən də ağan Saşa bəy... İndi başa düşdünmü? Ovanes. Kela, başa düşdüm, ancaq bu nə üçündür? Nəbi. Sonra deyərəm. Cəbi. Bax, Ovanes. Saşa bəy kimi oyna. Ovanes. Arxayın ol, kela, lap özü kimi oynayacağam. Cəbi. Nə oynayaq? Nəbi. Ştos (gedib Səfdərqulu bəyin otağının qapısını açır, sonra gəlib bir kalod kartı əlinə götürür. Vəli bəy rolunda). Bax, qospoda, bu yüz manat bankdır, kart deyin. Cəbi (Mehdi bəy rolunda). Xeyr, olmaz, gərək tuz vuraq, kimə çıxsa o, bank qoysun. Ovanes (Saşa bəy rolunda). Mehdi bəy düz deyir, gərək tuz vuraq. Nəbi. Pəh, yenə Mehdi höcətə saldı. Yaxşı tuz vururam. (Kartı bir-bir üç yerə paylayır, tuz Nəbiyə çıxır.) Gördünüz, tuz mənə çıxdı. Yamanlıq özünüzə qaldı. Cəbi. Pravilo, belədir, əzizim. Nəbi. İndi kart qoyun: Cəbi (stolun üstündəki başqa kalodan kart çəkib üzü üstə qoyur). Xalı beş manat. Ovanes. Kartı on manat. Nəbi (kartı çevirir). Beşlik üzdədir, kartınızı açın. Vəli bəy sənin ki üzdədir. İyirmi manatı bankə at, qadanı alım. Saşa bəy, bu saat sənin üçün də bir onluq gətirərəm (kartı sağa və sola paylayır). Sən vurdun, buyur, Saşa bəy, bu da sənin on manatın. Ovanes. Qoy bankda dursun. Ugol gedəcəyəm. Nəbi. Çox yaxşı, get (kartı çalır). Buyurun kəsin. (Ovanes kəsir.) Cəbi. Xalı üç manat. Ovanes. Ugol, kela, xalına da on manat. Nəbi. Pəh, Saşa bəy yenə azartnı elədi. Xeyr, vermirəm. Sənə xalı üç manatdan artığa xod yoxdur. Ovanes. Kartın təpədir. Nəbi. Onda eybi yoxdur. Mehdi bəy şahid ol ki, Saşa bəyin kartı təpə olmasa, pul verməyəcəyəm. (Kartı çevirib sağ-sola paylayır.) Saşa bəy, bu da təpə. Ovanes. O deyil, eybi yoxdur, o olmasın, bu olsun. Xalı üç manatdan edər altı manat. Bankdan istərsən dörd manat. Vəli bəy, kartının üzünü aç. Cəbi. Surət gətir. Nəbi (sağa və sola paylayır). Bu da surət. Cəbi. O deyil. Nəbi. Buyur, bu da surətin o birisi. Cəbi. O da deyil. Nəbi. Mehdi bəy, kartını aç, yoxsa getmərəm. Cəbi. No, kartın dalını çək, deyim. Nəbi (səsini ucaldır). Vallah çəkmərəm. Canım, surətin ikisi çıxıbdır. Cəbi. Sən öl, o kartın dalını çək, göstərim. Nəbi. Pəh, Vəli bəy, yenə höcətə saldın? İbişin canına çəkmərəm. Di inan... Səfdərqulu bəy (o biri otaqdan). Vəli bəy, tuz gətir. Mehdi həmişə onu qoyar. Nəbi. Ha beləcə... Zalım kartın küçünü gördünüzmü? Uşaqlar, cəld kürsüləri kənara qoyun. Kartı gizlədin, indi siz bayıra çıxın, məni gözləyin. Cəbi, Ovanes çıxırlar. Səfdərqulu bəy (başıaşağı cibindən pul çıxarıb). Vəli bəy, qız da! Bu on manat (başını qaldırır). Nəbi! Nəbi. Bəli. Səfdərqulu bəy. A gədə, bəylər hanı? Nəbi. Ağa, bəylər yoxdur. Səfdərqulu bəy. Ay gədə, nə deyirsən? Vot tebe na. İndicə səsləri gəlirdi. Qumar oynayırdılar. Nəbi. Ağa, bəlkə yuxunda görmüsən? Səfdərqulu bəy. Ay gədə, nə deyirsən? Vot tebe na. Başına at təpibdir, nədir? İndicə buradan Vəli bəyin, Mehdi bəyin səsləri gəlirdi. Piyan saldat kimi, vot tebe na, evə gəlib gedəndən də xəbərin yoxdur. O biri otağa bax. Gör oradadırlarmı? Nəbi. Bu saat oradan gəlirəm, heç kəs yoxdur. Səfdərqulu bəy. Allahü əkbər, vot tebe na. Ay gədə, mən dəli olmamışam ki, indicə bu qulaqlarımla eşitdim ki, vot tebe na, Vəli bəy Mehdi bəyə deyirdi ki, kartını açmasan getmərəm. Nəbi. Ağa, and içkinən ki, sənə açığım tutmayacaq, düzünü deyim. Səfdərqulu bəy. Yaxşı, açığım tutmaz, de görüm. Nəbi. Xeyr, Mələknisa xanımın koruna and iç, deyim. Səfdərqulu bəy. And olsun Mələknisa xanımın koruna. Vot tebe na! Açığım tutmaz. İndi de. Nəbi. Ağa, özün buyurmuşdun ki, məni tez oyat, axşama qonaqlarım var, gərək bazarlıq edəm. Mən də nə qədər çağırdım, qışqırdım, oyanmadın. Axırda naəlac qalıb Cəbi və Ovanes ilə bəylərin qumar oynamaq təqlidini çıxartdım ki, bəlkə onların səslərinə oyanasan. Düzü budur. Səfdərqulu bəy. Ha-ha-ha... Ay gədə Nəbi, sən nə lotusan. Bəs Cəbi, Ovanes hanı? Nəbi. Ağa, onlar səsini eşitcək qorxub bayıra qaçdılar. Səfdərqulu bəy. Çağır, buraya gəlsinlər. Nəbi (qapını açıb çağırır). Cəbi, Ovanes buraya gəlin, ağa çağırır. Cəbi və Ovanes daxil olurlar, baş əyirlər. Səfdərqulu bəy. Adə siz nə biçisiniz, indi də bizim təqlidimizi çıxardırsınız? Vot tebe na. Cəbi, de görüm Mehdi bəy nə təvr karta gedir? Cəbi (səsini dəyişdirir). Doqquzluq napi pəə... Yenə üzə düşdü... Atanti. Səfdərqulu bəy. Ha-ha-ha... Siz öləsiniz lap Mehdi bəyin özüdür. Adə, Ovanes, sən də görüm, Saşa bəy nə təvr oynayır? Ovanes. Altılıq ugol, xalına da üç manat. Səfdərqulu bəy. Ha-ha-ha... (Barmağı ilə qorxudur.) Əlbət Saşa bəyi, vot tebe na, görərəm. Bəs sizdən kim udu? Cəbi. Ağa, pulumuz haradaydı ki, puldan oynayaq. Səfdərqulu bəy (onlara pul paylayır.) Ala, bu sənin, bu sənin, bu da sənin. (Hərəsinə bir manat verir.) Üçü də. Sağ olsun Səfdərqulu ağa! Səfdərqulu bəy. Bu gün məni seçsələr, hərənizə bir xələt verəcəyəm. Cəbi. Ağa, sizdən artıq kim var ki, onu seçələr. Nəbi. Bu doğrudur, bizim ölkədə ikinci Səfdərqulu ağa tapılmaz. Ovanes. Ağa, çox sağ ol, kela Allah sizi bizim üstümüzdən əskik etməsin. Cəbi. Ağa, izin ver, gedək. Səfdərqulu bəy. Yaxşı gedin. Cəbi və Ovanes baş endirib çıxırlar. Səfdərqulu bəy. Nəbi, biz də gedək, bəylər üçün içkidən-zaddan alım, gətir. Aşpazın hər şeyi hazırdırmı? Nəbi. Bəli. Səfdərqulu bəy. Onda gedək. Çıxırlar. Pərdə * * * İkinci şəkil Birinci pərdənin səhnəsi. Pərdə qalxdığda Səfdərqulu bəy görünür. Səfdərqulu bəy (saata baxır). İndi seçki gərək qurtara. Nəbi! Nəbi!.. Nəbi daxil olur. Nəbi. Nə buyurursan, ağa? Səfdərqulu bəy. Ədə, oxuyan-çalanlara xəbər vermisənmi? Nəbi. Bəli, vermişəm. Səfdərqulu bəy. Bəs niyə gəlməmişlər? Bu saat bəylər gələcəklər, vot tebe na. Get gör nə üçün keçikmişlər. Nəbi çıxır, sonra Mehdi bəy, Vəli bəy, Rüstəm bəy, Məşədi Səməd, Saşa bəy səs-küylə daxil olurlar. Hamı. Urra... Urra... Sağ olsun Səfdərqulu bəy! Sağ olsun bizim deputat! Səfdərqulu bəyi götürüb yuxarı atıb-tuturlar. Səfdərqulu bəy. Qospoda! Bir dayanın, vot tebe na, nəfəsimi alım. Vəli bəy. Ədə, bu oxuyan, çalanlar harada qaldılar? Rəhim və Kərim daxil olurlar. Mehdi bəy. Yaxşı vaxtda gəlmisiniz, tez bir «Uzundərə» çalın. Çalırlar. Vəli bəy. Mehdi bəy, Səfdərqulu bəyin havası o deyil. Mehdi bəy. Vəli bəy, riça edirəm, iki dostun arasına girmə. (Oynayır, sonra Səfdərqulu bəyin əlindən tutur.) Gəl oynayaq, vəfalı dostum. Oynayırlar, geyriləri də çırtıq çalırlar, sonra otururlar. Rüstəm bəy. Qospoda, səhərə kimi buradayıq. Yeyəcəyik, içəcəyik, oynayacağıq. Qumar vuracağıq. Ancaq gərək qabaqca işimizi qurtaraq, ruslarda bir məsəl var, deyərlər: Kuy, jelezo poka qoryaço. Məşədi Səməd. Rüstəm bəy, mə’nasını deyiniz ki, mən də başa düşüm. Rüstəm bəy. Yə’ni dəmiri qızğın ikən yastıla. Məşədi Səməd, indi başa düşdünmü? Məşədi Səməd. Bəli, çox yaxşı başa düşdüm. Siz deyirsiniz ki, Məşədi Səməd, belə fürsət ələ düşməz, Səfdərqulu bəydən qırx manat dükan borçunu almaq vaxtı gəlmişdir. Rüstəm bəy. Rəhmətliyin oğlu, sən Nuhinəbinin borçundan dəm vurursan. Mən hal-hazırdan danışıram. Bu adamlar şahiddir ki, mən Səfdərqulu bəyin deputat seçilməsi yolunda nə qədər çalışmışam. Qospoda, doğrudurmu? Hamı. Doğrudur. Rüstəm bəy. Ona-buna mən ölüm demişəm. Çürbəçür hiylə qurmuşam, axırı özümü onun seçki qutusuna nəzarətçi təyin etdirmişəm. Qospoda, doğrudurmu? Hamı. Doğrudur. Rüstəm bəy. Özünüz bilirsiniz ki, bizim adamların əksəri seçki işinə bələd deyillər. Bundan istifadə edərək xam adamları belə aldatmışam: Əmi, heç seçki görmüsən? — Xeyr, oğlum görməmişəm. Ala bu yumru şeyi özün sal. — Xeyr, əmi onu eləmək olmaz, ancaq sənə kömək edərəm, — onun əlindən tutub qutunun pərdəsini qaldıraraq, — bax, əmi, şarı belə salarlar, deyə kişinin əli ilə ağ şar saldırmışam. Bax, imanımı belə satmışam. (Gülüşürlər). Bu üsul ilə nə qədər şar salmışam, özüm də hesabını itirmişəm. Mehdi bəy. Sənin dediyindən belə çıxır ki, hamı işləri sən görmüsən? Rüstəm bəy. Xeyr, Mehdi bəy, mən haqqı itirən adam deyiləm. Hamınız işləmisiniz. Xüsusən siz, Mehdi bəy. Saşa bəy. Rüstəm bəy, kela çox uzun danışmaq lazım deyil. Borçunu de görüm. Gülüşürlər. Rüstəm bəy. Hər ağ şara bir manat istəməyə haqqım var, onu da dedim ki, hesabını itirmişəm, ona görə 80 manat iktifa edirəm. Vəli bəy. Çox insaflı adamsan, mən çalışmağımı hesab etmirəm, çünki dost, dost yolunda canını da qoyar. Lakin Səfdərqulu bəydən halalca altmış manat qumar borçunu istəyirəm. Mehdi bəy. Qospoda, sizdən sual edirəm, bu işin banisi kimdir və bu yolda hamıdan artıq çalışan kim olmuş? Hamı. Siz. Mehdi bəy. Vəli bəy, sən vəkilsən, belə işlərdə məharətin var, məsələn, bir belə işi götürüb suda udsan necə alardın? Vəli bəy. İki mindən az almazdım. Mehdi bəy. Mənçiyəz yüzcə manat istəyirəm. Səfdərqulu bəy. Qospoda, hamınızı razı edəcəyəm, hələ kef zamanıdır. Rüstəm bəy. Yox, yox, şərti belə kəsdik ki, əvvəl borc, sonra kef. Qospoda, belədirmi? Hamı. Bəli, bəli... (Onu əhatə edirlər.) Tez ol, ver. Səfdərqulu bəy. Qospoda, bir dayanın, vot tebe na. Hamı. Tez ol, ver. Səfdərqulu bəy. Görünür, bir Saşa bəyə borçum yoxdur. Saşa bəy. Kela, necə yoxdur. Ağlamayan uşağa süd verməzlər? Dünən gecə özün demədinmi, Saşa, bu banki aparsam sənə əlli manat dəsxoş verəcəyəm. Apardın, amma vermədin. Kela, kişinin sözü bir olar. Gülüşürlər. Mehdi bəy. Saşa bəy doğru deyir, hamımız şahidik. Dünən bizdən dörd min manat pul aparmısan. Səfdərqulu bəy (cibindən portmonetini çıxardır). Ala, bu sənin, bu sənin, bu sənin, bu sənin, bu da sənin. Nəbi (yemək otağından qaçaraq gəlir). Ağa, mən gəldim. Səfdərqulu bəy. Ala, bu da sənin. Hamı. Sağ olsun Səfdərqulu bəy! Sağ olsun bizim deputat! Urra... Məşədi Səməd. Rüstəm bəy, ura-ura deməkdən boğazımı qurudu. Yaşlamaq lazımdır. Saşa bəy. Məşədi Səməd, kela lap ürəyimdən dəm vurdun. Doktor Azad bəy paltolu, əlində əsa daxil olur. Azad bəy. Qospoda, bu nə ura-uradır. Yoxsa Səfdərqulu bəyə toy edirsiniz? Mehdi bəy (kənara). Nə pis vaxtda gəldi. Səfdərqulu bəy. Həkim, xoş gəlmisən, buyurunuz. Nəbi, Nəbi... (Nəbi yemək otağından gəlir.) Adə, doktorun paltosunu tut. Azad bəy. Xeyr, xeyr, gedəsiyəm. Küçədə Nağıbəyin oğlu gözləyir. Atası ağır xəstədir, dalımca gəlmiş, vaxtım yoxdur. Səfdərqulu bəy. Mənim sağlığıma bir stəkan şampanski içməyə də vaxtın yoxdur? Vot tebe na! Mehdi bəy. Yox, yox, mən razı deyiləm. Doktoru yoldan eləməyin. Nağı bəy ölər, cavabdeh biz olarıq. Rüstəm bəy. Mehdi bəy doğru deyir, qoy Azad bəy gedib naxoşuna baxsın, sonra gəlib bizimlə səhərə kimi kef edər. Azad bəy. Mən özüm Zeynal bəyin qonaqlığından gəlirəm. Orada məni buraxmırdılar. Söz verdim ki, Nağı bəyə baxıb qayıdaram. Səfdərqulu bəy, doğrudan da bu nə qonaqlıqdır? Hələ orada Zeynal bəyi padşahlıq dumasına vəkil seçmək münasibəti ilə şampanski içib ura-ura qışqırırlar. Buradakı ura-ura kim üçündür? Səfdərqulu bəy. Qospoda, bu nə deyir? Vot tebe na! Mənəm deputat, yoxsa Zeynaldır? Vəli bəy. Həkim səhv edir, vəkil sənsən. Rüstəm bəy. A pir olmuş, azarlı orada can verir. Sən burada bizə leksiya oxuyursan. Mehdi bəy. Azad bəy, Rüstəm bəy doğru deyir, yolunla düz gedə bilmirsən? Sənə nə borcdur ki, burada nə qayırırıq. Azad bəy. A lotular, bu nə kələkdir? Nə üçün kişini aldadırsınız? Mehdi bəy. Riça edirik ki, bizlə Səfdərqulu bəyin arasına girməyəsiniz, vəssalam. Azad bəy. Mən də sizdən riça edirəm ki, sabah Səfdərqulu bəy həqiqəti bilib baş-gözünüzü əzdikdə, mən həkimin üstə yüyürməyəsiniz, vəssalam. (Çıxır.) Səfdərqulu bəy. Qospoda, bu nə işdir? Vot tebe na! Məşədi Səməd. Səfdərqulu bəy, əslinə baxsan bizim işimizin hamısı vot tebe nadır. Gülüşürlər. Mehdi bəy. Dostum, diqqətlə mənə qulaq asmağını riça edirəm. Əgər mən deyən fikrə şərik olmasan, Azad bəy buyurduğu kimi qol-qabırğamızı qır. İndi qulaq as, Zeynal bəy və geyri bəyin bu işə girişməkdə məqsədi nədir? Mənçə birçə şeydir: ona dibdat bəy desinlər, vəssalam. Madam ki, iş bələdir, mən öz tərəfimdən və bu dostlarım tərəfindən sənə söz verirəm ki, elə bir tədbir görüm ki, bu dibdat bəy ləqəbi sən ölənə kimi, xeyr, yüz illərcə, daha doğrusu min illərcə üstündə qalsın. Şübhə edirsən? Qospoda, bu 52 vərəqdən düzəlmiş kart nə vaxt məhv olacaqdır? Rüstəm bəy. Bütün bəşəriyyət məhv olanda. Mehdi bəy. Doğru. Vəli bəy. Kart, bəşəriyyət, dibdat bəy... anlamıram. Məşədi Səməd. Sən anlamırsansa, mən çox gözəl anlayıram. Mehdi bəy, dalını söylə. Mehdi bəy. Qospoda, bu andan bizim aramızdan valet-saldat ləfzləri götürülür... Məşədi Səməd. Yerinə bir dibdat bəy qonur. Rüstəm bəy. Bravo! Vəli bəy. A... indi başa düşdüm. Mənçə şahın yerinə dibdat bəy qoyaq. Mehdi bəy. Xeyr, xeyr, şahların yerləri möhkəm deyil. Saldat hər zaman olacaqdır. Saşa bəy. Səfdərqulu bəy, sənin kela, o qarlı şaxtalı Peterburqda nə işin var? Vəli bəy. Bundan əlavə padşahlıq dumasının vəkili olmaq çox xətalı işdir. Rüstəm bəy. Doğrudur, birdən artıq-əskik söz söylədin, bəlaya düşdün. Zarafat deyil, həmişə vəzirlər qabağında, bə’zən padşah hüzurunda danışacaqsan. Mehdi bəy. Ağızdır, bir xətalı söz buraxdı, içindən gəmbərqulu çıxdı. Məşədi Səməd. Birinciniz soyuqdan dəm vurursunuz, o biriniz danışıq qorxusundan, lakin heç biriniz əsli mətləbə yaxın düşmürsünüz. Səfdərqulu bəy bir gün plovsuz olmaz. Hələ bunun turşulu qovurması, dolması var. Vəli bəy. Küftəsi var. Rüstəm bəy. Dovğası var. Saşa bəy. Bozbaşı var. Səfdərqulu bəy. Sizin deməyinizə görə o yekəlikdə şəhərdə bunları bişirən tapılmayacaqdır? Gülüşürlər. Mehdi bəy. Gəlsənə aşpaz Qolubyakin sənə bir pitidə qoysun. Ya şam kababı da bişirsin?! Səfdərqulu bəy. Zakaz verərəm, bişirər. Vot tebe na. Mehdi bəy. O da sənə deyər: mən qovurmaçı Cəbi deyiləm, vot tebe na. Gülüşürlər. Vəli bəy. Rusiyada bir bişmiş tapmazsan ki, ona donuz əti qatmasınlar. Canım, Allahın kələm suyu borşu istəyirsən, içindən sosiska çıxır. Səfdərqulu bəy. Siz öləsiniz, şogəribin adını çəkəndə ürəyim bulanır. Nə yaxşı məni seçmədilər. Vse k çortu. Vot tebe na. Nəbi, aşpaza de, plovu çəksin. Hamı. Sağ olsun bizim deputat bəy! Mehdi bəy. Qospoda, cümə axşamı bu günkü kefin mə’bədi bizdədir. Rəhim, Kərim, siz də gələrsiniz. Rəhim. Mehdi bəy, mən də sizə söz verirəm ki, ona kimi bir rənk (hava) icad edim, orada çalaram, xoşunuza gəlsə adını «Rənki-dibdat bəy» qoyarıq. Rüstəm bəy. – Ay sağ ol! Kərim. Mən də bir təsnif düzəldərəm, oxuyaram. Bəyənsəniz adını «Təsnifi-dibdat bəy» qoyarıq. Mehdi bəy. Dostum, eşidirsənmi, daha sənin üçün ölüm yoxdur. Zeynal bəy müvəqqəti deputat bəydir, sən isə dünya durunca. Sağ olsun Səfdərqulu bəy! Hamı. Sağ olsun Səfdərqulu bəy! Ura... Nəbi. Ağa, süfrə hazırdır. Səfdərqulu bəy. Qospoda, süfrəyə buyurunuz. Rəhim çalır, Kərim qaval vurur, hamı yemək otağına keçir. Pərdə * * * == Laçın yuvası == Laçın yuvası Drama 3 pərdədə İştirak edənlər Əmiraslan ağa – 50 yaşında böyük mülkədar Cahankir ağa – onun oğlu, 22 yaşında, bolşevik. Pəricahan xanım – onun qardaşı qızı, Cahankirin nişanlısı, 20 yaşında. Gövhər xanım – Əmiraslan ağanın arvadı. Adil bəy – Cahankir ağanın dayısı, bolşeviklərin tərəfdarı. Hadi lələ – Cahankirin lələsi. Səlim bəy Heydər bəy Muxtar bəy Mehrəli bəy – Bəylər. Hacı İmanqulu – taçir, 60 yaşında. Molla Sadıq – axund. Cəfərqulu – qolçomaq. Sənəm Səfər Əhməd – Əmiraslan ağanın xidmətçiləri. Bir neçə qoşun əhli, bir neçə kənd əhli. * * * Birinci pərdə Hadisə ilk baharda, böyük mülkədar Əmiraslan ağanın dağ döşündəki kəndində vaqe olur. Kəndin üst tərəfində həsarlanmış əski bir köşk (qala), onun yaxınlığında Əmiraslan ağanın evi. Səhnə Əmiraslan ağanın otağını göstərir. Otağın divarları və səqfi Firdövsinin «Şahnamə» əsərinin qəhrəmanlarının rəsmi ilə müsəvvər, pəncərələrinin şüşələri rənkbərənkdir. Açıq pəncərələrdən dağlar, çay və qala görünür. Gövhər xanım (tək). Xudaya, mən nə günahın sahibiyəm ki, məni belə böyük bir bəlaya giriftar etdin? Tam üç ildir ki, gözlərimin nuru, ciyərparəm, yurdumun çırağı, tək bir övladımın həsrətini çəkirəm. Cahankirim, gözəl oğlum, cavan oğlum, başına nə bəla gəldi ki, bu uzun müddətdə gəlib əziz vətənimə çıxa bilmədin? Söyləyirlər ki, Rusiyada inqilabdır. Orada su yerinə qan axır. İnsanlar acından tələf olurlar. Ya rəbbi! Bu tökülən göz yaşıma rəhmin gəlsin. Ey uca tanrı! Ey böyük Allah! Ey cəmi yaranmışın pənahgahı! Oğlumu səndən istəyirəm. Ciyərparəmi tezliklə mənə yetir. (Hadi lələ daxil olur. Gövhər xanım iztirab ilə.) Hadi lələ, nə xəbərlə gəlmisən? Oğlumdan bir şey bildinmi? Hadi lələ (mə’yus bir hal ilə). Xeyr, xanım, şəhərdə bir adam qalmadı ki, ondan Cahankir ağanı soruşmamış olam. Lakin bir şey hasil olmadı. Rusiya yolu hər tərəfdən bağlı, bir gediş-gəliş yox... Gövhər xanım (ağlar səslə). Demək, heç ümid yox, çarə yox... Hadi lələ. Xanım, birçə çarə var... Gövhər xanım. O nə çarədir? Tez ol, de, ürəyim tab etmir! Hadi lələ. Xanım, sənə mə’lumdur ki, Cahankir ağanı bu əllərim üstə böyütmüşəm. Gecələr nağıl deyib yatırtmışam. Gündüzlər gəzdirib muğayat olmuşam. Mən bilirdim ki, onun ayrılığına dözə bilməyəcəyəm. Onun üçün də Rusiyaya gedən zaman Əmiraslan ağanın ayaqlarına yıxılıb yalvardım ki, məni Cahankir ağadan ayırma, onunla Rusiyaya getməyə mənə də izin ver, razı olmadı. Bu əhvalat yadındadırmı? Gövhər xanım. Bəli, yadımdadır. Sənin də yadındadırmı, mən onun ayaqlarına düşüb yalvardım ki, məni bədbəxt etmə, bu səkkiz il oxuduğu kifayət edər. Bir belə mal-dövlət sahibidir. Daha nəyə ehtiyacı var ki, cavan ömrünü qürbət ölkədə çürüdə. Mənim də sözümə qulaq asmadı. Dedi: «Gərək mənim oğlum universitet qurtara!» Özün də bilirsən ki, istər dünya alt-üst olsun, Əmiraslan ağa dediyindən dönməz. Hadi lələ. Ağanın o xasiyyətini mən də bilirəm. İndi fikrim budur ki, Bakıya gedəm, oradan bir xəbər biləm. Bu da mümkün olmasa, Rusiyaya gedərəm, ağamı axtarıb taparam. Gövhər xanım (təəccüblə). Sənmi! Hadi lələ. Bəli, mən. Gecələr yata bilmirəm, xəyalıma çürbəçür fikirlər gəlir. Deyirəm, bəlkə o təhlükədədir, məni imdada çağırır, məncə burada istirahət edirəm. Yox, xanım, daha səbir edə bilmirəm, getməliyəm. Gövhər xanım. Hadi lələ, Əmiraslan ağa səni buraxarmı? Hadi lələ. Bilirəm, buraxmaz, lakin mən ondan izinsiz gedəcəyəm və bir də ağanın mənə nə ehtiyacı var? Qulluğunda duran xidmətçilər çoxdur. Mənim getməyimdən xəbəri olmayacaqdır. Sizin də bu sirri kimsəyə deməyəcəyinizə əminəm. Gövhər xanım. Ondan arxayın ol, ancaq məni təşvişə salan bir tərəfdən Rusiya yollarının bağlanması, orada və Qafqazda törənən vuruşma, çarpışma, o biri tərəfdən də sənin qocalığındır. A kişi, bu sinində hara gedib çıxacaqsan? Hadi lələ. Bunların hamısı düzdür, lakin Allahı da unutmamalı, hər bir şey onun əlindədir. Ya mərama nail olacağam, ya da bu yolda fot olacağam. Gövhər xanım. Hadi lələ, sənin bu fədakarlığın məni bir tərəfdən şad edir, o biri tərəfdən qəmkin. Şadam ki, belə qorxulu üsyan zamanında sənin kimi fədakar, əməkdar xidmətçilərimiz var. Qəmkinəm ki, bu sinində istirahət əvəzinə, belə qorxulu və ağır səfərə gedirsən. Nə deyim? Get, Allah sənə yar olsun. Hərkah oğlumu tapıb mənə yetirsən, səni lazımınca razı edib, ölənə kimi yadımdan çıxarmaram. Yola götürməyə lazımından artıq pul və qızıl verəcəyəm ki, bəlkə onların küçü ilə bir iş görə biləsən. Bu halda Əmiraslan ağa daxil olur. Əmiraslan ağa. Yenə baş-başa verib nə plan çəkirsiniz? Hadi lələ. Ağa, Gövhər xanım ilə mənim, Cahankir ağadan başqa nə söhbətimiz olacaq? Əmiraslan ağa. Gerçəkdən, Cahankirdən bir xəbər yoxdur. Özüm də mat qalmışam. Gövhər xanım. Əlbəttə, mat qalarsan. Sənin tərsliyindən indi mən bədbəxt ana çarəsiz qalmışam. Əmiraslan ağa. Gövhər, sus, yenə övqatımı təlx etmə! Gövhər xanım. Xeyr, bağışla, bu uzun müddət susduğum kifayət edər! Daha bəsdir! Səbir kasam dolub daşmış. Məni arvad yerində, xanım yerində qoymursansa, övladının anası yerində qoy. Onu da istəmirsənsə, bir yad qadın, bir məzlum insan yerində qoy. Qapındakı nökər qorxudan sənə söz qaytarmırsa da, heç olmasa üzünə baxa bilir, lakin mən ona da cür’ət edə bilmirəm. (Ağlayır.) Əmiraslan ağa. Gövhər, məndən nə istəyirsən?! Gövhər xanım. Səndən övladımı istəyirəm! Əmiraslan ağa. Mən nə edim? Rusiya yolu bağlı, poçt, teleqraf da işləmir. Gövhər xanım. Bəs bunu nə üçün əzəldən fikir etmədin? Niyə mənim məsləhətimə qulaq asmadın? Səkkiz il oxuduğu bəs idi. Pəricahan haçana kimi onu gözləsin? Əmiraslan ağa. Bəs sənin istədiyin o idi ki, baqqal Səfdərqulunun nəvəsi Həsənəli məktəb qurtarsın, amma Hidayət ağanın nəvəsi Cahankir ağa yarımtəhsildə qalsın? O ki qaldı Pəricahana, o özü kimnaziyanı qurtarmış bir qızdır. Əmizadəsinin ali məktəbə getməsinə çox şad idi. Gövhər xanım. Yaxşı, ona razı olmadın, bəs Hadi lələni nə üçün Cahankirdən ayırdın? İndi belə zamanda sən də, mən də arxayın olardıq. Əmiraslan ağa. Elə bu ağılla mənim işlərimə qarışmaq istəyirsən? 19 yaşında cavana lələmi lazım idi? Bundan əlavə Hadi lələ bu sinində Rusiyada necə yaşaya bilərdi? Getmiş olsaydı, indi o da qırılanlardan biri idi. Gövhər xanım (iztirabla). Demək Cahankirin diriliyinə ümid yoxdur? Əmiraslan ağa. Onu demədim. O onun fərasətinə baxar: hərkah başında bir şey varsa, başqaları kimi xarici məmləkətə qaçıb canını qurtarar və bir də mənim oğlum rusların knyaz, qraf, baron və geyri nücəba övladlarından artıq və əzizmidir. Onlar necə olar, o da onlar kimi. Hadi lələ. Ağa, Cahankir ağa dinc, rəhmdil və hamı ilə mehriban rəftar edən bir cavandır. Onunla kimin işi ola bilər? Əmiraslan ağa. Belə hərc-mərclikdə onun kimi dilsiz-ağızsızlar tələfə gedə bilərlər. Cahankir mənə və mənim nəslimə əsla oxşamayıbdır. Bax, buna və bunun nəslinə oxşayıbdır. (Barmağı ilə Gövhər xanımı göstərir.) Mənim əcdadım atan, kəsən, vuran, yıxan, hökmdar bir nəsil olmuş. Əbəs yerə familiyamız «Şirzadə» deyildir. Bax, bizim nəsilə layiq mərhum qardaşımın qızı Pəricahandır: at minməkdə, tüfənk atmaqda cümləni heyrətə gətirir. Bu halda Pəricahan xanım çərkəzi libasda, əlində qırmanc daxil olur və qaçaraq Əmiraslan ağanın boynuna atılır. Pəricahan xanım. Əmuçə, sənə bir yaxşı xəbər gətirmişəm! Gövhər xanım. Qızım, Cahankirdənmi? Pəricahan xanım. Xeyr, əmuçə muştuluğuma nə verəcəksən? Əmiraslan ağa. Qızım, hər nə istəsən. Pəricahan xanım. Xaldar dayça mənim. Əmiraslan ağa. Sənin, ingilis tüfənkim də üstəlik. Pəricahan xanım. Hadi lələ, sən nə verəcəksən? Hadi lələ. Xanım, mənim neyim var ki, nə də verim? Pəricahan xanım. Sən də bu gecə mənə Mələkzadə nağılı kimi gözəl bir nağıl söyləyərsən. Əmiraslan ağa. İndi söylə görüm nə xəbər gətirmisən? Pəricahan xanım. Əvvəl mənə bir qəziyyə üz verdiyini söyləyim, sonra gətirdiyim xəbəri. Əmuçə, qaşqa at altımda qorqudan gəlirdim. Qarşıma bir kəndli çıxdı. Qaşqa atı çamura salmağa heyfim gəldi. Oğlana dedim: «Yoldan çıx!» Kəndli mənə açıqlı baxıb dedi: «Heyvanı məndən əzizmi tutursan, mən niyə çamura girim?» Bu cavabdan qan başıma sıçradı. Qaşqa atı tərkimləyib kəndliyə bir elə qırmanc çəkdim ki, özünü qurbağa kimi çamura atdı. Əmiraslan ağa. Afərin, qızım, əcəb etmisən. Gərək qabağına salıb buraya gətirəydin. Cəzasını mən verərdim. Kəndlini tanıdınmı? Pəricahan xanım. Bəli, Adil dayının sabiq rəiyyəti Həsənqulu idi. Daldan qışqırdı ki, «Dayanın, ay ağalar, vaxtınız yaxınlaşmışdır». Əmiraslan ağa. Elə itaətsizlik ancaq Adil bəyin rəiyyətlərindən baş verir. İxtiyar verib kəndliləri başına çıxartmışdır. Hadi lələ. Həsənqulu ilə atası Cənnətəli də bacarmayır. Davakar, sərt dəliqanlının biridir. Pəricahan xanım. Sonra Mirzə Saləhə rast gəldim. Dedi ki, qubernator dayına teleqraf gəlmiş ki, Şimali Qafqazda dağıstanlılar bolşevikləri elə pozmuşlar ki, o şiş papaqlarını da qoyub qaçmışlar. Əmiraslan ağa. Nə gözəl xəbər! Nə şadlıq müjdəsi! Sağ olsun qəhrəman dağıstanlılar! İndi Baron Vrankel də arxalarını kəsib onlara elə bir üsul tutsun ki, daha bir də Rusiyada bolşevik adı çəkilməsin. Səfər daxil olur. Səfər. Ağa, bəylər gəlib sizi görmək istəyirlər. Əmiraslan ağa. De, gəlsinlər. Əmiraslan ağadan başqa geyriləri çıxırlar. Sonra Mehrəli bəy, Səlim bəy, Heydər bəy və Muxtar bəy daxil olurlar. Mehrəli bəy. Çox təəccüblü işdir! Heydər bəy. Ağla sığışan iş deyil. Əmiraslan ağa. Çox gözəl xəbərdir! Səlim bəy. Əmiraslan ağa, nə deyirsən? Çox gözəl xəbərdir?! Mehrəli bəy. Əmiraslan ağa, haçandan bolşevik tərəfdarı olmusunuz? Əmiraslan ağa. Sən də haçandan ağlını itirib məndən belə səfeh sual edirsən? Mehrəli bəy. Doğru buyurursan, bu xəbəri eşidəndən bəri ağlımı itirmişəm. Əmiraslan ağa. Doğrudan da biz bir-birimizi anlamırıq. Oturun görüm, bu xəbər sizi nə üçün belə çaşdırmış? Qəhrəman dağıstanlılar düşmənimiz bolşeviklərə elə bir toy tutmuşlar ki, ta həşrədək yadlarından çıxarmazlar. Bəylər (gülüşürlər). Ha-ha-ha... Əmiraslan ağa. Nəyə gülürsünüz? Mehrəli bəy. Öz halımıza gülürük. Görünür əhvalatdan müxbir deyilsiniz. Qubernator Nadir bəyə Bakıdan teleqraf vasitəsi ilə xəbər vermişlər ki, müsavat hökuməti bolşeviklərə təslim olmuşdur. İndi orada Şura hökuməti qurulmuşdur. Əmiraslan ağa. Bu xəbər səhihmidir? Muxtar bəy. Bəli, doğrudur, teleqrafı Nadir bəydən alıb özüm oxumuşam. Əmiraslan ağa. Teleqraf nə vaxt gəlmiş? Muxtar bəy. Bu gün səhər. Əmiraslan ağa. Bəs nə üçün Nadir bəy mənə mə’lum etməmiş? Muxtar. Adil bəy orada idi. Yəqin onunla xəbər göndərəcəkdir. O da gələcəkdi, ancaq mən onu gözləyə bilmədim, tez çıxdım. Odur özü gəlir. Adil bəy daxil olur. Adil bəy. Yoldaşlar, salaməleyküm. Əmiraslan ağa. Ah, yenə qulağıma bu söz dəydi! Adil bəy. Əzizim, nə üçün övqatını təlx edirsən? Yoldaş, ya’ni birlikdə yola çıxan adam, məsələn: Muxtar bəy məni gözləməyib qaçdı, yoldaşlıq etmədi. İndi hansınızdan muştuluq almışsa, ona şərikəm. Əmiraslan ağa. Adil, zarafatı burax, mənə Nadirdən nə xəbər gətirmisən? Adil bəy. Buyur, öz mübarək dəsti-xəttilə yazılmış məktubu. (Məktubu verir.) Əmiraslan ağa (məktubu oxuyarkən). Biqeyrətlər! Binamuslar, vətəni satanlar! Görəsən hərəsi nə qədər rüşvət almış. Bəs batmış müsavat əsgərləri harada qalmışlar? (Hirslə məktubu çırıb atır.) Adil bəy. Hansı əsgərləri deyirsən? Xan, bəy, taçir övladlarından toplanmış əskərlərimi? Mehrəli bəy. Adil bəy, biz buraya bir-birimizə tə’nə, məzəmmət etməyə yığılmamışıq. Sənin də oğlun olsaydı, hamıdan tez İrana, Turana qaçırtmışdın. Biz buraya, Əmiraslan ağanın məsləhətinə toplaşmışıq. Nə tədbiri varsa, buyursun. Əmiraslan ağa. Müsavat hökuməti bolşeviklərə təslim olmuşdur, fəqət mən Hidayət ağanın oğlu Əmiraslan elə dinsizlərə təslim olmaram. Buyursunlar, zor ilə tabe etdirsinlər. Bu mənim cavabım! Hansınız mənimlə həmrə’ydir, buyursun, gözüm üstə yeri var. Hər kəs papaq əvəzinə başına arvad yaylığı örtmək istəyirsə, ona da yol açıqdır. Getsin bolşeviklərə qul olsun. Bu mənim sizə deyəcək axırıncı sözüm. O babalarım tərəfindən tə’min olunmuş «Laçın yuvası» adlı qalanı görürsünüzmü? (Barmağı ilə açıq pəncərədən görünən köşkü göstərir.) İndiyədək bir düşmənə təslim olmamış, nə qədər də mən sağam, təslim olmayacaqdır. Ədil bəy. Babaların onu kimin qüvvəsi ilə saxlamışlar? Əmiraslan ağa. Öz rəiyyətinin gücü ilə. Ədil bəy. Doğrudur. İndi həmin kəndlilər daha siz ağalara qul olmaq istəmirlər. İndi onlar «Cəmi insan birdir» deyə haqlarını tələb edirlər. Muxtar bəy. Haqlarını tələb etsələr dərd yarıdır. İndiyə kimi yerləri bizim üçün becərmişlər, qoy indi də özləri üçün becərsinlər, lakin onların fikri hökuməti özlərindən qurub, bizlərə ağalıq etməkdir. Əmiraslan ağa. Ha-ha-ha... Həsəngululardan, cənnətəlilərdən, fatmanisalardan hökumət! Dünya dəli olmuşdur? Dayanın, bu saat o hökumət üzvlərini sizə təqdim edəcəyəm. (Qışqırır.) Əhməd, Səməd, Səfər. (Nökərlər cəld daxil olurlar). A gədələr, bu saat cəmi xidmətçiləri buraya toplarsınız, deyin ağa çağırır. Keç gələnin dərisi qırmancımın altında çıxacaqdır. Nökərlər. Baş üstə, ağa. Əmiraslan ağa. Haydı! Nökərlər cəld çıxırlar. Səlim bəy. Bu axır vaxtlarda kəndlilər lap yollarından çıxmışlar. Biz ağalarına əsla itaət etmirlər. Heydər bəy. Bizlərin cümləsindən ağıllı Ədil bəy çıxdı. Vaxtında cəmi mülkünü satıb, pullarını ciblərinə doldurdu. İndi asudə yeyib-içib gəzir. Nə mülk və nə də övlad dərdi çəkir. Bir arvadı var, o da özündən qocaqdır. Ədil bəy. Mənə kəndlilər tərəfindən heç vaxt xata toxunmaz, çünki mülküm də olan zamanı, indi də onlarla ədalətlə rəftar etmişəm. Dar günlərində onlara kömək etmişəm. Onlarla bərabər hər fəsildə qan-tər içində işləyib torpaq becərmişəm, kəndlilər ilə dostluq edib evimə çağırmışam, evlərinə qonaq getmişəm. Mən onlarla belə rəftar edib, mülkədar olmuşam. Siz nə cür rəftar etmişsiniz? Kəndlilər qırmancdan başqa sizdən bir mehriban söz eşitməmişlər... Əmiraslan ağa. Çünki sənin baban kəndli olmuş. Nəcabətdə sənin haqqın yoxdur. Ədil bəy. Oraya əl atsaq çoxlarınızın babalarının xanların qapısında nökər və mehtər olduğu meydana çıxar. Mehrəli bəy. Ədil bəy, mənim silsiləmdə kimsənin qapısında nökər və ya mehtər olmuş şəxs yoxdur. Mənim ulu babam, Nadir şahın müqərrəb sərkərdələrindən olmuşdur. Muxtar bəy. Mənim əcdadım da elə alçaq vəzifə sahibi olmamışdır. Mənim nəslim şanlı, şərəfli Turanın cahangiri Teymur xanın nəslindəndir. Şübhən var isə tarixə bax. Ədil bəy (rişxəndlə). İnanıram, əzizim, tarixə baxmağa lüzum yoxdur. Ancaq bilmirəm nə üçün Teymur xanda dayandın? Yuxarı qalxmadınız? Odu, Heydər bəy qurcalanır. Bu saat əcdadının ululuğunu aparıb Nuha çıxardacaqdır. Heydər bəy. Necə? Yoxsa mənim nəslimin qədimliyinə şübhə edirsən? Ədil bəy. Xeyr, əstəğfürullah! Sənin familiyan İranın əski Kəyan mülkünün nəslindəndir. Salim bəyinki daha qədimdir. Pişdadiyan sülaləsindən Cəmşidin doğmaca nəvəsindən törəyibdir. Əmiraslan ağa isə o, Tütənk xanın övladından törəmədir, Tütənk xan da Nuh Nəbinin doğmaca nəticəsidir. Bu halda Əhməd, Səməd, Səfər, Sənəm və bir dəstə arvad, uşaq, kişi qorxa-qorxa daxil olurlar. Əmiraslan ağa. İrəli gəliniz! Qulaq asınız. Bax, bu gündən bəy, xan, ağa, nökər, qulluqçu aradan götürülür. İndi cümləmiz bərabər olduq. Daha siz ilə məndə heç fərq yoxdur. Buyurunuz, əyləşiniz. Biz bəylər ilə söhbət ediniz. Yeyiniz, içiniz, kef ediniz. Niyə dayanmısınız? Oturunuz (xidmətçilər durduqları yerdə diz üstə çökürlər.) Orada yox, buyurunuz bu divanlar üstə, bu sandalyalarda əyləşiniz! (Heç kəs yerindən qalxmır.) A gədə Əhməd! Qalx, buraya gəl. Sənəm, sən də. (Qorxa-qorxa gəlirlər.) Sən burada, sən də orada oturunuz. Əhməd. Ağa, mən ona cür’ət edə bilmərəm. Məni başına çevir, azad et. Mən ağaların hüzurunda necə əyləşim? Sənəm (ağlar səslə). Ağa, məni o qırmancın ilə döy, amma bu işə əmr etmə. Əmiraslan ağa (əlini xidmətçilərə tərəf uzadaraq). Bu dilsiz-ağızsız heyvanlardanmı hökumət qurulacaqdır? Deyirəm dünya dəli olub, mənə inanmırsınız. (Ayağını yerə çırpır.) Durun! Sürünün! Xidmətçilər qaçırlar. Bir qədər sükutdan sonra. Ədil bəy. Sizin bu imtahanınız mənə bir şey vermədi. Əmiraslan ağa, siz kəndli, işçi, yoxsul kütləsi ilə heç bir zaman oturub-durmamısınız, ona görə də təcrübəniz yoxdur. Qırmızı Ordu Bakıdan bu tərəfə yürüş edərsə, etməsinə də şübhə yoxdur, çünki Azərbaycan bir Bakıdan ibarət deyil, o vaxtı indi hüzurunuzda qoyun kimi diz üstə çökən xidmətçi əhmədlər, səmədlər, səfərlər və qeyriləri bolşevik tərəfinə keçib sizə düşmən olacaqlar; çünki sizin zülmünüzdən xilas olmaq yolu yalnız odur. Mənfəətləri də oradadır. Əmiraslan ağa. Heç vaxt! Kəndlilər bolşevik tərəfinə keçməzlər. Sübutum on səkkizinci il. Ədil bəy. – O başqa zaman və başqa hal idi. İndini onunla müqayisə etmə, yeni hökumətə tabe olmaqdan başqa yol yoxdur. Əmiraslan ağa. Heç vaxt! Onları Kürdən bu tərəfə keçməyə qoymarıq. Gürcüstan və Ermənistanı da unutma. Ədil bəy. Baxarıq. Çıxır, bəylər mə’yus, başlarını aşağı salıb sükuta gedirlər. Əmiraslan ağa. Nə sükuta getmişsiniz. Yoxsa kopçu Ədilin sözündən xofa düşmüsünüz? Heydər bəy. Xofa düşməyə haqqımız var, çünki Şura hökumətinin qanununda torpaq kəndlinindir. Əmiraslan ağa. O niyə? Yer kəndlinin dədəsindən qalıb, ya babasından? Bu torpaqların üstündə babalarımız su yerinə qan axıtmışlar. Onun bir addımını kimsəyə vermərəm. Muxtar bəy. Şura hökumətinin qanununda nəinki torpaq, heç xüsusi mal-mülk də yoxdur. Əmiraslan ağa. Deməli, bu ev də mənim deyil? Mutxar bəy. Bəli. Əmiraslan ağa. Daha kifayətdir. Bəs beləmi hökumətə tabe olmaq istəyirsiniz. Mülkümüzü, ev-eşiyimizi alıb özümüzü də Rusiya mülkədarları kimi küllə qabağına qoyub tələf etdikdə bizə nə yol qalır? Tabe olmaqmı? Mehrəli bəy. Xeyr, mən bu ana kimi şərəflə yaşamışam. İndi də lazım gələrsə, qeyrətlə ölərəm. Əmiraslan ağa. Qəhrəman bəyin nəvəsindən başqa cavab gözləmək olmazdı. Siz necə? Muxtar bəy, Səlim bəy, Heydər bəy. Biz də bu fikirdəyik. Əmiraslan ağa. Sağ olunuz! Ümidvaram ki, sizlərin köməkliyi ilə babalarımızın yurdunu düşməndən müdafiə edə billəm. Qırmızı Ordudan əsla xof etməyin. O, nizami qoşun deyil, əlsiz-ayaqsız, aciz, kasıb-kusublardan toplanmış dəstədir. Bizim igid dəliqanlıların müqabilində əsla durmazlar, fəqət sə’y və qeyrət lazımdır. Siz bu gündən işə şüru ediniz. Dəstələr toplayınız, ləvazimat cəm ediniz. Kəndliləri hər vasitə ilə olmuş-olursa öz tərəfinizə çəkiniz. Onları bolşeviklərin vəhşiliyi ilə qorxudunuz. Deyiniz ki, bolşeviklər dini, məzhəbi, şəriəti aradan götürürlər. Nikahı ortadan qaldırıb, arvadlar hamıya məxsus olur. Ruhaniləri, ticarət əhlini köməyə çağırınız. Bu halda Hacı İmamqulu və Molla Sadıq daxil olurlar. Hacı İmamqulu, Molla Sadıq. Salaməleyküm. Əmiraslan ağa. Əleyküməssalam. Buyurunuz əyləşiniz. Yaxşı vaxtda gəlmişsiniz. Hacı İmamqulu. Əmiraslan ağa, Bakıdan gələn xəbər səhihdirmi? Əmiraslan ağa. Hansı xəbər, Hacı? Hacı İmamqulu. Bolşeviklərin Bakını almaq xəbəri. Əmiraslan ağa. Bəli, doğrudur. Molla Sadıq. Hacı, gördün ki, mən yalan deyən adam deyiləm? Hacı İmamqulu. Bəs onda fikriniz nədir? Muxtar bəy. Nə olacaq? İrana qaçmaq. Molla Sadıq. Hacı, eşitdinmi? Gördün ki, mənim məsləhətim bizi düşməndən xilas edər. Bəylər də mən deyənə gəlmişlər, şəriət də bunu əmr edir, hifzbədəni vacib buyurmuş, bəla gəlməmiş, fərar et demiş. Mehrəli bəy. Molla Sadıq, sizin buyurduğunuza görə şəriətimiz: «Düşmən vətəniniz üstə gəldikdə qoy qaç, canını qurtar» demişdir?! Bəs onda peyğəmbərimizin buyurduğu hübbil-vətən harada qaldı? Molla Sadıq. Orası səhih, lakin bolşeviklər bizim üçün bir bəlayi-əzimdir ki, xudavəndaləm tutduğumuz əməlin cəzası üçün göndəribdir. Səlim bəy. Bəs o cəza İran əhli üçün göndərilməmişdir? Yoxsa oradakıların hamısı əməli-saleh insanlardır? Əgər cəza varsa, bizi İranda da tutacaqdır, Turanda da. Heydər bəy. Molla Sadığın fikri budur ki, nə məsləhət olacaq isə olsun, fəqət içində Arazı keçmək olsun. Hacı, sizin fikrinizi də bilmək istəyirik. Hacı İmamqulu. Mənə qalsa, hökumətə itaət etmək. Biz hökm quluyuq, başda kim duracaqsa dursun. Əmiraslan ağa. Heç dediyini anlayırsan, ağlını itirmiş kişi? Məgər bilmirsən ki, bolşeviklərin ən böyük düşmənləri biz xanlar, bəylər, siz sərvətdarlar və Molla Sadıq kimi ruhanilərdir? Onlar bu üç sinfi yer üzündən götürmək fikrindədirlər. Yoxsa fikrin odur ki, bolşevik zamanında da malı beşə alıb yüz beşə satacaqsan? Onlar alış-verişi bilmərrə aradan götürürlər. İndi anladınmı? Xəsis, malını yeməyən kişi? Muxtar bəy. Hacı, bundan əlavə pul da aradan qaldırılır. Hacı İmamqulu. Elə də iş olarmı? Pulsuz da dünya yaşarmı? Muxtar bəy. Hacı, onu get bolşeviklərdən soruş. Əmiraslan ağa. Daha bitdi. Hacı İmamqulu və Molla Sadıq, hər birinizin fikrini bildik. İndi bizim də fikrimizi bilin. Biz bəylər qət etmişik ki, bolşevik hökumətinə tabe olmayaq. Bizim üstümüzə gəlsələr, müharibə edib, babalarımızın yurdunu müdafiə edəcəyik. Bu bizim qətnaməmizdir! Buna siz də tabe olmalısınız. Molla Sadıq, siz Mehrəli bəyin itaətində olacaqsınız, hər nə əmr etsə, fori bitirəcəksiniz. Hacı İmamqulu, siz də Muxtar bəyin əmrinə tabesiniz. Millətdən topladığınız paranı millət yolunda məsrəf edəcəksiniz. Hacı İmamqulu. Başınıza dönüm, Əmiraslan ağa, mənim param harada idi ki, məsrəf də edim? Əmiraslan ağa. Onu Muxtar bəy bilər. O onun vəzifəsidir. Muxtar bəy. O bizim xüsusi işimizdir. Əmrinizin dalını buyurunuz. Əmiraslan ağa. Molla Sadıq, siz də o fəsahət, bəlağət qapısı olan ağzınızı açıb, camaatı bizim itaətimizə çağıracaqsınız. İndi cümləniz mürəxxəssiniz. Gediniz, iş dalınca olunuz. (Ayağa qalxırlar.) O da məxfi qalsın ki, hər kim mənim əmrimdən baş qaçırarsa, küllə qabağına qoyulacaqdır. Muxtar bəy. Hacı İmamqulu, eşitdinmi? Mehrəli bəy. Molla Sadıq, anladınmı? Bəylər. Əmiraslan ağa, xudahafiz. Əmiraslan ağa. Xudahafiz, qeyrətli bəylərim. Çıxırlar. Pərdə * * * İkinci pərdə Birinci pərdənin səhnəsi. Pəricahan xanım (yalqız). Ah! Nə dəhşətli xəbər! Nə fəna bir hal! Qırmızı Ordu tərəfindən kəndlər tutulmuş. Kəndlilər də bolşeviklərə qarışıb bəylər üzərinə üsyan edirlər. Bizim rəiyyətə də e’tibar yoxdur. Bu axır vaxtlar xidmətçilərimizin rəftarı bizlə büsbütün dəyişilib. Xanədanımızda ən müti, ən fədakar sayılan Hadi lələ də yox olmuşdur. Yəqin o da bolşeviklər tərəfə keçibdir. Daha bundan sonra kimə ümid bağlamalı? Kimdən nicat gözləməli? Ah, harada qalmısan ey sevgili əmizadəm! Gəl, gəl, meydanda tək qalmış zavallı əmucəmin imdadına çat! Uğrunda göz yaşı tökməkdən kor olan xəstə əmməmin fəryadına yetiş! Hadi lələ daxil olur. Hadi lələ. Uğurlar olsun, Pəricahan xanım. Pəricahan xanım. Ah! Hadi lələ! A kişi, haraya getmişdin? Bir aydan artıqdır ki, yox olmusan. Hadi lələ. Bakıya getmişdim. Pəricahan xanım. Nə işə? Hadi lələ. Cahangir ağadan xəbər bilməyə. De görüm Gövhər xanımın xəstəliyi nədir? Pəricahan xanım. Nə olacaqdır?! Cahangirin qəm-qüssəsini çəkməkdən biçarə əmməm şam kimi əriyir. Hadi lələ. Gətirdiyim xəbərdən dirilər. Pəricahan xanım. Cahangirdənmi xəbər gətirmisən? Hadi lələ. Bəli. Pəricahan xanım. Ah! Ürəyim necə atlanır, Hadi lələ, tez ol, söylə. Mən sənin barəndə nə fikirdəydim! Əfv et. Hadi lələ. Yəqin fikir etmisən ki, mən bolşevik tərəfinə keçmişəm, beləmi? Pəricahan xanım. Bəli, mən nə edim. Sən yox olmusdun. Əlbəttə, şübhəyə düşmək olardı. Hadi lələ. Xanım, fikriniz səhv deyil. Pəricahan xanım. A kişi, nə deyirsən? Doğrudanmı onlar tərəfə keçmisən? Hadi lələ. Bəli. Pəricahan xanım. Yox, yox, inanmıram. Sən məni imtahan edirsən. Sən elə qaniçiçi, dünyanı oda tutub, ziran edənlər tərəfinə keçməzsən. Sən istəməzsən ki, belə gözəl yurdumuz tarmar olub, qızıl qana boyana. Hadi lələ. Bu son sözlərinə mən də şərikəm. Lakin bolşeviklər qaniçiçi deyillər. Bunlar düşmənlərin iftirasıdır. Bolşeviklər məzlumlar, yoxsullar, füqareyi-kasibə tərəfdarıdırlar. Onların fikri işçi-kəndli sinfini azad etməkdir. Bu yolda öz qanlarını tökürlər. Məgər bu pis bir hərəkətdir? Pəricahan xanım, istəyirsən ki, doğrudan da əcdadının gözəl mülkü və belə binası sən deyən hala düşməsin, sənə həvalə olunan bir təklifi qəbul et. Mən onun üçün buraya göndərilmişəm. Pəricahan xanım. O nə təklifdir? Səni kim göndərmişdir? Hadi lələ. Sənə mə’lumdur ki, Azərbaycanda Şura hökuməti qurulduqdan sonra bir neçə mülkədar, bəylər itaətdən boyun qaçırıb tabe olmaq istəmirlər. Ona görə də Qırmızı Ordu hissələri bu tərəfə gəlib çıxmışdır. Hər yerdə kəndlilər Qırmızı Ordu tərəfinə keçirlər. Təklif budur ki, Əmiraslan ağa qovğasız təslim olsun. Səndən başqa da onu bu yola gətirən şəxs tapılmaz. Bizə mə’lumdur ki, bu saat Əmiraslan ağa Nadir bəykildə bəylərlə birlikdə məşvərət edir. Pəricahan xanım. Mənə bu təklifi kim edir? Hadi lələ. Cahangir ağa, Pəricahan xanım. Kim? Cahangir, mənim sevgilim, nişanlım, əmizadəm? Yox, yox, elə iş ola bilməz, inanmıram. Hadi lələ. Buyur, öz dəst-xətti ilə sizə yazdığı məktub. (Verir). Pəricahan xanım (məktubu açıb oxuyur). Ah! Doğru. Cahangir bolşevik olub. Ordu başında durubdur, əcdadının yurdunu da tutmaq istəyir. Ah, ağlım çaşır! Otaq başıma fırlanır. Cahangir, Cahangir, hansı şeytana aldanıb belə alçaq, gədəyə yaraşan vəzifəni öhdənə götürmüsən?! Məni də, sevgili əmizadəni, məhəbbətin uğrunda atəşə yanan nişanlını da belə yola də’vət edirsən? Yox, yox, mən sənin kimi alçaq olmaq istəmirəm. Əcdadımın yurdunu, şərəfini sənin kimi düşməndən müdafiə etməyə hazıram. Onun uğrunda canımı fəda etməyə hazıram. Hadi kişi, ağan Cahangir məndən cavab istəyir. (Məktubu cırıb Hadi lələyə atarkən.) Bu mənim birinci cavabımdır. (Sonra boynundan qızıl medalyonu, içindəki Cahangirin rəsmi ilə bərabər çıxarıb Hadi lələyə atır.) Al, tam üç ildir ki, bu rəsmi ürəyim üstə sevə-sevə saxlamışam. Gecələr onu bağrıma basıb əzizləmişəm, öpmüşəm. Ta hicran oduna dözüb, təsəlli tapmışam. Hadi kişi... Hadi lələ. Pəricahan xanım, kifayətdir. Məni oda yaxma. Mən sənin lələnəm. Səni də Cahangir ağa kimi bu əllərim üstündə bəsləmişəm. Mənə Hadi kişi demə. Pəricahan xanım. Bolşevik tərəfinə keçmiş lələni mən istəmirəm. Dinlə, üçüncü verəcəyim cavab qaldı. Bilirsənmi o nədir? Hadi lələ. Xeyr, xanım. Pəricahan xanım. İndi görərsən, çıx, ey illərcə qəlbimdə məskən etmiş ilan! Çıx, ey zəhərli, məni atəşə yaxan məhəbbət. Orada indi başqa məhəbbət, başqa eşq aşiyan edəsidir. Hadi kişi, Cahangirə de ki, Pəricahanın ürəyi daha onun üçün qapanmışdır. Açmaq istəsə xəncərlə gəlsin. İndi gedə bilərsən. Hadi lələ. Pəricahan xanım, belə etmə, gəl, sən bu qoca lələnin məsləhətinə qulaq as. Bu xanədanın dağılıb, pərakəndə düşməyinə bais olma. Pəricahan xanım. Bais olan sənin ağan Cahangirdir. Bu nəsihəti ona et. Daha bitdi. Gedə bilərsən! Hadi lələ. Cahangir ağa Cənnətəlinin evində sənin cavabına müntəzirdir. Onda buyurunuz gedək, mənə verdiyin cavabı onun özünə ver, yoxsa, mən bu ağır məs’uliyyəti öhdəmə götürməkdən qorxuram. Pəricahan xanım. Hə, indi başa düşdüm ki, Cənnətəlinin oğlu Həsəngulu nə üçün yoldan çıxmayıb, mənə elə sərt cavab verirdi. Demək, Cənnətəlinin ailəsinin Cahangir ağa ilə əlaqəsi varmış. Hadi lələ. Bəli. Pəricahan xanım. Mən, başına qırmanc çəkdiyim Həsəngulunun evinə getmərəm. Ağan Cahangirin cür’əti varsa, buyurub buraya gəlsin. Hadi lələ. Cahangir ağanın cür’ətini sən məndən yaxşı bilirsən. Buraya gələrsə, ona heç bir xata toxunmaz, çünki sizi əhatə edənlərin hamısı onun tərəfdarlarıdır. Başından bir tük düşməyə qoymazlar. Əmiraslan ağanın bu saat harada olduğu və atdığı hər qədəm bizə mə’lumdur. Baş üstə cavabını Cahangir ağaya deyərəm, lazım bilsə gələr, bilməsə, qoşuna hücum əmrini verər. Daha başqa əmrin yoxdur ki? Pəricahan xanım. Yoxdur. Hadi lələ (gedərkən). Pəricahan xanım, fikirləş. Son peşmançılıq fayda verməz. (Çıxır.) Pəricahan xanım (tək). Ah! Bu gün başlanacaq müharibəni xatirimə gətirməkdən qorxuram. Bütün bədənim titrəyir. Əmucəm yanında təslim adını çəkmək mümkündürmü? O öz əlləri ilə cəmi evini-eşiyini atəşə tutub yandırar, fəqət təslim olmaz. (Çağırır.) Əhməd! Əhməd! (Səs vermir). Səməd! Səməd! Bunlar harada batmışlar? Səfər! Səfər! Sənəm daxil olur. Sənəm. Nə buyurursan, xanım. Pəricahan xanım. A qız, nökərlər haradadır? Heç səsimə səs verən yoxdur. Sənəm. Xanım, evdə heç kəs yoxdur. Pəricahan xanım. Haraya getmişlər? (Sənəm başını aşağı salıb cavab vermir.) Niyə cavab vermirsən? Sənəm. Xanım, qorxuram. Pəricahan xanım. Kimdən? Sənəm. Ərim Əhməddən! Pəricahan xanım. Nə üçün? Sənəm. Xanım, xidmətçilərin hamısı bolşevikləri gözləyirlər. Onlar tərəfə keçəcəklər. Nökərlər Cənnətəlikilə getmişlər. Onun oğlu Həsəngulu bolşevikdir. Pəricahan xanım. Sənəm, sən də onların tərəfdarısan? Sənəm. Mən yox... Ancaq qorxuram. Əhməd deyir ki, bizim sirrimizi ağalara versən, səni öz əlimlə boğub öldürəcəyəm. Xanım, bir Hadi lələdən başqa heç kimə bel bağlamayın. O da burada yoxdur. Pəricahan xanım. Ah, safqəlbli, sadədil Sənəm, indi heç özümə də inanmıram. Qorxma, sirrini bir kəsə demərəm, ancaq Əhmədi buradan rədd etmək lazımdır. Başqalarını da o, yoldan çıxarıbdır. Onu özüm kəndə göndərəcəyəm. Əmməm necədir? Sənəm. Müdam böhran içindədir. Ayılanda da su istəyir. Xanım, izin ver, mən gedim. Pəricahan xanım. Yaxşı, sən get, yanında ol, bir azdan sonra mən də gələcəyəm. (Sənəm gedir.) Ey zavallı ana, heç bilirsənmi ki, yolunu gözlədiyin oğlun nə fikirdədir? Baba yurdunu tapdayıb, sən xəstə anasının başına küllələr yağdıracaq! Yox, yox, əgər indi buraya gələrsə, sağ buraxmaram. (Divardan asılmış zinətli xəncəri əlinə alır.) Babamın bu şanlı silahı ilə onun xain qəlbini yırtmalıyam (Cahangir ağa daxil olur.) Ah, gəldi! (Xəncəri sıyırıb ona tərəf yönəlir.) Cahangir ağa (döşünü gərib). Vur! Pəricahan xanım. Sən nə ixtiyarla buraya qədəm basdın? Cahangir ağa. Bura mənim yurdum deyilmi? Pəricahan xanım. Yox. İrəlidə sən bu sarayın, bu yerlərin sahibi Hidayət ağanın nəvəsi, Əmiraslan ağanın vahid varisi Cahangir ağa idin, fəqət indi vətən və millət xaini — bolşevik, yoldaş Cahangirsən. Cahangir ağa. Dediklərinin hamısı düzdür, lakin bir şeydə səhv edirsən. Pəricahan, mən sən deyən kimi şanlı-şöhrətli bir ağa idim. Lakin indi qırmancın ilə döydüyün Həsəngulu kimi zəhmətkeş yoldaş Cahangirəm. Bəli, burası doğrudur, fəqət mən vətənimin, millətimin düşməni deyiləm. Onun məzlum, miskin, səfil, çılpaq əməkçilərini ən səmimi qəlblə sevən yoldaş Cahangirəm. Onları əsrlərcə zülm və cəhalətdə saxlayan zalımlardan azad etmək yolunda çalışan yoldaş Cahangirəm. Pəricahan xanım. Vətənin o zalımları kimdir? Cahangir ağa. Birincisi belə saraylar sahibi ağalar. Pəricahan xanım. Xeyr, sənin kimi vətəninə xəyanət edən alçaqlar. Cahangir ağa. Pəricahan, alçaq o şəxsə deyərlər ki, başqalarının zəhməti ilə yaşaya, zalım o kəsdir ki, öz mənfəəti üçün başqalarını sıxa, əzə, məhv edə. Bu saat orada, bir azdan sonra burada tökülən qan, kim və nə üçündür? Pəricahan xanım. Millət və vətən üçün. Cahangir ağa. Yalan! Mənim atam Əmiraslan ağa kimi mülkədarın ağalığını saxlamaq üçün. Torpaqlarını mühafizə etmək üçün. Məgər millət yalnız bəylərdən ibarətdir? Bəs bu milyonlarla kəndli, işçi, yoxsullar? Yoxsa onlar vətən övladları deyil? Pəricahan, ağalıq daha bitdi, çünki onu müdafiə edən, onun yolunda qanlarını sel kimi axıdan kəndli və fəhlə indi hüququnu daha anlamış. Buna sübut kəndlilərin bizim tərəfə keçməsidir. Bu gün iki qüvvə bir-biri ilə toqquşur. Biri haqqı müdafiə edir, digəri zülmü. Pəricahan, səni bu haqq yola də’vət edirəm. Pəricahan xanım. Mən sən tərəfdə haqq görmürəm. Kəndlilərin sizin tərəfə keçmələri buna sübut ola bilməz. Onlar bəylərin torpağına, belə gözəl saraylarına sahib olmaq istəyirlər. Cahangir ağa. Doğrudur. Buna da haqları var. Pəricahan xanım. Hansı qanunla? Cahangir ağa. Təbiətin qanunu ilə. İşləməyən yeməz. Torpaq, onu becərib zəhmət çəkənlərindir. Pəricahan xanım. Mən elə qanun eşitməmişəm. Cahangir ağa. İrəlilərdə mən də sənin kimi eşitməmişdim. Bu torpaqların sahibi olmağımı göylər təsdiq etmiş sanırdım. Rəiyyətləri özümüzün qulu hesab edirdim. Fəqət Karl Marksın əsərlərini oxuduqdan sonra anladım, haqq yolunu tapdım. Pəricahan xanım. Sonra da bolşevik oldun. Özün kimi zalımlara qoşulub böyük Rusiyanı tarmar etdiniz. İndi də bu gözəl ölkəni o hala salmaq istəyirsiniz. Cahangir ağa. Pəricahan, zülm yuvaları dağılmasa, məzlumlar azad olmazlar. İndi yıxarıqsa, sonra tikəcəyik. Nə etməli? Əmiraslan ağalar öz ixtiyarları ilə tabe olmurlar. Pəricahan, atamın bizim tərəfə gəlməyinə ümidim yoxdur, çünki həmişə buyurmada, vurmada, kəsmədə ömür sürmüş, qartlaşmış ağa bunların hamısından əl çəkib, işçi-kəndli tərəfdarı olmaz, fəqət bizim müqabilimizə çıxıb qovğa etməsin niyyəti ilə sənə Hadi lələ ilə o məktubu göndərdim. Cavabın da söylədi. Sən niyə zülm tərəfdarı olursan? Biz o zülmü insanlar arasından götürmək istəyirik. Bax, gör bu nə böyük, nə yüksək bir idealdır ki, məni öz əlimlə bu mülkümüzü tapdayıb məhv etdirməyə məcbur edir, atamın müqabilinə çıxardır. Mehriban anamı unutdurur, tam üç il həsrətini çəkdiyim sən sevgili əmizadəmi mənə düşmən etdirir. Pəricahan, sevgilim, gəl mənimlə birlikdə vətənimizin məzlumlarını cəlladlar əlindən xilas edək. Pəricahan xanım. Cəlladları mən, sən tərəfdə görürəm. Cahangir ağa. Son sözümü dinlə, fikirləş, cavabını ver. Bax gör bizmi cəlladıq, yoxsa siz ağalar? Milyonlarla işçi-kəndlilər, əsrlərcə sitəmkarlar əlində didilir, çeynənir, ayaqlar altında tapdalanıb əzilir. Hamısı ac, çılpaq, zillətdə, əziyyətdə, fəryadları əflaka çıxmış. Əsarət zənciri altında bədənləri inçəlib üzülür. Bax, bu biçarələr indi bizdən nicat gözləyirlər. Pəricahan, gedək onların fəryadına çataq. Əsarət zəncirlərini kəsib xilas edək. Pəricahan, bu şərəfi başqasının öhdəsinə atma. Şərq aləminin pərisi ol ki, əsrlərcə adın dünyada baqi qalsın. Qırmızı Ordu içində nə qədər nəcib qəhrəman qadınlar var. Sən də Şərq məzlumlarının qəhrəmanı ol. Pəricahan xanım. Elə böyük vəzifəni, elə yüksək şüarı özün üçün bəslə. Mən isə bu gün ufacıq bir vəzifə qəbul edirəm. O da «Laçın yuvası»nı sənin ordundan müdafiə edib, onun «Orlean xanımı» olmaq istəyirəm. Cahangir ağa. Daha bitdi. Sən də atam kimi belə saraydan, belə cah-cəlaldan öz ixtiyarınla əl çəkmək istəmirsən, fəqət mən zor ilə çəkdirərəm. Bu zülmlə bina olmuş saraydan bir əsər qoymaram! (Çıxır). Pəricahan xanım (tək). Ah! Cahangirdə nə böyük təğyir! Sabiqdə mənim kimi, babalarımızın şanşöhrəti ilə fəxr edərdi, ancaq indi isə, onlara zalım deyib, nifrət edir. Mənim də qəlbimə şübhə saldı. Görəsən hansı yol doğrudur... (Əmiraslan ağa daxil olur.) Ah, əmucəm gəldi. Əmiraslan ağa. Qızım, bolşeviklər üzərimizə hücuma başlamış. Bu saat Mehrəli bəyin dəstəsi ilə vuruşurlar. Ümidim budur ki, igid bəylər onları pozub bu tərəfə keçməyə qoymayacaqlar. Pəricahan, bu gün oğlum burada olmalı idi. Qəhrəmanə müharibə edib, «Laçın yuvası»nı düşməndən müdafiə edəydi. Onu fələk əlimdən aldı. Yerində sən qalmısan. İgidlikdə heç bir oğlandan geri qalmazsan. Qəhrəman qızım, babalarımız yurdunun müdafiəsini sənə həvalə edirəm. Bu gün bizim üçün başqa yol yoxdur. Ya zəfər, ya ölüm. Qızım, səni mə’yus görürəm, yoxsa düşməndən xof edirsən? Ona əsir olmaq istəyirsən? Pəricahan xanım. Heç vaxtı. Məni mə’yus edən şey başqadır. Ah, Cahangir... Əmiraslan ağa. Qəm etmə, qızım, inşallah düşmənə qalib gələcəyik. Get hərbi libasını gey, hazır ol. (Pəricahan xanım çıxır.) Əmiraslan ağa (tək). Pəricahan anadan olanda mərhum qardaşım Kamran çox mə’yus oldu ki, oğlan deyil, lakin mən bu igid qızı min oğula vermərəm. Mehrəli bəy sol əli sarınmış daxil olur. Mehrəli bəy. Əmiraslan ağa, sol cəbhəni düşmən aldı. Əmiraslan ağa. Nə deyirsən? Məgər sənə əmr etməmişdim ki, onu möhkəm saxla? Bir adamın qalıncaya qədər vuruşmada davam et? Mehrəli bəy. Mən nə edim? Tərəfdarlarımız kəndlilər fürsət tapdıqca bolşeviklər tərəfinə keçdilər. Bir də baxıb gördüm ki, ətrafımda az bir qüvvə qalıb. Yenə də vuruşmadan çəkilmədim. Bu vaxt əlimə küllə dəydi. O az qüvvə də pozulub dağıldı. Ancaq onu qənimət bildim ki, arvad-uşağı götürüb buraya qaçdım. Əmiraslan ağa. Qorxuram Ədil bəyin dediyi doğru ola. Kəndlilərin cümləsi bolşevik tərəfinə keçə. Sol cəbhənin alınması Səlim bəyin halını ağırlaşdırdı. Bu saat Kollu dərənin üstünü tutmaq lazımdır. Yoxsa qırmızılar Səlim bəyin arxasına keçib, onu pozacaqdır. Heydər bəy təngnəfəs daxil olur. Heydər bəy. Əmiraslan ağa, qırmızılar Kötüklü kəndini aldı. Bizimkilər qaçırlar. Əmiraslan ağa (qəzəbnak). Siz onlardan geriyə qalmazsınız. Dovşan kimi bir səs çıxdıqda qoyub qaçırsınız. Heydər bəy. Mən nə edim? Allah arvad taifasını müsəlman üçün bir böyük bəla yaratmışdır. Ağlaşma qurub ərlərinin ətəklərindən yapışıb davaya getməyə qoymurlar. Başqa millətin qadınları tüfəng götürüb ərləri ilə bərabər düşmənlə vuruşur, bizimkilər isə şaxsey deyə üzlərini cırır, saçlarını yolurlar. Əmiraslan ağa. Bu onların təqsiri deyil. Siz kimi ərlərin, ataların təqsiridir. Ləzgi qadınları düşmən ilə müharibədə ərlərindən geri qalmır. Pəricahana mən tərbiyə vermişəm, hansınızdan qocaq deyil? Səlim bəy daxil olur. Səlim bəy. Əmiraslan ağa, Küllücə kəndini düşmən zəbt etdi. Əmiraslan ağa. Nə pis xəbər! Onun alınması ilə yol buraya açıldı. Heydər bəy, mənim adamlarımdan otuz tüfəngli götürüb Uçurum dərəsinin keçidini kəs. Daha durma! Heydər bəy. Bu saat. (Cəld çıxır.) Əmiraslan ağa (Səlim bəyə). Söylə görüm. Nə təvr oldu ki, elə möhkəm yeri boşladın? Səlim bəy. Heydər bəyin dəstəsi pozulduqdan sonra sol cəbhə açıldı. Mən Muxtar bəydən kömək istədim. Cavab verdi ki, özüm iki tərəfdən əhatə olunmuşam, tez Əmiraslan ağadan həm özün üçün və həm də mənim üçün kömək istə. Bu vaxt düşmən arxama keçib, məni pozdu. Əmiraslan ağa. Kollu dərədə qüvvə qoymuş olsaydın, qırmızılar arxana keçə bilməzdilər. Səlim bəy. Necə qoymamışdım? Qoymuşdum. Onlara ümid bağlayıb geri çəkilmədim. Atışmada davam etdim. Bir də xəbər tutdum ki, onlar da qaçıb dağılmışlar, düşmən də arxama keçmişdir. Əmiraslan ağa. Səlim bəy, onda dayanma, mənim atlılarımdan lazım bildiyin qədər götürüb Muxtar bəyin köməyinə get. Onu təhlükədən qurtar, sonra Qayadibi kəndinə çəkiliniz. Səlim bəy. Baş üstə. (Çıxır.) Əmiraslan ağa. Mənim Qayadibi kəndim nə qədər davam edərsə, buranın qorxusu yoxdur. Onun dar və gizli yollarını, ancaq oranın əhli bilir. Bələdçi olmasa, qoşun bir şey edə bilməz. Molla Sadıq və Hacı İmamqulu daxil olurlar. Hacı İmamqulu. Bu nə bəladır? Bu nə tufandır? Molla Sadıq. Tutduğunuz əməlin cəzasıdır ki, xudavəndi-aləm verir. Biz ruhanilərə qulaq asmayıb övladlarınızı rus məktəblərinə qoydunuz. İndi dindən, məzhəbdən çıxıb öz vətənlərini, ata-analarını atəşə tutub qırırlar. Dünyanın axırıdır. Üləma buyurmuşlar ki, vay o zamandan ki, aradan şəriət, din, böyük-kiçiklik, ağa-nökərlik götürülə. Bax, indi həmin zamandır ki, gəlmişdir. Əmiraslan ağa. Molla Sadıq, sən bizə nəsihət verməyəmi gəlmisən? Molla Sadıq. Xeyr, Əmiraslan ağa, məni əfv et, ürəyim yanır, onun üçün danışıram. Mən arvad-uşağımı götürüb sizə pənah gətirmişəm. Əmiraslan ağa. Çox xoş gəlmişsən. Gözüm üstə yerin var. Bu gün mənimlə bərabər tüfəng götürüb o dediyin dinimizi, şəriətimizi düşməndən mühafizə edəcəksən. Yoxsa, boş yerə nə və’z edirsən? Mehrəli bəy. Əmiraslan ağa düz buyurur. Molla Sadıq. Mən ömrümdə əlimə silah almamışam. Hacı İmamqulu. Mən də arşından başqa əlimə heç zad götürməmişəm. Əmiraslan ağa. İndi götürərsiniz. Molla Sadıq. Başına dönüm, Əmiraslan ağa, məni o tək balan Cahangir ağanın başına çevir, azad et. Mən də bu yolda ölənlərimizi dəfn edib, dua edərəm ki, allah onların günahlarından keçsin. Hacı İmamqulu. Məni də arvad-uşaqların keşiyini çəkməyə tə’yin et. Bu halda Səlim bəy və Heydər bəy daxil olurlar. Əmiraslan ağa. Səlim bəy, nə üçün qayıtdın?.. Səlim bəy. Heydər bəy qaytardı. Əmiraslan ağa. Heydər bəy? Nə üçün?.. Heydər bəy. Muxtar bəyin dəstəsi qırmızılar tərəfindən əhatə olunub təslimə məcbur olmuşdur. Əmiraslan ağa. Ah, nə fəna xəbər? Bəs Muxtar bəyin özü necə olubdur? Heydər bəy. Bir rəvayətə görə əsir düşüb, başqa rəvayətə görə nökərləri onu yaralı halında Qayadibi kəndinə aparmışlar. Xülasə, onun barəsində heç bir düz xəbər yoxdur. Əmiraslan ağa. Uçurum dərəsini boşaltmamısan ki? Heydər bəy. Xeyr, lakin qırmızılar çəmi qüvvəsini Qayadibi kəndinə atmış. Mənim müqabilimdə heç kəs yoxdur. Əmiraslan ağa. Ona baxma, vaxt ki qırmızılar Qayadibini almaq fikrindədir, Uçurum dərəsinin böyük əhəmiyyəti var. İndi sənin qüvvəni daha da artırmaq lazımdır. Uçurum dərəsini möhkəm saxlamağı əmr edirəm. Heydər bəy. Əmrini bitirməyə hazıram. Uçurum dərəsindən özümü atıb həlak edərəm, fəqət geriyə çəkilmərəm. Əmiraslan ağa. Elə də lazımdır. Daha durmaq yeri deyil. Mehrəli bəy, sən yaralısan, burada qal. Arvad-uşaqları «Laçın yuvası»na topla. Səlim bəy, biz də Qayadibinin köməyinə gedək. Qalxırlar. Bu halda Cəfərqulu daxil olur. Cəfərqulu. Ağa. Qayadibi kəndini bolşeviklər aldı. Qorxurlar. Molla Sadıq. Buradan qaçmaq! İndi buraya gələrlər. Hacı İmamqulu. Durun, arvad-uşaqları götürüb dağlara qaçaq. Əmiraslan ağa. Sakit! Qorxaq yassarlar! Cəfərqulu, Qayadibi çox möhkəm, yolları da sərt qayalıq, onu necə aldılar? Yoxsa dönüklük olmuşdur? Cəfərqulu. Xeyr, ağa, bizimkilər çox mərdanə vuruşdular, ancaq iki səbəb təslimə baiş oldu. Biri, kəndin qaya tərəfi tutulub açılması... Əmiraslan ağa. Qoşuna bələdçi olmasa, o yolu kimsə bilməz. Yəqin kəndçilərdən bir binamus çıxmışdır. Cəfərqulu. Xeyr, ağa, elə şəxs bizdən çıxmamış. Əmiraslan ağa. Bəs kimdən çıxmış? Cəfərqulu. Orduya yol göstərən Hacının oğlu bolşevik Həsən olmuşdur. Bəylər. Ay binamus! Molla Sadıq. Hacı, gördünmü, dediyim necə düz oldu? Sənə demədimmi, bu uşağı Rusiyaya göndərmə? Sözümə baxmadın. Hacı İmamqulu. Ah, oğlum sağ imiş, gəlib çıxdı. Mehrəli bəy. Elə biqeyrət oğul heç gəlib çıxmayacaydı. Əmiraslan ağa. İkinci səbəb? Cəfərqulu. Ağa, soruşma, deməyə cür’ət etmirəm. Əmiraslan ağa. Sənə əmr edirəm, de! Cəfərqulu. İkinci səbəb qırmızıların başında duran şəxs... Əmiraslan ağa. O kimdir? Cəfərqulu. Cahangir ağa! Hamı. Ah! Əmiraslan ağa (əlini xəncərin dəstəsinə qoyur). Sus! Qorxudan gözlərinizə qaranlıq çökub, kimi isə mənim oğluma oxşatmışsınız. Mənim nəslimdən Həsən kimi öz vətəninə xain çıxmaz. Ədil bəy və Hadi lələ daxil olurlar. Ədil bəy. Bu partıltını, qurultunu eşitmirsiniz? Bu nə toplanıb söhbət etməkdir? Mehrəli bəy. Biz sənin kimi millətə xain olub, vətəni satmamışıq. Onun uğrunda canlar fəda etməyə yığışmışıq. Ədil bəy. Mehrəli bəy, bu yalançı sözləri burax. Mən sizin əsil məqsədinizi gözəlcəsinə bilirəm. Nə üçün «vətən, millət» deyə bağıraraq, bu məzlum kəndliləri qırdırırsınız? Onların çoxu hələ öz mənfəətlərini anlamamışlar, onun üçün də qırmızılarla müharibə edirlər. Fəqət tezliklə anlayacaqlar. Onda süngünü bolşeviklərə yox, sizin üzərinizə çevirəcəklər. Siz, qəhrəman, tac-taxtları zəlzələyə salan Qırmızı Ordunun müqabilindəmi durmaq istəyirsiniz? Neçə oldu kolçaqlar, yudeniçlər, denikinlər? Məni bölük komandiri axırıncı dəfə olaraq sizin yanınıza göndərmiş. Qan tökülməmiş təslim olmağınızı tələb edir. Səlim bəy. Bizə birinci dəfədir ki, təslim təklif olunur. Amma siz axırıncı dəfə olaraq deyirsiniz. Ədil bəy. Birinci dəfə bu Hadi lələ təslim əmrini gətirmişdir. Əmiraslan ağa. Elə təklif olmamış, ola da bilməz. Ədil bəy. Pəricahan vasitəsi ilə, belədirmi, Hadi lələ? Hadi lələ. Bəli. Əmiraslan ağa. Pəricahan mənə bir şey deməmişdir. Hadi lələ. Xanım məktubu oxuduqdan sonra cırıb atdı. Əmiraslan ağa. Ah, nə gözəl cavab! Yaşasın qəhrəman qızım! (Qışqırır.) Pəricahan! Pəricahan xanım çərkəz libasında, üstü əsləhəli daxil olur. Pəricahan xanım. Məni çağırırsan, əmücəm? Əmiraslan ağa. Bəli, səni, qeyrətli qardaşımın igid qızı! De görüm, cırdığın məktub kimdən idi? (Pəricahan xanım başını aşağı salıb dinmir.) Qızım, niyə dinmirsən? Pəricahan xanım. Məktub qırmızıların komandiri Cahangirdən idi. Əmiraslan ağa (yerindən cəld qalxıb). Ah! Cəfərqulu doğru deyirmiş! Ağalar, bu divarda çəkilmiş rəsmlərə baxınız. Bu, Rüstəm zalın, o da oğlu Söhrabın rəsmidir. Rüstəm müharibədə övladını tanımamış, onun sinəsini paralamışdır. Mən isə bu gün mənə xain olmuş ciyərparəmi bu xəncər ilə qətl edəcəyəm. İndi Qırmızı Orduya hücumu mən başlayıram. Qalxın, haydı, ardımca! Ədil bəy və Hadi lələdən başqa qeyriləri çıxırlar. Ədil bəy. Bacım Gövhər əhvalatı bilirmi? Hadi lələ. Xeyr, xəstəliyi cəhətincə deməyi məsləhət bilmədim və başqalarına da tapşırmışam ki, deməsinlər. Ədil bəy. Yaxşı tədbirdir. Sən get vəziyyəti Cahangirə söylə, mən də bacımı yoxlayıb gəlirəm. Çıxırlar. Pərdə * * * Üçüncü pərdə İkinci pərdənin səhnəsi. Əmiraslan ağa, Mehrəli bəy, Səlim bəy, Muxtar bəy, Heydər bəy, Cəfərqulu, Pəricahan, Molla Sadıq, Hacı İmamqulu oturub müşavirə edirlər. Əmiraslan ağa. Qeyrətli bəylər, bolşevik Cahangir bu məktubla bizi təslimə təklif edir. Yazır: «Sizdən aldanmış kəndlilərin qanları daha tökülməsin məqsədilə təslim olmağınızı tələb edirəm. Bizə mə’lumdur ki, o biçarələri «kürcü, erməni və türk köməkləri gələcəkdir» deyə aldadıb qırdırırsınız. Onu da bilməlisiniz, təslimi rədd edib qovğada davam etsəniz, sabah qala alındıqdan sonra siz üsyançı bəylər güllə qabağına qoyulacaqsınız. İmza: Cahangir». Bəylər başlarını aşağı salıb fikrə gedirlər. Əmiraslan ağa. Mehrəli bəy, fikrinizi bilmək istəyirik. Mehrəli bəy. Məncə düşmənə hiylə gəlməli. Guya təslimə hazırıq, lakin iki gün möhlət istəyirik. Düşmən buna razı olarsa, gecə ikən bir neçə adam qaçırıb ətrafdan kömək toplarıq. Sonra iki tərəfdən hücumu başlarıq. Birini burdan, o birini düşmənin arxasından. Muxtar bəy. Mən bu fikrə şərik deyiləm. Əvvəla, düşmən bizə möhlət verməz. Versə də bu az vaxtda düşmənin gözü qabağında kimdən qüvvə toplayacağıq? Məncə özümüzdən başqa qeyri köməyə ümid bağlamamalı. Heydər bəy. Əlimizdə olan qüvvə ilə qalanı saxlaya bilməyəcəyik. Gec-tez onu boşaldıb çəkilməyə məcbur olacağıq. Belə olan surətdə mən qalanı vermək tərəfdarıyam. Səlim bəy. Cahangir ağanın tələbi aydındır. O, təslim olunuz deyir, qalanı veriniz demir. Bizi buraxıb, bu boş qalanı nə edəcəkdir? Lakin təslim şərtindən bir şey yazmır, təslim olarsaq, bizlə nə cür rəftar olunacaq? Mə’lum deyil. Cəfərqulu. Səlim bəy doğru buyurur. Təslim şərti aydın deyil. Məncə, biz də yazıb şərtimizi mə’lum etməliyik. Bəlkə, istədiyimizi qəbul edəcəkdir. Əmiraslan ağa. Qızım, sənin fikrin nədir? Pəricahan xanım. Cahangir hərbi toxdadıb, ortalığa təslim məsələsini atmışdır. Bu iki şeydən xali deyildir: ya budur ki, doğrudan da qan tökülməsini istəmir, ya da əlində olan qüvvə ilə «Laçın yuvası»nı almaqdan acizdir. Əmiraslan ağa. Afərin, qızım, bu son sözün düzdür. Cahangir təslim məsələsi ilə bizə hiylə gəlir: Mənə mə’lumdur ki, o, mərkəzdən qüvvə və top tələb edir, çünki doğrudan da əlindəki qüvvə ilə qalanı almaqdan acizdir. Bu fürsətdən istifadə etməli. Təslim tərəfdarları bilsinlər ki, istər zor ilə, istərsə öz ixtiyarımızla bolşeviklərə tabe olarıqsa, heç bir təfavütü yoxdur, hər iki halda güllə qabağına qoyulacağıq. Onlardan bizə nicat yolu yoxdur. Belə olan surətdə öz əllərimizlə başlarımızı qurbanmı verməliyik? Bəylər. Heç vaxt! Əmiraslan ağa. Təslim tərəfdarı varmı? Bəylər. Xeyr. Molla Sadıq. Əmiraslan ağa, mən də, Hacı da sülh tərəfdarıyıq. Əmiraslan ağa. Siz bizim işimizə qarışmayın. Sizin vəzifəniz buraya qoyun sürüsü kimi tökülən arvad-uşaqları sülh ilə saxlamaqdır. Hacı İmamqulu. Biz də onu istəyirik ki, qurdlar gəlib bu sürünü yırtmasınlar. Əmiraslan ağa. Qorxmayın, o canavarların müqabilində belə aslanlar durmuşlar. (Kağız götürüb yazır, sonra oxuyur.) Qulaq asın, yazdığım cavabı oxuyum. Bəylər. Buyurunuz. Əmiraslan ağa. «Laçın yuvası»nı almağa laçın kimi igidlər lazımdır. Sizin kimi bayquşların hünəri deyil». Bu cavabı bəyənirsinizmi? Bəylər. Bəyənirik. Əmiraslan ağa. Cəfərqulu, al, elçiyə ver. Cəfərqulu alıb gedir. Əmiraslan ağa. İndi planımızı çəkək. Bolşevik Cahangir sabah qırmızı bayrağını «Laçın yuvası»na taxmaq arzusundadır. Bu işi sabaha qoymaqdan belə mə’lum olur ki, o, sabah kömək gözləyir. Bu fürsəti ona verməməli, onu qabaqlamalıyıq. Biz hücumu bu gün başlamalıyıq. Mehrəli bəy. Əmiraslan ağa, madam ki, bu fikrə gələcəkdiniz, mənim təklifimi rədd etməməliydiniz. Muxtar bəy. Necə? Mehrəli bəy. Düşmənə hücumu qəflətən, onun gözləmədiyi bir vaxtda etməli. Biz bunun əksinə əməl etdik. Düşmənə xəbər verdik ki, hazır ol, üstünə gəlirik. Heydər bəy. Biz elə cavab yazmamışıq... Mehrəli bəy. Mə’nası elə çıxdı. Səlim bəy. Sizin fikriniz möhlət istəmək idi. Ondan da vaz keçdiniz. Mehrəli bəy. Doğru, çünki bu gün hücum edəcəyimizi bilmirdim. Muxtar bəy. Bilsəydin nə təklif edərdin? Mehrəli bəy. Sabaha kimi möhlət istəyib, bu gün qəflətən hücum edərdik. Əmiraslan ağa. Heç təfavütü yoxdur. Bolşeviklər biz tərəfdən hücum gözləyirlər. Onlar inanmışlar ki, biz hücumdan qorxub qaladan çıxmayacağıq. Hər halda cavab vermişik. Mehrəli bəy. Doğru. İndi hücum planını buyurunuz. Əmiraslan ağa. Çəmi qüvvə dörd yerə bölünəcəkdir. Bir qismi Mehrəli bəylə Pəricahanın ixtiyarında olub «Laçın yuvası»nı müdafiə edəcəkdir. Yerdə qalan üç hissənin birinin başında Muxtar bəy, o birinin başında Səlim bəy və üçüncüsünün başında Heydər bəy duracaqdır. Muxtar bəy, sənin dəstənə böyük əhəmiyyət verirəm. Əgər mən çəkdiyim planı əmələ gətirə bilsən, şəksiz düşmənə qalib gələcəyik. O da budur: dəstəni «Laçın yuvası»nın arxasında duran «Keçi dağı»ndan endirib, «Yaşıl orman» deyilən meşəyə keçirərsən. Sonra orman içi ilə gizli yürüş edib, Qayadibi kəndinin arxasında pusquya yatarsan. O zaman Səlim bəy Uçurum dərəsindən, mən də Heydər bəylə Qayadibi keçidindən hücumu başlarıq. Düşmən qüvvəsini bizim üstümüzə atar. Sən, Muxtar bəy yenə də pusquda qalıb müharibəyə girməzsən. Elə ki, gördün düşmənin arxasında qüvvə qalmadı, cümləsi hücuma başladı, qəflətən arxadan soxularsan. Bu plana e’tiraz varmı? Bəylər. Xeyr. Mehrəli bəy. Plan yaxşıdır. Lakin «Laçın yuvası»nda qalan qüvvəni də hücuma atmalı. Əmiraslan ağa. Yox. O qüvvə ehtiyat üçün olub, təhlükə zamanı hərbə atılmalı. Daha nöqsanı varsa, deyiniz. Mehrəli bəy. Xeyr, yoxdur. Əmiraslan ağa. İndi son sözümü dinləyiniz. Cümləniz şir-jəyan kimi hücuma atılmalısınız. Geri çəkilməni bilmərrə unutmalı, beyninizdə, fikrinizdə, xəyalınızda bu olmalı: — İrəli, irəli, irəli. Belə olursa, düşməni bu dağlardan, bu qayalardan geriyə atıb, mülklərimizi əlimizdə saxlaya biləcəyik. Əgər bu taleyimizdə yox isə, ərlərə yarışan mərdliklə ölüm şərbətini içərik. Bizim üçün başqa yol yoxdur. (Ayağa qalxır.) Haydı, igidlərim, gedək. Molla Sadıqdan və Hacı İmamqulundan savayı hamı gedir. Molla Sadıq. Hacı, bu divanələrin oduna biz nə üçün yanaq? Hacı İmamqulu. Molla Sadıq, nə demək istəyirsən? Molla Sadıq. Bolşeviklər bizə qalib gələcəklər, buna mənim şübhəm yoxdur. Hacı İmamqulu. Mənim də şübhəm yoxdur. Molla Sadıq. Onda bizim halımız necə olacaqdır? Hacı İmamqulu. Yəqin bolşeviklər cümləmizi qətl’am edəcəklər. Molla Sadıq. Etməyə də haqları var, çünki Əmiraslan ağanın tərsliyindən hər iki tərəfdən çox qan tökülmüşdür, o indi bu uçuq qalaya pənah gətirmişdir. Hacı İmamqulu. Xeyr a! O cəngavərlərin müqabilində belə qalalar davam etməz. Molla Sadıq. Cahangir ağa ədalətli bir hakim kimi qan tökmək tərəfdarı deyil, lakin ağlını qayib etmiş kişi, görmürsənmi, eşitmək belə istəmir. Hacı, bunların içində bir özümlə səni ağıllı görürəm. Ağıl olan şəxs canını bihudə yerə güdaza verərmi? Hacı İmamqulu. Xeyr, verməz, fikrin nədir? Molla Sadıq. Bolşeviklər tərəfə keçmək. Hacı İmamqulu. A kişi, nə deyirsən? Dəli olmusan nədir? Molla Sadıq. Nə üçün dəli olurum? Biz öz ixtiyarımızla bolşeviklərə təslim oluruq. Qan tökməkdə də iştirak etmirik. Bundan əlavə, mən Cahangir ağanın şəriət müəllimi olmuşam. Sənin də oğlun Həsən onun köməkçisidir. Onlardan bizə nə xata yetişə bilər? Hacı İmamqulu. Bu doğru, fəqət nə yol ilə bu zalım ağalardan xilas ola bilərik? Qaladan çıxmaq imkanı varmı? Molla Sadıq. Var. Mən ancaq sənin razılığını gözləyirəm. Hacı İmamqulu. Mən razıyam. Bəs arvad-uşaq necə olsun? Molla Sadıq. Nə arvad-uşaq? Ölüm zamanı arvad-uşaqmı yada düşər? Gedək öz canımızı xilas edək. Hacı İmamqulu. Doğru deyirsən, gedək. Çıxırlar, sonra Gövhər xanım Sənəmin köməkliyi ilə alt qatdan Əmiraslan ağanın salonuna gəlir. Divanın üstündə oturur. Gövhər xanım. Gör nə zəif düşmüşəm. Bir mərtəbəni çıxmağa məndə taqət qalmayıbdır. Sənəm, Pəricahanın otağından bir yastıq gətir, bir az uzanım, rahat olum. Sənəm yastıq gətirib divana qoyur, Gövhər xanım uzanır. Gövhər xanım. Sənəm, qaladan nə xəbər var? Sənəm. Hələ davam edir. Gövhər xanım. Allah, sənə pənah aparıram. Bizi bu qan içici düşmən əlinə vermə! Sənəm, deyirlər bolşeviklər körpə uşaqları da qırırlar. Sənəm. Xanım, hamısı yalandır. Mən onlardan heç qorxmuram. Onların böyükləri çox rəhmli adamdır. Neçə dəfə təklif etdi ki, mənə qan tökdürməyin, təslim olun. Heyif ki, Əmiraslan ağa qulaq asmır. Bu gün yenə təklif etmişdi, bilmirəm ağa razı oldu, ya yox. Gövhər xanım. Olmaz. Mən onun tərsliyini bilirəm, heç kəsə qulaq asan deyil. Sənəm, canım xəstə olmasaydı, gedib o böyüyün ayaqlarına yıxılıb öpərdim, yalvarardım, işə qansız əncəm edərdi. O, böyük Rusiyadan gəlmiş. Görəsən mənim oğlumdan bir xəbər bilərmi? Sənəm. Onu bilmirəm, ancaq Cahangir ağanın sağ olduğunu söyləyirlər. Gövhər xanım. Ay qız, onu kim deyir? Bəs niyə mənə xəbər vermirsiniz? O adamı tapdırıb, doğru xəbər bilərdim. Sənəm. O gün Əhmədgil deyirdilər ki, Bakıda bir adam söyləyirmiş ki, Cahangir ağa Rusiyada qoşun böyüyü olubdur. Gövhər xanım. Hər nə olursa-olsun, ta ki, sağ-salamat olsun. Sənəm, pəncərəni aç, kürsü qoy, oturub bir az özümü havaya verim, nəfəsim tənkişir. Sənəm pəncərəni açır, kürsü qoyur. Sonra Gövhər xanımın qoluna girib aparır. Sənəm. Qoy yastığı da qoyum, yumşaq olsun. Yastığı qoyur, Gövhər xanım oturur. Gövhər xanım. Nə gözəl hava! Hər yan gül-çiçək! Nə üçün bu insanlar bir-birlərini qırırlar? Sənəm. Xanım, izin ver, gedim, xörəyini hazırlayım. Gövhər xanım. Yaxşı get. Sənəm (gedərkən). Dərmanını gətirimmi, içəsən? Gövhər xanım. Yox, lazım deyil. Dərmandan heç bir xeyir görmürəm. Sənəm çıxır. Səhnə bir müddət sükutda qalır. Sonra tüfəng, top səsləri qurultu salır. Gövhər xanım qalxır ki, pəncərəni örtsün, bu zaman ayaq üstə dura bilməyib yıxılır. Top, tüfəng səsi kəsilir. «Ura!» sədası qalxır. Bir azdan sonra o da kəsilir. Sənəm daxil olur. Gövhər xanımı yıxılmış görüb cəld üstünü alır. Sənəm. Vay, xanıma nə oldu? Gövhər xanım. Sənəm, məni qaldır. Divanın üstə apar... Sənəm onu qaldırıb divanın üstə uzadır. Gövhər xanım. Sənəm, ölürəm, amma bu dünyadan nakam gedirəm... Oğlumu görməyib gedirəm... Onun toyunu etməyib gedirəm... Ah, Cahangirim, bir səni görəydim... Axirətə rahat gedəydim. Sənəm (kənara). Ah, ürəyim davam etmir. İstəyirəm sirri açıb deyəm. Yox, qoy bilməsin. Gövhər xanım. Sənəm, gözlərimə qaranlıq çökür... Sənəm, Pəricahana de ki, əmmən vəsiyyət etdi... Cahangiri axtarıb tapsın... Ona getsin. Nəslimiz kəsilməsin. Səsi kəsilir. Sənəm. Ah, yazıq arvad öldü. Müsibətli öldü. Dərdli-qəmli öldü. Yaxşı insan idi, heç kəsi incitməzdi. Bu uzun müddətdə ondan bir acı söz eşitmədim. Başqa xanımlar kimi olmayıb, bir kəsə əziyyət verməzdi. Çox cəfa çəkdin, indi rahat yat. Gedib yorğan gətirib üstünə salır. Pəricahan daxil olur. Pəricahan xanım. Sənəm, qala alındı. İndi buraya gələcəklər, qaçmaq lazımdır. Əmməm də yatmış. Onu durğuzmaq lazımdır. Sənəm (ağlar səslə). O daha durmaz... Pəricahan xanım. Nə deyirsən? Əmməmə nə olmuş? Sənəm ağlayır. Pəricahan xanım. Ah, yazıq əmməm! (Gedib divanın önündə diz çökür.) Yat, rahat ol! Sən bizdən xoşbəxtsən, son bəlaları görməyəcəksən. Sənəm. Xanım, vəsiyyət etdi ki, Pəricahan Cahangiri tapıb, ona getsin. Ondan ayrılmasın. Pəricahan xanım. Ey biçarə əmməm! Pəricahan onu tapdı. Sözlərinə baxmadı, yenidən itirdi. Nə etməli? Qəzanın istədiyi bu imiş. Əmiraslan ağa başı açıq, tükləri pərişan, dəli halda daxil olur. Əmiraslan ağa. Mən haradayam?.. Hə, bildim. Bayquş yuvasında. Mən Rüstəm Zalam... Ey igid bəylərim! İrəli! Vur! At! Pəricahan xanım. Ah, bəla üstə bəla! Əmücəm dəli olmuş! Əmiraslan ağa. Yenə qırmızı! Ora qırmızı, bura qırmızı. (Pəricahana) Sən kimsən? Hə, sən də qırmızı, o yatmış da qırmızı, çəmi cahan qırmızı!.. Mən qırmızı sevmirəm. (Divara baxır.) Çəkil, sənə deyirəm, çəkil, çəkil! (Tavana baxır.) Oradan ilan sallanmışdır. Ah, düşdü! Necə oldu? Haraya girdi? (Arayır.) A, budur, girdi! (Döşünü cırıb baxır.) Hə... ürəyimə girmək istəyir... Qoymaram... (Qəməsini çıxarıb ürəyinə soxarkən.) Öl, müzürr heyvan!.. Pəricahan xanım. Ah! Əmücəm özünü öldürdü!.. Cahangir, Cahangir! Şan-şöhrətli xanədanını viran etdin, gəl tamaşaya. Cahangir əlində qırmızı bayraq, Ədil bəy, Hadi lələ, Həsən, bir dəstə qoşun əhli və bir dəstə arvad-uşaqla daxil olur. Pəricahan xanım. Bax, güllələndən ölmüş anana! Bax, dəli olub xəncəri ilə özünü öldürmüş atana, tutduğun əmələ tamaşa et! Ürəyin şad olsun! Cahangir ağa. Pəricahan, zülm ilə qurulmuş bina, zülm ilə qurulmuş xanədan — axırda fot olar. Heç kəs önünü ala bilməz. Mane olanlar belə fot olarlar. İndi yeni dünya zühur etmiş. Əski dünya əski qanunları ilə gərək yıxılsın. Pəricahan, nə üçün bu əski, zülmkar, tökdüyü qanın içində boğulan dünyadan əl çəkmirsən? Bu ölülər içində qalmaqmı istəyirsən? Pəricahan. Yox, istəmirəm. Cahangir. Bu inqilab bayrağı altına gəlirsənmi? Pəricahan. Bəli, gəlirəm! (Onun tərəfinə keçir.) Cahangir. Bu şanlı bayrağı al, ona and iç. Pəricahan (alır). Ey qırmızı inqilab bayrağı! Bu gündən bütün ömrümü sənin yolunda çalışmağa, qurban verməyə and içirəm. Hamı. Yaşasın Pəricahan! Pərdə * * * == Molla Nəsrəddin Bakıda == Molla Nəsrəddin Bakıda Bir pərdəli, dörd şəkilli pyes İştirak edənlər Molla Nəsrəddin Pinəçi Qafar Mirzə Fərəc Vəli bəy – sabiq mülkədar bəy Ağa Saleh – zavod sahibi Ağa Şirəli – burjua Erməni keşişi İvanova – rus qadını Cavad Rəcəb – spekulyantlar Milisioner Mə’mar – rus Şahsənəm – Qafarın arvadı Gülpəri – Mirzə Fərəcin arvadı Çörəkçi * * * Birinci şəkil Səhnə bir karvansara qapısını göstərir. Qapının sağ tərəfində Mirzə Fərəc əlləri qoynunda qəmkin oturub, məktub yazdıran gözləyir. Onun qabağında bir balaca masa, üstə kağız qələmdən və bir balaca qasa içində məktub qurulamaq üçün qum. Digər tərəfdə Pinəçi Qafar çust yamayır. Pinəçi Qafar (oxuyur). Pinəçi məyəm, işləməsəm mədarım keçməz mənim Bu qışı burada qışlamasam mədarım keçməz mənim. (Mirzə Fərəcə.) Kişi keyfin olsun! Sən də mənim kimi oxu, gül, de, danış. Mirzə Fərəc. Sənin keyfin kökdür, onun üçün də oxuyursan. Mən niyə oxuyum? Gündəlik çörək pulumu qazana bilmirəm. Molla Nəsrəddin daxil olur. Molla Nəsrəddin. Salaməleyküm, ey bitli-sirkəli qardaşlarım! Çoxdan bəridir sizdən xəbərim yoxdur. Gəldim görüm ruzikarınız necə keçir? Pinəçi Qafar. Və əleyküməssəlam, Molla əmi! Sən buraya xoş gəlmisən. Dayan, sənin üçün bu saat bir hava da oxuyacağam. (Oxuyur.) Molla dayı, sən bura xoş gəlmisən Harada idin bəs niyə gec gəlmisən? Ağaları əski haldan salmışıq Mülklərini əllərindən almışıq. Molla Nəsrəddin. Mirzə Fərəc, Pinəçi Qafarın keyfi ulduza hürür. Sən niyə gəmilərini bolşeviklər almış xozeyinlər kimi qəm dəryasına batmısan? Mirzə Fərəc. Molla dayı, Pinəçi Qafarın keyfi ulduza hürür. Kommunxoz yoldaşın dövlətindən mən də dilənçi halına düşmüşəm. Tovariş Narkomprosun əlindən. Molla Nəsrəddin. Hə, başa düşürəm, yəqin Pinəçi Qafara amerikalı yoldaşı kommunxozdan böyük pul çatıbdır. Onun üçün də keyfi kökdür. Pinəçi Qafar (gülür). Molla əmi, yoxsa badı-buduçu Məşədi Məhəmmədəlini deyirsən? Molla Nəsrəddin. Hə, hə, onu deyirəm, sənin dostunu. Tiflisdə badı-budu satardı. Səhərdən axşama kimi səsi küçələrdən kəsilməzdi. Oylə çağırardı: badı-buduya, sibindiyya, ay badı-budu! Gülüşürlər. Pinəçi Qafar. Məşədi Məhəmmədəli bir yerdə oturmağı sevməzdi. Badı-budu sata-sata, gəzməmiş şəhər qoymamışdı. Molla Nəsrəddin. Bir gün Məşədi Məhəmmədəli idarəyə gəlib dedi: Molla əmi, jurnalında yaz ki, badı-budu satan Məşədi Məhəmmədəli Amerikaya badı-budu satmağa gedir. Şəklimi də çək. Məni də bərk tə’rif et. Yaz ki, dünyada birinci badı-buduçudur. Hər kəs onun noğul kimi badı-budusunu yesə, ömrü uzun olar, özü də cavanlaşar. Dedim, a loto, gələyin nədir? Dedi: Molla əmi, xozeyin olmaq istəyirəm. Deyirlər Amerikada adamlar çox tez pullanır. Sənin jurnalın da dünyanın hər yerinə gedir. Qoy amerikalılar oxuyub, mənim pişvazıma çıxsınlar. Onda işim xod olar. Bir az müddətdən sonra eşidərsən ki, Məşədi Məhəmmədəli Amerikada milyonçu olubdur. Pinəçi Qafar. Amerikaya gedəndə mənə yazmışdı ki, səni Molla Nəsrəddin əmiyə tapşırmışam ki, Ağa Şirəli kirayə üstə incitsə, onu jurnalında hədələsin. Molla Nəsrəddin. Doğru deyirsən, gedəndə tapşırmışdı. İndi de görüm, tapmışammı? Məşədi Məhəmmədəli Amerikada kommunxoz olubdur, sənə də pul göndəribdir. Gülüşürlər. Mirzə Fərəc. A Molla əmi, indi tap görüm, məni bu bəlaya salan tovariş Narkompros kimdir? Molla Nəsrəddin. Zənnimcə, Bakıda «Tovariş Narkompros» adında bir əcnəbi şirkət əmələ gəlibdir. Savadsız adamlara məktublar yazıb, ciblərini pul ilə doldururlar. Sən yazığın da çörəyini kəsirlər. Mirzə Fərəc. Molla əmi, bəli, doğrudur. Mən zavallının çörəyin kəsən o evi bərbad olmuş Narkomprosdur. Lakin o, şirkət deyil, məktəblərə baxan böyük müdirdir. Molla Nəsrəddin. Hə, başa düşdüm. Görünür o Narkompros Bakıda savad fabriki açıbdır. Məmməd cəfərləri, tükəzbanları orada oxudub savadlı edir və sənin də çörəyinə baiş olur. Yaxşı iş deyil! İranda da bir zaman istədilər dəmiryol salsınlar. Müctəhid ağa mane oldu ki, o, şeytan əməlidir. Dəmiryol olsa, çalvadarların rizqi kəsilər. İslam övladı gərək bu fani dünyada zillət, əziyyət, məşəqqət çəksin. Ta ki, axirətdə huri qılmanlara nail olsunlar. Pinəçi Qafar. Molla əmi, kommunxoz bilirmisən nədir? Belə, irəlidə şəhərlərdə dum olardı. Yadındadırmı? Molla Nəsrəddin. Yaxşı yadımdadır. Xozeyinlər yığıncağı. Onlara qlasni deyərdilər. Başda durana da qalava. Pinəçi Qafar. Odu, odu, indi o dum işinə kommunxoz baxır. Molla Nəsrəddin. Qafar, yaxşı yadıma saldın. Buraya gəlincə küçələrdə igirmi iki dəfə səcdəyə getmişəm. Oylə ayaq atmışam, başmağım çuxura düşüb yıxılmışam. Onun qulluğuna getməliyəm. Öz aramızdır, deyəsən, bu kommunxoz da köhnə xozeyinlər kimi işə kəm baxır. Pinəçi Qafar. Molla əmi, o kommunxozun dövlətindən Bakıda gön-zad tapılmayır. Ayaqqabı da o qədər bahadır ki, yaxına düşmək olmayır. Onun üçün də mən Pinəçi Qafarın işi xoddur. Başını nə ağradım, hər çustun yamağına yüz mindən az almıram. Molla Nəsrəddin. Hə, indi başa düşdüm ki, sən nə üçün kommunxoz iddiəa edirsən, Mirzə Fərəc də narkomprosa qarğış. Mirzə Fərəc. Molla əmi, burada mənim çörəyim kəsildi. Vətənə getmək istəyirəm. Nə məsləhət görürsən? Molla Nəsrəddin. Məbadə oylə fikrə düşəsən. Hər kəs Azərbaycandan İrana qədəm qoyur — bolşeviksən deyə dara çəkirlər. Amma bolşeviklər də yaman adamlardır. İran nədir, Turan nədir — hələ desən Hindustana gedib çıxacaqlar. A balam, bircə deyin görüm, bu kommunxoz, narkompros — nə dildir ki, sizlər danışırsınız? Mən bu qarğa dilini necə öyrənim? Mən gedən vaxtı burada belə dil yox idi. O zaman bizim abrazonnı cavanlarımız belə danışardılar: Mən sizi sevsəm panimat etmirəm. Mollalar da deyərdilər: — Şəçəri-ənaçirin zilli-təhtində istirahət üçün nüzul etdikdən fərasi-münnəsin qürbi-fəmindən liçam münqəte’ olmuş anı buldunmu? Gülüşürlər. Pinəçi Qafar. Molla əmi, bu bolşevik dilidir, gərək öyrənəsən, yoxsa köhnə dil ilə danışarsan, səni başa düşməzlər, tutub çekaya salarlar. Molla Nəsrəddin. A Qafar, çeka nə deməkdir? Pinəçi Qafar. Orada müqəssirlərin işinə baxırlar. Molla Nəsrəddin. Demək, əski zamanın okrujnoy sudu. Mirzə Fərəc. Yox, çeka ondan çox-çox böyükdür. Pinəçi Qafar. Molla əmi, bu axşam mənə qonaq gələrsən. Özüm də səhər tezdən yağlı ət alıb Şahsənəmə göndərmişəm ki, piti qoysun. Şahsənəmin də səliqəsini görmüsən. Sənə bir ləzzətli piti verəcəyəm, yanında sumax, təzə qatıq, ağ kağız kimi lavaşa, çörək, qovunu, Bakı üzümü. İçəri vuraq. Mən də sənə bu təzə bolşevik dilini öyrədim. Molla əmi, gəlirsən? Molla Nəsrəddin. Şahsənəmin pitisindən keçmək olmaz. Gəlir... Mən də durum Quba meydanını yoxlayım, görüm əski dostlarımın halı necədir? İşlərim çoxdur. Gərək çəmi idarələri gəzəm, haqq-hesablarına baxam. Görüm bunlar nə cür iş aparırlar? (Qalxır.) Pinəçi Qafar. Yaxşı, get, amma Molla əmi, ehtiyatlı ol. Düşmənlərin çoxdur, sabiq ağaların çoxunu Quba meydanında tapacaqsan... Məndən sənə əmanət, müsəlman ilə danışanda «yoldaş» de, urus ilə «tovariş». Molla Nəsrəddin. A Qafar, birdən yanılıb urusa yoldaş desəm, mənə acığı tutmaz ki? Pinəçi Qafar. Bolşevik olsa, acığı tutmaz. Həqiqi urus olsa, çəmdəkinə kopuyacaqdır: Kakoy çort ya tebe yoldaş? Molla Nəsrəddin. Qafar, yə’ni o həqiqilərdən yenə də var? Pinəçi Qafar. Molla əmi, nə qədər istəsən. Molla Nəsrəddin. Görünür, onlarla bolşeviklər də bacara bilmirlər. Hələ ki, xudahafiz. Pinəçi Qafar. Molla əmi, bir dayan, yaxşı yadıma düşdü. Kişi, başbiletin varmı? Molla Nəsrəddin. Xeyr, Qafar, yoxdur, İrandan bu gün gəlmişəm. Hələ başbilet çıxartmamışam. Qafar. Bəs hara düşmüsən? Molla Nəsrəddin. Təbriz mehmanxanasına. Qafar. Molla əmi, ehtiyat üçün mənim udasteverenimi götür, adresim də orada var, Bir iş olsa, məni o adres ilə çağırtdır. (Kağız verir.) Molla Nəsrəddin. A Qafar, bu başbiletdir nədir? Pinəçi Qafar. Bəli, başbiletdir, adına udasteverenni deyirlər. Molla Nəsrəddin. Qafar, görünür, bolşeviklər də başbiletdən əl çəkə bilmirlər, ancaq adını dəyişdiriblər. Mən getdim. (Gedir.) Pərdə * * * İkinci şəkil Səhnə Quba meydanının bir guşəsini göstərir. Vəli bəy qovrulmuş şabalıd, Ağa Şirəli qovurma, Ağa Saleh də halva satırlar. Ağa Saleh. Halvası, halvası! Silatki halvası! Nastayaşni malmalat! Vəli bəy. Jrinni kaştan! Kaştan! Ağa Şirəli. Qovurma, qovurma! Yağlı qovurma! Ağa Saleh. Şirəli, malıyın əsil adını desənə? Ağa Şirəli. Ay onun adı batsın! Qovurma, qovurma! Adı yaman, özü dadlı! Vəli bəy. Hey, get ey fələk, hey! Keçmişdə o hadim vaxtımda bir axşamçağı küçə ilə gedirdim. Qəflətən bir şey partladı. Dedim, yəqin məni atdılar. O vaxtı düşmənlərim çox idi. Baxıb gördüm ki, bir həmşəri şabalut qovurur. Duydum ki, məni ürəkdöyməyə salan şabalut partıltısı imiş. Şabalutu ayağımla vurub küçə ilə bir elədim. İndi qazanın işinə bax ki, özüm şabalut qovurub satıram. Hanı keçmiş dövran! Dəmlər o dəmlər idi, zaman o zaman idi! Ağa Şirəli. Vəli bəy, mən də keçmişdə, o gözəl vaxtda bir gecə restoranda yoldaşlarımla (indiki yoldaşlarımı demirəm ha) kef edirdim. Hər çür içki içib sərxoş olan zaman həmin indi bu halva satan dostumuz Ağa Saleh gəlib çıxdı. Dedi: sizin hamınızı ştraf edəcəyəm, nə üçün mənsiz keyf edirsiniz. Gərək bu saat stol təzələnə! Konyak, vodka meydana gələ. Qovurmaçı Mehrinin də adı yaman, özü dadlı qovurması da burada hazır ola. Ağa Salehin də bir sözü iki olmazdı. Bəli, qovurma hazır oldu. Biz də təzədən lül gənbərqulu olduq. Ah, dəmlər o dəmlər idi, zaman o zaman idi! Ağa Saleh. Düzdür, dəmlər o dəmlər idi. Fəqət biz də müdəm məst olub, bizə dərin quyu qazan bolşeviklərə kömək edən molla nəsrəddinləri vaxtında tələf etmədik. Vəli bəy. Bunu Ağa Saleh doğru deyir. Molla Nəsrəddinin jurnalından kəndli-fəhlə məsələsi düşməyirdi. Ağa Şirəli. Onda mənim də yanığım var. Ah! Bir gəlib buraya çıxaydı, onun o uzun hanalı saqqalında bir tük qoymazdım! Vəli bəy. Mən də onun ala-bula əmmaməsini bu saça salıb, şabalut kimi qovurardım. Ağa Şirəli. Aman! Ya rəbb! Odur, Molla Nəsrəddin gəlir. Molla Nəsrəddin daxil olur, onlara diqqətlə baxır. Molla Nəsrəddin. Salamaleykum, ey sabiq ağalar, xozeyinlər, indi qovurma, halva satan füqərayi-kasibə! Ağa Saleh. Əleykumassalam, ey bizləri bu günə qoyan fitnə-füçur Xaçə Nəsir, qoca Nəsir! Molla Nəsrəddin. Hə! İndi mən deyənə gəlmisiniz! Vəli bəy. Oylə ki, sən biz bəylərə külünk vururdun, axırda bu günə düşəcək idik. Müdam biz mülkədarların əleyhinə yazdın: Bağın, əkinin xeyrini bəylər görəcəkmiş Toxum əkməyə dehqanları neylərdin, ilahi, İş rəncbərin, küç öküzün, yer özününkü, Bəyzadələri, xanları neylərdin, ilahi. Ağa Saleh. Fəhlələri də bizim üstümüzə qaldırmağa yazırdın: Fəhlə, özünü sən də bir insanmı sanırsan? Pulsuz kişi, insanlığı asanmı sanırsan? O qədər belə yazdın ki, axırda onlar da üsyan edib, bizləri bu günə saldılar. Molla Nəsrəddin. Hə, başa düşürəm. Siz ağa xozeyinlər mənə sud qurmuşsunuz. Onda mən müqəssirin də danışmağa haqqı varmı? Ağa Şirəli. Var, söylə görək, nə deyəcəksən? Molla Nəsrəddin. Ağa Şirəli, mən siz dövlətlilərə belə nəsihət etmədimmi? Dövlətli, amandır! Özünü salma bəlayə Fəhlə sözü haqq olsa da baxma o sədayə. Ağa Saleh. A hiyləbaz molla, sənin bu gələcəyini biz də duymuşduq. Fəhlədə sənin sözlərini tərsinə anlamaq lazımdır. Molla Nəsrəddin (kənara). Doğrudan da gələcəyimi duymuşlar. Görüm, bunların əlindən necə xilas oluram? (Onlara). İndi mənim barəmdə fikriniz nədir? Vəli bəy. Mən əhd eləmişəm ki, sənin o əmmaməni bu şabalut qazanında yandıram. Ağa Şirəli. Mən də səni xürd-xəşil edib, bu qovurma qazanında Molla Nəsrəddin qovurması bişirəm. Ağa Saleh. Mən də Molla Nəsrəddin halvası yoğuram. Vəli bəy şabalıd çömçəsini, Ağa Şirəli qovurma çömçəsini, Ağa Saleh halva bıçağını götürüb Molla Nəsrəddinin üzərinə hücum edirlər. Molla Nəsrəddin. Qaradavoy, qaradavoy! Vəli bəy. Sizlərin dövlətindən köhnə hökumət öz qaradavoyları ilə təşrif apardılar... Molla Nəsrəddin (qoltuğundan Qafar verdiyi kağızı çıxarıb göstərir). Məni döymək olmaz! Bu möhürlü kağızı görürsünüzmü? Hünəriniz var, mənə bir çırtma vurun, hamınızı tutub çekaya salarlar. Onlar kağızın nə olduğuna fikir verməyib, möhürdən qorxurlar. Ağa Saleh. Molla əmi, biz səninlə zarafat edirdik. Vəli bəy və Ağa Şirəli. Buyurunuz, bizə qonaq olunuz. Molla Nəsrəddin. Görürəm, mənim gəlməyimdən ovqatınız təlx olubdur. Çox şadıq. Keçmiş günahlarımızı boynumuza alırıq. Ağa Şirəli. Xeyr, xeyr. (Oxuyurlar.) Söylədik aldatmayalım fəhləni, fəhləni, Əldə də oynatmayalım fəhləni, fəhləni, Yer verin azad eliyək kəndlini, kəndlini Dəhridə dilşad eliyək kəndlini, kəndlini Biz vəli bunlara qulaq vermədik, vermədik Bu gələcək işləri biz görmədik, görmədik. Pərdə * * * Üçüncü şəkil Səhnə bir küçə göstərir. Molla Nəsrəddin sabiq ağaların əlindən xilas olduqdan sonra kommunxoz idarəsinə getmək istəyir. Lakin o sözü unudub, küçədən gedən adamlardan soruşmaq istəyir. Rəcəb ilə Cavadı dayandırıb soruşur. Molla Nəsrəddin. A yoldaşlar, bircə dayanın, sizdən bir soruşmalım var. Rəcəb. Bizim molla ilə yoldaşlığımız tutmaz. Bizim sənətimiz başqa şeydir. Cavad. Rəcəb, qoy kişi sözünü desin. Kim bilir, bəlkə yoldaşlığımız tutdu. Görmürsən ki, bura adamına oxşamır. Bəlkə molla libasında... o söz. Rəcəb. Doğru deyirsən. Molla əmi, buyur görək, bizdən nə soruşmaq istəyirsən? Molla Nəsrəddin. Sizdən bir söz soruşmaq istəyirəm. Ancaq yadımdan çıxıbdır. Nə edim, qoca kişiyəm, hafizəm yoxdur. Pinəçi Qafar ilə Mirzə Fərəc öyrətdilər, yenə də unutdum. Belə qozdur, xozdur, buna oxşayan bir sözdür. Cavad. Molla dayı, bizdən çəkinmə, malıyın əsil adını de. Rəcəb. Molla əmi, biz də aramızda sövdə edəndə kuya qoz alırıq, kişmiş satırıq, deyirik. Lakin əsil alış-verişimiz başqa şeydir... o söz. Molla Nəsrəddin. A balam, mən sizi başa düşə bilmirəm, açıq danışın. Cavad. Düzü, biz qızıl alış-veriş edirik. Bizə spekulyant deyərlər. Sən, deyəsən, İrandan gəlmişsən. Qrandan, lirədən, dollardan nəyin var isə, qiymətini de, sövdəni başlayaq. Molla Nəsrəddin. Düzdür, mən İrandan gəlmişəm, lakin siz deyən şeylər məndə yoxdur. Rəcəb. Sənə deməmdim ki, bizim molla ilə yoldaşlığımız tutmaz. Onlardan kim xeyir görmüş ki, biz də görək. Cavad. Rəhmətliyin oğlu bizi işdən, gücdən qoyubdur ki, nə var, sizdən söz soruşacağam. Rəcəb. Gəl gedək. İndi Malakan bağında rəqiblərimiz işlərini düzəltdilər. Cavad. İndi, Allah bilir, bu qoca kaftar bizə neçə milyon zərər vurdu! Gedirlər Molla Nəsrəddin. Bolşeviklərin də bu möhtəkirlərlə bacarmadıqlarını görürəm! (Erməni keşişini görüb.) Axper, bir dayan! Keşiş. Qila niyə dayanmıram, dayanaram. Görürəm sən də mən dərdlisən. Gəl iki bədbəxt ürəyimizi bir-birimizə boşaldaq. Qila, a Molla! Gördün ki, bu şeytan bolşeviklər biz ruhanilərin başına nə gətirdilər? Molla Nəsrəddin. Nə gətirdilər, axper? Keşiş. Daha nə gətirəcəklər? Qila bu evi bərbad olmuş bolşeviklər çörəyimizi kəsdilər. Molla Nəsrəddin. Necə? Keşiş. İndi heç kəs gəlib bizə kəbin kəsdirmir. Hamı dindən, masapdan çıxıbdır. Qila, indi oğlan qıza deyir: Bana gələrsən? Qila, qız da oğlana deyir gələrəm. İş bunla qurtarır. Daha bizə işləri yoxdur. Molla Nəsrəddin. Axper, burada təqsir kimdədir? Keşiş. Kimdə olacaq? Əlbəttə bolşeviklərdədir. Molla Nəsrəddin. Xeyr, axper, bizdədir. Biz din, məzhəb ilə alış-veriş edib, ciblərimizi pul ilə doldururduq. Molla ilə də keşişin cibinin böyüklüyü də zərb-məsəl olmuşdur. Keşiş. Ban elə bildim ki, molladan bolşevik olmaz. Sən, qila, bolşeviklərin atasısanmış. Banım səninlə söhbətim tutmaz. Qila, xudahafis. (Gedir.) Molla Nəsrəddin. Bizim mollalara həqiqəti söyləyəndə ya kafirsən, ya da babisən deyərdilər. İndi onların əvəzinə bolşeviksən deyirlər. (Me’mar keçir.) — Tovariş, baçaliska... Me’mar. Kakoy çort ya tebe tovariş. Stolka let trudilsiya okonçil vısşeye uçebnoye zavedeniye i vdruq tovariş kakomuto staromu mulle! (Gedir.) Molla Nəsrəddin. Mənə açığı tutdu. Görünür Qafar deyən həqiqi ruslardandır. (Çörəkçi başında çörəklə dolu tabaq oxuya-oxuya gəlir.) A çörəkçi qardaş, bir dayan! Çörəkçi. Baş üstə! (Tabağı başından endirib yerə qoyur.) Molla əmi, indicə təndirdən çıxartmışam. Gör nə ağ çörəkdir. Xalis sarıbuğda unundan bişibdir. Deyəcəksən kirvənkəsi otuz min manata bahadır. Vallahi, kişi, baha deyil! İndiki otuz min köhnə pul ilə üç köpik edir. Bahadır? Molla Nəsrəddin. A balam, mən çörək almıram. Səndən köhnə dumun yolunu soruşuram. Oraya gedəcəyəm. Çörəkçi. Rəhmətliyin oğlu, işdən-gücdən avara edibdir ki, mənə köhnə dumun yolunu göstər. Bilirəm bizdən şikayət etmək istəyirsiniz. (Tabağı başına qaldırır.) Biz çörəkçilərlə nə köhnə dum, nə təzə dum, nə sovnarkom, nə kommunxoz, nə refkom, nə uçkom, nə domkom heç kəs bacara bilməz. Çörəyi gündə beş min artıracayıq. (Gedir.) Molla Nəsrəddin. O dediyi sözlərin içində mən axtaran da var idi. Amma zalım oğlu oylə tez-tez dedi ki, bir kom, komdan başqa heç biri yadımda qalmadı. (İvanova gəlir.) Baçaliska, madam. Dom mini bakaçı, baydom domoy... İvanova. Çto? Ax tı starıy çort! Menya domoy priqlaşayeş? Ya tebe seyças pokaju. Molla Nəsrəddin. Bunun da açığı tutdu. İvanova. Milisioner! Milisioner gəlir. Milisioner. Çto skajite tovariş? İvanova. Etot starıy çort priqlaşayet menya k sebe domoy. Ponimayete. Milisioner. Da ponimayu. İvanova. Tak vozmite yeqo v rayon. Milisioner. Molla, gedək! Molla Nəsrəddin. Haraya? Milisioner. Rayona! Molla Nəsrəddin. Nə üçün? Milisioner. Sən bu arvada satışmısan. Molla Nəsrəddin. Mən ona satışmamışam. Söz soruşmuşam. Görünür, məni başa düşməmiş. İvanova. Çto yeqo sluşayete? Vozmite v rayon, tam razberut. Milisioner. Molla, gedək, orada mə’lum olar. Molla Nəsrəddin. A balam, vallah, mənim təqsirim yoxdur. Milisioner. Çox danışma. Orada mə’lum olar. Üçü də gedir. Pərdə * * * Dördüncü şəkil Səhnə Pinəçi Qafarın otağını göstərir. Otaq palaz ilə döşənmiş. Divar içində iki dolab. Birisi qab-qacaq üçün. O biri yorğan-döşək üçün. Rəf üstündə stəkan, nəlbəki, qəndqabı, piyalə, çaynik və geyri. Buxarı. Onun sağında Mirzə Fərəc, solunda Qafar döşəkçə üstə oturmuşlar. Pərdə qalxdıqda Külpəri ilə Şahsənəm samovarın yanında oturub, biri qənd doğrayır, o biri stəkan yuyur. Qafar. A Mirzə Fərəc, Molla əmi gəlib çıxmadı. Görəsən kişinin başına nə iş gəldi? Mirzə Fərəc. Adə Məşədi Qafar, olmaya ağalar Molla əmini dolaşdırıb tutdurdular. Kişinin başbileti də yoxdur. Qafar. Bəs mən verdiyim udasteverenni nədir? Mirzə Fərəc. O kağız sənin adınadır, Molla əminin adına deyil ki? Qafar. Molla əmi deyər ki, Məşədi Qafar mən özüməm. Mirzə Fərəc. Molla əmi onu deməz, desə də inanmazlar. Çünki molla libasında başı əmaməli pinəçi olmaz. Mənim udasteverennim olsaydı, inanardılar. Çünki o da oxumuş adamdır, mən də. O da, abalı, qurşaqlıdır mən də. Qafar. A Mirzə Fərəc, yenə oxumaqdan dəm vurursan? Mən sənin kimi oxumuşlara bir qara köpük də vermərəm. Kişi, sən düz kağız yazmağı da bacarmırsan. Mirzə Fərəc. Adə, mən düz yaza bilmirəm? Mənim kimi məktub yazmağı heç sənin baban da bacarmaz! Qafar. Mənim babam İranda molla imiş. Rəhmətlik sağ qalsaydı, indi müctəhid olmuşdu. Mirzə Fərəc. Mənim də babam fərraş imiş. Rəhmətlik ölməsəymiş, indi Həmədanda hakim idi. Şahsənəm. A Külpəri, görəsən bizi bu külbaşlara ərə verən zaman ağılları harada imiş? Qafar. A Mirzə Fərəc, bu dünya gözəllərinə elçi gedib bəyənən vaxtı analarımızın gözləri harada imiş? Bayırda avtomobil fit verir. Şahsənəm (pəncərədən baxarkən). Qafar, qapımıza avtomobil gəlir. Bu nə işdir? Qafar (baxır.) Nəmənə? Molla əmidir?! Avtomobildə gəlir?! Mirzə Fərəc. Kişi, nə deyirsən? (Durub baxır.) Doğru. Molla Nəsrəddin daxil olur. Molla Nəsrəddin. Axşamın xeyir, a Şahsənəm! Külpəri, kefin necədir? Şahsənəm. Aqibətin xeyir, a Molla əmi. Mənim bu evim, eşiyim sənə qurban olsun! Bu döşəkçənin üstə otur. Molla Nəsrəddin oturur. Qafar. Arvad, mütəkkəni qoy, Molla əmi söykənib, rahat olsun. Şahsənəm. Bu saat. Mütəkkə gətirib qoyur. Mirzə Fərəc. Molla əmi, səndən çox nikaran idik. Dedik görəsən kişinin başına nə iş gəldi ki, bu vaxta kimi gəlib çıxmadı. Molla Nəsrəddin. Mirzə Fərəc, başıma çox qəzavü-qədər gəlibdir. Söyləyəcəyəm. Şahsənəm çay tökub onun qabağına qoyur. Şahsənəm. Molla əmi, bilirəm, Təbriz çayına öyrənmisən, bizim bu payok çayı xoşuna gəlməyəcəkdir. Kişi bazardan keç gəldi. Yaxşı çay ala bilmədik. Molla Nəsrəddin. Şahsənəm, susuzluğum var. Hər nə çür çay olsa içəcəyəm. Külpəri çay tökür, Şahsənəm də paylayır. Qafar. Molla əmi! Mənim kağızım işə gəldi? Molla Nəsrəddin. Çox yaxşı! Qafar. Mirzə Fərəc, eşidirsənmi? Mirzə Fərəc. Molla əmi, demək mollalığı atıb Pinəçi Qafar oldun? Molla Nəsrəddin (gülür). Xeyr, Mirzə Fərəc, hiyləyi-şər qurdum. Sabiq ağalar mənə bihörmətlik etmək istədilər. Üstümə hücum etdikdə, Qafarın kağızını əlimə alıb dedim: — hər kəs bu möhürlü kağızın sahibinə əl qaldırsa, özünü çekada görər. Ağalar qorxudan özlərini itirib — xeyr, Molla əmi, biz səninlə zarafat edirik dedilər. Gülüşürlər. Qafar. Mirzə Fərəc, mənim kağızımın gücünü gördün? Mirzə Fərəc. Sənin kağızın yox, Molla əminin ustalığı bəllidir. Qafar. Sənin deməyinə görə kommunxozun kağızı sənin narkomprosunun kağızından alçaqdır. Molla Nəsrəddin. Necə? Qafar o sözü bir də de! Qafar. Kommunxoz. Molla Nəsrəddin. Kommunxoz! Qoca Nəsirin başına bəla gətirən kommunxoz! A kişilər, oylə ki, ağaların əlindən xilas oldum, bazarı bir qədər dolandım. Küçələri çox natəmiz gördüm. Kommunxozun qulluğuna getmək fikrinə düşdüm. Lakin kommunxoz sözünü unutdum. Qocalıq əlaməti, hafizəsizlik bəlası. Külpəri. Molla əmi, onda Mirzə Fərəcdən xəbərin yoxdur. Üç həftə bundan irəli kişi Qızxanım və Şahpəri üçün İrana kağız yazır. Qızxanımın kağızını Şahpərinin paketinə, Şahpərinin kağızını Qızxanımın paketinə qoyub başlarını bağlayır. Arvadlar poçta salırlar. Kişi onların davalarını indi də çəkir. Gülüşürlər. Molla Nəsrəddin. Hə, hər kəsdən köhnə dumun yolunu soruşdum, cavab əvəzinə məzəmmət aldım. Bir rus arvadından soruşdum, cavab əvəzinə qaradovoy çağırdı. Məni özü ilə çasta apardı. Mirzə Fərəc. Molla əmi, qaradovoy yox, milisioner. Qafar. A kişi, sözü yenə qələt deyirsən, «milisner». Şahsənəm. Daha bəsdir, yenə mübahisəni başlamayın. Qoyun, kişi sözünü desin. Molla Nəsrəddin. Qoyun, əhvalatı nəql edim. sonra ikinizin də qələtinizi tutacağam. Mən çasta gedəsi, Azərbaycanın daxili komissarı orada olası. O mənim əski dostumdur. Məni görcək dedi: A Molla əmi, sən bura xoş gəlmisən! Dedim: Ay oğlum xoş ilə gəlməmişəm, məni zor ilə gətiriblər. Əhvalatı nəql etdim. Çox güldü, dedi: Sən həmişə fəhlə-kəndli tərəfdarı olmusan. Biz sənin qədrini bilirik. Sonra mənə bir sizinki kimi, bir də başqa kağız verdi. Dedi: Molla əmi, indi hansı idarəyə istəsən gedə bilərsən, qüsurlarımızı da göstərə bilərsən. Biz tənqiddən qorxmarıq. Sonra öz avtomobili ilə buraya göndərdi. Yolda ağaların üçünü də bir yerdə gedən gördüm. Mənə elə bellərini bükub baş əydilər ki, heç keçmiş vaxt kəndli, fəhlə də onlara oylə baş əyməmişdi. Gülüşürlər. Mirzə Fərəc. Molla əmi, gərək mənim də işimə bir əncam çəkəsən. Molla Nəsrəddin. Hansı işinə, a Mirzə Fərəc? Mirzə Fərəc. Narkomprosa deyəsən məni şkola müəllim tə’yin etsin. Şahsənəm. Elə bir o qalmışdı ki, sənin kimi qocalara uşaq tapşırsınlar! Qafar. Arvad, sən bu işlərə qarışma... Molla Nəsrəddin. Mirzə Fərəc! Şahsənəm doğru deyir. Sən ilə mənim mollalığım keçdi. İndi cavan adamlar lazımdır. Mirzə Fərəc. Molla əmi, başına and olsun məndən çox qoca adamları müəllim tə’yin ediblər. Heç olmasa mən də gecə kurslarına dərs deyərəm. Molla Nəsrəddin. İndi səni imtahan edərəm. Bu təzə dili bilsən, mən də təvəqqe edərəm. (Qoltuğundan dəftərçəsini çıxarıb baxır.) Molla Nəsrəddin. De görüm idarələrin ən böyüyü hansıdır? Mirzə Fərəc. Sovkom. Molla Nəsrəddin. Qafar, belədir? Qafar. Xeyr, Molla əmi, Narsovkom? Mirzə Fərəc. Adə, sən get pinəçiliyini elə! Belə şeyləri bilməzsən. Molla əmi, sən ona qulaq asma, mən deyənə bax. Qafar. Mirzə Fərəc, bir mənə qulaq ver. Kişi, bu yeni dildə «kom», «sov», «nar» sözləri çox işlənir. Mən bunların mə’nasını bilmirəm. Bunu boynuma alıram. Ancaq onu bilirəm ki, «nar» böyüklük göstərir. Hansı komun başına qonursa, onu böyük edir. İndi anladınmı? Molla Nəsrəddin. A Şahsənəm, deyəsən bunların heç biri bu təzə dili yaxşı bilmir. Şahsənəm. Molla əmi, yaxşı başa düşmüsən. Bunları qoyasan oylə mübahisə edələr. Mən də, Külpəri də bunların sözləşməsindən təngə gəlmişik. Kişi, belə söyüşməyə davaya çıxırlar. Həftələrlə küs baxılırlar. Mirzə Fərəc. A Molla əmi, sən özün bizə həkəm ol. Mən deyirəm bu «damkom sözü bizim «dam» sözündəndir. Qafar deyir xeyr, urusun «dom» sözündəndir. Hansımız düz deyirik? Molla Nəsrəddin. Hansınız düz deyirsiniz mən də bilmirəm. Ancaq bu gün məni bəlaya salan o «dom» sözü oldu. Oylə ki, o matışkaya dedim: — madam, baçaliska poydom domoy — mənim üstümə qışqırıb rayona apardı. O dostum böyük idarələrin adlarını dedi, mən də dəftərimə yazdım. Hə, tapdım «sovnarkom», gördünüz ki, ikiniz də qələt deyirsiniz. Qafar. Molla əmi, sənin dostun səhv edir. Kişi, «nar» gərək başda dursun. Şahsənəm. Aley, gül sənin o höccət başına. O hökumət adamı bilmədi, sən Pinəçi Qafar bildin? Molla Nəsrəddin. Burada ən böyük idarənin adını yazmışam, amma özüm də oxuya bilmirəm. Tərs kimi zirzəbərin də qoymamışam. Qafar. Molla əmi, sən ora-burasından de, mən düzəldərəm. Molla Nəsrəddin. Baş kəlməni aydın oxuyuram. «Az»tsik... Qafar. Hə, Aztsika. Molla Nəsrəddin. Yox, Qafar, sən düz demirsən. Qoy qalsın. Bu dili yaxşı biləndən öyrənərik. Ay uşaqlar, dil bəlasını çəkdiyimiz zaman ortalığa əlifba bəlası gəldi. Deyəsən, bu ərəb əlifbasının dəyişilmək zamanı gəlib çatmışdır. Mirzə Fərəc. Kişi nə danışırsan? Molla Nəsrəddin. İran durur, sən durursan. Şahsənəm. Molla əmi, izin ver, süfrəni salım. Molla Nəsrəddin. Çox gözəl olar. Şahsənəm ilə Külpəri süfrə salmağa məşğul olurlar. Mirzə Fərəc. Molla əmi, bolşeviklər hər şeyə əl atırlar. Qorxuram, sən demiş bu əlifbaya əl atalar. Molla Nəsrəddin. Mirzə Fərəc, əlifba məsələsi çoxdandır. Dəyişilməsi əski hökumətlərə sərfə deyil idi. Onun üçün də qoymayırdılar. İndi Şura hökuməti latın hərflərinə keçəcəklər. Qafar. Molla əmi, bu bədbəxt heç indikini yaxşı bilmir. O təzəni necə öyrənəcəkdir? Mirzə Fərəc. Qafar! Sən pinəçi adamsan nə üçün aləm işinə qarışırsan? Şahsənəm. Molla əmi, süfrə hazırdır. Buyur. Qalxıb süfrə tərəfə gedirlər. Molla əmi, gəl irəli, Şahsənəmin çan pitisi Gör nə bişib lap yeməli Dərdinə dərman pitisi. Pərdə * * * == Eşq və intiqam == Eşq və intiqam Beş pərdəli yeddi şəkildə faciə İştirak edənlər Əlimərdan – quldur dəstəsinin atamanı İbad – onun yoldaşı Piri baba – ovçu, meşə qaravulçusu Yasəmən – Əlimərdanın arvadı Xalisə nənə – Piri babanın arvadı. Çingiz – surətən Əlimərdanın oğlu Qəmər – Əlimərdanın qızı Cəbi – Əlimərdanın nökəri Şahbaz bəy – mülkədar bəy Həcər xanım – onun arvadı Şəmsi bəy – onun oğlu Zöhrə xanım – onun qızı Səfi bəy – qəza naziri Xavər – xidmətçi qız Heydərqulu, Səfa – nökərlər Pristav Strajniklər. * * * Birinci pərdə Səhnə meşə içində ağac çəpərlə həsarlanmış bir həyət göstərir. Həyətin sağ tərəfində Piri babanın komasi, sol tərəfdə meşə sahibi Həsənqulu ağanın ikimərtəbəli evi görünür. Həyətdə neçə yerdə skamyalar qoyulmuşdur. Yasəmən komanın önündə oturub özünü günə verir. Yanında bir beşik. Pərdə qalxdıqda Piri baba çiynində tüfəng, əlində qırqovul, daxil olur. Piri baba. Yasəmən, gör sənə nə kök qırqovul ovlamışam. Yasəmən. Ah, nə gözəl qırqovuldur. Piri baba. Qızım, gərək bu gün də durmayaydın. Özünü gözlə, yoxsa üzülərsən. Yasəmən. Baba, doğrudur, mən şəhərdə tərbiyə almışam, amma əslim kürddür. Bizim arvadlar köç üstündə atdan düşüb, doğarlar, yenə atı minib köçdən qalmazlar. Üç gün yatdığım kifayət edər. Ürəyim darıxdı, çıxdım ki, özümü bir az havaya verim. Piri baba. Bəs, Xalisə haradadır? Yasəmən. Xalisə nənə bulaqdan su gətirməyə, həm də çağanın əskilərini yumağa gedibdir. Piri baba. Topal gəlib çıxdımı? Yasəmən. Xeyr. Piri baba. Görəsən nə qəziyyə üz verdi ki, bu üç günün ərzində gəlib çıxa bilmədi. (Tüfəngi ağacdan asıb, Yasəmənin yanında oturur.) Yasəmən, Əlimərdanın sədası bizim torpaqdan gəlir, görünür İrandan bu tərəfə keçmişdir. Yasəmən. Ah, baba, bu nə ömürdür ki, mən sürürəm. Bu gün tamam yeddi aydır ki, Əlimərdan məni burada qoyub, özü qaçaq olmuşdur. Bu uzun müddətdə nə gecə, nə gündüz xəyalımdan, ürəyimdən sevgili ərim çıxmır. (Ağlayır.) Piri baba. Yasəmən, səbir et, naşükür olma. Allaha dua et, ürəyin təsəlli tapsın. Bu bəlalar, bu cəfalar ki, sən çəkirsən, hamısı Əlimərdanın uçundandır. Rəhmətlik qardaşımın cəmi xasiyyəti oğlu Əlimərdana keçmişdir. Atası kimi təkəbbürlü, kinli, höccət, qoçaq bir dəliqanlıdır. Hansı bir rəiyyət qızının irz namusuna ağaları toxunmamışdır? Yasəmən. Allah o ağaları dünya üzündən məhv edəydi, ta bizlər də rahat gün görəydik. Piri baba. Nə etməli, qızım, dünya belə gəlib, belə də gedəcəkdir. Güvvətli zəifi basacaq, əzəcək, zalım məzlumu incidəcək, məhv edəcək, dövlətli kasıbı sıxacaq, boğacaqdır. Qızım, bunlar tək insanda deyil, heyvanda da belədir. Tamam qırx ildir ki, mən bu meşədə ömür sürürəm. Bu bağlarda ov edirəm. Hər bir heyvanın, quşun, həşəratın yaşayışına diqqət etmişəm. Bir də görürsən, bir tərlan kəklik ovlayıb qaya başında yeməyə məşğuldur. Qəflətən ondan güvvətli bir şahin ildırım kimi şığıdı, onun əlindən aldı, havaya qalxdı. Bax, böcəkləri qurbağalar, onları ilanlar, ilanları da kirpilər yeyib tələf edirlər. Yasəmən. Baba, onlar heyvandır, anlamır, ağılları yoxdur. Bəs bu insanlar nə üçün bir-birlərini qırırlar? Piri baba. Qızım, biri dövlət üstə, biri şöhrət üstə, biri tamah üstə, səbəbləri çoxdur. Mənim qardaşım oğlu Əlimərdan da qeyrət, namus üstə. Mənim nəsihətimə qulaq asmadı, dedi gərək Şahbaz bəyin nəslini qırıb, yer üzündən məhv edəm. Onun əmisi oğlu Tağı bəyi və nökəri Fərəci öldürüb qaçaq düşdü. Yasəmən. Piri baba, nə vaxt ki, bədbəxtlik bizə üz verməmişdi, Əlimərdan məni sevib, mehriban dolanırdı. Qəmər qəziyyəsindən sonra büsbütün dəyişilib, arvad adını yanında çəkmək mümkün deyil. Mənlə xudahafiz edəndə dedi ki, Yasəmən, qız doğsan, öz əlimlə, qədim ərəblər tək, boğub atacağam. Baba, dönmüş taleyim burada da məni ərimin yanında xəcil etdi, qız doğdum. Piri baba. Qəm etmə, qızım, övlad şirin olar. Özün görəcəksən ki, necə əzizləyib sevəcəkdir. Yasəmən. Allah sən deyən kimi edəydi, baba. Piri baba. Qorxma, elə də olacaqdır, bax, bu meşə sahibi Həsənqulu ağa da oğul həsrəti çəkirdi. Allahtaala ona qızı Züleyxanı verdi. Mən bu sinnə çatmışam, amma atanın qıza elə məhəbbət bağladığını görməmişəm. Bax, bu evi Həsənqulu ağa qızı üçün tikdirmişdir. Ağa burada həftələrlə ov edəndə, Züleyxa xanım da qaravaşları ilə burada yaşayırdı. Xalisə onun istəkli qulluqçularından biri idi. Ağanın ondan başqa övladı olmadı. İndi bu meşənin sahibi həmin Züleyxa xanımdır. Yasəmən, Əlimərdan da qızını inşaallah elə sevəcəkdir. Yasəmən. Ah, o günü görsəydim ölməzdim. Piri baba. Xalisə gəlib çıxmadı. Xörək nə vaxtı bişəcəkdir? Yasəmən. Odun yoxdur, olsaydı, durub özüm bişirərdim. Piri baba. Onda, mən durum oduna gedim, ona kimi də Xalisə gəlib çıxar. (Baltanı və ipi götürüb gedir.) Yasəmən (yalnız, çağanı beşikdən götürüb). Xudaya, dərgahına əl götürüb dua edirəm, mənə əta etdiyini, bu mə’sum balanı ata məhəbbətindən məhrum etmə. (Laylay çalır). Laylay dedim yatasan, Qızıl gülə batasan. Qızıl gül bağın olsun, Kölgəsində yatasan. Balam, a laylay. Gülüm, a laylay, a laylay. Mən aşiqəm balasın, Laçın verməz balasın. Mən balamı istərəm, Balam istər balasın. Bu halda həyət qapısı döyülür. Yasəmən gedib açır, Həcər xanım qucağında bir körpə uşaq daxil olur. Həcər. Yasəmən, nə təəccüblə mənə baxırsan? Yoxsa məni tanımırsan? Yasəmən. Bilmirəm, yuxu görürəm, ya doğrudan da Həcər xanımı görürəm. Həcər xanım. Doğru deyirsən, Şahbaz bəyin arvadı quldurbaşı Əlimərdanın evində, bu yuxu deyil, nədir? Gəl, otur, dərdimi sənə söyləyim. (skamyada otururlar) Yasəmən, irəlidə sən mənim xidmətçim olmusan, Xeyr, səhv etdim, xidmətçim yox, sevgili baçım olmusan, sirr yoldaşım olmusan. Yasəmən, o günlər yadındadırmı? Yasəmən. Bəli, yadımdadır. Həcər xanım. Başımızda eşq sevdası, ürəyimizdə məhəbbət atəşi, sən Əlimərdanı sevirdin, mən Nadir bəyi. Sən məhəbbət uğrunda cəfa çəkdinsə də, axırda sevgilinə gedib, məramına çatdın. Lakin mənim baharım solub, zimistan oldu. Yadındadırmı, bir gündə iki şəxs mənə elçi düşdü, biri sevdiyim, söz verdiyim Nadir bəy, o biri bədəxlaq, bədxasiyyət, çaxır içən, günlərini meyxanalarda keçirən Şahbaz bəy. Nadir bəy kasıb, Şahbaz bəy dövlətli. Borc boğazına çıxmış, mülkü, evi Şahbaz bəyin yanında kirovda olan atamın meyli kimdə olması mə’lum idi. Yadındadırmı, mən Şahbaz bəyə getmək istəmədim. Yasəmən. Bəli, yadımdadır. Atanız dedi: Həcər, Şahbaz bəyə getməsən, özümü öldürəcəyəm. Həcər xanım. Anam da saçlarını yoldu ki, bizi bədbəxt etmə, küçələrə salma. Axırı, mən razı oldum. Şahbaz bəyə gözləri yaşlı getdim. O gündən cəfalarım, bəlalarım başlandı... Şahbaz bəy evimi çürdüxanaya, qumarxanaya döndərib, çəngilər ilə kef etməyə başladı. Nadir mənim göz yaşıma dözə bilməyib, baş götürüb bu vilayətdən getdi. Axırda Şahbaz bəyin binamusluğu bir dərəcəyə çatdı ki, öz süd baçısı, qardaşı Əlimərdanın baçısı Qəmərin namusuna toxundu. Yasəmən. Ah, indi məni də gözü yaşlı qoyan o binamus oldu. Həcər xanım. Yasəmən, o zaman o iki körpəm olmasaydı, biri Şəmsi, o biri Zöhrə, inan ki, mən də özümü Qəmər kimi qayadan atmışdım. Yasəmən. Yazıq Qəmər, qardaşım İbada nişanlı idi. Bir-birlərini çox istəyirdilər. Sonra İbad da gedib Əlimərdanın qaçaq dəstəsinə qoşuldu. Piri babanın deməyinə görə siz altı aydır ki, Züleyxa xalanızın yanında olursunuz və heç kəsə də görünmürsünüz. Həcər xanım. Doğrudur, orada gizli olmağımın sirrini gəlmişəm sənə açıb söyləyəm və səndən kömək istəyəm. Başqası məni anlayıb, dadıma çatmayacaqdır. Yasəmən. Söyləyiniz görüm, məndən nə kömək istəyirsiniz? Özünüz bilirsiniz ki, əlimdən gələni müzayiqə etmərəm. Həcər xanım. Yasəmən, Şahbaz bəy Parisə gedəndən üç ay sonra qəflətən Nadir bəy gəlib çıxdı. «Həcər, sevgilim, bu iki ilin müddətində dünyanı səyahət edib gəzdim ki, bəlkə səni unudam, fəqət bacarmadım. Axırda sənin fəraqına dözə bilməyib gəlmişəm» — deyə fəryad etdi. Yasəmən, biz qadınlar hissimiz ilə yaşayırıq. Biz qadınlar ürəklərimizin quluyuq. Mən də eşq atəşinə yandım, nəticəsi bu... (Oğlunu göstərir.) Yasəmən. Demək, bu uşaq Nadir bəyindir? Həcər xanım. Bəli, mənə tə’nə, məzəmmətmi edəcəksən? Mənə lə’nət, nifrətmi edəcəksən? Yasəmən. Mən? Xeyr!.. Başqalarını bilmirəm. İndi söyləyiniz görüm, məndən nə kömək istəyirsiniz? Həcər xanım. Nadirlə belə qət etmişdik ki, mən Şahbaz bəydən boşanıb azad olacaqdım, sonra ona gedəcəkdim. Ah, fələk cəmi səadətimi, ümidimi bir anda puç etdi. Bir ay bundan əvvəl Nadir xəstə düşüb şam kimi əridi, axırda söndü. (Ağlayır.) Yasəmən. Ah, sizin taleyiniz də mənimki kimi çönmüş. (Gözlərini silir.) Həcər xanım. Yasəmən, çəkdiyim cəfalar, görünür, kifayət deyilmiş ki, təzə bəlalarım yenidən zühur edir. Şahbaz bəy teleqrafla Parisdən çıxmağını xəbər verir, indi anlayırsanmı? Yasəmən. Bəli, anlayıram, bu uşağı gizlətmək lazımdır. Həcər xanım. Bəli, onu da ancaq sən bacararsan. Yasəmən. Nə tövr? Unutmayınız ki, siz mənim ərim Əlimərdanın düşməni Şahbaz bəyin arvadısınız. Sizlərdən buraya gəliş-gediş ola bilməz. Həcər xanım. Mən onların hamısını fikir etmişəm. Ona görə də oğlumu həmişəlik sənə verirəm, üç gündür ki, doğmuşam. Sənin qızın da həmin vaxtda. Hamıya deyərsən ki, əkiz doğmuşam. Sirr bizim aramızda qalar. Yasəmən. Bəs, Piri baba ilə Xalisə nənə necə olsun. Həcər xanım. Bu barədə xalam ilə danışmışam. O deyir ki, mənim xatirim üçün onlar razı olarlar və sirri də kimsəyə açmazlar. Yasəmən. Mənim qorxum Əlimərdan və Cəbidəndir. Həcər xanım. Mənə mə’lumdur ki, Cəbi sənin doğmağından hələ xəbərsizdir. Yasəmən. Yenə də qorxuram. Bu sirr bir vaxtı açılar, onda mənim halım necə olar? Yox, yox, bu ağır və qorxulu işi öhdəmə götürməyə cür’ət etmirəm. Həcər xanım (ayağa qalxır). Onda bircə yol qaldı. Yasəmən. Hansı? Həcər xanım. Mən müqəssir ananın əli ilə bu mə’sum uşağın ölməyi. (Getmək istəyir.) Yasəmən (onun qabağını kəsir). Yox, yox, onu etməyiniz, veriniz, razıyam. (Uşağı alıb beşiyə qoyur. Bu halda qapı döyülür.) Siz içəriyə giriniz, görüm kimdir. Həcər xanım komaya girir. Pir baba (qapının dalından). Yasəmən, bizik, qapını aç. Yasəmən qapını açır, Pir baba ilə Xalisə nənə daxil olurlar. Pir baba. Xalisə, tez ol, ocağı qala, xörək bişir. Xalisə nənə. Bu saat. Yasəmən. Xalisə nənə, xörəyi mən hazır edərəm, içəridə bir əziz qonaq səni gözləyir. Xalisə nənə. Kimdir? Buraya qorxudan heç kəs gəlməz. Yasəmən. İçəri get, görərsən. Xalisə nənə komaya girir. Pir baba. Yoxsa Əlimərdandır? Yasəmən. Xeyr, Hacər xanımdır, Pir baba. Pir baba. Hacər xanım?.. O bura əbəs yerə gəlməz, nə böyük qəziyyəyə üz veribdir ki, cür’ət edib gəlibdir. Yasəmən. Baba, doğrudan da böyük qəziyyədir. Hacər xanım səndən bir şey təvəqqe edəcəkdir, onu qəbul etməyinizi mən də rica edirəm. Pir baba. Nədir? Yasəmən. Sizi gözləyir, gedin, desin. (Pir baba girir. Yasəmən Hacər xanımın oğlunu qucağına götürür.) Ah, nə gözəl uşaqdır, mən oğul həsrəti çəkirdim, allah verdi. Bunu öz balam kimi sevəcəyəm. Əlimərdan da məndən razı qalacaqdır. Allahın sirrini bilmək olmaz, gör kimi Əlimərdana oğul göndərdi. Cəbi daxil olur. Cəbi. Gözləriniz aydın olsun, oğlandır, qız? Yasəmən. Oğlandır. Cəbi. Onda sahib şad olacaqdır. Yasəmən. Topal, biri də var. Cəbi. O kimdir? Yasəmən. O da mənimdir, əkiz doğmuşam, biri oğlan, biri qız. Cəbi. Sahib bu saat özü gələcəkdir. Yasəmən (özünü itirdi). Ah, ürəyim nə döyünür. Cəbi, o sudan tök, mənə ver, içim. Cəbi (su verərkən). Sahibin gəlməsindən niyə qorxursan. Yasəmən. Qorxuram ki, ona burada bir xətər yetə. Cəbi. Sahibin dəstəsi meşədədir. Pir baba komadan çıxır. Pir baba. Topal, bu üç gündə harada qalmışdın? Cəbi. Kəndə, anamı yoxlamağa getmişdim. Bərk naxoş olduğuna görə qoyub gələ bilmədim, indi bir az yaxşıdır. Pir baba. Xalisə çağanın əskisini yuyanda birini orada unudubdur, get onu gətir gəl. Cəbi gedir. Yasəmən. Baba, böyük bəlaya düşdük. Cəbinin deməyinə görə Əlimərdan bu saat buraya gələcəkdir. Mən çox qorxuram. Pir baba. Özünü itirmə, toxdaq saxla, hər bir şey allahın əlindədir, nə istərsə o olacaqdır. Xalisə, Xalisə! Xalisə nənə (komadan çıxır, Yasəmən uşağı beşiyə qoyub çuna ilə üzünü örtür). Nə var? Pir baba. Cəld Hacər xanımı Həsənqulu ağanın otağında gizlət, özün də yanında ol. Xalisə nənə. Nə var, nə olubdur? Pir baba. Danışıq yeri deyil, Əlimərdan bu saat gələcəkdir. Xalisə nənə. Vay, evimiz yıxıldı. Qapı bərk döyülür. Pir baba. Arvad, cəld ol. Xalisə nənə otağa girir. Əlimərdan (qapının dalından qışqırır). Topal! Pir baba gedib qapını açır, Əlimərdan və İbad üstlərində əsləhə daxil olurlar. Əlimərdan. Əmi! Pir baba. Can! Əlimərdan. Hamı salamatmı? Pir baba. Salamat! Yasəmən onun boynunu qucaqlayır. Əlimərdan. Kürd qızı, toxda, oğlandır, ya qız? Yasəmən. Qız. Pir baba. Qəm yemə, allah hər ikinizin istəyini veribdir. Yasəmən əkiz doğubdur, biri oğlan, biri qız. Əlimərdan. Bu yaxşı. Kürd qızı, oğlan mənim, qız sənin. Gətir baxım. Yasəmən (çunanı götürüb). İkisi də yatıbdır. Əlimərdan. Onda tərpətmə, qoy yatsınlar. Kürd qızı, mən oğlumun adını Çinkiz qoydum... Sən qızının adını nə qoyursan? Yasəmən. İzin versən Qəmər qoyaram. Əlimərdan. Onda izin qardaşın İbaddan al. İbad. Bacım, hərgah onun kimi qeyrətli, namuslu bir qız yetirəcəksənsə, izin verirəm. Mən əhd etmişəm ki, nişanlım Qəmərin intiqamını düşməndən almayınca dünyada rahat yaşamayam. Əlimərdan. Əmi, Şahbaz bəyin qardaşı İlyas bəy elə bildi ki, İrana qaçmaqla mənim əlimdən qurtaracaqdır. Qardaşın oğlu onu da babalarının yanına göndərdi. Pir baba. Əlimərdan, bu işdən əl çək, su sənəci axırda suda sınar. Əlimərdan. Əmi, insan üçün də ölüm bir dəfə olacaqdır. İbad. Pir baba, biqeyrət olub uzun ömür sürməkdənsə, namus üstə cavan ölmək daha əfzəldir. Pir baba. Ay dəliqanlılar, aqibətinizi çox pis görürəm. Gəlin, mən qoca babanızın nəsihətinə qulaq asın. Əlimərdan. Əmi, aç qonaqları nəsihətlə doydurmaq olmaz, nəyin varsa, əmr et gətirsinlər, yeyək. Yasəmən. Bir azca səbir ediniz, bu saat hazır edim. Əlimərdan. İbad, xörək hazır olunca biz də bir az rahat olaq. Otağa tərəf yönəlirlər. Yasəmən onların qabağını kəsib. Yasəmən. Ay, oraya getməyiniz. Əlimərdan. Nə üçün? Pir baba. Orada Xalisə çimir. Əlimərdan. Ha-ha-ha... Ay qoca əmi. Dinc durmursan ha. İbad. Pir baba bizim kimi cavanları yarı yolda qoyub keçər. Əlimərdan. Kürd qızı, buraya palaz sal, oturaq. Yasəmən palaz salır, Əlimərdan və İbad tüfənglərini ağacdan asıb oturular. Bu halda qapı döyülür, Əlimərdan cəld ayağa qalxıb. Əlimərdan. Kim ola? Pir baba. Təşvişə düşmə, yəqin Topaldır. (Qapını açır.) Əlimərdan. Topal? Cəbi. Sahib. Əlimərdan. Haradan gəlirsən? Cəbi. Bulaqdan, sahib. Əlimərdan. Ətrafda qaraltı-zad görünürmü? Cəbi. Uzaqdan atlı dəstəsi görünür, çaparlara oxşayır. Əlimərdan. Get pusquda dur, şübhəli adamlar olsa, cəld gəlib xəbər ver. Cəbi. Baş üstə, sahib. (Gedir.) İbad. Təzə uyezdni naçalnik Səfi bəy bizim müqabilimizə çıxmaq ilə qubernatordan maledes almaq istəyir. Əlimərdan. Eybi yoxdur, buyursun, onu da knyaz Vaçinadzenin gününə salaram. Pir baba. Bir neçə vaxtdan bəri meşədə strajniklər görünür. Birinə rast gəlib soruşdum: burada nə qayırırsınız? Cavab verdi ki, Səfi bəyin əmrinə görə yolları qaçaqlardan mühafizə edirik. İbad. Ha-ha-ha... Pir baba, çox yaxşı mühafizə edirlər, allah onları bədnəzərdən saxlasın. Üç gün bundan irəli iki yoldaşımız, Xaspolad və Qarabəkir, qazyonnı poçt üstə düşürlər, bir-iki güllə atan kimi igid çaparlar qoyub qaçırlar. Yoldaşlarımız da xəzinəni qulluğumuza gətirdilər. Əlimərdan. Mənim qorxumdan hökumət qulluqçuları cür’ət edib kəndliləri incidə bilmirlər. Mənim üç düşmənim var: hökumət, bəylər, tacirlər... Hökumət xəzinəsi ilə, bəylər canları ilə, tacirlər də pulları ilə mənə tövcü verirlər. Mən kəndliləri onların zülmündən saxlayıram. Yasəmən xörək gətirib süfrəyə qoyur, bu halda meşədən tüfəng səsi gəlir. Əlimərdan və İbad cəld qalxıb tüfənglərini götürürlər. Əlimərdan. Əmi, xudahafiz. Kürd qızı, Çinkizdən muğayat ol. Bir igid, qoçaq oğlan meydana çıxarmağı tələb edirəm. Yasəmən (onların qabağını kəsib). Qoymaram, sizi öldürərlər. Əlimərdan. Məni öldürərlər, yerimdə oğlum Çinkiz qalar. Gedirlər. Yasəmən. Xudaya, daha səbir edə bilmirəm, məni öldür, bu əzabdan qurtar. Yeddi ay həsrətini çəkdiyim sevkili ərim ilə belə görüşdük. (Ağlayır.) Pir baba. Yasəmən, səbir et, göz yaşı tökməkdən nə çıxar? Yasəmən. Ondan başqa mənə nə qalıbdır, onadamı mane olacaqsan? Xalisə nənə (gəlir). Əlimərdan getdimi? Vay, qızım, ağlayırsan? Yasəmən. Xalisə nənə, necə ağlamayım, bu birəhm fələk mən zavallını elə tilsimə salıbdır ki, sevkili ərimin gəlməsi mənim üçün qorxu, getməsi bəla. (Ağlayır.) Xalisə nənə. Qızım, yenə də səbir etmək lazımdır, hər bir qara günün bir ağ günü də var. Bu halda Səfi bəy, pristav və üç strajnik daxil olurlar. Səfi bəy. Tərpənməyin! Pir kişi, Əlimərdanın yerini de. Pir baba. Səfi bəy, Əlimərdan burada yoxdur. Səfi bəy. Yalan deyirsən, quldurbaşı qardaşın oğlunu elə vermək istəmirsən. Fəqət, mən sənə dedirdərəm. Bunları alınız. Strajniklər onları əhatə edirlər. Pir baba. Səfi bəy, arvadları nə üçün qorxudursan, mənə inanmırsan, buyur axtar. Səfi bəy. Mən dedim ki, sən özün yerlərini göstərəsən, taki həm bu arvadları, həm də özünü Sibir sürgünündən xilas edəsən. İndi Əlimərdan buradan çıxsa, tənbehin böyük olacaqdır. Tüfənglərinizi bunların döşlərinə tutun. (Strajniklər tuturlar.) Belə hazırda durarsınız, üzərinizə tüfəng açılsa, üçünü də güllələyib yerə yıxarsınız. Sən, İsrafil bəy, dalımca gəl. Komaya girirlər. Bir azdan sonra çıxırlar. Pristav. Səfi bəy, yəqin o evdə gizlənmişlər, oranı axtarmalı. Səfi bəy. Doğru. Bu halda Hacər xanım otaqdan çıxıb qaçaraq gəlir. Hacər xanım. Səfi bəy, toxda, bunları nə üçün güllələyirsiniz? Səfi bəy. Çünki Əlimərdanı burada gizlədib, yerini demək istəmirlər. Hacər xanım. İndi sizə mə’lum oldu ki, Əlimərdan burada ola bilməz. Səfi bəy. Bəli, Şahbaz bəyin arvadı olan yerdə Əlimərdan ola bilməz. (Pir babakilə.) Azadsınız, Hacər xanım siz burada nə qayırırsınız? Hacər xanım. Şəhərə gedirdim, buraya döndüm ki, Züleyxa xalamın sifarişini Pir babaya yetirim. Səfi bəy. O yolda duran fayton sizinkidirmi? Hacər xanım. Bəli. Səfi bəy. Hacər xanım, heç bilirsinizmi sizi nə böyük bəladan xilas edirəm. Əlimərdanın quldur dəstəsi meşədədir. Mən onu əhatə etmişəm. Bu gün dayım İlyas bəyin intiqamını ondan alacağam. Buyurunuz gedək, adam qoşum, sizi xalanızgilə aparsınlar. Şəhərə getmək mümkün deyil. Hacər xanım. Pir baba, Xalisə nənə, xudahafiz, Yasəmən, oğlunu gətir baxım. Səfi bəy. Hacər xanım, düşmənin ailəsinə mərhəmət etmək caizmidir? Hacər xanım. Siz bilirsiniz ki, Yasəmən mənim sevkili xidmətçim olmuşdur. Onun və bu mə’sum uşağın nə günahı var? (Yasəməndən uşağı alıb öpür.) Yasəmən, səni və bunu bir allaha tapşırıram. Tüfəng səsi gəlir. Səfi bəy. Hacər xanım, gedək. Hacər xanım. Xudahafiz. (Gözlərini silib, gedirlər.) Yasəmən. Ey uca tanrı, mən də sevkili ərimi sənə tapşırıram. Pərdə * * * İkinci pərdə Birinci pərdənin mənzərəsi. Birinci pərdədən iyirmi il keçibdir. Pir baba. Ey vəfalı silahım, sahibin tək sən də köhnəlmisən, paslanmısan. Keçmişdə sənin güllən heç puça çıxmazdı. Ağzından od parladığda ovu yerdə görmüşəm. İndi sinnim həştada çatmış, gözlərimin nuru getmiş, qollarımın qüvvəti azalmış. İndi səni qaldırıb qırğovulu nişana aldığda qaqqıltı ilə uçub uzaqlaşır. O qaqqıltı ilə sanki deyir, ey pir-natəvan, nə vaxta kimi bizləri ovlayacaqsan? Çəkil, rahat ol, daha vaxtın keçmiş. Bəli keçmiş... (Yasəmən samavarı gətirib süfrəyə qoyur). Yasəmən, Qəmər durubdurmu? Yasəmən. Qəmər sübh tezdən durub meşəyə gedibdir. Pir baba. Erkən durmaq yaxşı şeydir, bədəni saflaşdırar. Ancaq o zaman meşə rütubətdir, gəzməsin, dağa çıxsın, təmiz hava udsun. Yasəmən. Qəmər şəhərdə o qədər darıxıb, sıxılıbdır ki, buraya gələndən bəri evdə oturmaq istəmir. Deyir: Ana can, doqquz ay dərs zamanı günlərimi sanamışam ki, yay fəsli haçan gələcəkdir ki, Pir babama qonaq gedəm, doyunca meşəni, dağı, çəməni gəzəm. Pir baba. Qoy gəzsin, yesin, içsin, hələ gəlsin. Ancaq gəzməyə yoldaşı yoxdur. Məni tutur ki, Pir baba, dur gəzməyə gedək. Deyirəm, ay qızım, babanın nə gücü qalmışdır ki, sənə yoldaşlıq etsin, sənin iti ayaqlarınla yeriş etsin. Deyirəm, səbir et, qardaşın Çinkiz gəlsin, o zaman ürəyiniz istədikcə gəziniz. Yasəmən çay tökub Pir babaya verir. Yasəmən. Pir baba, Qəmər ilə Çinkizi görəndə elə bil ki, dünya mənimdir. Neçə mehriban bacı-qardaşdırlar. Neçə məni sevib, ehtiramımı saxlayırlar. Çinkiz ona atalıq edir. Bax nə sənə baxdı, nə mənə, bacısını oxutdu. Pir baba. Çinkiz çox ağıllı, kamallı cavandır. Yasəmən. Allah sevkili ərimi əlimdən aldısa da, yerində belə oğul qoydu. Qəmər qucağında çiçək və əlində dəsmal bağlısı daxil olur. Qəmər. Baba, sabahın xeyir. Pir baba. Qızım, aqibətin xeyir. Qəmər. Baba, tap görüm, mənim bu dəsmalımdakı nədir? Pir baba. Qızım, kirpidir. Qəmər. Vay, baba, nədən bildin? Pir baba. Dəsmalına bax, özün bilərsən. Qəmər (baxır). Hə, kirpinin tikanları dəsmalı dəlib çıxıbdır. Pir baba. Bu kirpini nə edəcəksən? Qəmər. Sənin bostanına buraxacağam. Yasəmən. Qızım, bu heyvan bostanı tərk edər. Qəmər. Pir baba, beləmi? Pir baba. Yox, ağıllı qızım, fikrini anlayıram. Kirpi bostanın qurdlarını yeyib tələf edir, onu salamat saxlar. Yasəmən. Qızım, bunu sən haradan bilirsən? Qəmər. Mən kitabda oxumuşam, Pir baba da təbiətin içində yaşayıb, görüb-götürübdür. Baba, təzə qoruqçunu aparım bostanına buraxım. (Gedir.) Pir baba. Yasəmən, görürsən oxumaq nə gözəl şeydir. Yasəmən. Baba, doğru deyirsən, ancaq oxuyub elmli olandan sonra, bizim kəndli qızları öz ayağı çarıqlılarına ərə getmirlər. Pir baba. Nə üçün getmirlər? Ürək elmə-zada baxmaz. Səni bəyzadələr istəyirdilər. Bəs nə üçün getmədin? Yasəmən. Çünki Əlimərdanı sevirdim. Biz müsəlmança oxumuşuq. Onlar kimi elmimiz yoxdur. (Qəmər daxil olur.) Qızım, gəl otur, çayın soyuyur. Qəmər (çay içərkən). Baba, indi tap görüm, bu çiçəkləri nə edəcəyəm? Pir baba. Dəstə tutub otağına qoyacaqsan. Qəmər. Yox, baba, bilmədin. Bunlardan tac hörüb sənin başına qoyacağam. Səni bu meşənin, bu bağların sultanı edəcəyəm. Gülüşürlər. Pir baba. A qızım, mənim bu qoca qulaqlarıma kahdan bir gəlib çatır ki, rəiyyətlər üsyan edib padşahlarını taxtdan salırlar. Sən də təzədən mənim başıma tac qoymaq istəyirsən. Qəmər. Onlar öz rəiyyətləri ilə ədalətlə rəftar etməyiblər. Fəqət, sən öz vəzifəni çox yaxşı ifa etmisən. Ona görə də meşə əhli məni öz tərəflərindən vəkil seçib hüzurunuza göndəriblər ki, bu tacı qəbul edib onlara sultan olasan. Gülüşürlər. Pir baba. Qızım, bu gətirdiyin vəkalətnaməyə tülküləri, dovşanlar, kəkliklər, qırğovullar da gol çəkirlərmi? Qəmər. Onlar tərəfindən bir qədər narazılıq oldu, fəqət, əksəriyyət səni özlərinə sultan seçdilər. Pir baba. Qızım, bu meşənin sultanlığını qəbul edirəm, bu şərtlə ki, sən də mənə vəliəhd olasan. Gülüşürlər. Qəmər. Mən də qəbul edirəm. (Qapı döyülür.) Birdən Çinkiz ola! Gedib qapını açır. Hacər xanım, Zəhra xanım, Şəmsi bəy daxil olurlar. Hacər xanım. Qəmər, nə gözəl, nə göyçək qız olmusan. (Onu öpür.) Yasəmən. Ah, nə əziz qonaqlarım gəlmiş. (Hacər xanım ilə görüşürlər.) Buyurunuz, buyurunuz, Pir baba çox şad olacaqdır. Hacər xanım. Qəmər, bu mənim oğlum Şəmsi bəy, bu da qızım Zəhradır. Tanış olunuz. Qəmər onlara əl verir, qonaqlar Pir baba tərəfə gəlirlər. Pir baba. Hacər xanım, çox xoş gəlmisiniz, səfa gətirmişsiniz, mən qocanı yad etmisiniz, buyurun əyləşin. Otururlar. Hacər xanım. Züleyxa xalama qonaq gedirik, dedim dönüb sizlə görüşüm. Çoxdan bəridir ki, sizdən xəbərim yoxdur. Yaxşı oldu ki, Qəməri də gördüm, maşallah gözəl qız olubdur. Yasəmən. Qəmər on gündür ki, dərslərini qurtarıb gəlibdir. Dedi, ana, gedək bu yay Pir babaya qonaq olaq, o da təkdir. Pir baba. Xalisə vəfat edəndən bəri burada Topal ilə ikimiz oluruq. Yasəmən istədi məni də kəndə öz yanına aparsın, razı olmadım, çünki balıq susuz yaşaya bilməyən kimi, mən də meşəsiz ömür sürə bilmərəm. Hacər xanım. Çinkizdən nə xəbər var? Qəmər. Mənə yazmışdı ki, iki gündən sonra çıxacağam, gərək bu gün-sabah gəlib çıxsın. Şəmsi bəy. Çinkiz həkimlikmi oxuyur? Qəmər. Bəli. Zəhra xanım. Yenə Kiyev şəhərində oxuyur? Qəmər. Bəli, orada oxuyur. Hacər xanım. Uşaqlar, durun gedin, bir az meşədə gəzin. Yasəmən. Qoyun, çay təzələyim, içsinlər, sonra gedərlər. Hacər xanım. Zəhmət çəkməyin, bir azdan sonra gedəcəyik. Xalam bizi gözləyir. Pir baba. Nə tələsirsən? Buradan Züleyxa xanımgilə yarım saatlıq yoldur, bir az rahat olub, çörək yeyərsiniz, sonra gedərsiniz. Ona kimi də cavanlar meşədə gəzərlər. Qəmər də bu gün məni meşə sultanı tə’- yin edibdir. Təzə sultanın hökmü belədir, gərək tabe olasınız. Gülüşürlər. Şəmsi bəy. Meşə sultanı Pir babadan rica edirəm ki, mənə öz ormanında bir qədər ov etməyə izin versin. Pir baba. İzin verirəm, ancaq mənim tüfəngim ilə çətin ov edə biləcəksən. Şəmsi bəy. Öz tüfəngim odur faytonda, sizinkinə ehtiyac yoxdur. Xanımlar, buyurunuz. Hacər xanım. Şəmsi, Heydərquluya de ki, atları açıb rahat etsin, bir azdan sonra gedəcəyik. Şəmsi bəy. Yaxşı, deyərəm. Gedirlər. Yasəmən. Xudaya, Çinkizi də bunlarla belə mehriban görsəydim, dünyada bir qəmim olmazdı. Hacər xanım. Yasəmən, iyirmi ildir ki, mən bədbəxt ana oğlum Çinkiz üçün göz yaşı tökmüşəm. Sənə Yasəmənə həsəd aparmışam ki, Çinkizi bağrına basıb əzizləmisən, ona süd vermisən, oğlum demisən. Amma mən yad kimi kənardan baxmışam. Ah, ana üçün dünyada bundan artıq əzab olarmı? Pir baba. Hacər xanım, bu günə kimi səbir etmisiniz, yenə də etməlisiniz, yoxsa cümləmizi böyük bəlaya salarsınız. İndiyə kimi sirr açılmayıbdır, bundan sonra da açılmamalıdır. Yasəmən. Hacər xanım, mən də sizdən rica edirəm ki, məni bəlaya salmayasınız, məgər mən Çinkizə doğma ana kimi baxmamışam? Hacər xanım. Doğru deyirsən, sən Çinkizə həqiqi analıq etmisən. Ölənə kimi sənə qul olsam, yenə də borcundan çıxa bilmərəm. Pir baba. Hacər xanım, indi bizim sə’yimiz onda olmalıdır ki, ataları kimi cavanların da arasına ədavət düşməsin. Hacər xanım. Pir baba, Çinkizin burada olmasının xətası çoxdur. Şahbaz bəyin qohum-əqrəbası dinc durmayacaqdır. Qorxuram onu da Əlimərdan kimi tələf edələr. Yasəmən. Nə qədər ki, Əlimərdan tutulmamışdı, sağdı, onun qorxusundan Çinkizə əziyyət verə bilmirdilər, amma indi mən də qorxuram. Pir baba. Hacər xanım, Çinkizin gələcəyi üçün heç fikirləşmisinizmi? Hacər xanım. Bəli, o barədə xalam ilə danışmışam. Onun fikri odur ki, dayısı oğlu Əli bəyin qızını ona ala və cəmi mülkünü də onların adına keçirə. Əli bəyin qohum-əqrəbası çoxdur, ona heç kəs bata bilməz. Yasəmən, sən bu fikrə nə deyirsən? Yasəmən. Mən nə deyəcəyəm? Çox gözəl fikirdir. Qəmər, Zəhra və Şəmsi bəy daxil olurlar. Qəmər. Ha-ha-ha... Zəhra. Ha-ha-ha... Hacər xanım. A qızlar, deyin görüm, nəyə gülürsünüz? Qəmər. Pir baba, bu saatdan sən sultanı əzl edib, yerinə Şəmsi bəyi tə’yin edirəm. Pir baba. A qızım, buna səbəb nə olmuş? Qəmər. Şəmsi bəyin bimisl ovçu olmağı. Zəhra gülür. Şəmsi bəy. Qəmər bəyim, rica edirəm məni Pir babanın yanında xəcil etməyəsiniz. Zəhra xanım. Xeyr, gərək nağıl oluna, yoxsa mən Pir babanın əzlinə razı deyiləm. Şəmsi bəy. Onda qoyun, mən özüm söyləyim. Zəhra xanım. Xeyr, mən razı deyiləm. Qoy Qəmər söyləsin. Şəmsi bəy. Nə etməli, siz iki, mən tək, Qəmər bəyim, söyləyiniz. Qəmər. Pir baba, meşəyə girdikdə qarşımıza dovşan çıxdı. Bunu gördükdə Şəmsi bəy, bizim ölkənin birinci ovçusu, xeyli nəzakət ilə qoşalüləsini çiynindən çıxarıb... Pir baba. Ov etdikdə ovçunun tüfəngi əlində hazır olmalıdır. Zəhra xanım. Bu da onun özünə arxayın olmasına bir sübut. Qəmər. Dovşan dayanıb durmuşdu. Şəmsi bəyin gülləsi açıldı, dovşan yerindən tərpənmədi, güllənin biri də açıldı, dovşan yenə qaçmadı. Burada Zəhra xanım ilə mən elə qəhqəhə etdik ki, dovşan ildırım kimi götürüldü. Gülüşürlər. Pir baba. Görünür, dovşan uzaqda durmuşmuş. Zəhra xanım. Xeyr, Pir baba, sonra ölçdük, bizim ayağımız ilə dovşan on iki addımda durmuşdu. Şəmsi bəy. Pir baba. Bunlar mənim ovçuluğumu lağa qoyub güldü, fəqət öz qüsurlarını açmaq istəmirlər. Pir baba. Sən də onlarınkını aç söylə, görək nə olmuş. Şəmsi bəy. Pir baba, meşəyə bir az qalmış onda gördük ki, bu iki igid xanımdan bir elə qışqırıq qalxdı ki, dedim yəqin bunların qarşısına aslan çıxmışdır. Bilirsinizmi, Pir baba, bunlar nə görmüşlər. Pir baba. Yəqin siçan görmüşlər. Şəmsi bəy. Bəli. Gülüşürlər. Pir baba. Oğlum, arvad tayfasının əksəri siçandan qorxur. Rəhmətlik Xalisə də belə idi. Bu halda Cəbi əlində bir çamadan, dalınca Çinkiz daxil olurlar. Qəmər. Çinkiz gəldi. (Qaçaraq gedib onun boynunu qucaqlayıb öpür.) Yasəmən. Ah, oğlum gəldi, allah, sənə şükür. Ay qız, bir dayan, mən də öpüm! (Çinkizi öpür.) Hacər xanım. Oğlum, gəl səni mən də öpüm. İstəyir öpsün, Çinkiz kənara çəkilir. Çinkiz. Hacər xanım, mən haradan sizin oğlunuz oldum. Mən sizin qulluqçunuz kürd qızının oğluyam. Hacər xanım. Ah, Çinkiz, oğlum, məni atəşə yaxma, Yasəmən mənim qulluqçum olmayıbdır, sevkili bacım olubdur. Qəmər. Çinkiz, gəl, su tökəm əl-üzünü yu, yoldan gəlmisən, yorulmusan. Gəl, qardaşım, sonra danışarsan. Çinkiz. Toxda, Hacər xanım, Əlimərdanı ölmüş görüb, mən oğlu Çinkizi Rusiyada bilib buraya gəlməyə cür’ət etmisiniz? Pir baba. Çinkiz, Hacər xanım övladları ilə mənə qonaq gəlmişlər, sənə dəxli yoxdur. Çinkiz. Bəs sən Əlimərdanın əmisi deyilsən? Necə qeyrətin qəbul edir ki, onun düşmənlərini qonaq edirsən? Məgər bilmirsən ki, mənim atam Əlimərdanın Sibirdə əlləri, ayaqları qandalda, sızlayıb fəryad etməyinə səbəb binamus Şahbaz bəy olmuşdur. Şəmsi bəy. Çinkiz, mən elə fikir edirdim ki, atalarımızın ədavəti biz övladlarına keçməyəcəkdir, çünki hər iki tərəf bir-birlərindən intiqamını almış. Mən əmim İlyas bəyin və başqa qohumlarımın qanını səndən iddia etmirəm. Fəqət, indi görürəm ki, siz başqa fikrə düşmüsünüz, bismillah, mən meydandan qaçan oğlan deyiləm. Çinkiz. Hə, indi biqeyrət Şahbaz bəyin oğlu Şəmsi bəy özünü bürüzə verdi. Şəmsi bəy. Quldurbaşı Əlimərdanın oğlu Çinkiz də öz gədalığını göstərdi. Çinkiz. Mənə gəda deyirsən? Onun üstünə yeriş edir. Zəhra xanım başını uca tutaraq, döşünü gərərək onun qarşısında durur. Hacər xanım qışqırıb qaçış edir. Qəmər ağlayır. Zəhra xanım. Çinkiz, biz düşmən də olsaq qapınıza gəlmişik, sizə qonaq olmuşuq, qonağın ehtiramı beləmi olur? Çinkiz (başını aşağı salaraq). Zəhra xanım, məni əfv ediniz, xəcalətimdən üzünüzə baxa bilmirəm. Tutduğum əməldən özüm də peşmanam. Zəhra xanım. Öz tərbiyəsilə cavanlar arasında şöhrət tapmış Çinkizi indi tanıdım, əfvinizi qəbul edirəm. Ancaq anamız Hacər xanımdan üzr istəməlisiniz. Çinkiz. Hacər xanım, məni əfv etməlisiniz. (Əllərindən öpür, Hacər də onun alnından öpür.) Hacər xanım. Oğlum, Çinkiz, mənə yenidən ruh verib dirildtdin, allah səni hər bəladan hifz etsin. Qəmər (gedib Çinkizin əlindən tutub Şəmsi bəyə tərəf gəlir). Çinkiz, Şəmsi bəylə də barış. Çinkiz (ona əl verərək). Şəmsi bəy, məni əfv ediniz, o sözləri deməyə ürəyimin qəm-qüssəsi səbəb oldu. Qürbətdə çəkdiyim əziyyətdən sonra əziz anamı, sevkili bacımı, qoca babamı sağ və salamat gördükdə, bixtiyar ömrünü Sibirdə çürüdüb axırı canını namus yolunda fəda edən yazıq atam yadıma düşdü. Özümü saxlaya bilməyib sizlərə biehtiramlıq etdim. Yasəmən (gedib onu qucaqlayaraq). Oğlum, bu sözləri ilə yaralı ürəyimi oxladın. (Ağlayır.) Pir baba. Yasəmən, sakit ol, naşükür olma, Çinkiz kimi oğlun, Qəmər kimi qızın var. Ölüm cümlə yaranmış üçün var. Oğlum, Çinkiz, bəs mən qoca baban ilə nə üçün görüşmürsən? Çinkiz. Bağışla baba, bu gün özümü başqa halda görürəm. (Gedib onun əllərini öpür.) Qəmər. İndi gəl gedək, su tökəm əl-üzünü yu. Otağa girirlər. Şəmsi bəy. Ana, siz də hazır olun, mən də gedib faytonu qoşdurum. Pir baba. Oğlum, nə tələsirsən, çörək yeyib gedərsiniz. Hacər xanım. Şəmsinin fikrini anlayıram, o qorxur ki, yenə aralarında toqquşma ola. Mən də onun fikrinə şərikəm. Yasəmən. İndi Çinkiz nəinki yenidən toqquşmaq, hətta səy edəcəkdir ki, sizin könlünüzü alsın. Pir baba. Yasəmən doğru deyir. Çinkizin ürəyi çox yumşaqdır, heç kəsi özündən incitməz. Zəhra xanım. Biz Çinkizdən rəncidə olmuruq. Ürəyi yanıqlı idi, onun üçün də təbiətindən çıxdı. Sonra peşman olub bizdən üzr istədi. Bu bizə kifayət edər. İrəlilərdə mənə heç vaxt ədavət göstərməyibdir. Çox mehriban rəftar edibdir. Çinkiz və Qəmər gülə-gülə gəlirlər. Çinkiz. Pir baba, eşitdim səni sultanlıqdan əzl ediblər. Pir baba. Ay oğul, çox da yaxşı ediblər, mənim sultanlığım keçmiş. Cavanlıqda atdığım güllə boşa çıxmazdı, indi isə çox vaxtı ovdan əliboş qayıdıram. Çinkiz. Demək on iki addımda durmuş dovşanı daha vura bilmirsiniz. Gülüşürlər. Zəhra xanım. Şəmsi, payını aldın? Şəmsi bəy. Allah heç kəsi Qəmər bəyimin dilinə salmasın. Qəmər. Allah heç kəsi Şəmsi bəy kimi ovçunun ümidinə qoymasın, çünki şamsız yatar. Gülüşürlər. Çinkiz. Allah heç kəsi Qəmər kimi bacının ümidinə qoymasın, çünki səfərdən gəlmiş qardaşını çaysız qoyar. Qəmər. Bu saat, qardaşım. (Ona çay tökub verir.) Gör bacın sənə badımcandan, pamidordan nə dürlü-dürlü ləziz xörəklər bişirəcəkdir. Şəmsi bəy. Qəmər bəyim, nə qədər xörək bişirməkdə mahir olsanız, yenə də mənim bacım Zəhraya çata bilməzsiniz. Zəhra xanım. Yəqin yenə də mənim qayğanaq məsələm meydana çıxacaqdır. Şəmsi bəy. Əlbəttə çıxacaqdır. Camaat, bir dəfə çox bərk acmışdım, evdə də Zəhradan başqa heç kəs yoxdu. O da oturub roman oxuyurdu. Dedim, bacım, dur mənə qayğanaq bişir, yeyim. O vaxtı Zəhra xanım təzəcə kimnaziyanı qurtarmışdı. Bacım bişirdi, mən də yedim. Nəticəsi — indi də qayğanağa baxa bilmirəm. Hacər xanım (gülür). Zəhra yumurtanı əvvəl suya salıb sonra yağa tökmüşdür. Gülüşürlər. Şəmsi bəy. Ana, mən bacımın icadının sirrini açmaq istəmədim, sən niyə açırsan? Çinkiz. Pir baba, arıların nə haldadır? Yasəmən. Anan ölsün, hər bal yeyəndə boğazımdan getmirdi. Bilirəm, sən balı çox sevirsən. Pir baba. Oğlum, sənin bəxtindən bu il balım boldur, nə qədər xətrin istəsə ye, qurtaran deyil. Çingiz. Çəbi lələ, get Piri babanın o tə’rifli balından kəs gətir, yeyək. Piri baba. Topal, çökə ağacının altındakı səbətdən kəs gətir. Onun balı çox dadlıdır. Çəbi gedir. Səfa daxil olur. Həcər xanım. Səfa, nə var, xeyir ola. Səfa. Xanım siz gedəndən sonra Şahbaz bəy gəlib çıxdı. Nurəli bəyin evində qumar oynayırmışlar. Ağa gecə də orada yatıb qalıbmış. Məndən soruşdu ki, Həcər xanım və uşaqlar haraya gediblər. Dedim Züleyxa xanımgilə qonaq gediblər, üç gündən sonra gələcəklər. Elə bunu demiş oldum, ağa hirslənib qışqırdı, söyməmiş bir xidmətçi qoymadı. Mənə dedi ki, atı minib çaparsan, harada çatdın qaytararsan. Bu halda ürəyi bitab olub yıxıldı. Qurban həkim dalınca getdi, mən də sizin. Şəmsi bəy. Ana, durma gedək. Ah, atamın köhnə azarı qalxmış. Həcər xanım. Gedək. (Qalxırlar.) Səfa, get faytonun yanında gözlə. Səfa gedir. Piri baba. Allah şəfa versin, daha sizi saxlaya bilmərəm. İnşallah yaxşı olar, yenə mənə qonaq gələrsiniz. Həcər xanım ilə Yasəmən, Qəmər ilə Şəmsi bəy və Çingiz ilə Zöhrə xanım kənara çəkilib məxfi danışırlar. Çingiz. Zöhrə xanım, siz ilə əlvida edərək yenə də rica edirəm ki, sizə etdiyim ehtiramsızlığı qəlbinizdən çıxarasınız. Zöhrə xanım. Çingiz, mənim qəlbimdə, bilirsən, sənə ədavət yoxdur, başqa bir hiss... Çingiz. Müşkül. Zöhrə xanım. Nə üçün? Çingiz. Çünki çox sədd var... Zöhrə xanım. Ürəyin incə oxları müqabilində elə sədlər durmaz... Çingiz. Ürəyin özünə sədd çəkməli. Zöhrə xanım. O nə üçün? Çingiz. Fələyin istədiyi bu. Həcər xanım. Uşaqlar, gedək. Zöhrə xanım. Əlvida, Çingizim. Çingiz. Əlvida, xəyali-naümidim. Həcər xanım. Xudahafiz. Piri baba. Xudahafiz, yaxşı yol. Gedirlər. Pərdə. * * * Üçüncü pərdə Səhnə Şahbaz bəyin qonaq otağını göstərir. Otaq Avropa səliqəsilə bəzənmiş. Şahbaz bəy səfərə hazırlaşır. Şahbaz bəy. Xavər, Xavər. Xavər daxil olur. Xavər. Nə buyurursunuz, ağa? Şahbaz bəy. Şəmsi evdədirmi? Xavər. Bəli, evdədir. Şahbaz bəy. Get de, atan çağırır. Xavər. Baş üstə. (Gedir.) Şahbaz bəy (dərman içərək). Bunun əvəzinə bir dəfə zəhər içib bu dünyadan xilas olmağa cür’ət edə bilmirəm. Şəmsi bəy daxil olur. Şahbaz bəy. Oğlum, əyləş, sənə də [?] sözüm çoxdur. Şəmsi, mənim bədənimdə bir sağ əzam yoxdur, ciyərim xarab, mə’dəm xarab, dilim də gah tutulur, gah açılır. İndi müalicəyə gedirəm. Fəqət sağalmağa ümidim yoxdur. Demək, bir az gec, bir az tez məni qəbrə qoyacaqsan. Sən mənim tək oğlumsan, babalarımızın yurdunun sahibisən. Doğrudur, sənin dövlətinin çoxunu mən tələf etmişəm, qumara vermişəm, kef etmişəm, fəqət, o tələf etdiyimdən ziyada mərhum qardaşım İlyas bəydən sənə dövlət düşəcəkdir. İndi də görüm, dərdin nədir ki, əmin qızı Nəcibəni evdə dustaq etmisən. Şəmsi bəy. Mən əmim qızını dustaq etməmişəm. Şahbaz bəy. Bəs nə üçün evlənmirsən? Özün bilirsən ki, o sənə ad olubdur. Ağıllı, kamallı, qoyulduğu ada layiq Nəcibə bir gözəldir. Belə qızdan nə üçün qaçırsan? Şəmsi bəy. Ata, o tə’rif etdiyin sifətlərin cümləsi əmizadəmdə mövcuddur. Fəqət, yenə də mən özümü və o zağallını bədbəxt etmək istəmirəm. Şahbaz bəy. Səbəb? Şəmsi bəy. Səbəb odur ki, mənim onda könlüm yoxdur. Qəlb istəmədiyi halda nə zövc və nə də zövcə. Şahbaz bəy. İstəmədiyinə səbəb nədir? Şəmsi bəy. Onu ürəkdən sormalı və bir də mən uşaqlıqdan əmim qızı ilə bir yerdə böyümüşəm, mən ona bacı kimi baxıram. Şahbaz bəy. Oğlum, məhəbbət bir yalan şeydir. Onu şairlər icad etmişlər. İsmi var, özü yox. O, bir xəyaldır. Uzaqdan dadlı, nəş’əli, yaxından zəhərli, cəfalı, bəlalı, ömrü puç edən bir şeydir. Beş gün səfa versə, beş il cəfa verir. Atan onların hamısından keçmişdir. Şəmsi bəy. Demək, qəlb sevmədiyi bir zövcə ilə ömür sürmək, cəfa-bəla deyilmiş, eləmi? Şahbaz bəy. Bilmirəm sən bu arvad taifasına nə böyük mə’na verirsən. Arvad al, qoy evdə evdarlıq etsin, sən də kefdə, damağda ol... Şəmsi bəy. Ata, mən onu edə bilməyəcəyəm. Sizin nəzəriniz qadınlara başqa, mənimki başqa. Mən könlüm sevməyəni almayacağam. Şahbaz bəy. Bəlkə, sənin könlün bir kəndlinin, bir hambalın qızını istəyəcəkdir. Şəmsi bəy. Eybi nədir, istər, alaram. Şahbaz bəy. Eybi çoxdur. Şahbaz bəyin gəlini kimin qızıdır. Kəndli Cənnətəlinin?.. Bir özün insaf et, bu mənə yaraşarmı? Onda mən xəcalətimdən məclislərə çıxa bilərəmmi? Tay-tuşlarımın üzünə baxa bilərəmmi? Şəmsi bəy. Ata, siz məni öz getdiyiniz yola də’vət edirsiniz, fəqət mən o yol ilə getməyəcəyəm, çünki nəticəsi gözlərimin önündədir. Şahbaz bəy. Necə? Mən nə fəna iş görmüşəm ki, sən ondan xəcalət çəkirsən? Şəmsi bəy. Ata, mən istəmirəm ki, ata ilə oğlun arasından pərdə götürülsün. Sizin sualınıza cavab versəm, o pərdə götürüləcəkdir. Şahbaz bəy. Ananız Həcər xanımın sə’yi ilə o pərdə siz övladlarım ilə mənim aramdan çoxdan götürülübdür. Siz məni qapımdakı nökərimcən saymırsınız. Şəmsi bəy. Təqsir özünüzdədir. O, məzlumə, bədbəxt anamızı nahaq yerə müqəssir edirsiniz. Şahbaz bəy. Ananız nə üçün bədbəxt olsun? Mən onu hansı xanımdan əskik saxlayıram? Libas almamışam, cəvahirat almamışam? Yoxsa qulluq etməyə xidmətçilər tutmamışam? Hansı şeyi kəsir qoymuşam? Şəmsi bəy. Nəzərinizcə bundan başqa şey qadına lazım deyil? Şahbaz bəy. Mən bilmirəm, sən bilirsənsə de. Şəmsi bəy. Ümdəsi məhəbbət, sonra ərin gözəl, mehriban rəftarı. Bunların hansı sizdə olubdur? Anamız qız ikən pul gücünə, gözü yaşlı özünüzə zövcə etmişsiniz. Sonra gözəl rəftar ilə könlünü alıb özünüzə rağib etmək əvəzinə, həmin bu evi şərabxana, çənkixanə edib, onun incə qadınlıq hissini ayaqlarınız altına salıb tapdalamışsınız. Şahbaz bəy. Yalan! Bunun hamısı Həcərin düzəltməsidir. Məni sizin nəzərinizdən salıb, düşmən etmək fikrindədir. Sizi məndən uzaqlaşdırmağdır. Şəmsi bəy. Bizi sizdən uzaqlaşdıran anamız deyil, sizin fəna əməlinizdir. Uşaq ikən biz bacı-qardaş sizdən bir mehriban söz eşitmədik. Həmişə evə sərxoş gəlmisən, biz də qorxumuzdan qaçıb otağımızda gizlənmişik. Bədbəxt anamız bizi bağrına basıb, biz ilə baham göz yaşı tökübdür. Mən deyərdim, ana, dur buradan qaçaq, deyərdi: Bala, haraya qaçaq, adam da öz evindən qaçarmı, bizə nə deyərlər. Yenə səbir etməli. Anamız bizi bu evdə belə saxlayıbdır. Biz böyüdükdə də tutduğunuz binamus əməllərdən xəcalət çəkib, Şahbaz bəyin övladları olduğumuzu gizlətmişik. Şahbaz bəy. Sus, nadürüst, daha sən mənim övladım deyilsən, çıx, haraya istəyirsən get! Gözümün önündən sürün. (Şəmsi bəy çıxır.) Az qalmışam bunların əlindən baş götürüb yenə Firəngistana qaçam. Səfi bəy daxil olur. Səfi bəy. Dayı, deyəsən yenə Şəmsi ilə sözləşmisən, çox hirsli gedirdi, mənə də məhəl qoymadı. Şahbaz bəy. Gör mənə nə deyir, Şahbaz bəyin övladı olmaqdan xəcalət çəkirəm. Səfi bəy. Odur ki, düşmənimizin oğlu ilə də dostluq edir. Şahbaz bəy. Kim ilə? Səfi bəy. Əlimərdanın oğlu Çingiz ilə. Şahbaz bəy. Nə deyirsən. Çingiz odur Rusiyada. Səfi bəy. Xeyr, Çingiz bir aydır ki, anası, bacısı ilə Piri babanın yanında olur.. Şahbaz bəy. Səfi, Şəmsi Çingiz ilə dostluq etməz. Səfi bəy. Çağırın, mənim yanımda özündən soruşsun. Şahbaz bəy. Xavər, Xavər! Xavər daxil olur. Xavər. Nə buyurursan, ağa? Şahbaz bəy. Şəmsi bəyi buraya çağır. Xavər. Şəmsi bəy getdi. Səfi bəy. Zöhrə xanım evdədirmi? Xavər. Bəli, evdədir. Səfi bəy. Çağır gəlsin. Xavər gedir. Şahbaz bəy. Sən Şəmsini deyirdin, Zöhrəni nə üçün çağırırsan? Səfi bəy. O da qardaşından geri qalmaz. Dayı, Çingizə bir elə tələ qurmuşam ki, əlimdən qurtarası deyil. Çingiz guya gizlin, hökumətin əleyhinə işləyir. Onu həbs edib tutduracağam, həbsxanaya göndərəcəyəm. Yolda guya qaçırdı deyə küllələdəcəyəm, necə tədbirdir. Şahbaz bəy. Çox gözəl tədbirdir. Dayın İlyas bəyin qanını yerdə qoymursan. Zöhrə xanım (daxil olur). Bibioğlu, xoş gəlmisən. Səfi bəy. Sağ ol, dayıqızı... Zöhrə, səndən bir şey barəsində mə’lumat istəyəcəyəm. Rica edirəm düzünü deyəsən, əyləş. Zöhrə oturur. Zöhrə xanım. Demək, məndən silist edəcəksiniz. Səfi bəy. Bəli, buyurunuz görüm, bir ay bundan irəli ananız Həcər xanım, qardaşınız Şəmsi bəy ilə Züleyxa xanımgilə qonaq gedərkən, yoldan dönüb haraya getmişsiniz? Zöhrə xanım. Piri babagilə. Səfi bəy. Doğru! Orada kim ilə görüşmüşsünüz? Zöhrə xanım. Piri baba, Yasəmən və qızı Qəmər ilə. Səfi bəy. Daha kimin ilə? Zöhrə xanım. Onu deməyəm. Səfi bəy. Nə üçün? Zöhrə xanım. Çünki məcburam. Səfi bəy. Sizi məcbur edən kimdir? Zöhrə xanım. Mənim vicdanım. Şahbaz bəy. Xeyr, sənin anan Həcər xanım! Mənim düşmənlərim onun dostudur, dostlarım düşməni. Səfi bəy. Siz demək istəmirsiniz, mən deyərəm. Orada siz bizim nəslimizin düşməni, quldurbaşı Əlimərdanın oğlu Çingiz ilə görüşmüşsünüz, belədirmi? Zöhrə xanım. Elədir. Səfi bəy. Bəs nə üçün bunu demək istəmirdiniz? Zöhrə xanım. Çünki bu yolda tökülən qanı daha kifayət bilirəm. Ataların ədavətinin övladlarına keçməyini artıq bilirəm. Şahbaz bəy. Mənim övladlarımın heç birində qeyrət, namus olmadığını da mən bilirəm. Zöhrə xanım. Ata, qeyrət, namus gözləyən şəxs, gərək bu ədavətin binasını qoymayaydı. Şahbaz bəy. Səsini kəs, Həcərin qızı. Səfi bəy. Dayı, doğru deyirsən, bunların heç birində qeyrət, namus yoxdur. Əmiləri İlyas bəyin qatili Əlimərdanın oğlu ilə dostluq edirlər. Şahbaz bəy. Bunların belə olmağına yenə də Həcər baisdir. Səfi bəy. Zöhrə, bu səfər ikinizin də təqsirindən keçirəm. Bir də Çingiz ilə mülaqat etsəniz, məni əfv edəsiniz, onda sizin ilə başqa cür rəftar edəcəyəm, çünki qulluq qohum-əqraba tanımaz. Zöhrə, onu bil ki, Çingiz hökumətin əleyhinə işləyir, mən onu həbs edəcəyəm. Şahbaz bəy. Sən Gəncədə neçə gün qalacaqsan? Səfi bəy. Üç-dörd gündən artıq dayana bilmərəm. Dayı, vaxt keçir, gedək. Şahbaz bəy. Səfa, Səfa! Səfa (daxil olur). Nə buyurursan, ağa? Şahbaz bəy. Çamadanı götür faytona qoy. (Səfa götürüb aparır). Səfi, halımı görürsən, ata bir yerə gedəndə evini oğluna tapşırar. O da olmasa arvadına, qızına. Həcər xanım məni görmək istəmir. Oğul elə, qız belə. Bunlar hamısı dua edirlər ki, mən bu müalicədən şəfa tapıb salamat qayıtmayam. Zöhrə xanım. Ata, sənin azarının xasiyyəti elədir ki, hamını özünə düşmən hesab edirsən. Xeyr, biz istəyirik ki, sən Gəncədən bu azardan sağalıb salamat gələsən, biz də rahat olaq. Səfi bəy. Dayı qızı doğru deyir, sən əsəbi məcazsan. İnşallah Gəncədən sağalıb gələrsən, bu qara fikirlər də başından çıxıb gedər. Şahbaz bəy. Yenə ümidim sən qızımadır. Xudahafiz. (Onu öpür). Səfi bəy. Dayıqızı, xudahafiz. Zöhrə xanım. Xudahafiz, yaxşı yol. Şahbaz bəy və Səfi bəy gedirlər. Zöhrə xanım (yalnız). Ah... Çingiz, sevgilim, nə üçün mənə qulaq asmadın. Nə üçün məni də, özünü də bəlaya saldın. A...h... səni tutacaqlar, sənə min əziyyət verəcəklər, zindana salacaqlar... Yox, yox, qoymaram, səni cəlladların əlindən alaram... Ya sənlə bir yerdə həbsxanaya gedərəm... Sənsiz mənə dirilik yoxdur. Həcər xanım (daxil olur). Zöhrə, Səfi bəy səni niyə çağırmışdı? Zöhrə xanım. Səfi bəy məndən silis edirdi. Həcər xanım. Nə barədə? Zöhrə xanım. Bizim Çingizlə görüşməyimiz ona mə’lum olmuşdur. Həcər xanım. Nə deyirsən, onu haradan bilmiş? Zöhrə xanım. Bilmirəm, o barədə bir söz demədi. Çingizi həbs etmək istəyir. Həcər xanım. Nə səbəbə? Zöhrə xanım. Səfi bəyin deməyinə görə guya Çingiz hökumətin əleyhinə işləyir. Amma mən buna inanmıram. Bu hiylə ilə onu tələf etmək istəyir. Həcər xanım. Ah, bu nə pis xəbər. Tezliklə Çingizə xəbər verib qaçırmaq lazımdır. Zöhrə xanım. Mən də o fikirdəyəm, ancaq nə yol ilə. Həcər xanım. Əhvalatı Qəmər xanıma yaz, o da Çingizi qaçırsın. Zöhrə xanım. Xeyr, məktubla xəbər vermək qorxuludur, başqa yol aramalı. Həcər xanım. Başqa nə yol var. Onda gərək birimiz gedək. O da qorxuludur. Zöhrə xanım. Qorxulu olsa da məktubdan bu yaxşıdır. O səfərki kimi Züleyxa xalama qonaq getmək bəhanəsi ilə dönüb mə’lum etmək lazımdır. Həcər xanım. İndicə atan yola düşdü. Biz də onun dalınca getsək şübhəyə düşərlər. Zöhrə xanım. Doğru deyirsən. Ona görə sən evdə qal, mən Şəmsi ilə sabah gedərəm. Həcər xanım. Qorxuram ona kimi Çingizi tutalar. Zöhrə xanım. Səfi bəyin Gəncədən qayıtması beş-altı gün çəkər. Həcər xanım. Onda qoy Şəmsi getsin, sənin getməyin artıqdır. Zöhrə xanım. Yox, ana, mən gərək gedəm, Şəmsi bacarmaz. Çingiz ona inanmaz. Mən olsam, Qəmər ilə köməkləşib onu inandırarıq və qaçırdarıq. Həcər xanım. Yaxşı deyirsən, sənin getməyin vacibdir. Şəmsi bəy ovçu libasında, əlində tüfəng, dalınca Səfa daxil olurlar. Şəmsi bəy. Ana, iki günə Züleyxa xalama qonaq gedirəm, izin ver Səfa faytonu qoşub məni aparsın. Həcər xanım. İndi atan getdi, sən də getmək istəyirsən, bəs evdə kim qalsın? Şəmsi bəy. Bəs sən və Zöhrə nədir? Həcər xanım. Biz arvadıq, evi kişisiz qoymaq olarmı? Şəmsi bəy. Ana, sənə söz verirəm ki, iki gündən artıq qalmayam. İndi əhvalım çox pərişandır, havamı dəyişmək istəyirəm. Həcər xanım. Onda səbir et, Zöhrə də gedəcəkdir, xalan istəyibdir, onunla gedərsiniz. Heydərqulu daxil olur. Həcər xanım. Heydərqulu, nə var, xeyir ola? Heydərqulu. İnşallah xeyirdir, ancaq Züleyxa xanım bir az nahoşdur, məni göndərdi ki, sizi aparam. Zöhrə xanım. Ana, biz də gedəcəyik? Heydərqulu. Xanım dedi ki, uşaqları da gətirsin. Həcər xanım. Heydərqulu, düzünü de, yoxsa xalam bərk nahoşdur? Heydərqulu. Xeyr, xanım, başınız üçün qorxusu yoxdur, həkim gəlmişdi, dedi soyuq dəyibdir. Üç-dörd günə sağalıb duracaqdır. Həcər xanım. Səfa, tez faytonu qoş. Heydərqulu. Lazım deyil, Züleyxa xanımın faytonunu gətirmişəm, gecə gəlib çıxdım, karvansarada açdım. Həcər xanım. Onda sən get, tez faytonu qoş gətir. Heydərqulu. Baş üstə. Həcər xanım. Heydərqulu, axşama düşmərik ki? Heydərqulu. Xeyr, xanım, axşama beş saat qalmış orada olacağıq. Faytona dörd at qoşmuşam, ancaq yarım saatlıq Piri babagilə dönəcəyəm. Xanım üçün göyərti aparacağam. Həcər xanım. Çox yaxşı, get. (Heydərqulu gedir). Səfa, evi sənin ümidinə qoyuram, yaxşı muğayat ol. Səfa. Arxayın ol, xanım. Həcər xanım. Get Xavərə de, bizim üçün dəyişəcək hazır etsin. Səfa gedir. Şəmsi bəy. Ana, bu çox yaxşı oldu, hərgah bu gün özümüzü Piri babaya yetirməsək, Çingizi tutacaqlar. Zöhrə xanım. Onu sənə kim dedi? Şəmsi bəy. Səfi bəy. Həcər xanım. Səfi bəy ilə sən haçan görüşdün? Şəmsi bəy. Bir az bundan irəli. Zöhrə xanım. Nə deyirsən, Səfi bəy atam ilə Gəncəyə getmədimi? Şəmsi bəy. Xeyr, Səfi bəy Gəncədən kağız aldı, oxuyandan sonra qalmalı oldu. Atam tək getdi. Həcər xanım. Səfi bəy sənlə daha nə danışdı? Şəmsi bəy. Mənə böyük divan qurmuşdu. Dedi: Zöhrə ilə də danışmışam. Mən əhvalatı necə olmuşdur tamamilə nağıl etdim. Hətta Çingiz ilə sözləşdiyimi də ondan gizlətmədim. Dedim, hərgah mən biləydim ki, Çingiz oradadır, heç vaxtı Piri babagilə getməzdim. Mən sə’y edirdim ki, onu inandırım ki, fikrini açdırım. Məni tə’rif edib dedi: Mən bilirəm ki, sən qeyrətli oğlansan, bizi bacın Zöhrə kimi düşmənə satmazsan. Heydərqulu (daxil olur). Faytonun hazırdır. Həcər xanım. Uşaqlar, gedək. Gedirlər. Pərdə. * * * Dördüncü pərdə Səhnə birinci pərdənin mənzərəsini göstərir. Həyətdə skamyanın qarşısında bir masa, üstündə bir neçə kitab. Qəmər kitabların şəklinə baxarkən gözünə bir məktub sataşır. Qəmər (məktubu əlinə götürüb). Bu Zöhrənin xəttinə oxşayır. Yox, səhv edirəm, Zöhrə Çingizə məktub yazmaz. Qoy açıb oxuyum, onda mə’lum olar. Yox, özgənin məktubunu oxumaq qəbeh şeydir. Qoy başını açıb oxuyum, onda mə’lum olar, dalını oxumaram. (Məktubu paketdən çıxarıb oxuyur.) «Ey qəlbimin sultanı, sevgili Çingizim!» Aha, qəlbimin sultanı, sevgili, bu məktubdan ətir iyi gəlir. Gərək oxuyam. (Oxuyur). «Tam bir aydır ki, nə gecə, nə gündüz bir an xəyalımdan çıxmırsan. Ah, hicran atəşi, məni yaxıb yandırır. Çingizim, daxi səbir edə bilmirəm, məhəbbətin uğrunda şam tək əriyən, eşqindən məcnun olan Zöhrəyə rəhmin gəlsin». Hə, doğrudan da yazan Zöhrə imiş. Ey bivəfa Zöhrə, bəs sən mənlə belə dost imişsən? Mənə bir çox məktub yazmışsan, heç birində işarə edə bilməmisən. İndi sirrini məndən bərk saxla. Başa düşdüm ki, Zöhrəni şair edən nə imiş. Çingizə ah çəkdirən nə imiş. (Məktubu gizlədib kağız yazır.) Zöhrə xanım, məktubu belə yazırlar, özü də şe’r ilə. Yasəmən (içəridən). Qəmər, Qəmər! Qəmər. Gəlirəm. Gedir. Çingiz otaqdan çıxır, masaya tərəf gəlir. Qəmərin yazdığı kağızı əlinə götürür. Çingiz. Bunu kim yazmış. Qəmərin xəttinə oxşayır. Görüm bacım nə yazıb. Deyəsən şe’rdir. (Oxuyur). Ey gərdişi ədalı Şəmsi, Ey fəzanın nazlı sultanı. Kainatı şad edən sənsən, Cahana nur verən sənsən. Ziyan ilə yaşar. Qəmə mübtəla Qəmər. Ha-ha-ha... Qəmər daldan gəlib kağızı onun əlindən dartıb alır. Qəmər. Başqasının məktubunu oxumaq qəbeh şeydir. Belədirmi, bəradərim Çingiz? Çingiz. Elədir, bacım Qəmər. Qəmər. Bəs nə üçün oxuyursunuz? Çingiz. Çünki məktub deyil, şe’rdir. Şair şe’r yazır ki, insanlar onu oxuyub ləzzət aparsınlar, hissləri incələnib zərif olsun. Bacım Qəmər, bu şe’rlərlə sən ədəbiyyatımızda yeni bir çığır açırsan. Daha bundan sonra şe’rdə nə qafiyə, nə mə’na lazım deyil. Qəmər. Necə? Mənim şe’rimdə mə’na yoxdur? Çingiz. Mən ki tapa bilmirəm. Bəlkə özünüz o pünhan mə’nanı izhar edəsiniz. Qəmər. Ey qəlbimin sultanı Çingiz, Qəmərin şe’rinin mə’nasını anlamağa sən hələ xamsan, püxtə olmağa çox səfər gərək... Çingiz. Qəmər! Qəmər. Bəli. Çingiz. Gözlərimə bax. Qəmər (onun gözlərinə baxarkən). Ah, bəradərimin gözləri nə gözəldir. Şahin baxışlı. İndi o gözlərdə bir iztirab, bir həyəcan görünür. Fəqət gülümsəyəndə başqa lətafət, başqa məlahət... Ey bu gözlərə aşiq olan parlaq ulduz, Qəmər sənə həsəd aparır. Çingiz. Ha-ha-ha... Qəmər. Bax belə, qaşqabağını tökəndə üzün Çəbi lələnin külümsəməsinə bənzəyir. Çingiz. Qəmər, güldürdüyün yetər, bir az da səndən böyük qardaşını dinlə. Qəmər. Oy, məndən nə çox böyüksən, heç hesab edə bilməyəcəyəm. Sən məndən min səkkiz yüz saniyə böyüksən. Çingiz. Ha-ha-ha... Qəmər, bu gün mən sənlə bacarmayacağam. Ona görə rica edirəm bəndənizi əfv edəsiniz, buradan təşrif aparasınız. Mənə dərs oxumağa mane olmayasınız. Qəmər. Çingiz, daha zarafatı buraxdım. Çingiz. Qəmər, bir neçə vaxtdan bəri mən səndə təğyir görürəm. Qəmər. Məsələn... Çingiz. Məsələn, irəlilərdə sən məndən heç bir şeyi gizlətməzdin, ürəyində nə olsa açıb mənə söyləyərdin. Məndən gizlin bir sirrin olmazdı, indi isə onu görmürəm. Qəmər. Mən də səndə təğyir görürəm. Çingiz. Məsələn... Qəmər. Məsələn, bir neçə vaxtdan bəri sən hər axşam bu skamyada əyləşib saatlarca üfüqün şərq cəhətindən zühur edən bir parlaq ulduza tamaşa edirsən. Çingiz. Elə bu? Qəmər. Bəli, elə bu! Çingiz. Mənim ulduza baxmağımda sən nə sirr görürsən? Qəmər. Göydə ulduz çoxdur. Nə üçün sən ancaq o ulduza baxırsan? Çingiz. Çünki o ulduz qeyrilərindən parlaqdır. Mən onu çox sevirəm. Qəmər. Elə mən də bunu bilmək istəyirdim. O ulduzun adı nədir? Çingiz. Çoban ulduzu deyirlər, dan ulduzu deyirlər. Qəmər. Daha adı yoxdur? Çingiz. Qədim yunanlar o ulduzu eşq və hüsn ilahiyyəsi sanırdılar, adına da Diana deyirdilər. Qəmər. Bəs, ərəblər o ulduza nə deyirlər? Çingiz. Bilmirəm, gərək ki... Zöhrə. Qəmər. Ha-ha-ha... gərək ki ...Zöhrə. Çingiz (açıqlı). Çəkil! Qəmər. Gedirəm, gedirəm, açığın tutmasın. Bir az gedib dayanır. Çingiz başını əlləri ilə tutub fikrə gedir. Qəmər gizli dalından onun boynunu qucaqlayıb saçlarından öpür, qaçır. Çingiz. Qəmər. (Qalxıb otağına gedir.) Qəmər (yalnız). Ey zavallı qardaşım, görürəm, aslan ürəyini eşq atəşi yandırır. Söndürmək istəyirsən, fəqət bacarmırsan. Çünki atəş bütün vücudunu almış, damarlarına yerimiş. Görürəm, müşkülat çox, sevdiyin düşmən qızı, sən bir rəiyyət oğlu, o bir ağa qızı. Ah! Bilirsənmi Çingizim, bacın Qəmər də Şəms oduna yanır. Yasəmən və Piri baba komadan çıxırlar. Yasəmən. Qəmər, Çingiz hanı? Bizimlə gedirmi? Qəmər. Bilmirəm, getsə yaxşı olardı, kefi açılardı. Piri baba. Əlbəttə, yaxşı olardı, yoxsa səhərdən axşama kimi kitabdan əl çəkmir. Yasəmən. Çingiz. Çingiz otaqdan çıxır. Çingiz. Ana, mən gedə bilməyəcəyəm. Yoldaşım gələcəkdir, onu gözləyirəm. Qəmər. Ana, yalan deyir, getmək istəmir, yoldaşını bəhanə gətirir. Çingiz. Qəmər, indi də məni yalançı edirsən? Çox sağ ol. Mən səni belə bivəfa bacı bilmirdim. Get, get... Qəmər (əlindən tutub). Yox, yox, mən bivəfa bacı deyiləm. Şəms ilə Qəmər altında mənimtək bacı tapa bilməzsən. Çingiz. Bu gün Şəms ilə Qəmər dilindən düşməyir. Bu nə sirdir. Qəmər. Çünki... xudahafiz. Ana, gedək. Gedirlər. Piri baba. Ay oğul, bir belə nə oxuyursan? Çingiz. Piri baba, tibb çox çətin elmdir, gərək həmişə mütaliə edəsən. Piri baba. Həkimlik çətin isə də gözəl sənətdir. İnsanlara böyük xidmət edir. Çingiz. Piri baba, mənim fikrim odur ki, həkimliyi qurtarandan sonra gəlib kənddə oturam, kəndlilərə kömək edəm. Piri baba. Çox gözəl fikirdir, Allah sənə tövfiq versin. Bu halda Həcər xanım, Şəmsi bəy, Zöhrə xanım və Heydərqulu daxil olurlar. Piri baba. Həcər xanım, çox xoş gəlmisiniz, səfa gətirmisiniz, buyurunuz, buyurunuz... Çingiz onlara əl verir. Həcər xanım. Bəs Yasəmən və Qəmər hanı? Çingiz. Onlar indicə meşəyə gəzməyə getdilər. Həcər xanım. Oğlum, bəs sən nə üçün getməmisən? Çingiz. Mən məktəb yoldaşım Fərmanı gözləyirəm, onunla dərslərimizi mütaliə edəcəyik. Şəmsi bəy. Ana, mən də meşəyə gedirəm. Həcər xanım. Get. Yasəmənkilə də xəbər et, gəlsinlər. Vaxt yoxdur, tez gedəcəyik. Şəmsi bəy gedir. Piri baba. Niyə o səfərki kimi tələsirsiniz? Həcər xanım. Xalam nahoşdur, Heydərqulunu bizim dalımızca göndəribdir. Piri baba. Allah şəfa versin. Heydərqulu, Züleyxa xanımın nahoşluğu nədir? Heydərqulu. Soyuq dəymədir, qorxusu yoxdur. Piri baba, xanım mənə göyərti tapşırmışdır. Piri baba. Get xanıma nə lazımdır yığ. Heydərqulu gedir. Həcər xanım. Piri baba, içəri gedək, sizə deməli sözüm var. Komaya girirlər. Zöhrə (Çingizin əlindən tutub). Çingiz, səni demək lazımdır. Çingiz. Dey. Zöhrə. Səni sevmək lazımdır. Çingiz. Sev. Zöhrə. Bəs sən. Çingiz. Əfsus ki, mən də sevirəm. Zöhrə. Nə üçün əfsus, Çingiz, məhəbbət bir elə dövlət, bir elə ne’mətdir ki, Allah onu ən bəyəndiyi dostuna bəxş edir. Çingiz. Görünür ki, mən onun dostu deyiləm. Dosta bir belə bəla, cəfa vermək rəvadırmı? Zöhrə. Çingiz, bəlanı, cəfanı özünə, sən özün çəkdirirsən. Nə üçün mənim kimi ürəyinin dalınca getmirsən? Çingiz. Çünki mane olan səbəb çoxdur. Zöhrə. Bilirəm, yenə deyəcəksən sən düşmənimiz Şahbaz bəyin qızısan. Sən bir bəy qızı, mən bir rəiyyət oğlu. Çingiz, məhəbbət aləmində bəy, qəda yoxdur, mən səni sevirəm, sən də məni. Başqaları bizə nə lazımdır? Mən məhəbbət uğrunda hər şeydən keçərəm. Mən səninlə haraya istəyirsən getməyə hazıram. Bir başqa ölkəyə gedək, orada bəxtiyar yaşayaq. Çingiz. Zöhrə, nə demək istəyirsən? Zöhrə. Onu demək istəyirəm ki, bu gün səni həbs edəcəklər, gəlmişəm səni xəbərdar edəm. Çingiz. Məni kim həbs edəcəkdir? Zöhrə. Qəza naziri Səfi bəy. Çingiz. Səfi bəy məni nədə müqəssir edir? Zöhrə. Guya sən hökumətin əleyhinə işləyirsən. Çingiz. A... bu hiylə ilə Səfi bəy məni tələf etmək istəyir. Sən bunu kimdən eşitmisən? Zöhrə. Səfi bəy özü dedi. Keçən səfər buraya gəlməyimiz ona mə’lum olmuşdur. Məndən və Şəmsidən böyük silist etdi və tapşırdı ki, sənlə əlaqə etməyək, əks halda bizi də həbs edəcəkdir. İndi gəlmişik səni xəbərdar edib qaçırdaq. Çingiz. Zöhrə, sizin bu fədakarlığınızı ölənə kimi unutmaram. Əlalxüsus Şəmsi bəyi, onda siz buradan tez gedin, yoxsa fəlakətə düşərsiniz. Zöhrə. Anamgil getsin, mən getməyəcəyəm. Çingiz. Nə üçün? Zöhrə. Ah, Çingiz... görünür, sən mənim məhəbbətinə inanmırsan, inansaydın, bu sualı mənə verməzdin. Sən fəlakətə düşdükdə, mən kənardanmı baxım? Çingiz. Zöhrə, ağıllı ol, elə iş etmə, nahaq yerə özünü bəlaya salma. Zöhrə. Aqil olub qorxaqlar tək canımı salamat saxlamaqdan, eşq cünunu olub sevgilim ilə həbsxanaya düşməyi daha əfzəl bilirəm. Çingiz. Zöhrəm, ey parlaq ulduzum, sənə and içirəm ki, əgər bu baladan xilas olaramsa, sənin arzunu yerinə yetirərəm. Şəmsi bəy, Qəmər və Yasəmən daxil olurlar. Qəmər Çingizin boynunu qucaqlayıb ağlayır. Çingiz. Ay dəli bacım, nə üçün ağlayırsan? Qəmər. Ah, səni tutmaq istəyirlər, zindana salmaq istəyirlər. Yox, yox, qoymaram. Səni heç kəsə vermərəm. Çingiz. Qəmər, sakit ol, görürsən qardaşını nə tutublar və nə də həbsxanaya salıblar. Yasəmən. Çingiz, əhvalatı bilirsənmi? Çingiz. Bilirəm, Zöhrə xanım söyləyibdir. Qəmər (Zöhrə xanımı öpərkən). Zöhrə, bizə etdiyin yaxşılığı ölənə kimi unutmaram. Yasəmən. Bəs Həcər xanım hanı? Zöhrə. İçəridə, Piri babanın yanındadır. Yasəmən içəri girir. Çingiz. Şəmsi bəy, bu gün siz bir yaxşı insan olduğunuzu mənə sübut etdiniz. Düşmənə yaxşılıq etmək hər kişinin işi deyil. Şəmsi bəy. Mən özümü sizə düşmən hesab etmirəm və sə’y edirəm ki, ataların ədavəti biz övladlarına keçməsin. Çingiz. Mən də o fikirdəyəm. Piri baba, Yasəmən və Həcər xanım komadan çıxırlar. Həcər xanım. Oğlum, Çingiz, biz qocalar belə qət etdik ki, səni özümüz ilə aparaq. Zöhrə. Çox gözəl fikirdir. Şəmsi bəy. Ondan başqa çarəsi yoxdur. Çingiz. Mənim barəmdə etdiyiniz fədakarlıqdan artıqca məmnun olub təşəkkür edirəm. Fəqət məni əfv ediniz, təklifinizi rədd etməyə məcburam. Həcər xanım. Nə üçün? Çingiz. Çünki sizləri də fəlakətə salmaq istəmirəm. Bu saat mənim yoldaşım Fərman gələcəkdir. O, Kiyevə qayıtmaq istəyir, mən də onunla gedərəm. Yoxsa burada qalsam, məni arayıb taparlar. Piri baba. Çingizin fikrini mən də bəyənirəm. Siz, Həcər xanım, tez gedin, burada olmağınız açılmasın. Həcər xanım. Onda, uşaqlar, gedək. Zöhrə xanım. Ana, mən Qəməri tək qoymaq istəmirəm. İzin ver, bu gecə burada qalım. Həcər xanım. Yox, izin verə bilmərəm. Çingiz gedəndən sonra gəlib nə qədər istəsən qalarsan. Heydərqulu daxil olur. Heydərqulu. Həcər xanım, gedək, yoxsa Züleyxa xanım təşvişə düşəcək ki, nə üçün gec gəldilər. Həcər xanım. Gedək. Salamat qalınız, Allah sizə yar olsun. Piri baba. Allah sizdən razı olsun, mən qocanı yaddan çıxarmırsınız. Zöhrə Qəməri qucaqlayıb ağlayır. Qəmər. Qəm etmə, inşallah yenə görüşəcəyik. Şəmsi bəy (Qəmər əvəzinə Zöhrəyə əl verib). Qəmər bəyim, xudahafiz. Qəmər. Ha-ha-ha... Yasəmən. Yenə nəyə gülürsən, a dəli qız? Qəmər. Necə gülməyim, Şəmsi bəy Zöhrəyə əl verib deyir: Qəmər bəyim, xudahafiz. Gülüşürlər. Piri baba. Qəmər yaxşı etdi ki, bizi güldürdü. Səfərə gedəni gülərüzlə yola salmalı. Həcər xanım. Xudahafiz. Gedirlər. Çingiz. Qəmər, cəld çamadanı içəridən gətir. Kitablarımı qoy, çamaşırlarımı gətir. Qəmər gedib gətirir. Yasəmən. Anan ölsün, zalımlar səni qoymadılar bu üç ay yayı rahat yeyib-içib, gəzəsən. Çingiz. Qəm etmə, ana, bu gün-sabah həkim olub gələcəyəm və sizləri götürüb başqa bir şəhərdə təbiblik edəcəyəm. Qəmər, kitabları altdan qoy, çamaşırlarımı üstdən. Səfi bəy iki strajnik ilə daxil olur. Yasəmən. Uy, bizdən nə istəyirsiniz, niyə gəlmisiniz? Səfi bəy. Bu quldur yuvasını dağıtmağa gəlmişəm. Bunu mən gərək iyirmi il bundan əqdəm edəydim. Piri baba. Onda edə bilməzdin, çünki Əlimərdan sağ idi. Səfi bəy. İndi oğlunu da onun yanına göndərərəm. Çingiz. Səfi bəy, küy-qalmaqal edib nə üçün arvadları qorxudursan? Nəyə gəlmisiniz? Səfi bəy. Onu həbsxanada bilərsən. Qaçmağa hazır olmağından görünür mənim gəlməyimi sənə mə’lum etmişlər. Piri kişi, siz ilə işim sonradır. Çingizi alın. Yasəmən (Səfi bəyin qabağında diz üstə çökür). Səfi bəy, məni balalarının başına çevir, oğlumu əlimdən alma. Çingiz. Ana, qalx, belə alçaqların önündə diz üstə çökmə. Strajniklər Çingizi araya alırlar. Qəmər Çingizdən yapışır. Qəmər. Qoymaram. Səfi bəy. Əllərinə qandal vurun. Qəmər Çingizin əllərindən tutur. Qəmər. Qoymaram. Çingiz. Bacım, sakit ol, qoy vursunlar. Qəmər. Səfi bəy, məni qardaşım ilə bərabər zindana apar. Səfi bəy. Əlimərdandan törəyən ya quldur olar, ya üsyançı. Səbir et, sən də oraya gedəcəksən, anan da, bu Piri baba da. Piri baba. Qəmər, Yasəmən, Çingiz, belə şəxsə yalvarmaq lazım deyil. Səfi bəy, fələyin işini bilmək olmaz, bu günkü şad sabah ağlar. Bu günkü hökm edən baş, sabah ayaqlar altında tapdalanar. Səfi bəy. Sus, qoca kaftar, yoxsa o ayaqlar altında tapdalanan baş, öz başın olacaqdır. Yasəmən (Çingizin boynunu qucaqlayaraq). Oğlum, kaş anan kor olaydı, səni qolu bağlı görməyəydi. Çingizi aparırlar. Çingiz. Qəmər, haraya gəlirsən? Qəmər. Mən də səninlə gedirəm. Çingiz. Bacım, qayıt. Piri baba gedib onu qucaqlayıb qoymayır. Səfi bəykil qapıdan çıxıb gedirlər. Qəmər (qışqırır). Baba burax, yoxsa özümü öldürərəm. Piri baba. Yasəmən, gəl qızını qoyma, mən bacarmıram. Yasəmən. Qızım, sakit ol, Allah kərimdir, qardaşın tezliklə qurtaracaqdır. Qəmərin ürəyi bitab olur. Yasəmən üzünə su çırpır. Cəbi (daxil olur). Qəmərə nə olmuş? Yasəmən. Cəbi, Çingizi Səfi bəy tutub həbsxanaya apardı. Cəbi. Nə deyirsən, çoxdanmı getdilər? Yasəmən. Elə indicə. Cəbi. Bu saat Çingizi burada görərsiniz. Mən getdim. (Çəld qapıdan çıxır). Qəmər (zəif səslə). Ana, Cəbi lələ nə deyirdi. Yasəmən. Cəbi getdi, dedi ki, Çingizi bu saat gətirəcəyəm. Piri baba. Özünü nahaq yerə ölümə verəcəkdir. Bir tək Cəbi üç müsəllah adamın əlindən dustaqmı ala bilər?! Yasəmən. Cəbi Çingizi çox istəyir. Doğrudan da onun xilası üçün özünü ölümə verəcəkdir. Qəmər. Cəbi lələni mən də çox istəyirəm. Ürəyi çox nazik insandır. Bizim cümləmizi çox istəyir. Bu halda bir neçə tüfəng açılır. Yasəmən. Aman, ya rəbb, bu güllələri Cəbi lələyə atdılarmı? Qəmər. Yazıq lələ, səni cəlladlar öldürdülərmi? Piri baba. Demədimmi nahaq yerə özünü küdaza verəcəkdir, qoy gedim görüm necə oldu? Qəmər. Yox, baba, qoymaram, səni də öldürərlər. Piri baba. Mənim diri qalmağımdan nə fayda var. Cavanları gora göndərib, mənmi sağ qalacağam? Yasəmən. Piri baba, biz iki arvadı pənahsızmı qoymaq istəyirsən? Qəmər. Ah!.. Bu çərxi-fələk biz zavallıdan nə istəyir? (Ağlayır.) Bu halda Əlimərdan çiynində tüfəng, döşündə iki qatar patrondaş daxil olur. Yasəmən (cəld qalxıb ona tərəf gedir). Sən... Kimsən?.. Əlimərdan. Kürd qızı, məni tanımırsan? Yasəmən (qışqırıb onun üstünə atılır). Əlimərdan! Piri baba. Yasəmən, nə deyirsən? Ölü də dirilərmi? Əlimərdan. Əmi, ölü dirilməz, Əlimərdan dirilər. Piri baba (onu qucaqlayıb öpür). Əlimərdan, gör Qəmərin nə gözəl qız olmuş. Əlimərdan (onu öpərkən). On beş ildir ki, sizdən ayrılmışam. Qızım, mənsiz gününüz necə keçir, düşmənlərim sənə sataşmamışlar ki? Qəmər. Ata, Çingizin bacısına sataşmaq olmaz. Ah, ata, kaş bir az tez gəlmiş olaydın. Çingizimi məğrur düşmənin əlindən alaydın. Əlimərdan. Qəm etmə, qızım, məğrur düşmən cəvasına çatdı. Qardaşın bu saat gələr. Çingiz, İbad və Cəbi lələ daxil olur. Qəmər. Çingiz gəldi (gedib boynunu qucaqlayır). İbad. Qəmər, məni tanımırsan? Qəmər. Ah, İbad dayım. (Onu qucaqlayır.) Yasəmən. İbad, qardaşım! (Boynunu qucaqlayıb ağlayır). İbad. Bacım, nə üçün ağlayırsan? Yasəmən. Necə ağlamayım. Sizin ikinizin də ölüm xəbəri gəlmişdi. İndi bizim üçün yenidən dünyaya gəlmisiniz. İbad. Bacım, o sizə yalan xəbəri çıxaran Səfi bəy də, bizi bu bəlalara salın Şahbaz bəy də cəzalarını aldılar. Bacı, görməli idin Şahbaz bəy necə ayaqlarıma düşüb yalvarırdı ki, məni öldürmə, onsuz da mən bidərman azara düşmüşəm, bu gün sabah öləcəyəm. Dedim, onda qoy səni bu əziyyətdən xilas edim. Tüfəngimin beş gülləsini də onun ürəyinə boşaltdım. Ruhun şad olsun, ey qeyrətli nişanlım Qəmər, İbad intiqamını düşməndən aldı. Çingiz. Qəmər, hərkah Cəbi lələ tez atamkilə xəbər verməsəydi, indi məni burada sağ görməyəcəydin. Qəmər. Sağ olsun, Cəbi lələ. Piri baba. Məgər sizin gəlməyinizi Cəbi bilirdi? İbad. Bilirdi, ancaq Əlimərdan tapşırmışdı ki, hələ xəbər verməsin. Əlimərdan. Topal, al bunu! (Pul verir). Cəbi. Sağ ol, sahib. Əlimərdan. Kürd qızı, mən gəlmişəm sizi aparmağa, tez ol hazırlaş, bu ittifaqdan sonra sizi burada qoymaq olmaz. Yasəmən. Bizi haraya aparacaqsan? Əlimərdan. İrana, Arazın o tayına. Yoldaşlarım bu saat meşədə gözləyirlər. Gərək sübh açılınca İran torpağında olaq. Daha durma, cəld ol! Bir dəst paltardan və dəyişəkdən savayı heç bir zad götürmə. Uşaqlar, siz də gedin üst paltarlarınızı götürün. Çingiz və Qəmər gedirlər. İbad. Piri baba, sən də hazır ol. Piri baba. Mən bu sinnimdə hara gedib çıxaram. İbad. Piri baba, qorxuram sənə əziyyət verələr. Əlimərdan. Mənim qorxumdan heç kəs əmimə əziyyət verə bilməz, ancaq uşaqlar gedirlər, ona burada kim qulluq edəcəkdir. Piri baba. Oğlum, Cəbini də aparırsan? Əlimərdan. Yox, Cəbi burada qalacaqdır. Piri baba. Onda məndən arxayın ol. Əlimərdan. Əmi, qorxma, uşaqları İranda qoyub özüm dəstəm ilə bu taya keçəcəyəm. Mənim hənirtim gələn yerdə heç kəs cür’ət edib sənə yaxın düşə bilməz (Yasəmən, Çingiz və Qəmər gəlirlər). Daha durmayın, gedək. Cəbi lələ əlində bir dəsmal xiyar gəlir. Əlimərdan. Topal, o nədir? Cəbi. Xiyardır, sahib, uşaqlara yığmışam, yola götürsünlər. Qəmər. Sağ ol, Cəbi lələ, bax, Piri babadan muğayat ol. Əlimərdan. Daha durmayın, gedək! Topal, şeylərdən götür. Əmi, xudahafiz, qəm etmə, yenə görüşəcəyik. Piri baba ilə xudahafizləşib gedirlər. Piri baba (yalnız). Komanın bülbülləri uçub getdi. Pərdə * * * Beşinci pərdə Birinci şəkil Dördüncü pərdədən üç il keçmişdir. Səhnə meşə içində bir bulaq göstərir. Pərdə qalxdığında Şəmsi bəy, Qəmər, Zöhrə xanım və Cəbi görünür. Qəmər. Seyrə çıxanın cümləsi gərək işləsin. Şəmsi, belədirmi? Şəmsi. Bəli, elədir. Qəmər. Onda dinləyin, hər birinizin vəzifəsini deyim: sən, Zöhrə, burada qalıb süfrəni hazır edəcəksən, əti kabablıq doğrayıb, düzlayacaqsan. Zöhrə. Əti mən tək necə doğrayacağam? Qəmər. A Zöhrə xanım, deyək ki, gimnaziyada sənə qayğanaq bişirməyi öyrətməmişdilər, onun üçün də yumurtanı suya salıb sonra yağ tökmüşdün. Bəs ət doğramağa nə deyirsən? Gülüşürlər. Zöhrə xanım. Canım, bir insaf edin, tək adam necə ət doğraya bilər? Gərək biri əti tutsun, o biri bıçaq ilə kəssin. Cəbi lələ, belədirmi? Cəbi. Bəli, xanım, elədir. Siz zəhmət çəkməyin, azardan yeni durmusunuz. Mən bunların hamısını düzəldərəm. Qəmər. Cəbi lələ doğru deyir. Zöhrə, sən balışını başının altına qoy uzan, kitab oxu. Biz də sənin əvəzinə işləyərik. Cəbi lələ, sən meşədən odun gətir, ocaq qala, biz də Şəmsi ilə kabab üçün çubuq kəsək, şiş hazır edək. Şəmsi, tüfəngini götür, bəlkə bəxtimiz gətirdi, rastımıza ov çıxdı, sən də atıb səhvən vurdun. Gülüşürlər. Zöhrə. Dovşan əhvalatı bu üç ildə hələ yaddan çıxmayıbmı? Qəmər. Xeyr, heç vaxtı çıxmaz, hazır ol! İrəli arş! Gedirlər. Zöhrə (yalqız). Gedin, ey iki bəxtiyar cavan. Siz də mənimlə baham bu üç il qanlı toqquşma, vuruşma içində min dürlü əziyyət, məşəqqət çəkdinizsə də axırda məramınıza nail oldunuz. Bu gün-sabah iki xoşbəxt quşçuğaz kimi uçub özünüz üçün yeni bir yuva tikəcəksiniz. Orada şad və xürrəm ömür sürəcəksiniz. Fəqət mən, vərəmli qızçığaz, öz arzuma çatmayıb, eşq atəşində şam tək əriyib, bu gün-sabah sönəcəyəm. Ey fələk, tökdüyüm bu qanlı göz yaşıma rəhm et, ya vüsala tez yetir məni, ya al bu canımı. Çingiz, sevgilim, tam üç ildir ki, səndən bir xəbər yoxdur. Məni ölmüş sanıb cəlayi-vətən oldun. Haradasan, ey cəfalı, ey bəlalı aşiqim? Zöhrənin naləsini eşidirsənmi? Ah, ürəyim gedir. Yerə yıxılıb qəşş edir. Səhnə bir müddət sükut içində qalır, sonra Çingiz səyyah libasında, əlində bir əl çamadanı daxil olur. Bulaqdan su içir. Çingiz. Ah, nə sərin, nə dadlısan, ey vətənimin gözəl çeşməsi! Ölmüş ruhuma, yorğun cismimə yenidən bir həyat verdin. Nə həzin sədan gəlir, ey sevimli bulağım! Səni bir nazənin pəri çox sevərdi. Məni tez-tez buraya gətirərdi. Ah, xatıratım məni boğur. Zöhrəm, ey parlaq ulduzum, nə tez söndün! Çingizin gəlmiş məcnun tək məzarını qucub, yorğun ruhunu, sınıq qəlbini sənə təslim etsin. (Bülbül oxuyur.) Ötüş, ötüş ey mənim tək möhnəti-yardan fəğan eyləyən bülbül, ey həmdərd rəfiqim! Bu bahar aləmi içrə insanlardan uzaq, yar üçün nalə etməkdə yalnız deyilsən (Zöhrəyə tərəf gedir, onu görüb). Ah, bu röyamı, ya həqiqətən Zöhrəmi burada yatmış görürəm?! Ya rəbb, bu nə sirr? Demək, Zöhrə ölməmiş, İrana yalan xəbər gəlmiş. Ah, nə böyük səadət! Qoy oyadım. Nə şirin yuxuya batmış. Yox, oyatma, qoy bir qədər yatsın. Ah, şair nə gözəl deyir: Əsmə, dur! Əsmə, ey nəsimi-bahar! Uyuyor yari-işvəkar uyuyor. Dalğalandığda zülfi-zərrin tar Sarıyor pənbə hüsnü altın nur. O gözəl çöhrənin əsiri ikən. Əcəba qısqanırmısan məndən? Əsmə, dur, dur! Burax, burax uyusun. Nobaharın bu nəvənin qızını. Ötüşən quşlar! İştə siz də susun! Susun artıq! Bu Zöhrə yıldızını Seyr edin iştiyaqü həsrət ilə. Bu gözəl ləvhə sonra düşməz ələ. Günəş! Ey xilqətin gözəl gəlini! Uyuyor, iştə nazlı həmşirən! Sən də dur! Saçma bir ziyalərini, Sən də bir an üçün çəkil, gizlən! Bir az əylən bulutlu dünyada, Mane olma bu tifli-nevzadə. Uyuyor... uf! Ey bəlalı könül, Çırpınıb durma! Sən də sus artıq, Vurma sus! İştə susdu həm bülbül! Dur, həyatım da getsə dur azacıq, Uyuyor çünkü aşinayi-xəyal, Uyuyor çünkü qayeyi-amal, Zöhrə (oyanır). Ah, məni öldürmə. Çingiz. Zöhrə, ey mənim sevimli dilbərim! Məni tanımırsanmı? Zöhrə. Ah, Çingiz! (Boynunu qucaqlayıb ağlayır.) Çingiz. Nə üçün ağlayırsan, ey parlaq ulduzum? Zöhrə. Nə üçün ağlamayım, tam üç ildir ki, fərağ oduna yanıb nalə etmişəm. İndi bu tökdüyüm göz yaşı vüsal üçündür. Mane olma. Çingiz. Zöhrə, sən dirilmişsən, ah nə böyük səadət! Zöhrə. Ölən mənim əmim qızı Nəcibə idi. Kim isə sizə yanlış xəbər vermişdir. Çingiz. Ah, Zöhrəm, bilirsənmi mən nələr çəkmişəm?! Ölüm xəbərin gəldikdə özümü həlak etmək istədim. Qəmər mane oldu. Sonra atam və dayım tutulub qətl olundular. Mən də İrandan qaçıb əcnəbi ölkəyə getdim. Almaniyada həkimliyi bitirdim. Fikrim bu idi ki, heç vətənə qayıtmayım, çünki sənsiz vətən mənə viranə idi. Fəqət dözə bilmədim, torpaq məni çəkib gətirdi. Zöhrə. İndi bizi bir-birimizdən ancaq qəbir ayıra bilər. Çingiz. Xeyr, o da bacarmaz! Mən sənsiz diri qalmaram. Zöhrə, səni gördükdə cümləni unutdum, başqalarını soruşmadım. Zöhrə. Hamımız salamatıq. İndi biz burada yaşayırıq, çünki Züleyxa xalam vəfat etmiş, mülkü anama qalmışdır. Çingiz. Bəs, sən tək-tənha burada nə qayırırsan? Zöhrə. Şəmsi ilə Qəmər, məni, kefimi açmaq üçün buraya seyrə gətiriblər. Onlar meşəyə getmişlər. Çingiz, Şəmsi ilə Qəmər nişanlıdırlar. Yaxında toyları olacaqdır. Çingiz. Biz də edərik, bəlkə... Zöhrə. Nə? Çingiz. Başqasına söz vermisən? Zöhrə. Çingiz, məni elə bivəfa sanırsan? Çingiz. Əfv et, gözəlim, mən zarafat edirəm. Zöhrə. Sənin gəldiyindən anamkilin xəbəri varmı? Çingiz. Xeyr, kimsə bilmir. Burdan gəldim ki, bulaqdan su içib evə gedəm. Zöhrə. İndi Qəmərkil gələcəklər. Gəl ona kimi süfrəni hazır edək. Əti doğrayaq, Çingiz. Çox gözəl. Süfrəni salıb boşqabları düzürlər. Zöhrə. Fələyin işini bilmək olmaz. Bir az bundan irəli dünya mənim üçün bir cəhənnəm idi, indi isə istəyirəm, onu qucub öpəm. Çingiz. Mənçə səadət ibarətdir məhəbbətdən. O olarsa, dünya bir cənnətdir, olmazsa yaşamağın mə’nası yoxdur. Zöhrə. Mən də o fikrə şərikəm. Çingiz. Hazır etdik, indi sən dur get yat. Kuya mənim gəlməyimdən xəbərin yoxdur. Görək Qəmər nə edəcəkdir. Yəqin gedib səni oyadacaqdır. Sən oyandığda mənə məhəl qoyma. Zöhrə. Yaxşı deyirsən. Qəmər. Cəbi lələ au-u-u... Çingiz. Zöhrə, tez ol, yat. Zöhrə gedib ağacın dalında uzanır. Qəmər. A-u-u-u... Çingiz. A-u-u-u... Şəmsi bəylə Qəmər gəlir. Qəmər (Çingizi görməyib). Ay sağ ol, Cəbi lələ, hər şeyi hazır edibdir. Çingiz. Siz də sağ olunuz, ay mənsiz seyrə çıxan cavanlar. Qəmər. Çingiz! (Atılıb boynuna sarılır, buraxmaq istəməyir). Çingiz. Bacım, qoy Şəmsi ilə də görüşüm. Qəmər. Doğrudan sən Çingizsən? Çingiz. Xeyr, mən Çingizin kölgəsiyəm. (Şəmsi ilə öpüşürlər). Qəmər Şəmsini kənara çəkib pıçıldaşırlar. Çingiz. Orada nə pıçıldaşırsınız? Qəmər. Çingiz, sənə bir xəbər verəcəyəm, amma deməyə qorxuram. Çingiz. Qorxma, bacım, de. Qəmər. Bax ürəyini bərk saxla, qorxma... Belə... Zöhrə sağdır, ölməyibdir... Çingiz. Ah, ürəyim! (Əllərini ürəyinə qoyur). Yox, sən məni aldadırsan. Qəmər. Vallah, aldatmıram, bu saat gətirim, gör. (Gedib Zöhrəni durğuzur.) Zöhrə, dur, kabab hazırdır. Zöhrə. Mənim xatirim kabab istəmir, qoy yatım. Qəmər (onun əlindən tutub qaldırır). Belə sənə kababdan şirin şey verəcəyəm. O da sevgilin Çingizin ağuşu. (Onu çəkə-çəkə gətirir.) İndi gördünmü, doğru deyirəm. Zöhrə. Çingiz? Qəmər. Zöhrə, Zöhrə, oyan, belə yuxu deyil ey, doğrudan da Çingizdir, görürsən? Zöhrə. Çingiz, xoş gəlmisən. Salamatmısan? Çingiz. Təşəkkür edirəm, xanım, salamatam. Şəmsi. Bacım, Zöhrə, nə edirsən? Üç ildən bəri ayrılmış sevgilin ilə belə mi görüşürsən? Qəmər. Çox gözəl dedin. Ey bunun eşqindən məcnun olan qardaşım, bu hissiz, qurumuş cəsədə bənd olmusan? Çingiz. Bəli, bacım, əfsus ki, bu bivəfa Leylaya bənd olmuşam. Zöhrə və Çingiz gülürlər... Qəmər. Aha, bunlar bizi elə salıblar, çoxdan görüşüb, öpüşüblər. Bu halda Cəbi lələ daxil olur. Cəbi. Vay, Çingiz! (Qah gülür, qah gözlərini silir). Mən gedim, xanımları muştuluqlayım. Çingiz. Yox, lələ, hələ kababı bişirək yeyək, sonra bir yerdə gedərik. Sənin haqqın bizim boynumuzda çoxdur. Səni lazımınca razı edəcəyik. Cəbi. Allah sizi salamat etsin. Mənə də o qədər ömür versin ki, Qəmər xanımın uşaqlarına lələlik edim. Çingiz. Cəbi lələ, burada üzgörəlik etdin ha. Bəs mənim uşaqlarıma? Cəbi. Sənin uşaqlarına da edərdim, ancaq qorxuram verməyəsən. Nə üçün? Cəbi. Sən abrazonnısan. Uşaqlarına da rus dayəsi tutacaqsan. O da məni yaxına qoymayıb deyəcək: ey birit başqa, barançuq, netorqay. Qəmər. Cəbi lələ, netorqay nədir? Cəbi. Yə’ni uşağa dəymə. Çingiz. Yox, Cəbi lələ, elə iş olmaz. Necə məni saxlamısan, elə də uşaqlarımı saxlayacaqsan. Görürəm rusca yaxşı bilirsən. Ona görə səni öz yanımda feldşer edəcəyəm. Cəbi. Oturunuz, bu saat kababınızı bişirim, gətirim. Əyləşirlər. Cəbi lələ kabab gətirir, onlar da şişdən çəkib yeyirlər. Şəmsi. Çingiz, nağıl et gərək harada qalmışdın və nə səbəbə bizə məktub yazmayırdın? Çingiz. Şəmsi, başım çox bəlalar çəkmişdir. Buradan gedən zaman əhvalım çox pərişan idi, ona görə də üç ay əcnəbi vilayətləri səyahət etdim ki, bəlkə qəm və qüssədən bir qədər azad olam. Sonra Almaniyada tibb fakültəsinə girib təhsilimi bitirdim. Qəmər. Ah, sən nə daş ürəkli qardaşsanmış. Məni heç yad edirdinmi? Çingiz. Necə etmirdim. Şəklinə baxdığıma hər zaman səni qarşımda görürdüm. Qəmər (Zöhrəni göstərərək). Bəs bu xanımın rəsmini? Çingiz. O xanımın rəsmi ürəyimin ən dərin bir küşəsində məskən etmiş, onu buradan çıxarmaq qeyri-mümkündür. Qəmər. Demək, indi sən həkimsən? Çingiz. Bəli. Qəmər. Onda qulağını ürəyimə qoy, gör nə səbəbə belə çırpınır. Çingiz baxır. Qəmər onun başını qucub öpür. Qəmər. Ha-ha-ha... tana bildinmi? Çingiz. Tapdım, bacım, xəstəliyin çox yamandır. (Cəbi lələ kabab gətirir.) Gərək pəhriz saxlayasan, Ələlxüsus, Cəbi lələnin gətirdiyi bu kababdan. Gülüşürlər. Qəmər. O həkimliyi bu xanıma elə. Çingiz. Bil’əks bu xanım gərək hər səhər çay əvəzinə bir şiş kabab yeyib, üstdən bir stəkan qırmızı şərab içsin ki, hala gəlsin. Cəbi. Yenə kabab gətirimmi? Qəmər. Yox, lələ, bəsdir, al bu çörəyi də, kabab bişir, ye. Cəbi alıb səhnənin dalına gedir. Zöhrə. Bilmirəm, Çingizin gəlmək xəbərini anama nə tövr verəcəyik. Axır zamanlarda ürəkketmə azarına düşübdür. Gecələr oyanıb bizdən gizlin Çingiz, Çingiz deyə ağlayır. Qəmər. Mənim anam ondan geriyə qalmaz. İndiyə kimi mən onu aldatmışdım ki, Çingizi İstambulda görən olubdur, orada oxuyur; qurtaran kimi gələcəkdir. Yaxşı oldu ki, sözüm yalan olmadı. Qəmər. Gedək, zavallı analarımızı şad edək, Cəbi lələ, Cəbi lələ. Şəmsi bəy. Cəbi lələ, au-u-u-u-u... Qəmər. Cəbi lələ, au-u-u-u-u... Zöhrə. Nahaq yerə boğazınızı yırtmayın. Cəbi lələ yəqin evə qaçmışdır ki, Çingizin müjdəsini versin. Çingiz. Haydı, gedək. Qəmər. Gedək. Zöhrə. Bəs bu boşqabları kim aparacaq? Qəmər. Sən indi də mənə naz edəcəksən? İstədiyin bu idi, o da gəlib çıxdı. Çingiz. Bəhs etmək lazım deyil, hamısını mən apararam. Qəmər. Sən Allah, sən bunu xarab eləmə, qoy işləməyi öyrənsin. Yoxsa, bu tənbəldən sənə nə arvad olacaqdır. Şəmsi bəy. Canım, hamısını aparıram, bəhsiniz bitsin. Qəmər. Can! Bax, ər belə olar... (Gülüşürlər). Şəmsi, tüfəngi mən aparacağam, boşqabları sən. Şəmsi bəy. Eybi yoxdur, apararam. Mənim kimi ovçunun gərək sənin kimi arvadı olsun. Gülüşürlər. Qəmər boşqabları bağlayıb Şəmsiyə verir, özü də tüfəngi çiyninə salır. Zöhrə xanım da Çingizin çamadanını götürür. Qəmər (əl çalaraq Zöhrəyə). Ha beləcə, görünür, sözüm sənə tə’sir etdi. Şəmsi bəy. Qəmər, elə ki, qarşına siçan çıxdı, güllənin ikisini də təpəsindən çax... Gülüşürlər. Qəmər. Hazır ol! İrəli arş!.. Gedirlər. Pərdə İkinci şəkil Səhnə dördüncü pərdənin mənzərəsini göstərir. Həcər xanımla Yasəmən skamyada əyləşib dərdləşirlər. Həcər xanım. Yasəmən, Qəmər ilə Şəmsi necə bəxtiyar oldular. Onlara baxdığıma ürəyim şad olur. Fəqət Zöhrəni elə pərişan, qəmkin, şikəstədil gördükdə ürəyim paralanır. Zavallı qızçığaz, Çingizin eşqindən şam kimi yanıb əriyir. Yasəmən. Yazıq Çingiz, Zöhrənin ölüm xəbərini eşidib cəlayi-vətən oldu. Kim bilir, başına nə fəlakət gəldi. Sağ olsaydı, indiyə kimi sədası bir yerdən çıxardı. Həcər xanım. Atası Nadir bəyin macərası oğlu Çingizdə təkrar etdi. Bilmirəm bu çərxi dönmüş fələk bizdən nə istəyir, məgər bu iki bədbəxt ailədən aldığı intiqam kifayət etməyir ki, yenidən bizə bəla hazırlayır. Zöhrə Çingizin fəraqına dözə bilməyib vərəmləyib. Yasəmən. Həcər xanım, Çingizin təvəllüd sirrini açıb Zöhrəyə söyləməlisiniz. Taki sakit olub, axırda başqasına ərə getməyə razı olsun. Həcər xanım. Yox, yox, onda övladlarımın ikisini də qayib edəcəyəm. Onlar mənə lə’nət, nifrət edib, küçələrə atacaqlar. Yasəmən. Onda bəs nə etməli? Həcər xanım. Özüm də bilmirəm, Yasəmən. Səhərdən ürəyim iztirab içində çırpınır, gələcək bəlanı hiss edir. Cəbi lələ təngnəfəs daxil olur. Həcər və Yasəmən. Nə var, nə olmuş? Cəbi. Qorxmayın, yaxşı xəbər gətirmişəm. Çingiz gəldi. Yasəmən. Ah, xudaya sənə şükür, oğlum gəldi. Həcər. Bəs hanı? Cəbi. Bulaq üstə kabab yeyirlər, çoxdan gəlmişdi, mən istəyirdim qaçıb sizə xəbər verim, Çingiz qoymadı. Dedi, Cəbi lələ, kababı bişir yeyək, sonra bir yerdə gedərik. Mən dözə bilmədim, onları qoyub gizlincə qaçdım. Yasəmən. Çox sağ ol, Cəbi lələ, həmişə belə xeyirxəbər olasan, hər nə istəsən verəcəyəm. Cəbi. Çingizin sağlığı mənə hər şeydən artıqdır. Çingiz, Zöhrə, Qəmər və Şəmsi daxil olurlar. Qəmər. Ana, gör sizə kimi gətirirəm. Yasəmən. Ah, Çingiz, oğlum! (Boynunu qucaqlayıb öpür). Çingiz. Şükür olsun ki, gəlib cümlənizi sağ və salamat tapdım. Həcər xanım onu qucaqlayıb öpərkən bitab olur. Çingiz. Qəmər, stəkanda bir az su gətir, Həcər xanıma su verəcəyəm. Qəmər su gətirir, Çingiz əl çamadanından dərman çıxarır, tökub Həcər xanıma verir. Zöhrə xanım. Ana, sənə nə oldu? Həcər xanım. Qorxma, qızım, həmişəki ürək döyünməmdir, indi sakit oldum. Çingiz. Qəm yeməyiniz, sizi bu ürək döyünməsindən xilas edəcəyəm. Fəqət zəhmət haqqımı indidən tə’yin ediniz, mənim şərtim budur. Həcər xanım. Oğlum, nə istəsən verəcəyəm. Çingiz (Zöhrənin əlini tutub). İstədiyim bu qızın Zöhrədir. Həcər və Yasəmən. Vay! Çingiz. Nə üçün təəççüb edirsiniz? Bilmirsiniz ki, biz çoxdan bir-birimizi sevirik. Fəqət atalarımızın ədavəti buna mane olurdu. İndi isə o ədavət bitdi. Mənim atam Əlimərdan, Zöhrə xanımın atası Şahbaz bəy intiqama qurban olub bu iki aləmin qanlı ədavətini itmama yetirdilər. Yoxsa, siz analar düşmənçiliyin davamını istəyirsiniz? Həcər xanım. Yox, yox. Çingiz. Bəs nə səbəbə razı deyilsiniz? Həcər xanım. Onu sorma. Zöhrəni sənə vermək olmaz, sənin üçün başqa bir qız seçmişəm. Çingiz. Bəli, anlayıram. Şahbaz bəyin arvadı Həcər xanım qızını öz xidmətçisi Yasəmənin oğlu Çingizə verməyi özünə ar bilir. Qəmər. Həcər xanım, mənim qardaşım Çingiz, qızınız Zöhrəyə layiq deyilsə, sizin oğlunuz Şəmsi bəy də mənə layiq deyil. Al, bu da sizin nişanınız. (Barmağından üzüyü çıxarıb onlara atır). Şəmsi bəy. Ah, Qəmər, nə edirsən? Ana, Çingiz məndən elmli, tərbiyəli bir oğlandır, nə üçün bacımı ona vermirsən? Zöhrə. Ana, görünür mənim ölümümü istəyirsən? Həcər. Xudaya, mən aciz qadına bir belə əziyyət verməyi özünə rəva görürsən. Nə üçün məni öldürüb bu əzabdan xilas etmirsən? Çingiz (rişxəndlə). Bəli, böyük əzabdır, nəcibə bir xanım kəriməsini öz kənizi oğluna necə versin? Həcər. Çingiz, yetər, ürəyimi daha parçalama, mən sizi özümə layiq bilməsəydim, Yasəmənin qızını oğluma almazdım. Çingiz, mən xalamın vəsiyyətini yerinə yetirmək istəyirəm. Onun xahişi odur ki, sən Əli bəyin qızını alıb bu mülkə sahib olasan. Çingiz. Mən məhəbbətimi dövlətə satan oğlan deyiləm. Ya Zöhrə, ya ölüm! İndi iki ana bunu qət edin. Şəmsi bəy. Ana, unutmayınız ki, bu işdən mənim də ömrüm asılıdır. Ya oğlunuzu bəxtiyar edəcəksiniz, ya qayıb. Həcər xanım Yasəmən ilə kənara çəkilib məsləhət edirlər. Çingiz Zöhrə ilə, Şəmsi Qəmər ilə danışırlar. Şəmsi bəy. Qəmər, nə tez mənim nişanımı üstümə atdın? Görünür məni sevmirsən? Qəmər. Bəs sən istəyirsən biz xoşbəxt olaq, Çingiz ilə Zöhrə bədbəxt. Şəmsi bəy. Xeyr, mən istəmirəm, fəqət burada mənim təqsirim nədir ki, məni bədbəxt edirsən? İndi anamın fikri bizə mə’lum oldu. Əlbəttə, axırda o fikirdən əl çəkəcəkdir. O heç vaxtı Çingizin və Zöhrənin bədbəxtliyini istəməz. Həcər xanım. Oğlum Çingiz, biz belə qət etdik ki, sən Piri babadan izin istəyəsən, çünki o cümləmizin qoca babası və ağsaqqalıdır. Hərkah o bu əmrə razı olarsa, biz də ona tabe olarıq. Qəmər. Çox gözəl, əlbəttə, Piri baba buna çox şadlıqla razı olacaqdır. Çingiz. Mən də buna razıyam. (Komaya girir). Şəmsi bəy. Ana, Çingiz ali məktəb qurtarmış bir həkimdir. O, bacım Zöhrəni məndən artıq saxlayacaqdır. Bunu bilirsənmi? Həcər. Bilirəm, oğlum. Şəmsi bəy. Bəs nə üçün razı olmursan? Həcər. Çünki məcburam. Zöhrə. Ana, Züleyxa xalam bilsəydi ki, onun vəsiyyəti məni bədbəxt edəcəkdir, heç vaxtı istəməzdi. Şəmsi bəy. Bir də xalamın vəsiyyəti bizimçün qanun deyil ki, onu pozmaqdan aciz qalaq. Həcər. Övladlarım, bu işdə bir qanun var ki, onu pozmağa doğrudan da biz acizik. Bu halda Çingiz dəli kimi komadan çıxır. Çingiz. Ha-ha-ha... hərb meydanı açılmış, yenidən yeni müharibə, yenə qovğa, yenə qan. Qəmər. Çingiz, qardaşım, kim ilə müharibə edirsən? Çingiz. Yer ilə, göy ilə, cümlə cahan ilə. Zöhrə. Çingiz, sevgilim, sənə nə olmuş? Məgər məhəbbətimiz uğrunda tökülən qan kifayət deyilmi ki, yenə də müharibəyə çağırırsan? Çingiz. Sevgilim, nazlı dilbərim, eşqim, məhəbbətim, insanlar qovğası bitmiş, fələk müharibəsi başlanmışdır! Qəmər. Çingiz, qardaşım, yenə nə olmuş ki, fələklə müharibə edirsən? Çingiz (Zöhrəni göstərərək). Bu bacıma bağladığım eşq üstə. Qəmər. Qardaşım, nə söyləyirsən? Ağlın çaşmış, bacın mənəm, Zöhrə ilə məni qarışdırırsan. Zöhrə. Ah, Çingiz dəli olmuş! (Ağlayır.) Çingiz. Məni öz bacıma aşiq etdirməkdən fikrin nədir, ey çərxi-fələk? Məcnun kimi səhrayi-biyabanlara salmaq? Məni Fərhad kimi dağ-daşları gəzdirmək? Budur məqsəd. Məni divanə edib çöllərə salmaq? Bundan nədir həcət? Xalq gördükdə desin, bax, bax, budur gəldi, həmşirisinə eşq-məhəbbət yetirən aşiq. Yox, yox, mən sərsəri olmaram, divanəlik acizlər, zəiflər işidir. Çingizlər ondan azaddır. Bacım, Zöhrə, indi bil mən Çingizəm, atam Nadirdir, anam Həcər. Cümləsi. Ah! Çingiz. Əlvida, ey ümidsiz xəyalım. Eşqin uğrunda Çingiz canını fəda edir... (Çəld tapançanı çıxarıb özünü öldürür.) Zöhrə. Çingiz! Özünü onun üstünə salır. Piri baba gəlir. Qəmər qəşş edir, Şəmsi onu tutur. Həcər xanım. Oğlum, Çingiz, nə etdin? Mən müqəssir ananı öldürün, sizə yalvarıram, öldürün, məni bir gülləyə qurban edin. Niyə durmusunuz? Piri baba. Ey zor ilə qızları özlərinə arvad edən ərlər, budur tutduğunuz əməlin nəticəsi. Pərdə * * * == Pyeslər == Türk birliyi Bir pərdədə Məişətimizdən bir şəkil 1906 İştirak edənlər Heydərqulu ağa (bəylər) Cə’fər bəy (bəylər) Nəcəf bəy (bəylər) Səfər bəy (bəylər) Fridun bəy – təbib (ziyalılar) Səməd bəy – mühəndis (ziyalılar) Rəsul bəy – vəkil (ziyalılar) Mirzə Kərim – müəllim (ziyalılar) Əli bəy – student (ziyalılar) Hacı Cəbrayıl (tacirlər) Kərbəlayı Hüseyn (tacirlər) Məşədi Xudaverdi (tacirlər) Birinci pərdə Əhvalat Qafqaz şəhərlərindən birində vaqe olur. Cə’fər bəy axşam saat 7-də qonaqlarını gözləyərək dostu Heydərqulu ağa ilə söhbət edir. Cə’fər bəy. Heydərquli ağa, mən bu işi boynuma çəkmişəm və umudvaram ki yörüdəm, ancaq rəca edirəm ki, özünü bir az saqlayasan. Xasiyyətin tünddür, heç zad üstə barıt kibi partlayırsan. Heydərqulu ağa. Cə’fər bəy, sən öləsən, hərgah məni padşahlıq dumasına vəkil seçməsələr – çəmi mülkümü, evimi, eşiyimi satıb düz Firəngistan deyə bir baş gedəcəyəm. Mən belə xəcaləti, töhməti yeyə bilərəm. Cə’fər bəy. İndi mən bu məclisdə məsələnin başını açacağam və səni də devlət dumasına vəkil seçməyi işarə edəcəyəm. Heydərqulu ağa. Nə üçün işarə edirsən. Açıq aşkara de ki, Heydərqulu ağadan layiqli heç kəs yoqdur. Gərək onu seçək. Cə’fər bəy. Odur ki, tədbirin yoqdur. Əvvəl cəmaətin xahişini duymaq lazımdır, sonra da ona görə iş görmək. (Bu halda Nəcəf bəy, Səfər bəy, Fridun bəy, Rəsul bəy, Hacı Cəbrayıl, Mirzə Kərim və sair qonaqlar daxil olurlar.) Cə’fər bəy. Ya allah. Xoş gəlmisiniz. Buyurunuz, buyurunuz. Nəcəf bəy, Səfər bəy siz buraya buyurunuz. Hacı əmi, Mirzə Kərim buyurunuz buraya, divanın üstə əyləşiniz. (Qonaqlar oturlar). Heydərqulu ağa (Əli bəyə). Qardaş oğlu, keyfin necədir? Görünür student paltarını çoq sevirsiniz. Əli bəy. Əmi, işarənizi başa düşürəm, ancaq təqsir məndə deyil. Özünüzə mə’lumdur ki, bu son illərdə Rusyada elm təhsil etmək çoq çətindir. Heydərqulu ağa. Məncə taqsır özünüzdədir, mənim təsəvvürümə görə studentlər dərslərini buraqıb padşahlıq işlərinə qarışmaqları eyn səfahətdir. Bunlar tə’til edib dərs oqumamaqdan devlətə nə zərər doqunacaqdır. Mənə görə hökümət dəxi də şad olur ki, universitetlər bağlanıb padşahlığın xarcı azalar. Səməd bəy. Xayır, Heydərqulu ağa, səhv edirsiniz. Darülfünunların bağlanması dövləti necə il geriyə salıb böyük zərərlərə bais olur. Bu saat mühəndislərə böyük ehtiyac vardır. Fridun bəy. Həkimlərə də həmçinin. Mirzə Kərim. Doğrudan da studentlər hürriyyət uğrunda çalışıb böyük qurbanlar verirlər. Bunu inkar etmək olmaz. Rəsul bəy. Biz də student vaqtında az çalışmamışıq, padşahlıq dumasının açılmasında bizim də payımız var. Nəcəf bəy. Onlar hamısı cavanlıq əlamətidir. Mənim kibi sinnə dolanda unudulub gedir. Hacı Cəbrayıl. Bunu Nəcəf bəy doğru deyir. Mənim oğlum da göydən gedir. Deyirəm oğul, sənin Germaniyada aldığın təhsil mənə qızıl xəzinəyə durubdur. İndi çalış pul qazan. Bu gün, sabah evlənib arvad-uşaq sahibi olacaqsan. Pulsuz adamın nə dili var, nə hürməti. Hamıya gərək bəli, bəli, deyəsən. Cə’fər bəy. Cəmaət, şair deyir ki: Məsudimiz nə qəhvə və nə qəhvəxanədir. Didari-yarı görməyə bunlar bəhanədir. İndi, əzizlərim, sizləri buraya yığmaqdan mənim də ümdə məqsədim nə inki qırqavul pulovdur, bəlkə bir böyük mətləb üçün bunlar bir bəhanədir. O mühüm mətləb budur: devlət tərəfindən e’lan olunur ki, padşahlıq duması aprel ayının 27-ndə açılır. Ona görə hər yerdə üzvülər seçməyə hazırlıq gedir. İndi bizə də lazımdır ki, toplaşıb bu barədə məsləhət, məşvərət edək. Fikirlərimizi birləşdirib bir layıqlı şəxs üzərində dayanaq. Elə olmasın ki, aramıza nifaq düşüb hərə bir tərəfə çəkə. Belə olursa, bişək və şübhə bir nalayığın biri seçilib bizi cəmi Rusyada risvay edəcəkdir... Heydərqulu ağa. Cə’fər bəy, bağışla, sözünü kəsirəm. Deyirlər ki motal Qurbanəlinin oğlu ayı Kərim bərk deputatlıq şövqinə düşübdür. Özü də harada otursa, deyir ki, şəhər dumasında məndən yaqşı danışan yoqdur. Siz ölsəniz istəyir onu zarafat üçün seçəsən və dövlət dumasının vəkilləri qnyazlara, qraflara belə reqomendatsiya (tevsiyə) edəsən; rəca edirəm tanış olasınız, Qafqas vəkili motal Qurbanəlinin oğlu qalayıcı Məhəmməd Cə’fərin nəvəsi ayı Kərim. ha... ha... ha... Cə’fər bəy. Heydərqulu ağa doğru buyurur. Dövlət dumasının üzvülüyü nə dərəcədə böyük mənsəb olduğunu cümləniz bilirsiniz. Bu duma şəhər duması deyil ki hər əttar, baqqal başmaqlarının taqqıldada-taqqıldada gəlib iclasda filan küçədə necə fanar asılsın, filan adama çayxana açmağa izn verilsin ya yoq deyə boşboğazlıq edib vaxt keçirsinlər. Bu duma padşahlıq dumasıdır. Oraya seçilən vəkillər də gərək padşaha layıq şəxslər olsunlar. Belə ki hər bir şeydən artıq gərək əsli, nəcabəti olsun, taki adı, familyası çəkiləndə deməsinlər ki, bu cürə adam eşitməmişik. Sonra qəd-qamətli olsun ki gözə görünüb seçilsin. Uca gur səsi olsun ki, danışdığı sözünə qulaq asıb fikir versinlər: mənim təsəvvürümə görə seçilən vəkil gərək bu süfətlərə sahib olsun. Səhv edirəmsə, buyurunuz, səhvimi deyiniz. Fridun bəy. Bəli, səhv edirsiniz. Özü də artıq dərəcədə. Siz vəkilliyə ləyaqəti bu üç süfətdə görürsünüz. Nəcabət, qəd-qamət, uca səs. Məyər padşahlıq duması əcayib adamlar yığıncağıdır ki, elə adam göndərək? Xayır Cə’fər bəy, bizə qəd-qamətli adam lazım deyil. Bizə elmli, tədbirli, zaqondan, siyasətdən, vətənimizin keçmişindən və hali-hazırından baxəbər şəxs lazımdır. Mirzə Kərim. Məncə bu süfətlər də kifayət etməz. Gərək elə şəxs olsun ki vətənin, millətin uğrunda pulundan, malından hətta canından da keçə bilsin. Burada bəylik, xanlıq, rəiyyətlik bilmərrə gərək mülahəzə olunmasın. Səməd bəy. Parlamanlar məhkəməyə bənzər. Orada Rəsul bəy kibi vəkillər artıq mənfəət gətirə bilərlər. Fridun bəy düz buyurur. Gərək zaqon biləsən, bu da vəkil işidir. Natiqlik də onların sən’ətidir. Kərbəlayı Hüseyn. Mən ticarət üçün bir necə dəfə zaqranitsaya getmişəm. Orada çoqdan parlamanlar işləyir. Zaqranitsada oqumuş cavanlarımız o üsula yaqşı bələddirlər. Məsələn bacının oğlu Əli Heydər parlaman zaqonlarını yaqşı bilir. Özü də üç xarici dildə danışır. Məşədi Xudaverdi. Kərbəlayı düz deyir. Çoq layıqlı oğlandır. Fikir eləməyiniz ki, bacım oğlu olduğuna görə tə’rif edirəm. Xayır, doğrudan da başlı oğlandır. Əli bəy. Bu işdə qohumluq, dostluq, aşnalıq gözləmə lazım deyil. Məhz vətənimizin xeyrini mülahəzə etmək lazımdır. Bizim ölkədə nəcabətdə, mal dövlətdə hamıdan artıq Heydərqulu ağadır. Mənim özüm də üç ildir ki onun pulu ilə təhsil edirəm, lakin bununla belə o da seçgiyə qutu qoya Fridun bəy də, mən insafımdan keçib Fridunu qoyub Heydərqulu ağaya ağ şar salmaram. Heydərqulu ağa (tez ayağa qalqıb). Necə? Necə? Nə deyirsən? A gədə Fridun, bir gör onun ağzından çaxır iyi gəlirmi? Yəqin o buraya içib gəlmiş. Fridun bəy. Mən sizin nökəriniz deyiləm. Təvəqqe edirəm ədəb ilə danışasınız. Heydərqulu ağa. Kəs səsini gədə oğlu gədə, atan ölənə kibi mənim qapımda nökər idi. Baban da atamın nökəri. Buyur gərək, ağa Fridun bəy mən səninlə nə tevr rəftar edirəm. Sən gərək minlərcə şükr edəsən ki, mənimlə bir məclisdə oturub söhbət edirsən. Fridun bəy. Siz hələ qəflət yuqusundasınız, ayılmamısınız. O zaman ki siz ağalar dilsiz, ağızsız rəiyyətin malının, canının, namusunun sahibi olub nə istəmişsinizsə etmişsiniz – getdi. İndi hürriyyət zamanıdır. İndi insan mülk-maaş ilə yoq, elm, ədəblə şərəf qazanır. Heydərqulu ağa. Ha, ha, ha. Cəmaət, eşidirsiniz nə deyir? Daha biz motal Qurbanəlinin oğluna nə üçün rişxənd edirik. A gədə mən qəflət yuqusundayam ya sən. Ayıl, gör nə fikrə düşmüsən. Məyər padşahlıq duması sənin kibi köpəklər yeridir. Səməd bəy, Rəsul bəy, Mirzə Kərim, Əli bəy (hamısı birdən) Eyib olsun sizə, Heydərqulu ağa. Heydərqulu ağa. Xayır, eyib sizə olsun ki, bu kibi eşşəyi meydana çıqarıb vəkil seçməyə təklif edirsiniz. Fridun bəy. Bimə’rifət, nadan. Heydərqulu ağa. A gədə mən bimə’rifətəm? Mən nadanam? Ayı oğlu, ayı! (Kürsünü əlinə götürüb Fridun bəyin üstə hücum edir. Qonaqlar ayağa qalqırlar. Cə’fər bəy Heydərqulu ağanın əlindən dutur.) Cə’fər bəy. Heydərqulu ağa, sənə qurban olum, sakit ol. Heydərqulu ağa. Çəkil kənara, görüm bu pota oğlu nə cür’ət edib o sözləri mənə deyir. (Kürsü ilə vurub Fridun bəyin başını yarır. Kuy, qalmaqal qalqır.) Pərdə * * * Qaranlıqdan işığa Bir pərdəli piyes 1921 İştirak edənlər Oğuz – Qoca bir türk. Uluğ – Onun oğlu. Əbdüssəlam – Qoca bir ərəb. Qasım – Onun oğlu. Zeynəb – Onun qızı: Uluğun namizdi. Cəmşid – Qoca bir fars. Qubad – Onun oğlu. Firəngiz – Onun qızı. Bahadir – Qoca bir hindli. Əkbər – Onun oğlu. Li-xun-canğ – Qoca bir cinli. Xun-xuz – Onun oğlu. Marzavan – Əcinnə zandarması. Curcan – Əcinnə komandanı, Daxnaşın pəhləvanı. İki mə’mur. Bir taqım əcinnə qoşunu. Birinci pərdə Səhnə qaranlıq bir mağara içini göstərir. Pərdə qalqdıqda cavanlar ayaq üstə və qocalar oturmuş görünür. Əbdüssəlam. Ey Oğuz oğlu Uluğ, bizi buraya toplamaqdan məramın nədir? Bilmək istərik. Cəmşid. Ey Oğuz oğlu, qəlyanımın vaqtıdır, deyəcəyini tez söylə, dözə bilmirəm. Li-xun-canğ. Ey Oğuz oğlu, tiryakim qaldı. Mətləbini əcələ söylə. Uluğ. Ey əhli zülmət! Bu qaranlıq dünyada əsrlərcə yatdığın yetər, bu qədər sərxoş olub alçaqlara qul olduğun yetər, həşərat kibi ayaqlar altında süründüyünüz yetər. Qəflət yuxusundan ayıl. Acizliyi, zəifliyi buraq. Kim olduğunu düşün. Səni işıqdan məhrum edib bu qaranlığa salan divləri, cinləri yıq, əz, qır, özünü onların zülmündən xılas et. Bu zülmət aləmindən işıqlı dünyaya çıq!.. Bahadir. Ey Oğuz oğlu, nə söyləyirsən? Məyər bu zülmət aləmindən başqa bir qeyri dünya da var? Uluğ. Bəli, var. Onun adı işıqlı dünyadır. Onu yüksək intihasız fəzadan günəş işıqlandırır. Işıqlı dünyanın gözəlliyi vəsfə gəlməz. Yaşıl mənzərəli dağlar, üzərindən şaqıltı ilə aqıb mühitlərə tökülən nəhrlər, qayalardan fəvvarələnib uçan şəlalələr, çiçəklərlə bəzənmiş çəmənlər, seyrangahlar, gülşənlər, onlarda ötüşən quşlar, uçuşan rəng-bə-rəng pərvanələr, müxtəlif heyvanlar işıqlı dünyanı ziyanətləndirir... Əbdüssəlam. Ey Oğuz oğlu, toqda, əcəba əfsanəyi söyləmək üçünmü bizi buraya toplamısan. Li-xun-canğ. Ey Oğuz oğlu, elə nağılları bu çocuqlara söylə, biz qocaları belə xürafat ilə aldada bilməzsən. Cəmşid. Ey sükuta getmiş Oğuz! Oğlun dəli olmuş, başına çarə qıl. Əbdüssəlam. Oğuz, bu gündən əhdimiz pozulur. Mən qızımı Zeynəbi belə sərsəriyə verməm. Oğuz. Ey Əbdüssəlam, əhdini tez pozursan. Uluğ sərsəm olmuşdur,— bu doğru, fəqət onu əqlə gətirmək asandır. Uluğ. Ey mənə cünun nami verən əhli-zülmət! Mən söylədiyim əfsanə deyil, həqiqətdir. Mən o işıqlı dünyanı bütün vücudumla hiss edirəm, görürəm, eşidirəm. Sizlər isə—paslanmış, qabarlanmış əqlinizlə qüvvətdən düşmüş, zəyifləşmiş hissinizlə onu dərk edə bilməyirsiniz. (Səhnə dalından kamança səsi gəlir.) Ah!.. Yenə qulağıma o dünyanın musiqi sədası gəlir... Dinləyin, dinləyin... Eşidirmisiniz? Qocalar. Eşitmirik. Uluğ. Eşitməyirsiniz, çünki karsınız... (Yuqarıdan aq işıq görünür.) Baq... baq... o səmadəki nuri görürmüsünüz? Qocalar. Görmürük. Uluğ. Görmürsünüz; çünki korsunuz. Ey əhli-zülmət! Mən Oğuz oğluna inanınız. Bu divlər tərəfindən hörülmüş səddləri yıqıb, bu qayaları dəlib deşərəm, sizi bu zülmətdən işıqlığa çıqardaram. Hər kəs mənə inanırsa bu qırmızı inqilab bayrağı altına gəlsin. (Qırmızı bayrağı qaldırır.) Zeynəb. Sənə inanıb bayrağın altına gəlirəm. (Gəlib bayrağın altında durur.) Firəngiz və Qubad. Biz də sənə inanırıq. (Onun tərəfinə keçirlər.) Cavanlar. Sənə inanıb bayrağın altına gəlirik. (Uluğ tərəfə keçirlər.) Qocalar. Ey divanələr nə edirsiniz? Oğuz. Məyər Daxnaş divin əcinnə qoşununu unutmuşsunuz? Uluğ. Xayır, unutmamışıq. Onlarla qovğa etməyə hazırıq. İndiyə kibi bizə mane olduğunuz yetər. Çəkiliniz, daha bəsdir. Səbr kasamız dolub daşmış. Ya hamımız bu yolda öləcəyik, ya da divlərə qalib gəlib işıqlı dünyaya çıqaçayıq. (Marzavan iki nəfər mə’mur ilə daxil olur.) Marzavan. A! Gizli yığıncaq! Qırmızı bayraq! Oğuz, bu nə işdir? Söylə. Oğuz. Cənab Marzavan, bu gün bizim bayramımızdır. Cavanlar bir qədər şadlıq etmək istəyirlər. Cəmşid. Cənab Marzavan bu gün bahar günüdür. Qədim zamandan bəri bu gündə baharı yad edərək, qırmızı libas geyib bayram etmək rəsmdir. Bu qırmızı bayrağa başqa mə’na verməyiniz. Uluğ. Cəmşid baba doğru deyir. Bu gün bizim üçün tarixi bir gündür. Bu gün biz bu inqilab bayrağını qaldırıb siz zalimlərdən xilas olmaq istəyirik. Baxtıyar, azadə insanlar sırasına girmək istəyirik. Cavanlar. Bəli, istəyirik! Marzavan. A!.. İsyan! İnqilab! Bunu alın. (Uluğu göstərir.) Qasım və Qubad (qılınclarını sıyırıb). Qoymarıq! Əkbər (qılıncını çəkib). Hər kəs Uluğa əl qaldırarsa, başının boynundan ayıraram. Xun-xuz. Görünür Xun-xuzun əğri moğol qılıncının gücünü bilmək istəyirsiniz. Bahadir. Cənab Marzavan, bu əqlsiz cavanların sözlərinə fikir verməyiniz, əfv ediniz. Biz vəlinə’mətimiz olan ali həzrət Daxnaşın ən sadiq, xalis, əməkdar bəndələriyik. Onun mərhəmətləri sayəsində səadətlə yaşayırıq. Ona ita’ət etmək bizim üçün vacib bir əmrdir. Li-xun-canğ. Tanrı ədalət, səxavət sahibi olan Daxnaş həzrətlərinə ömri-tulani baxş etsin. Bizlərə öz evladı kibi nəzər yetirir. Tiryakimizi bol-bol verir. Uluğ. Ey azadlığının, izzi-namusunu, istiqbalını tiryəkə, şərabə, qızıla satan qocalar! Daha yetər. Çəkiliniz, yoqsa sizi də bu zalimlərə qatıb inqilabə qurban edərəm. Qubad, Qasım, Xun-xuz bunları dutunuz, həbs ediniz! (Marzavanın və mə’murların üstə hücum edirlər. Çarpışma düşür. Marzavan və bir mə’mur qətlə yetir. O biri mə’mur qaçır. Əkbər onun dalınca gedir). Qocalar. Vay bizim halımıza! Cəmşid. Bu saat Daxnaşın qoşunu buraya töküləcəkdir, qaçmaq lazımdır. Qocalar. Qaçaq, qaçaq. (Gedirlər.) Uluğ. Yoldaşlar, durmayınız. Divlərin hörmüş olduğu bu dağları uçurdalım. (Balta, külüng, sünbə, çəkic və qeyri götürüb dağı sökməyə başlayırlar. Əkbər daxil olur.) Əkbər. Daxnaşın qoşunu gəlir. Uluğ. Yoldaşlar. Hazır olun! Kişilər birinci sırada, qadınlar ikinci sırada durunuz! (Uluğ dəstənin başında durub, Curcan bir taqım əcinnə qoşunu ilə daxil olur). Curcan. Yahu! Sizsiniz inqilab qaldıran? İsyan edən? Təslim olunuz! Uluğ. Siz alçaqlara təslim olmarıq! (Qılıncını sıyırıb.) Mübariz istəyirəm. Curça, cür’ətin var isə, meydana çıq! Curcan. Ha... ha... ha... Ey yazıq çocuq! Gör kimi mübarəzəyə çağırırsan. Daxnaşın birinci pəhləvanı Curcanı! Uluğ. Qılınc meydanında söz lazım deyil. Buyur. Meydan açıqdır. Curcan. Ay... ay... belə. Al gəldi! (Uluğ ilə vuruşur. Uluğ Curcanı öldürür, qoşun qaçır.) Uluğ. Yoldaşlar, indi iş dalınca olmalı. (İki hissə olub dağı uçururlar, dal pərdədə bir sərdabə görünür. Onun üç tərəfində üç böyük hərflə yazılmış: E. L. M.) Qasım. Uluğ, yenə zülmət. Pəs və’d etdiyin işıqlı dünya hanı? Firəngiz. Uluğ, o gözəl dünyanı ver. Əkbər. Uluğ, səndən cavab gözləyirik. Uluğ. Yoldaşlar, şübhəyə düşməyiniz. Bizi qaranlıqdan işıqlığa üç şey çıqarar. Qüvvət, zəhmət, bilik. İkisini əmələ gətirmişik qalıbdır biri. Zənnimcə bu sərdaba zülmətdən işığa qapıdır. Onu açmaq lazımdır. Xun-xuz üst qarmağı aşağı çək. Xun-xuz (E. hərfini çəkir). Açılmır. Uluğ. Qasım, sağ qarmağı çək. Qasım (L. hərfini çəkir). Açılmır. Uluğ. Əkbər, sol qarmağı çək. Əkbər (M. hərfini çəkir). Açılmır. Uluğ. İndi kənara çəkilin! (Üç hərfi bir-birinə yapışdırır. Sərdaba üzərində qırmızı işıq ilə böyük bir «elm» yazılır. Sərdabadan aq işıq görünür.) Cümləsi. Ah, açıldı. (Zeynəblə Firəngiz öpüşürlər.) Uluğ. Xun-xuz, inanmayan babalarımızı çağır, gəlib görsünlər, taki inansınlar. (Xun-xuz gedir) Zeynəb. Ah, ürəyim dözməyir. İşıqlı dünyanı tez görmək istəyirəm. (Xun-xuz daxil olur.) Firəngiz. Ah! O dünyanı işıqlı edən günəşi bircə tez görə idim. (Qocalar danışa-danışa gəlirlər.) Cəmşid. Elə şey ola bilməz. Li-xun-canğ. Heç vaqtı inanmam. Bahadir. Elə şey mümkün deyil. Əbdüssəlam. O müşkül işdir. İnanmam. (İşığı görürlər.) Cümləsi. Ah! Doğru. İşıq gəlir. Uluğ. Ey əhli-zülmət, hazır olun, işıqlı dünyaya çıqırıq. (Səhnə qaranlıq olur, həzin-həzin musiqi səsi gəlir. Dal pərdə qalqır. Mənzərəli dağlar, çiçəklərlə bəzənmiş çəmən və sular görünür. Bir taqım qız, çiyinlərində cürdək bulağın başına toplaşıb, kimi su doldurur. Kimi söhbət edir. Bu halda dağın arasından cərgə ilə Uluğ, Əkbər, Zeynəb, Firəngiz, Qasım, Qubad, Xun-xuz çıqırlar.) Zeynəb. Ah, işıqlı dünya nə gözəldir! Firəngiz. Ah, nə yüksək, nə işıqlı göylər. Qasım. Sənə baqdıqca göz doymayır, ey çəşməli, həm yaşıllı dağlar. Qubad. Nə xoş mənzərən var ey çiçəkli çəmənlər. Əkbər. Ey göydə süzən azadə şahin! Məni qaynağına alıb da qaldır. O yüksək səmadə bir qədər seyr edim. Bu təzə cahana doyunca baqım. Xun-xuz. Ötünüz, ey xoş avazlı, qəlbə zevq verən quşlar! Cümləsi. Əhsən sənə, əhsən sənə ey həqiqət işığı. Uluğ (al bayrağı qaldırıb). Məhv ol bu cahandan dəxi ey dəhşətli-zülmət! Pərdə * * * İki yol Faciə bir pərdədə 1922 İştirak edənlər Mir Kazım Aqa. Şəhərin axundu, 65 yaşında. Tükəzban. Onun arvadı, 40 yaşında. Məhəmməd. Onun oqlu, 22 yaşında. Külsum. Onun qızı, 17 yaşında. Molla Fəttah. Məhəllə mollası Tükəzbanın qardaşı 60 yaşında. Qünça. Onun qızı, Məhəmmədin nişanlısı, 18 yaşında. Birinci pərdə Səhnə Mir Kazım aqanın otaqını göstərir. Otaq Şərq səliqəsilə bəzənmiş. Pəncərələr qalın pərdələr ilə örtülmüş. Divan üstə şal mitəkkələr. İki böyük divar aynası. Külsum aynanın önündə durub özünə bəzək verir. Təzə paltarına baqır. Ora-burasını düzəldir. Bu vaqt anası daxil olur. Külsum. Ana, donum gən tikilmiş, daraltmaq lazımdır. Tükəzban. Qızım, gən olmaqın zərəri yoqdur, təki dar olmasın. Həmişə belə zəyif olmayacaqsan ki… ətə, qana gəlib dolacaqsan. Külsum. Ay ana, nə deyirsən? Libas mənə tikilmiş ya mən libasa? Mən haçana kibi gözləyim ki, ətə, qana gəlib libas bədənimə görə olsun? Bəlkə heç kökəlməyəcəyəm. Tükəzban. Nə üçün kökəlməyəcəksən? Allaha şükür, yemək-içməyimiz boldur. Aqanın müridləri evimizi heç bir zaddan kəm-kəsr qoymayır. Hər bir yeyəcəyimizi yıqıb verirlər. Burada heç bir ehtiyacımız yoqdur. Qəssab Səfər də hər gün ət payımızı göndərir. Atanın da nəziri yüz-yüz gəlir. Külsum. Anacan, dediklərin hamısı doqrudur, amma mən yenə də hala gəlmirəm. Bilirmisən buna səbəb kimdir? Tükəzban. Kim olacaq? Sən özün, sənin tərsliyin. Nə qədər yalvarıram ki qızım, ye, iç hala gəl. Həkim də buyurmuşdur ki, çoqlu süd və bol yumurta yesin. Amma sən bunların heç birinə əməl etmirsən. Külsum. Xayır ana, mənim belə zəyif düşməyimə səbəb bunlar deyil. Siz atam-anamsınız! Quşu qəfəsə salan kibi, məni də bu otaqa salıb dustaq etmişsiniz. – Sən axund mir Kazım aqanın qızı Seidə xanımsan – deyə mənə hər bir şeyi nəhy etmişsiniz. Bu dərt divarın içi mənim dünyamdır! (Aqlayır.) Tükəzban. Külsum, yenə sənə nə olmuş? Yoqsa bu gecə pis yuqu görmüşsən? Külsum. Bəli, görmüşəm Tükəzban. Xeyir ola, qızım, söylə görüm. Külsum. Ana, yuqumda gördüm ki qardaşım Məhəmmədin toyudur. Tükəzban. Doqru görmüşsən, qızım, aqan sabahkən mənə dedi ki: Tükəzban, bu həftə Məhəmmədin gəlnini gətirməli; çünki məhərrəm ayı yaqınlaşır. Mənim özüm də tələsirəm ki Qonçanı tez gətirək. Həm mənə kömək etsin, həm də sənə yoldaş olsun. Daha nə gördün, qızım? Külsum. Gördüm ki evimizdə böyük şadlıqdır. Həmin bu otaqımız qonaq ilə doludur. Bir yanda mənim, bir yanda Məhəmmədin cavan yoldaşları oturmuşlar. Bir dəstə oquyan, çalan da hazırdır. Çalqıcılar çalırlar. Bir oqlan o cərgədən, bir qız bu cərgədən qalqıb oynayırlar. Onlar otururlar, başqaları rəqs edir. Sonra oquyan başladı. Ah! Heç olmazsa yuqumda isə də evimizdə bir şadlıq, bir toy gördüm! Tükəzban. Kəs səsini, bihəya! Mir Kazım aqanın evində toy, balaban? Qızlar oqlanlar ilə oynamaq? Külsum. Ay ana, mən nə edim? Yuqudur, görürəm. Mənim əlimdə deyil ki, görməyim. Bəs sən heç belə yuqu görməyirsən? Tükəzban. Mən qələt edərəm, başımı daşdan-daşa dəyərəm, elə yuqu görmərəm. Görünür ki, sən elə şeylərdən fikir edirsən, yuquna da girir. Aqan sənə du’a öyrətmiş. Nə üçün yatanda oqumursan ki, şeytan da yuquna girib sənə elə şey göstərməsin? Külsum. Ana, yatanda dua da oquyuram, bismillah da deyirəm, amma yenə də belə yuqular görürəm. Mən nə edim? İxtiyar məndə deyil ki. Tükəzban. Yaqşı, bəs dayın qızı Qünça nə üçün görmür? Çünki beş vaqt namazın heç birini keçirməyir, amma sən tənbəli mən hər səhər güclə durquzuram ki, sübh namazını qılasan. Külsum. Anacan, elə bilirsən ki Qünça belə yuqular görmür? Vallah mənə elələrini naqıl edir ki, desəm qulaqlarını dutub qaçarsan? Tükəzban. Kəs səsini, bihəya! Onu da sən xarab etmisən. Bu işlərin hamısına səbəb bu qonşumuz erməni kilfətidir. Özlərinə tay-tuş tapıblar! Erməni qızı Suruş! Külsum (gülərək). Ay arvad, Suruş deyil, Siranuş. Tükəzban. Eh, mən nə bilim. Kafir adı yadımda qalırmı ki, vallah atan bilsə ki erməni evinə gedirsən, aləmi bir-birinə vurar. Səni də öldürər. (Çıqır.) Külsum (tək). Öldürsə, bir dəfəlik qurtulurdum. Ey kaş! Mir Kazım aqanın qızı olunca bir çoban qızı olaydım. Daqlarda, çəmənlərdə, təbiət üzərində yaşayaydım, çiçəklər dərəydim, şırlayan bulaqlara baqa idim, sərin sularından içəydim!.. (Aqlayır.) (Məhəmməd daxil olur. Əmmamə və əbasını çıqarır.) Məhəmməd. Bacım, aqlayırsan? Külsum. Necə aqlamayım, qardaşım? Mənim qəlbim, ruhum, vücudum hamısı xəstə. Mərəzimdən xilas olmaq üçün bilirmisən mənə nə təklif edirlər? Məhəmməd. Bilirəm, bacım, çoqlu süd iç, bol yumurta ye deyirlər. Külsum. Bəli. Lakin mənim müaləcəm bumu? Məhəmməd. Xayır, bacım, bu mərəzin müaləcəsi başqa şeydir. Bu mərəzə mübtəla olan tək bir sən deyilsən. Bütün islam qadınlarıdır. Bu xəstəlik iki nurdan məhrum qalmadan naşı baş vermiş, biri ruhu yüksəldən elm nurudur. Digəri günəşdir ki, ziyası ilə dünyanı tənvir edir. Heyvanata, nabatata həyat bəxş edir. Onsuz bu gözəl dünya dəhşətli bir zülmət olurdu. Bu lətif, rəngin çiçəklər, güllər sənin kibi saralıb solub məhv olurdu. Bacım, sən qünça gülü o nurdan məhrum etmişlər. Sənə bu dəmdə o gözəl təbiət üzərində yaşamaq lazımdır, sənə gəzmək, gülmək, yemək, içmək, qonuşmaq lazımdır. Qəlbini əsla çıqmayıb hər zaman şad saqlamalısan. Külsum. Doqru, fəqət bu mənə müyəssər deyildir; çünki mən müsəlman qızıyam. Müsəlman qadını üçün bu ne’mətlər yaranmamışdır. O başqaları üçün yaranmışdır. Bunları bizə nəhy etmişlər. Ah! Məhəmməd! Nə üçün mən binəva qızcıqazı oqutdun? Nə üçün mənə mənligimi anlatdın? Nə hacət ki söyləyirsən dünya gözəldir, genişdir, intihasızdır. Mənim dünyam, qardaşım, baq gör nə geniş, nə yüksək bir aləmdir. (Əli ilə otaqını göstərir.) Bu səqf mənim yulduzlu səmamdır. Bu xalılar ilə döşənmiş yer mənim çiçəkli çəmənlərim, yaşıl ormanlarımdır. Bu divarlar da mənzərəli daqlarım, yüksək qayalarımdır. Qardaşım, burada dünyaya gəldim. Buradan da tezlik ilə məni aparıb qəbrə qoyacaqsınız. Məhəmməd. Sus, sus bacım! Odlu qəlbimə yenidən atəş atma. Qadınlarımızın belə təbiətə müqayyir, hürr yaranmış nev’ bəşərə yaraşmaz halı məni çoqdan düşündürür. Çarə arayırdım ki, nə yol ilə onlara kömək edim. İndi tapmışam. Bacım, yəmin edirəm qadınlarımızın bu yolda tökülən qanlı göz yaşlarına. Yəmin edirəm sənin kibi hənuz qünça gül ikən saralıb solan gül çəhrələrinə. Yəmin edirəm sənin kibi belə zindanlarda, cəhalət zənciri altında sızlayan mə’sumələrə, sizləri bu əsarətdən xilas etmək yolunda cavan ömrünü qurban edim. Külsum. Qardaşım, bir tək sən nə eliyə biləcəksən? Rüsvayi-cahan olub tələf olacaqsan. Məhəmməd. Tələf olsam da bir cıqır açaram, taki məndən sonra gələn cavanlar da o yol ilə gedib axırı sizləri xilas edərlər. Ey cəhalət, ey yeddi yaşlı div! Hazır ol, Məhəmməd gəlir!.. (Mola Fəttah və mir Kazım aqa daxil olurlar.) Mir Kazım aqa. Bacına yeddi başlı divdən naqıl deyincə əhkamidiniyyəni öyrətsən daha əfzəl olmazmı? Məhəmməd. Ata, elə mən də bacıma ondan söyləyirəm, lakin əfsus! Axundlarımız o əhkami ya özləri anlamırlar, ya da anlayıb da qəsdən cəmaətə başqa suratdə yetirirlər. Mir Kazım aqa (Külsuma). Sən bu danışıqa nə qulaq asırsan? Otaqına get! (Külsum çıqır.) Molla Fəttah (istehza ilə). Bacı oqlu, görürəm sən yaqşı anlamısan! De görüm dinimizdə sənin kibi başını açıb tərk ədəblik edənə, yaxud başqaları kibi saçlarını uzadıb özlərini xaricilərə oqşadanlara nə nəzər ilə baqır? Məhəmməd. Mən o barədə şəriətdə bir şey görməmişəm, olsa da dinə yoq bəlkə adətə, sihhətə dəxli vardır. Molla Fəttah. Bacı oqlu, görürəm şəriəti axund molla Cəlaldan yaqşı təhsil etmisən! Mir Kazım aqaya dedim ki, qoy Məhəmmədi özüm oqudum. Dedi: — yoq, bacın oqludur. Səndən xof etməz. İndi buyur. Gör Cəlalın babı fikri Məhəmmədə nə xoş gəlir. Mir Kazım aqa. Fəttah, səhv edirsən. Məhəmmədin əqidəsi elə deyil. O sən qoca dayısını mübahəsəyə çəkir, fəqət onu başqa bir zamana qoyunuz. İndi mətləb üstə gələk. Oqlum, dayın ilə belə qət’ etmişik ki, cümə aqşamı Qünçanı keçürək; çünki məhərrəmülhəram yaqınlaşır. Buna sən nə deyirsən? Məhəmməd. Nə deyəcəyəm? İxtiyar sahibisiniz. Mir Kazım aqa. Çoq əcəb. İndi ikinci məsələyə keçək. Sənə iki yol seçmişəm, ki din-islama xidmət edəsən. Biri Kərbəlayı-Müəllayə gedib təhsilini bitirəsən. Sonra da gəlib cəmaətimizə və’z edəsən. Digəri mərsiyəxanlıqdır. Bu axırıncı müqəddəs vəzifəni yürütməyə indi də hazırsınız. Gözəl səsin də var. Demək, evladım, iki təriq: va’izlik, rovzəxanlıq hansına meylin artıq isə, onu seç. Məhəmməd. Ata, çoq dərin düşüncələrdən sonra özümə bir müqəddəs, bir müstəqim təriq seçmişəm. Sənin məqsədin mən fərzəndini bir sahib-minbər görmək deyilmi ki, o minbərdən vətəndaş’arımı, dindaşlarımı doqru yola də’vət edim? Mir Kazım aqa. Bəli, nami-mübarəki qoyulmuş sən evladından cəddimiz bunu tələb edir. Məhəmməd. Ata, indi dinlə gör evladın nə gözəl, nə müqəddəs bir mənbər bəyənmiş? Molla Fəttah. Söylə. Yoqsa bayaq məni şübhəyə salmışdın. Məhəmməd. Ata, tə’rif etdiyim minbərdən sizlər kibi quru və’z etmək yoq, həyatı təsvir edən maraqlı vəq’ələr, dəhşətli, qanlı faciələr söyləyərək, göstərərək, cəmaəti doqru yola də’vət edəcəkdir, bu evladın. Mir Kazım aqa. Əhsən, əhsən oqlum. Məhəmməd. Zalimlərin sitəmlərini, məzlumların qanlı göz yaşlarını göstərərək, qəlbləri lərzənak edəcəkdir — mən evladın. Molla Fəttah. Əhsən, afərin bacı oqlu. Mir Kazım aqa. O minbəri-müqəddəsin ismi nədir, evladım? Məhəmməd. Səhnədir ismi onun pədərim. Molla Fəttah. Səhnə nədir? Məhəmməd. Dayım, səhnə ayinəsidir həyati-bəşərin! Mir Kazım aqa. O səhnə hansı müqəddəs binadadır? Məhəmməd. Bəli, doqru. O müqəddəs binadır; çünki orada yüksəlir həqiqət bayraqı. Orada yanır həqq ocaqı. Ora bir ədalətxanadır ki, hər kəs vücdanən əməlinə görə ya mükafat, ya da müçazat alır. Ora bir ibrətxanadır ki, hər kəs orada çirkin əməlini görüb də ibrət alır, istiqfar edir, insafa gəlir. Molla Fəttah. Atan səndən sorur ki o hansı binadır? Məhəmməd. O binanın adı teatrodur. Mir Kazım aqa və Molla Fəttah. Nə? Teatro? Məhəmməd. Bəli, teatro. Mir Kazım aqa. Teatro! Lotular yıqıncaqı... Məhəmməd. Xayır, ürəfa ocaqı. Molla Fəttah. Şeytan yuvası! Məhəmməd. Xayır, mələk odası! Mir Kazım aqa. Ora meyxanadır! Məhəmməd. Xayır, ora ibrətxanadır. Molla Fəttah. Sən babi olmusan. Məhəmməd. Xayır, mən həq yolu tapmış bir insan olmuşam. Mir Kazım aqa. Sən dəli olmusan. Məhəmməd. Xayır, mən aqil olmuşam. Molla Fəttah. Bunların hamısına bais o babi molla Cəlaldır. Mir Kazım ağa. Doğru deyirsən, odur. Məhəmməd. Nahaq yerə molla Cəlalı müqəssir edirsiniz. O sizdən geriyə qalmaz. O da sizin kibi din-islamın əsasını atıb, sac qoyanlara, çəkmə geyənlərə, rusca oquyanlara kafir deyənlərdəndir. Mir Kazım ağa. Bəs səni bu şeytan yoluna kim və nə vadar edir? Məhəmməd. Məyər mənim dutduğum yol şeytan yoludur? Orada nə edəcəyimi söyləmədimmi? Molla Fəttah. Söylədin. Orada oyunbazlıq, mütrüblik edəcəksən. Mir Kazım ağa. Ah! Ürəyim partlayır! Seyid övladı oyunbazlıq?! Oğul, o qoyduğum ad sənə haram olsun! Cəddim səni tezlik ilə əlimdən alsın! Molla Fəttah. Mən qızımı belə mürtədə verməm. Bu saat molla Vəlini çağırıb nikahın pozduracağam. Məhəmməd. Baq, şəriəti bu günə salmışsınız. Ehkami-diniyyəyə belə əməl edirsiniz. Molla Fəttah. Neçə? Məhəmməd. Kərimənizi öz ixtiyarilə mi mənə gəlmiş? Molla Fəttah. Bəli. Məhəmməd. Onda çağırınız gəlsin və öz ixtiyarilə də nikahın geri oqutsun. Şəriətin yolu budur, dayım. Molla Fəttah. Sus! Mənə şəriət öyrətmə. Dini-islamda sənin kibi dəliyə nikah yoqdur. Bu burası. Səni şəkdən çıqarmaq üçün də qızımı bu saat buraya gətirdərəm. Görərsən ki sən divanədən ikrah edib əl çəkəcəkdir. Tükəzban! Tükəzban! (Tükəzban daxil olur.) Tükəzban. Nə buyurursan, qardaşım? Molla Fəttah. Bu saat gedib Qünçanı gətirərsən. Tükəzban. A qardaş, belə toy olurmu? Qoy qom-əqrəbamı yığıb qaida ilə toy edim. Qünça anadan yetimdir. Nəyə onu tay-tuş yanında xar edirsən? Nəyə könlünü sındırırsan? Mir Kazım ağa. Tükəzban, sənin toyun yasa döndü! Tükəzban. Vay! Ay kişi nə deyirsən? Ölənimiz kimdir? Mir Kazım ağa. Bu oğlun Məhəmməd. Tükəzban. Ay kişi nə deyirsən? Sən allah mənlə belə zarafat etmə. Mir Kazım ağa. Arvad, oğlun dəli olmuş. Dəliyə də qız vermək şəriətlə, cayiz deyil. Məhəmməd. Ana, bunlar deyirlər ki, mən dəli olmuşam. Mən də istəyirəm ki Qünça gəlsin özündən soruşum ki, mən dəliyə yoldaş olmaq istəyir, ya yoq? Tükəzban. Elə bu, gör məni necə qorqutdular! Oğlum, bunlar yalan deyirlər. Sənin eşqindən dəli-divanə olan Qünçadır. Molla Fəttah. Heç vaqtı! Tükəzban. A qardaş, nə deyirsən? Bizdən nə pislik gördün ki, daha qızını vermək istəmirsən? Vallah verməsən, Qünça özünü öldürəcəkdir, ya da Məhəmmədə qoşulub qaçacaqdır. Bu saat gedib gətirərəm. Görərsən doğru deyirəm, ya yoq. (Çıqır.) Mir Kazım ağa. Bu işlərdə müqəssir mən özüməm. Nə üçün o islam topraqını buraqıb bu viranəyə gəldim. Nə bilim. Dedim ki bura mənim vətənimdir. Ata-babalarımın xaki-paki buradadır. Qoy ölsəm də burada ölüm. Heç bu günlərimi düşünmədim. Evladlarımın fikrinə qalmadım. Bilmədim ki bu rus topraqında onlar xarici yolilə gedəcəklər. Molla Fəttah. Əlbəttə səhv etmisən. Gərək gəlməyəydin. İndi mən özüm də Ərəbistana köçmək fikrindəyəm. Bu işləri ki mən görürəm, bir az çəkməz, burada müsəlmanlıq nişanəsindən heç bir zad qalmaz. (Tükəzban, Külsüm, Qünça ipək çarşafa bürünərək daxil olurlar.) Tükəzban. Qardaşım, indi qızından özün soruş, gör Məhəmmədə getmək istəyir ya yoq? Məhəmməd. Qünçacığım. Hansı zalimdən qorqaraq belə çadraya bürünüb gizlənmisən? Yoqsa qələm qaşlarında, ahu baqışlarında, şəhla gözlərində bir qüsurmu görürsən? Yetər, yetər, gözəlim! Sən kibi Qünça güllərin açılmaq zamanı gəlmiş! (Cəld onun başından çarşafı çəkib atır.) Mir Kazım ağa. Nadürüst, bihəya! Molla Fəttah. Qızım, görürsənmi? Bu din-təriqətdən dönmüş. Bu seyid övladı əmmaməni atıb lotu libası geyib teatrda oyunbazlıq etmək fikrindədir. Sən bu kafirə, bu divanəyə getmək istəyirmisən? Qonça. Ağa, Məhəmməd mənim qəlbimin şahididir. Özünə nə vəzifə seçərsə, mənə xoşdur. Mən onun vəfalı bir quluyam. Mir Kazım ağa və molla Fəttah. Va şəriəta, va milləta! Molla Fəttah. Sus, bihəya! O sənin qəlbinin sultanı isə, mən də sənin cisminin, həyatının sultanıyam. Tükəzban. Qardaş, sənə yalvarıram, bu iki cavanın göz yaşı tökməyinə bais olma. Qızını bədbaxt etmə. Külsüm. Dayı, mən də yalvarıram, Qünçanı Məhəmmədən ayırma. Molla Fəttah. Çəkilin, siz qadınların məsləhətinə qulaq asıb bu dünyada biabru, axirətdə də cəhənnəm oduna yanmaq istəmirəm. Məhəmməd. Ey mənim seyid atam, ey mənim axund dayım. Mir Kazım ağa. Sus, şeytan məl’un! Sən dinsiz daha mənim övladım deyilsən! Çəkil. Evimdən çıq! Rəd ol! Məhəmməd. İndi mən bağırıram. Vay o millətin halına ki, sizin kibi yol göstərəni var! (Getmək istəyir.) Qünça. Məhəmməd, məni bunlara buraqıb haraya gedirsən? Külsüm. Qardaşım, məni də özünlə apar, burada qoyma. Məhəmməd. Səbr ediniz, ey qünça güllərim. Məhəmməd sizləri bu zülmətdən, bu əziyyətdən, bu əzraillərin pəncəsindən xilas etmək üçün gedir. Pərdə * * * Yeni həyat Bir pərdəli pyes 1923 İştirak edənlər Usta İman. 50 yaşında bir papaqçı Səlimə. Onun arvadı. Firqəçi Allahqulu. Onun oğlu, qomsomol Səkinə. Onun qızı, pionerqa Nazlı. Onun bacısı qızı Məhəmməd Rəhim. Nazlının əri, Usta İmanın dükan şəriki Axund Rəhmətullah. Molla Hacı İsmayıl. Tacir Birinci pərdə Səhnə usta İmanın qonaq otağını göstərir. Otaq səliqə ilə bəzənmiş. Sağ tərəfdə Allahqulu Lenin guşəsi düzəltmiş, divardan Lenin və başqa rəhbərlərin şəkilləri asılmış. Masa üstə kitablar, qlobus, insan qafası və qeyri tədris ləvazımatı. Sol tərəfdə Səkinə öz masasını pioner tərzilə bəzəmiş. Nazlı otağı səliqəyə salarkan usta İman daxil olur Usta İman. Ay qız Nazlı, Səlimə evdədirmi? Nazlı. Xayır dayıcan, evdə heç kəs yoqdur. Usta İman. Qırılmışlar hara getmişlər? Nazlı. Səlimə Zenotdelə iclasa getmiş. Usta İman. Nə mənə? Cinatdel? Nazlı. Belə o urus kilsəsinin qabağında bir böyük ev var ha, ora Zenotdel deyirlər. Orada arvadları oqudurlar. Onlara tamaşa göstərirlər. Qlubları da var. Usta İman. Demək, Səlimə Cinatdel olmuş? Nazlı. Bəli. Usta İman. Mənim bu mürtəd oğlum Allahqulu özü komsomol olduğu bəs deyil idi, arvadı da yoldan çıqardıb cinatdel elədi. Nazlı. Bəli dayıcan, yoqsa Səlimə elə yerləri haradan tanırdı? Usta İman. İndi ehtiyatlı olmalı. Yoqsa kafir qızı məni dutdurar. Nazlı. Doğru deyirsən dayı. O günü mənə deyirdi ki, bir də hünəri var mənə bir çırtma vursun o saat həbsə saldırram. Usta İman. Gözəl şəriəti bu dinsiz bolşeviklər gör nə günə saldılar? Ərin arvada ixtiyarı yoqdur, uşağa ixtiyarı yoqdur, bəs bu külbaşın nəyə ixtiyarı var? Nazlı. Dayı, mən istəyirdim sənə deyəm, amma qorqurdum. İndi ki, iş açıldı qoy o birisini də deyim. Usta İman. Daha nə var? Nazlı. Allahqulu Səkinəni o küçələrdə «curavey-curavey» oquyan uşaqların dəstəsinə yazdırıbdır. Usta İman. Nə? O baldırları açıq, əllərində dəyənək küçələri dolaşan qarğa kibi qaqqıldaşan dəstəsinə? Nazlı. Bəli, bəli onlara piyanerkə deyirlər. Usta İman. Vay sənin zatına lə’nət a belə oğul. A kişilər az qalmışam mən də dindən çıqam. Əgər allah var neyə bu şəhəri alt-üst etmir. Əstağfürulla, lə’nət şeytana. (Hirsli gəzinir.) Nazlı. Ay dayı sən allah sakit ol. Hər şeyi ürəyinə salma. Usta İman. Axı mən necə sakit olum? Görmürsənmi bu dinsiz oğlu mənim başıma nə həngama gətirib? Arvad—cinatdel, oğul komsomol, qız pənirkə. Neyə partlayıb gəbərmirsən usta İman? Allahqulu (qoltuğunda kitab daxil olur, masa dalında oturub kitabın vərəqlərini kəsir.) Usta İman. A bidin oğlu, bidin... Allahqulu. Kaş dediyin sözlər doğru olaydı. Usta İman. Bəs doğru deyil? Allahqulu. Xayır doğru olsaydı mən elə ata ilə fəxr edərdim. Usta İman. Adə, sərsəm olmusan nədi? Hansı ata ilə fəxr edərdin? Allahqulu. Sən deyən bidin ata ilə. Usta İman. Səsini kəs mürtəd oğlu mürtəd. Allahqulu. Elə atanı da şadlıq ilə qabul edərdim. Usta İman. Hansı atanı? Allahqulu. Mürtəd atanı. Usta İman. A biiman oğlu biiman, sən mənim ürəyimi partladaçaqsan. Allahqulu. Doğrudur, mən sən İmanın oğluyam ancaq, əfsus ki, «bi»siz. Usta İman. A qız Nazlı tez ol su ver içim. Yoqsa doğrudan da bu bidin biməzhəb mənim bağrımı çatladaçaqdır. Nazlı. Ay dayı, sən allah hirslənmə. Yoqsa o səfərki kibi ürəgim bitab olar. Allahqulu. Ata, son sözlərin doğrudur. Mənim nə dinim var, nə də məzhəbim. Usta İman. A qız de eşit, mən necə hirslənməyim. Arvad—cinatdel, oğul—komsomol, qız—pənirkə. Nazlı. Ala iç, özün də təbiətdən çıqma. (Usta İman suyu alıb içir.) Allahqulu. Bibi qızı doğru deyir. Neyə özündən çıqıb hər söz başı fəhş edirsən. Kişi kibi sözünü de, cavab al. Usta İman. Mən kişi olsaydım arvadım cinatdel, oğlum komsomol, qızım da pənirkə olmazdı. Nazlı. Ay dayı, daha bəsdir. Neyə kişi deyilsən. Hamı ərlərin arvadları Zenatdel qlubuna gedirlər. Orada oyun çıqardanlara tamaşa edirlər. Burada nə pis iş var? Usta İman. Yoqsa sən kafir qızı da oraya gedirsən? Nazlı. Xayır mən oraya getmirəm. Usta İman. Bəs bu işləri hardan bilirsən? Nazlı. Ora gedən arvadlar səyləyirlər. Usta İman (Allahquluya). Bir də görüm arvad—cinatdel, oğul—komsomol, qız—pənirkə bəs mən başı daşlının adı nə? Allahqulu. Sən də qeyrətli, məşədi, kərbəlayı müsəlmanların qırqıq başlarına namus papağı tikən usta İmansan. Usta İman. Belə atan oldu rəhmətlik, doğru söz dedin. Bəs mənim bu batmış başıma bu biğeyrət, binamus papağımı kim tikmiş? (Papağı yerə zollayıb ayaqları ilə tapdalayır.) Nazlı. Ay dayı sənə qurban olum sakit ol. Bircə otur. (Altına sandalya çəkib oturdur, papağını düzəldib başına qoyur, sonra su verir.) Bu suyu iç hirsin yatsın. Usta İman. Yoq, daha səbr kasam dolub daşıbdır. Gərək ürəyimdə nə varsa deyəm. Allahqulu. Onda başla gəlsin. Usta İman. Sən anadan olandan üç ay sonra, ay kaş heç olmayaydın, mən böyük bayram edib molla ilə qur’an ilə sənə bu batmış Allahqulu adını qoydum. İndi onu neyə dəyişmisən. Siz dinsiz bolşeviklər, adın da düşmanısınız? Allahqulu. Hansı ad ki, bizim əqidəmizə düz gəlmir onu dəyişdiririk. Mən heç kəsə qul olmaq istəmirəm. Onda da adı var, özü yoq allaha! Usta İman. Bay allah sənə lə’nət eyləsin. Allahqulu. Varsa eləsin. Usta İman. Qız eşidirsən, a allaha inkar edən şeytani-məlun! Bəs allah kibi böyük bir adın əvəzinə nə qoymusan. Mənə xəbər veriblər ki, özünə zilimi, milimi bir belə ad qoymusan. Allahqulu. Doğrudur, adımı dəyişmişəm, böyük Oqtyabr bayramı münasəbətilə yeni adlar qoyurdular. Mən də özümə Çili adı qoydum. Usta İman. O necə addır? Allahqulu. Böyük rəhbərimiz İliçin sağdan sola çəvirmə adıdır. Usta İman. Daha nə deyim? Küfr bu torpağı basmış. Buradan qaçmaq lazımdır. Gec tez allah-təala və təbarək Lut şəhri kibi bu şəhri də alt-üst edəcəkdir. Allahqulu. Yoqsa onun üçün Məşhəd ziyarəti bəhanəsilə buradan qaçırsan? Usta İman. Xayır o deyil, fikrim odur ki, gedib imam həzrətlərinin qəbri-şərifinə yıqılıb yalvaram ki, siz bidinləri həq yola gətirsin. Allahqulu. Xayır biz ilə işin olmasın. Ağana yalvar ki, məşədi, kərbəlayılar insafa gətirsin. Arvadların heç zad üstə gündə dörd dəfə döyüb başlarını yarmasınlar. Qol-qabırğalarını sındırmasınlar. Onların üstə üç arvad almasınlar. On yaşında qızlarını qoca kaftarlara ərə verməsinlər. Uşaqları məktəbə girmək istəyəndə mane olmasınlar. Nazlı. Ay dayı, Allahqulu bunları lap doğru deyir. Usta İman. Kəs səsini bihəya. Görürəm səni də bu məl’unlar yoldan çıqartmışlar. Nazlı. Dayıcan, dünən gecə məşədi Səfdərqulu arvadı Şah Sənəmi o qədər döymüş ki, yazıq arvadın bədəni qara tuluğa dönmüş. Usta İman. Çoq əcəb də etmiş. Görünür ərinin itaətindən çıqmış. O da döymüş. Arvadın əqli kəm olar. Özü də hüçət. Onları başına buraqmaq olmaz. Allahqulu (istehza ilə). Düz buyurursan atacığım. Qlara Setkinin əqli məşədi Səfdərquludan kəmdir? Usta İman. Ay qız, sən bu səfih sözlərə nə qulaq asırsan. Get xörəyini bişir. (Nazlı çıqır.) Mən Qlara-mılara tanımıram. O arvad əqilli olsaydı allah-təala onu kişi yaradardı. (Səlimə daxil olur.) Usta İman. Arvad hardan gəlirsən? Səlimə. Sənə nə borcdur hardan gəlirəm. Usta İman. Bəs mən sənin ərin deyiləm? Səlimə. Əfsus ki, ərimsən. Usta İman. Nə üçün əfsus? Səlimə. Çünki gor-ba-gor olmuş atam məni gözü yaşlı zor ilə sənə vermiş. İyirmi il bu viranədə sənin zülmün altında cəhənnəm odu çəkmişəm. Elə indicə işıqlı dünyaya çıqmışam. Usta İman. Çünki dinsiz axirətsiz cinatdel olmusan, beləmi? Səlimə. Bəli, qluba çilen olmuşam. Bu da mənim üzvülük kitabçam. Buyur baq. (Göstərir.) Usta İman. Cəhənnəmə başbilit çıqarmısan. Səlimə. Xayır, sənin zülmünün müqabilində bu kitabça mənim qalqanımdır. İndi hünərindi mənə əl qaldır. Atana od vurub yandırram. Usta İman. Odu mənə bu kafir oğlu vurmuş. Səninki lazım gəlməz. Arvad—cinatdel, oğul—komsomol, qız—pənirkə. Bu cəhənnəm deyil bəs nədir? Səlimə. Sən bizə sənələrcən cəhənnəm odu çəkdirmisən. Biz ki sənə bir şey etməmişik. Usta İman. Tələsmə, vaqt gələr yenə ixtiyarı əlimə alaram, onda sizə göstərərəm. Allahqulu. Bilirik, çoq sənin kibi məşədi, kərbəlayılar əllərini göyə qaldırıb dua edirlər ki, Şura hökuməti yıqılsın. Fəqət Antanta kibi nərlər yıqa bilməyən bir hökuməti, sizin kibi məşədilər yıqa bilməz. Proletariatın parlaq günəşini sizlər kibi yarasalar söndürə bilməzlər. Səlimə. A kişi ey, baq dilini farağat qoy. Yoqsa Zenotdelə xəbər verərəm. Səni dutub Çeqaya salarlar. Usta İman. Ay arvad, sən də qalmaqal axtarırsan. Külfət söhbətidir edirik. Bunun cinatdelə nə dəxli var. Səlimə. Çoq dəxli var. Sənin kimilər ya gərək Şura hökumətinə tabe olalar, ya da itilib hansı ölkəyə istəyirlər gedələr. Usta İman. Yaqşı ay arvad, onu da edərik, daha acığın dutmasın. Səlimə. Nece acığın dutmasın, o günü qızın kitab pulu istəyir, deyirsən itil cəhənnəmə. Bəs belə atalıq olar? Usta İman. Axır mən başı külli nə edim? Kitab bir olar, iki olar, yoqsa on yaşında qıza altı-yeddi kitab lazımdır. Bu da sizin şura məktəbiniz. Yazıq qızın başın doldururlar ki, yer belə fırlanır, ay, gün belə fırlanır. Bəh, bəh bu da elm oldu. Onları yaradan istər belə fırladar, istər tərsinə fırladar. Ya da heç fırlatmaz. Bunun balaca qızlara nə dəxli var. Canım nə üçün allahın işinə qarışırsınız? Allahın səbri çoq isə də qəzəbi də az deyil. Axırda təngə gəlib ikinci dəfə tufan edər. Bu küfrə mürtəkib olmuş ölkəni suya qərq edər. Deyər indi yer hansı tərəfə fırlanır? Allahqulu (qəhqəhə ilə gülür.) Ha-ha-ha... atacığım belə mevhumat ilə sizləri aldatmışlar; elə naqıllara biz ancaq gülürük. Usta İman. Nuhun oğlanlarından biri də sənin kibi tufana inanmırdı, gülürdü, dalqalar içində boğulanda inandı ki, allah da varmış, onun qəzəbi də. Məhəmməd Rəhim (daxil olur). Usta əmi, Xorasan yoldaşlarının dükana xəbər göndərmişlər ki, saat beşdə İrana böyük paraxod gedir. Pəncşənbə gününə qalmaq istəmirlər. Saat da xoşdur. Getmək istəsəniz hazırlaşın. Usta İman. Əlbəttə istəyirəm, sən get dükanı baqla, tapşırdığım şeyləri al gətir ki, İranda satıb yol xarcımı çıqardım. Daha durma vaqt azdır. Məhəmməd Rəhim. O tapşırdığın şeylərdən süvayı başqa mal alımmı? Usta İman. Xayır, xayır. Məhəmməd Rəhim. Ancaq sən də hazır ol. Vaqt azdır. (Çıqır.) Usta İman. Arvad, dur sən də tuman-köynək, yorğan-döşək hazır et. Səlimə (istehza ilə). Usta İman, ziyarətin qəbul olsun. Bəs bu evi kimin umuduna qoyub gedirsən? Usta İman. Cinatdel arvadımın, komsomol oğlumun, pənirkə qızımın umuduna. Allahqulu. Anam doğru deyir. Sən ailənə zülm edirsən. Özün bilirsən ki, mənim sənə ehtiyacım yoqdur. Həm qulluq edirəm, həm də oquyuram. Öz zəhmətim ilə özümü dolandırıram. Evə də kömək edirəm. Lakin bu nə ziyarət bazlıqdır. Nə üçün zəhmət ilə qazandığın pulları aparıb Xorasan lotularına yedirirsən? Səlimə. Oğlum, sən elə bilirsən bunun məqsədi ziyarətdir? Xayır bu Məşədə kefə gedir. Usta İman. Arvad günah etdin, əstəxfar et. Mən ağamın qulluğuna gedirəm. Səlimə. Xayır sən ağanın yava kənizlərini siğə etməyə gedirsən. Usta İman. Arvad nə sarsaq-sarsaq danışırsan? Əyər mənə e’tibar etmirsən bismillah buyur səni də aparım. Səlimə. Ay ey, kül başına. Sən elə fikir edirsən ki, mən qısqancılıq edirəm? Bəli sənin gül cəmalına, sərvi-qamətinə aşiqəm. Usta İman. Aşiq olsaydın gedib cinatdel olmazdın. Səlimə. Əlbəttə siz məşədi-kərbəlayılar Zenotdeli sevməzsiniz; çünki arvadlarınıza etdiyiniz zülmün qarşısını o alır. Allahqulu (ayağa qalqaraq). Ata mən yaçeyqaya gedirəm. (Səlimə o biri odaya gedir.) Usta İman. Bəs məni ötürməyə gəlməyəcəksən? Allahqulu. İclasımız tez qurtarsa gələrəm. Usta İman. Sənin o sabrannın mənim ziyarət səfərimdən əfzəldir ki, qalmaq istəmirsən? Allahqulu. Əlbəttə, min qat əfzəldir. Biz yeni dünya, yeni həyat qururuq. Sən və sənin yoldaşların da əski dünyadan bərk-bərk yapışıb bizə mane olursunuz. Usta İman. Siz yeni dünya tikmirsiniz, insanları əski bütpərəstliyə, daha doğrusu dinsizliyə də’vət edirsiniz. Allahqulu. Səndən mübahisə etməyə vaqtım yoqdur, get imama yalvar ki, tezlik ilə bizi yıqsın. Yoqsa biz sadiq bəndələri də yoldan çıqardacayıq. (Çıqır.) Usta İman (yalnız). Arvad—cinatdel, oğul—komsomol, qız—pənirkə, heç bilmirəm imam həzrətləri mən günahkar atanın taqsırından keçəcəkdirmi? Məhəmməd Rəhim (əlində bir dolu xurcun daxil olur). Usta əmi tapşırdıqlarının hamısını əmələ gətirdim. Lakin malları sən deyən qiymətə ala bilmədim. Dükancılar malın qiymətini artırmışlar. Usta İman. Vay allah sizin insafınızı kəssin. Bidin uşaqları bidin. Elə qanunxoz yaqşı eləyir ki, bu alverçiləri sıqır. Beş kəpiyə aldıqları malı bir manata satırlar. Məhəmməd Rəhim. Puldan da bir az kəm oldu. Məşədi İbrahim yüz manat əvəzinə altmış manat verdi, dedi: əldə pulum ancaq budur. Usta İman ziyarətdən qayıdınca yerdə qalanı da hazırlayıb evə verərəm. Usta İman. Eybi yoqdur. O düz adamdır. Ancaq alanda özündə saqla, evə vermə. Cümlətanı necədir? Məhəmməd Rəhim. Altı yüz əlli manatdır. (Cibindən çıqarıb sanıyır. Nazlı daxil olur.) Nazlı (Məhəmməd Rəhimə). A kişi dayıma pul ver, Xorasandan mənə ipək yaylıq alsın. Məhəmməd Rəhim. Pulum yoqdur. Bunlar dayının puludur. İrandan mal alacaqdır. Nazlı. Bəs mənim başım yaylıqsız qalsın? Məhəmməd Rəhim. Hələlik kəhnəsilə dolan. Sonra alaram. (Pulları usta İmana verir.) Buyurunuz, düz altı yüz əlli manatdır. Usta İman (pulları sanarkən). Bacı qızı sənə yaylıq da alacağam, başqa sovqat da. Ancaq bu evdən, eşikdən müqayat ol. Yoqsa o dinsizlər mən gəlincə evi soyacaqlar. Bir də mənim arvadıma qoşulub cinatdel olma. Nazlı. Dayıcan, doğrudur məni də yoldan çıqarmaq istəyirlər, lakin arxayın ol, mən elə iş etmərəm ki, sizə binamusluq gəlsin. Məhəmməd Rəhim. Elə bir balaca o yan-bu yan elədin o saat kəbinini verib evdən qovacağam. Usta İman. Nazlı mənim namuslu, bacımın qızıdır. O pis iş etməz. (Çəl qapı döyülür.) Məhəmməd Rəhim. Nazlı o biri otağa keç. Yəqin axund Rəhmətulla ilə hacı İsmayıldır. (Nazlı yan qapıdan, Məhəmməd Rəhim orta qapıdan çıqırlar, sonra axund Rəhmətullah, hacı İsmayıl, dalarınca Məhəmməd Rəhim daxil olurlar.) Rəhmətullah. Səlamün əleyküm. Usta İman. Vəəleyküməssəlam. Çoq xoş gəlmisiniz, buyurunuz, buyurunuz. (Otururlar.) Hacı İsmayıl. Nə yaqşı oldu ki, Məhəmməd Rəhim ilə görüşdük. Yoqsa sizin görüşünüzdən məhrum olacaqdıq. Usta İman. Züvvar bu axşam çıqır. Mən də yoldaşlardan ayrılmaq istəmirəm. Rəhmətullah. Çoq gözəl, bu gün saat xoşdur və bir də buyurmuşlar ki, züvvar nə qədər məkanından tez çıqsa, bir o qədər səvabı artıq olar; çünki zair niyyət baqladığı saatdan ağası onu gözləyir. Başqa kitabi-müqəddəsdə yazmışlar ki, xüdavəndi-aləm elə əcələ edən zairin hər bir dəqiqəsinə behiştdə bir huri, hər bir saatına bir qılman bəxş edəcəkdir. Hacı İsmayıl. Cənabi-axund ələlxüsus ki, belə küfr zamanında. Rəhmətullah. Bəli, bəli. Hacı İsmayıl. Usta İman, bu divarlardakı şəkillər kimdir? Usta İman. Dinsiz bolşeviklərin rəhbərləridir. Rəhmətullah. Onları nə üçün evdən asmısan? Məyər bilmirsənmi ki, bu otaqda namaz qılmaq caiz olmaz. Usta İman. Nece bilmirəm, yaqşı bilirəm. Lakin nə edim, arvad cinatdel, oğul komsomol, qız pənirkə. Mən başıma nə kül töküm? Qurban olduğum allahın da səbri çoq. Rəhmətullah. Bəli səbri çoqdur, lakin bəlası da az deyil. Nece oldu qevmi-Ad? Nece oldu Lut əhli? Hamısının bir türfətil-eyndə fot etdi. Hacı İsmayıl. Axund, bu bolşeviklər belə məşhur tarixləri məgər oqumurlar? Rəhmətullah. Ay hacı, mən tarix sözü demirəm ki ona şübhə edələr. Mən qur’anın lap ortasından səyləyirəm. Usta İman. Ay axund, sən nə danışırsan? Onlar allahı, peyğəmbəri, imamı, qur’anı, kitabı, hamısını inkar edirlər. Sən onlara nə qandıracaqsan? Hacı İsmayıl. Onlarla mübahisə etmək də günahdır. Rəhmətullah. Doğru buyurursan. O kafirlərin sözlərini də ağıza almamalı. Usta İman. Onsuz da olmur. Mən bu evdə o kafir oğlum ilə gündə on dəfə savaşıram. Səkinə (pioner libasında daxil olur). Ata gəldim pioner paltarımı sənə göstərim. Necədir yaraşırmı? Usta İman. Çəkil, itin belindən gəlmiş. Yoqsa durub əlindəki dəyənək ilə o açıq baldırına o qədər dəyərəm ki, çolaq olub bir də küçələrdə curavey-curavey oqumazsan. Səkinə. Ata, pioneri döymək, söymək olmaz. Biz azadə şanlı proletariat qoşunuyuq. Rəhmətullah. Siz əcinnə qoşunusunuz. Allah kökünüzü yer üzündən götürsün. Səkinə. Molla, sən yerində farağat otur, çoq mənim kibi balaca qızların kəbinlərin qoca kişilərə kəsmisən. Usta İman. Sus mürtəd qız mürtəd. Səlimə (daxil olur). A kişi nə qışqırırsan, nə olmuş? Usta İman. Daha nə olacaqdır. Kim bu ərə getməli qızı belə döşü açıq, baldırı açıq, əli dəyənəkli etmiş? Kim? Kim? Səlimə. Belə mən, mən. Usta İman. Sən qələt etmisən. Atan Cə’fərqulu ilə, baban kosa Mehdi ilə. İt qızı it. Bu saat səni boğub öldürəcəyəm. Bu evə də od vurub yandıracağam. Daha mən təngə gəldim. (Onun üstə hücum edir.) Səkinə (ağac ilə qarşısını alaraq uca səslə). Yasaq. Usta İman. Çəkil itin qızı it. Məhəmməd Rəhim. Usta əmi sakit olunuz uşaqdır. Qəbahətini anlamır. Rəhmətullah ilə hacı İsmayıl (qalqıb gedərkən). Usta İman xüdahafiz. İltimasi-dua. Usta İman. Baqışlayınız, halımı görürsünüz. (Çıqırlar.) Səlimə. A kişi məni boğub öldürəcəksən? Məhəmməd Rəhim. Səlimə bacı rahat olunuz. (Paraxod iki dəfə fit verir. Nazlı bir böyük baqlama ilə daxil olur.) Nazlı. Dayı, sənə lazım olanların hamısını buraya qoymuşam. Usta İman. Adə Məhəmməd Rəhim, paraxod iki dəfə fit verdi. Tez fayton dalınca get. (Məhəmməd Rəhim çıqır.) Səlimə. İndi bu dava-şavadan sonra çıqart görüm evə nə qədər pul verəcəksən? Usta İman. Bir də görüm sənə pul nə lazımdır? Hər nə lazım olsa Məhəmməd Rəhim alıb verəcəkdir. Səlimə. Mən Məhəmməd Rəhimin əlinə baqan deyiləm, çıqar öz əlimə ver. Səkinə. Ata mənə çəkmə pulu ver. Usta İman. Sənə çəkmə lazım deyil. Baldırını açan qız ayaqyalın da gəzə bilər. (Allahqulu daxil olur.) Səlimə. Oğlum yaqşı vaqtda gəlmisən, atan gedir, evinə pul vermək istəmir. Allahqulu. Elə iş ola bilməz. Kişi kibi söz vermisən. Kişi kibi də əmələ gətir. Yoqsa səni buraqmaq yoqdur. Usta İman (qoltuğundan kisəsini çıqardıb açır, bir qədər pul götürüb Səlimeyə verir.) Ala bu da sənin ev xarcın. Daha ürəyin sakit olsun. Səlimə (sanıyıb). Elə bu? Bir elə puldan evə bunu verirsən. Bu pul heç beş günə də çatmaz. Usta İman. Bu pulları tərpətmək olmaz. Bunlara İrandan mal alıb gətirəcəyəm. Mənim də çalışıb vuruşduğum sizinçindir. Səlimə. A kişi bizi elə salmısan? Özünü lotuluğa qoymusan? (Pulu onun döşünə çırpır.) Al, Xorasanda sənə siğə üçün lazım olar. (Yenə fit səsi gəlir.) Usta İman. A dinsiz balaları dinsiz, siz mənim başıma nə gətirirsiniz? İndi ki belə oldu heç bir qara kəpik də vermirəm. A qız Nazlı şeyləri götür gedək. (Getmək istəyir. Səkinə qapının ağzını kəsib.) Səkinə. Yasaq. Usta İman. Çəkil kafir balası kafir. Səkinə. Yasaq! Məhəmməd Rəhim (daxil olur). Usta əmi, paraxod son fiti verdiyinə görə fayton dutmadım. Usta İman. Vay sizin zatınıza lə’nət, məni ziyarətdən qoydunuz. A kafir uşaqları kafir, cəmi vəbalım sizin boynunuza gəlsin. Allahqulu, Səlimə, Səkinə (üçü də). Gəlsin. Usta İman. Axirətdə nameyi-əmalınız sol əlinizə verilsin. Üçü də. Qoy verilsin. Usta İman. Ay müsəlmanlar, axı mən başı daşlı, mən gözü yaşlı nə edim? Arvad—cinatdel, oğul—komsomol, qız—pənirkə. Pərdə * * * == Şahsənəm və Gülpəri == Şahsənəm və Gülpəri Bir pərdədə üç şəkilli piyes 1921 İştirak edənlər Pinəçi Qafar Şahsənəm – Onun arvadı Mirzə Fərəc – Küçə məktub yazanı Gülpəri – Onun arvadı Axund molla Qasım * * * Birinci şəkil Pinəçi Qafarın otağı. Yoqsul, zəhmətkeş otağı mənzərəsi. Pinəçi Qafar (Başmaq yamayarkən oquyur. Şahsənəm də tikiş tikir). Pinəçi mənəm işləməsəm mədarım keçməz, mənim, Bu qışı burda qışlamasam mədarım keçməz mənim. Şahsənəm. Qafar bircə o oqumağı kəs, mənə qulaq as. Qafar. Buyur kəsdim, nə deyirsən? Şahsənəm. Onu deyirəm ki, mən kimdən əksiyəm? Qafar. Arvad nə demək istəyirsən? Başa düşmürəm. Şahsənəm. Çoq yaqşı başa düşürsən. Ancaq özünü anlamamazlığa qoymusan. Qafar. A nadürüst balası, sən nə dedin ki, mən də başa düşəm. Şahsənəm. Deyirəm ki, mən kimdən əksiyəm? Qafar. Allahü əkbər a tın-tın Həsənin qızı. Teleqraf Güllünün balası. Axı sən nə deyirsən ki, mən başa düşüm. Şahsənəm. Belə mən deyirəm ki, kimin arvadından əksiyəm. Qafar. Əstəğfrullah. Lə’nət şeytana. A mürtədin qızı, elə tutu quşu kibi təkrar edirsən ki, mən kimdən əksiyəm, mən kimdən əksiyəm. Bunu keç, bunu eşitdim, sözünün dalını söylə. Şahsənəm. Belə sözümün dalı da budur, qabağı da. Mən kimdən əksiyəm. Qafar. Lə’nət sənə kor şeytan. Arvad aydınca de görüm məndən nə istəyirsən? Səni başa düşə bilmirəm. Şahsənəm. Qafar, görürəm əllərin qabar olan kibi beynin də qabarlayıbdır. Başına söz girmir. Qafar. Axır sən mənə nə deyirsən ki, mənim də beynimə girməsin. Şahsənəm. Belə mən onu deyirəm ki, mən kimdən əksiyəm. Məşədi İbadın arvadı keçəl Püstədənmi? Kərbəlayı Qulamın arvadı cızdalan Nabatdanmı? Yoqsa dəllək Kərbəlayı Cə’fərin arvadı ağızı əyri Fatmadanmı? De cavab ver. Qafar. Hə, beləcə indi başa düşdüm. Sən mənnən paltar davası eləyirsən, eləmi? Şahsənəm. O da var. Amma indiki davam başqa şeydir. Qafar. Onda başla gəlsin. Şahsənəm. Yaqşı, a Qafar nəyə məni «Şeyx Sən’ana», «Eşq İntiqamə», «İblisə» aparırsan? Qafar. Ay rəhmətliyin qızı, barı ziyarətin birini de, mən də görüm başıma nə çara qılaram. Bu kəsadlıq vaqtda mən səni üç ziyarətə necə aparım, arvad, «Şeyx Sən’an»ın qəbri uzaq ölkədədir. O ki qaldı «Eşqi-intiqam», «İblis» ziyarətgahlarına onların nə adlarını eşitmişəm, nə də müqəddəs qəbri-şəriflərini görmüşəm. Şahsənəm. Yaqşı a Qafar, bəs bilmirsən onda hər axşam sən də dostun Mirzə Fərəc də evdən səhər çıqıb bir də gecə yarısı gəlirsiniz. De görüm haradan gəlirsiniz? Qafar. Arvad, sənə min dəfə demişəm, min bir dəfədə deyirəm. Biz hər gecə məşədi Əlibalanın çayçı dükanına yığışırıq. Orada dərviş baba şirin-şirin hekayələr, maraqlı naqıllar söyləyir, biz də qulaq asırıq. Sonra da qəsidə oquyur. Dinləyib axirət üçün savab qazanırıq. İndi gecələr hardan gəldiyimizi bildinmi? Şahsənəm. Bu şirin dil ilə məni aldada bilməzsən. O günü mən də, Gülpəri də hamamda idik. Tratirdən (teatro) söhbət açıldı. Məşədi İbadın arvadı Püstə əllərini belinə qoyub bizə fors atırdı. Lovğa-lovğa danışıb deyirdi ki, ay yazıqlar, allah sizi piti bişirməyə, cəhrə əyirməyə yaradıbdır. Siz evdə qalıb gecəgündüz işləyirsiniz, ərləriniz də tratirlarda kef çəkirlər. Şeyx Sən’an oyununa getdim, Mirzə Fərəc ilə usta Qafarı orada gördüm. «Eşq və intiqam», «İblis» oyunlarına getdim yenə də onları orada gördüm. Qafar. O Püstə arvad xırp yalan deyir. Buna birinci və axırıncı sübut odur ki, yalan dediyinə görə qurban olduğum İmam Cə’fər Sadıq onun ağzını əyibdir. Bu imam özü düz danışan adam olduğuna görə yalan deyəni sevmir. O arvad görəsən kimi görübsə bizə oqşadıbdır. Şahsənəm. A Qafar, yə’ni sən bilmirsən ki, mən haraya getmək istəyirəm? Qafar. Ziyarətə. Şahsənəm. Hə, o ziyarəti də tratirda göstərirlər? Qafar. Nəmənə? Səni teatroya aparım? Oyunbazxanaya? O möhtərəm axund-mollalarımızın təqlidini çıqaran yerə? Şahsənəm. Hə, nə var? Nə üçün gözlərini bərəldirsən. Belə tratira getmək istəyirəm. Qafar. Arvad, görürəm əqlin çaşıbdır. Bu axşam vaqtı bizi günaha batırma. Dur ağzını suya çək. Dur, lüleyin eşikdə doludur. Arvad nədir, teatroya getdi nədir? Arvadlar gərək evdə otursun pitisini bişirsin, cəhrəsini əyirsin, vəssalam. Şahsənəm. Qafar, mən özgə şey bilmirəm. Bu saat durub məni «Eşqi-intiqam» tratrına apararsan. Qafar. Arvad, görürəm sən dəli olmusan. Mən necə səni eşqbazlıq teatrosuna aparım. Orada bacı qardaşa aşiq olur. Axırda da hər ikisi ölür. Şeyx Sən’an ondan da bəttərdir. Şeyx Sən’an bir mə’mün kişi olduğu halda bir gürcü qızına aşiq olur. Şaxır içir, boynuna xaç taqır, daha bilmirəm nələr, nələr eləyir. Arvad, o ki, «İblis»ə qaldı, onu görən gündən bəri az qalmışam on yeddi rük’ət namaz əvəzinə yüz on yeddi rük’ət qılam. Şahsənəm. Baq, Qafar, adamın boynuna beləcə qoyarlar ha. Bəs sən deyirdin ki, oraya getmirəm. Dur bu saat dinməz, söyləməz məni tratraya apar. Qafar. Arvad yaqşısı budur ki, sənin qol-qabırğanı sındırmamış buradan gedim. (Geyinib gedir.) Şahsənəm. Cəhənnəmə get, gora get. İndi mən də tratira gedəndə görüm sən nə deyəcəksən. (Gülpəri daxil olur.) Gülpəri. Salam əleyküm ay Şahsənəm bacı. Şahsənəm. Əleyküməssalam ay Gülpəri. Arvad çarşafın yerə qoy otur, Qafardan söyləyəcəyəm. Gülpəri. Bəs özü hanı? Teatroya getdi? Şahsənəm. Ay arvad, onu hardan bildin? Gülpəri. Dünən Qafar bizdəydi, Mirzə Fərəc ilə söz qoydular ki, bu gecə teatroya getsinlər. Mənim kişim soruşdu ki, Qafar, hansı teatroya gedək, o da dedi: Bulvarın yanındakı... Şoqəribin adı yadımdan çıqdı. Hə, satır-alır. Şahsənəm. Ay qız elə deyil. Mənim yaqşı yadımdadır ki, onda bir it sözü də var. Hə yadıma düşdü. Satır ağ it (Satiragit). Gülpəri. Hə deyəsən sən düz deyirsən. Dur ora gedək. Şahsənəm. Qafargil bizi görsələr necə olsun? Gülpəri. Çarşafa bürünərik tanıya bilməzlər. Deyirlər o teatroya çoq arvad-uşaq gedir, onların içində bizi hardan tanıya bilərlər. Şahsənəm. İndi ki belə oldu, qoy tanısınlar. Bəs başqa arvadlar nə üçün gedirlər? Gülpəri. Doğru deyirsən. O günü Nabat deyirdi ki ərim ilə oraya getmişdim. Orada cinlər yerin içindən çıqıb şeytan ilə danışırlar. Şahsənəm. Ay arvad, nə əcəb qorqmamış, Gülpəri. Necə qorqmamış, bərk qorqubdur. Hətta istəyibdir durub qaçsın, əri əlindən dutub saqlayıbdır. Deyibdir ki, qorqma onlar cin deyil, adamlardır onların oyunlarını çıqardırlar. Şahsənəm. Daha durma, vaqt keçir. Gedək. Yoqsa oyunu başlarlar. Gülpəri. Gedək. (Gedirlər.) * * * İkinci şəkil Əhvalat Satiragit teatrosunun zalında vaqe olur. Teatronun səhnəsi pərdə ilə qapalı. Sıralar teatroya gələnlər ilə doludur. Mirzə Fərəc, dal sırada oturmuş. Qafar birinci sırada baqa-baqa Mirzə Fərəci aqtarır. Qafar. Adə görəsən mənim yoldaşım harada oturubdur. (Birdən gözü arvadına sataşır.) Arvad sənsən? Şahsənəm. Bəli, mənəm. Qafar. Burada nə qayırırsan? Şahsənəm. Tratira gəlmişəm. Qafar. Çoq qələt etmisən, səfeh qızı səfeh. Əl ayaqın qırılmamış qalq, qabağıma düş. Şahsənəm. Öləsən də getməyəcəyəm. Bəs bir belə arvad burada nə qayırırlar. Qafar. Canına dərd qayırırlar. Düş qabağıma. Gülpəri. A Qafar, Şahsənəm doğru deyir, bəs bu qədər arvadların ərləri yoqdur. Yoqsa elə qeyrətli bir tək siz çıqmısınız. Qafar. Allahü əkbər, bu papaqdır, yoqsa sizin başınızdakı yaylıq. (Papaqını yerə vurur.) Adə bura baq. Müsəlman arvadı teatr? Bəs bizim namusumuz, qeyrətimiz harada qaldı? Mirzə Fərəc. Adə Qafar, Qafar buradayam. Qafar. A kişi buraya gəl. Mirzə Fərəc. Adə yerimiz burdadır. Sənin bilitin də məndədir. Qafar. Adə bilit cəhənnəmə arvadlar burdadır. Mirzə Fərəc. Adə hansı arvadlar? Qafar. Şahsənəm ilə Gülpəri. Mirzə Fərəc. Gülpəri də. Qafar. Hə, hə, tez ol gəl. Mirzə Fərəc (onlara tərəf gələrkən). Ey dad bidad Ərdəbil. Gülpəri nadürüst qızı, nadürüst, hərgah sabah açılar, səni paraxoda qoyub bir baş Ərdəbilə göndərməsəm mənim atam, babam yeddi qat əcdadımın ərvahinə lə’nət olsun. Qalq köpəyin qızı köpək. Gülpəri. Ölsən də getməyəcəm. Bəs bir belə arvadların ərləri yoqdur. Yoqsa kişi təkcə siz çıqmısınız? Mirzə Fərəc. Bəli, müsəlman ancaq bizik. Arvad nədir teatr nədir? (Arvadların əllərindən dutub dartırlar, sıradan qırağa çıqardırlar. Onlar da dartınıb əllərindən çıqırlar. Zalda qaçırlar. Qafar ilə Mirzə Fərəc onları qovurlar.) * * * Üçüncü şəkil Pinəci Qafarın evi. Mirzə Fərəc. Qafar, sən bunlardan müqəyət ol, mən də gedib axund molla Qasım ağanı çağırım gəlib bu binamusların talaqını versin. Qafar. Yaqşı get. (Mirzə Fərəc çıqır.) Baq burada teatro deyil. And olsun atamın ərvahinə, bir balaca o yan-bu yan eləsəniz elə bir silə səkərəm ki, yerinizdə qalarsınız. Şahsənəm. Allah vurub səni, hünərindir əlini qaldır. Gülpəri. Yaqşı, siz bizi boşadırsınız, biz də o siz bəyənmədiyiniz kişilərə ərə gedirik. Onlar da tez-tez bizi teatroya aparırlar. Qafar. Allahü əkbər, lə’nət sənə kor şeytan. İndi durub ikisini də boğub öldürəcəyəm ha. Şahsənəm. Allah vurub səni. Durub səni o qədər dəyərik ki, arvad boşamaq da yadından çıqar. Qafar. Arvadın hünəri nədir ki, kişiyə əl atsın. Şahsənəm. Baq hünəri belədir. (Durub onunla dutaşır. Gülpəri də köməyə gəlir. Qafarın ayağından çəkir, Qafar yıqılır, onu yumruqlayırlar. Bu halda Mirzə Fərəc və onun dalınca molla Qasım daxil olurlar.) Qafar. Adə Mirzə Fərəc, qoyma arvadlar heyimi kəsdilər. (Arvadlar Qafarı buraqıb Mirzə Fərəcin üstə düşürlər, yumruqlayırlar. Molla aralaşdırır, ona da bir iki yumruq dəyir.) Molla Qasım. Ay bacılar, bir toqdayın. (Arvadlar dayanırlar.) Bəs mollaya belə ehtiram edərlər? Şahsənəm. Bir molla ki, gecə yarısı bu iki səfihin sözünə baqıb biz biçarələrin talaqını verməyə gələ, elə axundun ehtiramını saqlamazlar. Qafar. Arvad bəsdir, bizi biyabır etdin. Molla Qasım. Usta Qafar, bir arvad ki, biz ruhanilərə, biz şəriət ərlərinə biehtiramlıq elədi, onu boşa getsin. Şəriət də belə buyurub. Qafar. Düz buyurursan ağa. Şahsənəm. Kül sənin başına, a belə ər. A qanmaz kişi, görmürsən bu molla nə deyir. Mən sənin arvadınam yoqsa bu şorgöz molla? Molla Qasım. Usta Qafar, bu sözdən sonra bu arvadın nikahı pozuldu. İndi canın azaddır. Şahsənəm. Belə kül molla başına. Molla Qasım. İndi bu arvaddan sual cavab edin. A bacı sən bilirsən ki, biz ruhanilər müsəlman arvadlarına teatroya getməyi haram buyurmuşuq. Gülpəri. Bilmirəm. Molla Qasım. Bilmirsən indi bil. Gülpəri. Bəs kişilərə necə? Molla Qasım. Onlara da nəhy etmişik. Gülpəri. Bəs neyə gedirlər? Molla Qasım. Gərək getməsinlər. Günah da etməsinlər. Lakin arvad ilə kişidə fərq vardır. Şeytan həzrət Adəmi aldada bilmədi. Amma Həvvanı aldatdı. Behiştdən hər ikisini çıqartdı. Kişini o oyun çıqardanlar yoldan çıqa da bilməzlər. Arvad isə naqisyl’əql olar. Tez aldadarlar. Gülpəri. Ay molla, bilirəm sən bizim nikahımızı geri oqumağa gəlmişsən. Sən heç zəhmət çəkmə. Mən kəbinimi həlal edib canımı azad edirəm. Elə rəhmətlik atam məni gözləri yaşlı bu qoca kaftara vermişdi. Mirzə Fərəc. Nəmənə? Qoca kaftar? İndi ki belə oldu, daha səni boşamıram. Gülpəri. Ölsən də boşanacağam. Mirzə Fərəc. Mən də boşamayacağam. Qafar. İndi ki iş bu məqama çatdı, Şahsənəm mən də səni boşamalı olmadım. Şahsənəm. Ölsən də boşanacağam. Molla Qasım. Bir mənə də qulaq asın. Görürəm siz arvad boşayan deyilsiniz. Mənim zəhmət haqqımı veriniz çıqım gedim. Qafar. Nəmənə? Sən nə qayırdın ki, zəhmət haqqı da istəyirsən? Mirzə Fərəc. Rəhmətliyin oğlu bu gecə yarısı gəlib arvadlarımızı əlimizdən almaq istədiyi bəs deyil, bir də zəhmət haqqı istəyir. Qafar. Biz arvadlarımızı boşamaq istəmirik. Molla Qasım. Cəhənnəmə boşayınız. Mənim zəhmət həqqimə nə deyirsiniz? Mirzə Fərəc. Uzun müşərrəf eləmə. Dur rədd ol. Qafar. Bas bayıra. Molla Qasım. Allah sizin bərəkətinizi kəssin. Bu gecə vaqtı məni avara etdiniz. Mirzə Fərəc. Sənə deyirəm uzun müşərrəf etmə. Dur rədd ol. (Molla söylənə-söylənə gedir.) Şahsənəm. Ay qız Gülpəri, dur biz də bunların açığına dəniz kənarına gəzməyə gedək. Gülpəri. Dur gedək. (Qapıya tərəf gedirlər Qafar ilə Mirzə Fərəc qabaqlarını kəsirlər.) Mirzə Fərəc və Qafar. Hara gedirsiniz? Gülpəri və Şahsənəm. Bulvara, gəzməyə. (Vuruşurlar.) Mirzə Fərəc və Qafar. Biz də gedirik! (Onlara qoşulub gedirlər.) Pərdə * * * == Çarxı-fələk == Çarxı-fələk Piyes – iki pərdədə, dörd şəkildə. 1921-ci il. İştirak edənlər Piri-Fani – uzun ağ saqqallı və saçlı bir qoca, libası – uzun ağ ləbbadə, üstdən qurşaq. Vəli ağa – mülkədar bəy. Ağa Saleh – zavod sahibi. Ağa Şirəli – mülkədar. Musa bəy – Ağa Salehin zavod müdiri. Mühəndis. Bahadir – gənc bir işçi. Qəhrəman, Fərman, Nadir – Bahadirin yoldaşları. Qurbanəli – kəndli. Gülsənəm – onun arvadı. Qafar – pinəci. Sandro – restoran xidmətçisi. (Laxey.) Lida, Zina, Marusya, Marqo – çəngilər. Bir taqım işçi arvad və kişilər. Allahqulu – işçi. Birinci şəkil Səhnə pərdə ilə iki hissəyə bölünür. Bir hissəsi restoran odasını və digər hissəsi piri-Faninin kumasını və həyətini göstərir. Kumanın yanında bir qurumuş ağac kötüyü. Hər iki mənzilə qapılar açılır. Pərdə qalqdıqda piri-Fani kumanın ağzında oturmuş və bir çarx hərəkət halında görünür. Çarxın pərləri həm otaya, həm də həyətdə görünür. Qurbanəli və Gülsənəm piri-Faninin həyətinə daxil olurlar. Qurbanəli. Ey pir daha səbrim tükənmiş, bir ilimin zəhmətini bir gündə itirdim. Qan-tər içində əkib becərdiyim məhsulu Vəli Ağa zor ilə əlimdən aldı. Uşaqlarımı ruzusuz qoydu. Bu qış günündə gözləri yaşlı çöllərə saldı. (Ağlayır.) Gülsənəm. A kişi qızıl inəyi demədin. Qurbanəli. Onu da sən söylə, mənim danışmağa taqətim yoxdur. Gülsənəm. Ay pir baba, belə sənə bu Gülsənəm əmin canı qurban olsun. Mal-qaradan təkcə bir inəyimiz qalmışdı. İnək demə bir maral, buynuzları göylə gedirdi, quyruğu yer ilə sürünürdü. Kənddə qızıl inəyin təʼrifi dillərdə söylənirdi. Üç gün bundan iləri ağanın naxırçısı inəyimi damğalayıb bəyin naxırına qatmış. Səbəbi güya qızıl inək ağanın qoruğuna girmiş. Ey pir baba, o ağaya biz nə edə bilərik? Səndən başqa bizim imdadımıza yetən yoxdur. Bizə bir çarə qıl. Piri-Fani. Əyləşin, cavabınızı alarsınız. (Əyləşirlər, Pinəçi Qafar daxil olur, pirə təzim edib ərz eyləyir.) Qafar. Ey pir, bu qabarmış əllərimin zəhməti ilə Ağa Şirəlinin karvansarası qapısında pinəçilik edib yeddi baş külfət ruzusunu bir tevr ilə qazanıram. Bu gün xozeyindən əmr çıqmış ki, pinəçi Qafar ya dutduğu yerə kirə versin, ya da dutduğu yeri azad etsin. Hər iki hal mənim üçün müşgüldür. Bu qış zamanı mən haraya gedim? Nə qazanıram ki, uşaqlarımın boğazından kəsib ona kirəyə verim? Məgər sansız evlərinin kirəsi ona kafi deyil ki, mən zavallı kasıbı küçələrə buraqır. Ey pir, səndən imdad istəyirəm. Piri-Fani. Əyləş, cavabını alarsan. (Allahqulu və bir taqım işçi daxil olurlar, pirə təʼzim edirlər.) Allahqulu. Ey piri-Fani, ağa Saleh xozeyin bu gün bizləri zavoddan çıqarıb küçəyə atdı. İndi biz nə edək? Arvad-uşaqlarımız açından fəryad edirlər. Piri-Fani. Səbəb nə olmuş? Allahqulu. Gündəlik muzdumuz çoq az idi, aldığımız para külfətimizi ödəmirdi. Bir qədər artırılmasını xozeyindən rəca etdik, qəbul etməyib dedi: indiyə kibi gündə on saat işləmisiniz, bu gündən həmin məbləğə on iki saat işləyəcəksiniz. Bu şərtə biz razı olmadıq. Piri-Fani. Əyləşiniz, cavabınızı alarsınız. (Əyləşirlər, bu halda Bahadir qolları çirməkli, döşü və başı açıq, dalınca Qəhraman, Fərman və Nadir daxil olurlar.) Piri-Fani. Şikayətəmi gəlmisiniz? Bahadir (əllərini belinə qoyub). Xayır, siz piri-Faninin bu məzlumlara verəcək cavabınızı gözləyirik. Piri-Fani. Əyləşiniz, eşidərsiniz. (Bahadir yoldaşlarının başına cəm edib ayrı əyləşirlər.) Piri-Fani. Ta cavablarınızı alınca sükutda bulunmalısınız. (Piri-Fani başını aşağı salıb fikrə gedir, sairləri də sakit ona müntəzir olurlar.) * * * Birinci pərdə İkinci şəkil Sandro otağının qapısını açır, Vəli, Ağa Saleh, Ağa Şirəli və Musa bəy daxil olurlar. Vəli Ağa. Sandro! Sandro. Padano. Vəli Ağa. Qatso! Dünya nədən ibarətdir? Sandro. Ağa, şərabdan, qızdan, qurzinsqi düdükdən. Vəli Ağa. Malades Sandro, keçmişləri unutmamısan. Hanı Tiflisdə sizin qəstində kef etdiyim günlər? Hanı Marqo, hanı Tamara... Sandro. Ağa, Marqo dünən Tiflisdən gəlmişdir. Vəli Ağa. Sandro, bu müzdə ilə məni diriltdin. Al. (Pul verir.) Bu sənin müştuluğun, qoy başqa lakey padavat etsin. Sən Marqonun dalınca get. Sandro. Ağa, xəbər etmişəm gələcəkdir. Ağa Saleh. Sandro, bizim qızlara da xəbər vermisənmi? Sandro. Bəli xozeyin vermişəm. Ağa Şirəli. Sandro stolu düzəlt, mən acından ölürəm. Sandro. Ağa bu saat. (Çıqır.) Ağa Şirəli. Ağa Saleh, eşitdim bu gün rabocilərin zabastovqa ediblər? Ağa Saleh. İstədilər müzdlərin artırsınlar, öz yerlərini də itirdilər. Musa bəy. Xozeyin, gərək bir qədər artırıb ağızlarını yumaydın. Gündə on iki saat zəhmətə heç bir fəʼlə dözməz. Ağa Saleh. Neyə dözməz, qoy bir-iki gün aç qalsınlar, hamısı gəlib ayaqlarıma yıqılıb yalvaracaqlar. Allah onları bizlər üçün işləməyə yaradıbdır. Vəli Ağa. Bizləri də şampanski içməyə. (Sandro daxil olur, stola içki və yemək qoyur.) Ağa Şirəli. Ay sağ ol Sandro. Şampanskini buza qoymusanmı? Sandro. Bəli qoymuşam. Vəli Ağa. Sandro – qızlar necə oldu? Sandro. Ağa bu saat gələrlər. Ağa Saleh. Vəli Ağa tamada vəzifəsi siz ilədir. Vəli Ağa. Oğul deyirəm bu gün mənimlə içə bilsin. Hamınızı şahid edəcəyəm. (Bu halda Lida, Marusya və Zina daxil olurlar.) Qızlar. Urra. Xozeyinlər. Urra. Lida. Şiroçqa. (Ağa Şirəlinin üstə yüyürür.) Marusya. Sali (Ağa Saleyin üstə yüyürür.) Zina. Musiçqa, Musiçqa. (Musa bəyin üstə yüyürür.) Vəli Ağa. Sandro, evimi yıqdın. Marqo harda qaldı. Məni xanımsız qoydun. Sandro. Ağa bu saat gedim gətirim. (Gedir.) Ağa Saleh. Tamada nə yatmısan? Xanımlar içmək istəyirlər. Vəli Ağa. Bu saat kim nə içmək istəyirsə desin: qonyaq var, zubrovqa var, benedektin var, nastoyaşşiy smirnovqa var. Ağa Şirəli. Mən qonyaq içəcəyəm. Ağa Saleh. Mən də. Marusya. Mən votqa içəcəyəm. Vəli Ağa. Sağ olsun Marusqa xanım, mən özüm də votqa içəcəyəm. Ağa Saleh. Marusya, nastoyaşşiy rusdur. (Bu halda Marqo və çalğıçılar daxil olurlar.) Valya, Valiçqa. (İstəyir Vəli bəy tərəfə gəlsin.) Vəli Ağa. Marqo, yerində dur. Ustalar çalınız! Marqo, ordan süzə-süzə gəlib mənlə görüşərsən. (Çalğıçılar çalırlar, Marqo da oynaya-oynaya gəlib Vəli ağa ilə görüşür.) Ağa Şirəli. Sağ olsun Marqo, nə gözəl oynayır. Ağa Saleh. Sağ olsun belə Gürcüstan tavadı. Qaspada Marqo xanımın sağlığına içək. (İçirlər.) Ağa Şirəli. Devran bizimdir, bizim. Ağa Saleh. Mülki-süleyman bizimdir bizim. Vəli Ağa. Marqo xanım da mənimdir mənim. Ağa Şirəli. Çarxı-fəʼləyi döndərən olmaz. Ağa Saleh. Biz ağaları bu busatdan endirən olmaz. Vəli Ağa. Sandro, şampanski və meyvə gətir. Sandro. Bu saat ağa. (Gedir.) Marusya. Sali, pul var? Ağa Şirəli. Var, var. Lida. Şiroçqa, ev var? Ağa Şirəli. Var, var. Marqo. Valiçqa, mülk var? Vəli Ağa. Duşoçqa var, var. Zina. Musiçqa, pəs sənin nəyin var? Musa bəy. Bənim də səni sevən ürəyim var. Zina. Fu! O hammalda da var. Dilənçidə də var. (Sandro şampanski və meyvə gətirir, ağalar yemək içməyə məşğul olurlar, səssiz bir-birlərinin sağlığına içirlər söhbət edirlər.) Pərdə * * * İkinci pərdə Üçüncü şəkil Əvvəlinci səhnə Piri-Fani. Ey məndən dərdlərinə çarə istəyən füqərayi-kasibə! Siz o vaxtı bu əziyyətdən, bu zillətdən xilas olarsınız ki, çarxı-fələk sizə tərəf çönə. O zaman bu qurumuş ağac kötüyü göyərər, əlvan çiçəklər ilə bəzənər, yapraqlanar, bar verər. Onun çiçəkləri, yaprakları və meyvələri adi nəbatat kibi olmaz. Hər çiçəyin başqa bir rəngdə yapraqları və meyvəsi, həmçinin yer üzündə gördüyünüz və eşitdiyiniz cavahir, altun və gümüş kibi ziqiymət daşlı o məʼdən şeyləri bu ağacda əmələ gəldikdə Simürğ adında bir quş uçub gələr. Bu ağacda məskən edər, onu qoruyar. Sizlərdən hər biriniz özünüz üçün nə istəsəniz Simürğ qağası ilə dərib atar. Allahqulu. Ey pir baba, sənə canım qurban. O zaman haçan olar? Piri-Fani. Onun vaxtını bilmək olmaz. Fəqət səbr edib zəhmətinizdə davam edərsinizsə, elə neʼmətə nail olarsınız. Bahadir (ucadan qəhqəhə ilə gülür). Piri-Fani. Nəyə gülürsən ey cavan? Bahadir (ayağa qalxıb ona tərəf gəlir). Sənin belə dediyin əfsanəyə gülürəm. Ey əqlin qayib etmiş qoca, Neçin bu əvam zavallıları belə xurafat ilə aldadırsan. Bu qurumuş, çürümüş, qurtlanmış kötük yenidən göyərərmi? Çiçəklərmi? Belə əfsanə ilə məzlumları aldatdığın yetər. Al! (Ayağı ilə vurub ağac kötüyünü sındırır.) Hamı. Ah.. Piri-Fani (ayağa qalxıb). Nə etdin? Ey dəliqanlı. Bu biçarələrin umud çırağını söndürdün. Bahadir. Elə yalançı çıraqlar çoqdan sönməli idi. Piri-Fani. İndi nə etmək istəyirsən? Bahadir. İndi çarxı döndərmək istəyirəm. Piri-Fani. Bacarmazsan, çoqları bu yolda fot olmuşlar. Bahadir. Qəhraman, Fərman, Nadir yoldaşlar heç bir fikir dünyada qurbansız yeriməmiş. Hərgah çarx məni vurub fot edərsə, Qəhraman dalınca sən gələrsən, sonra Fərman, dalınca Nadir ta çarx saqlayıb tərsə çöndərməyincə əl çəkməyin. Haydı igit yoldaşlarım. Qəhraman. Yoldaş Bahadir toqda. Sən bizim rəhbərimizsən, sənin sağ qalmağın bu məzlumlara lazımdır. Əvvəl mən qurban olmaq istəyirəm. (Atılıb çarxın pərindən dutur çarx onu kənara atır.) Hamı. Ah zavallı. Öldü. (Qurban özünü atır çarx onu da vurur.) Piri-Fani. Dayanın divanələr, (Bahadir çarxdan dutub saxlayır. Nadir kömək edib çarxı döndərirlər). Pərdə Dördüncü şəkil İkinci şəkildəki səhnə Ağa Şirəli (qışqırır). Aman toqdayın, qərq oldum tufan, tufan... Ağa Saleh. Ədə Musa bəy qoyma, qoyma. Çarx dönmüş, tormozla, tormozla. Musa bəy. Ay xozeyin, bu fələk çarxıdır. Ona tormoz vurmaq olmaz. Vəli Ağa. Vay bizim halımıza, çarxi-fələk indi tərsinə dönmüş. (Bahadir və yerdə qalanlar odaya girirlər.) Bahadir. Ay ağalar, indi çarxi-fələk sizlər üçün tərsinə dönmüş. Piri-Faninin kumasına buyurunuz. Bizə söyləyən kibi sizə də gözəl-gözəl nağıllar söyləsin. Qurumuş ağacda sizin üçün cavahir bitirsin. Altun meyvələr dərib versin. (Ağalar məyus başlarını aşağı salıb piri-Faninin kumasına tərəf gedirlər.) Bahadir. Xanımlar siz də ağalarınızın qulluğuna təşrif aparınız. Marqo. Biz burada siz ilə qalmaq istəyirik. Bahadir. Bizim nə pulumuz var, nə də şampanskimiz. Buyurun gedin. (Qızlar gedirlər.) Sandro bu içkiləri, zadı buradan götür. Sandro. Ağa bu saat. Bahadir. Biz ağa deyilik. Yoldaşıq. Sandro. Bəli, bəli yoldaş, yoldaş. Bahadir. Ustalar, internasional çalınız. (Onlar da çalırlar). Pərdə * * * == Bir eşqin nəticəsi == Bir eşqin nəticəsi Bir pərdədə iki şəkilli piyes Bakı – 1922 İştirak edənlər Kərbəlayı Nəbi – əlli yaşında şişman Şevkət – on iki yaşında qaçqın bir qız, Kərbəlayı Nəbinin xidmətçisi Pəri Cahan – 35 yaşında, Kərbəlayı Nəbinin quluqçusu Molla Rəhim } Kərbəlayı Nəbinin kirayənişinləri Məşədi Səfdərqulu } Kərbəlayı Nəbinin kirayənişinləri Qızxanım – Məşədi Səfdərqulunun arvadı Maral xanım – Qommunistqa Əli – onun oğlu, səkkiz yaşında Şirəli İki əsgər Birinci pərdə * * * Birinci şəkil Səhnə Kərbəlayı Nəbinin qonaq odasını göstərir. Otaq bəzəkli bir otaqdır. Üç tərəfdən qapı açılır. Pəri Cahan (odanı nizama salarkən söylənir). Kişilərdə heç vəfa olmazmış. Xanım öləni heç bir ay olmaz, ağa evlənmək fikrinə düşübdür. Yaşı da əlli beşdən yuqarıdır. Xanımın vəfatından bəri şadlığından bilmir ki, nə etsin. On beş yaşında cavan kibi gah oquyur, gah oynayır, gah güldən dəm vurur, gah bülbüldən. Bir söz eşq başına vurmuş. Ancaq başa düşə bilmirəm ki, bu eşq kimədir. Məndən başqa burada arvad yoqdur. Ağa əvvəllərdə mənlə mazaqlaşardı. Məni cimdiklərdi. Mənə söz atardı. Yəqin bu eşq mənədir. Nə yaqşı iş olardı ki, birdən ağa məni alaydı. Bu evə xanım edəydi. Odur oquya-oquya gəlir. Kərbəlayı Nəbi (əlində həna daxil olur.) Məzəlim ay məzəlim, Gözəlim ay gözəlim, Mən səni çoq sevərəm, Mən səni çoq sevərəm. Ay qız ey iləri gəl. (Pəri Cahan iləri gəlir, saqqalını göstərərək.) De görüm bu nədir? Pəri Cahan. Buy, ay ağa nə deyirsən? Saqqaldır dayna. Kərbəlayı Nəbi. A kişilər, bu qız düz iyirmi beş ildir ki, mənim evində quluqçudur. Mən bu «dayna» sözünü buna tərk etdirə bilmədim. A mürtəd qızı mürtəd! Xayır saqqal deyil. Pəri Cahan. Ağa bəs nədir? Kərbəlayı Nəbi. Nə bilim nədir? Süpürgə çöpüdür. Koldur, kosdur, qanqaldı. Hər nə zibil isə ancaq saqqal deyil. Pəri Cahan. Ay ağa nə danışırsan? Üzdə də qanqal bitərmi? Kərbəlayı Nəbi. Elə mən də onu səndən soruşmaq istəyirdim. Bu gün məni sən kafir qızı tay-tuşlar yanında biyabır etmisən. Hər kəs görür, deyir ki, Kərbəlayı Nəbi nə bərk qocalmısan. Balam mən hardan qoca oldum? Çoq olsa çoq olsa otuz, otuz beş sinnim var. Pəri Cahan. Vaxsey, ay ağa nə deyirsən? Demək mən bu evə quluqçu gələndə sən on yaşında uşaq idin? Kərbəlayı Nəbi. Kəs səsini kafir qızı kafir. Dəli şeytan deyir, bu saqqalı, bığı qırqdır, tək yerə, iyirmi beş yaşında cavan ol. Onda da deyəcəklər ki, Kərbəlayı Nəbi qommunist olubdur. Pəri Cahan. Ağa, Maral xanım belə bizim qonşumuz hər gün küçədən gedəndə mənə deyir ki, gəl səni də bolşevik eləyim. Kərbəlayı Nəbi. Ay qız nə deyirsən? Bolşevik! Pəri Cahan. Ağa vallah doğru deyirəm. O aqşam Məşədi Səfdərqulu yenə evə piyan gəlib yazıq Qız xanım dəyməyə başladı. Onun qışqırığına Maral xanım gəlib çıqdı. Vallah ağa, Məşədi Səfdərqulunun üstə elə qışqırdı ki, kişi qorqusundan piyanlıqdan lap ayıldı. Maral xanım dedi: Bir də eşidəm ki, sən arvadını dəyürsən, ya incidirsən, dutub çeqaya salacağam. Kərbəlayı Nəbi. Çeqaya? Pəri Cahan. Bəli, çeqaya! Kərbəlayı Nəbi. Bilmirəm bu kafir qızı haradan gəlib mənə qonşu oldu? Pəri Cahan, bolşeviklər kafirdirlər. Onlar allahı inkar edirlər. Peyğənbərə, imama, müştəhidə, pirə inanmırlar. Birdən əqlini unudub onlara qoşularsan, onda İnkir-Minkirə nə cavab verəcəksən. Məyər cəhənnəmin odundan qorqmursan? Pəri Cahan. Xayır, ağa, mən elə dinsizlərə qarışmaram, arxayın ol. Kərbəlayı Nəbi. Bilmirəm bu şeytanı sən haradan mənim yadıma saldın. Lap ovqatımı təlx etdin. Xülasə xalasına lə’nət. Gələk saqqal məsələsinə. Bir də görüm mənim bu saqqalım əvvəllərdə nə tevr olardı? Pəri Cahan. Ağa, qap-qara şəvə kibi. Kərbəlayı Nəbi. Belə atan oldu rəhmətlik. Onu şəvə kibi edən kim olardı? Pəri Cahan. Belə mən. Həftədə iki dəfə, üç dəfə xina qoyub yuyardım. Saqqalın da qap-qara kömür kibi olardı. Kərbəlayı Nəbi. Bəs onu indi neyə etmirsən a zalım qızı? Pəri Cahan. Ağa, dedim yəqin xanımın yasını saqlayırsan. Onun üçün də saqqalına xina qoymursan. Kərbəlayı Nəbi. Xub, biri öləcək, biri dünyaya gələcək, burada saqqalın günahı nədir ki bu günə düşsün? Pəri Cahan. Ağa buyurarsan elə bu gecə saqqalına xina qoyaram. Kərbəlayı Nəbi. Gecə nədir? Elə indicə bu xinanı suya qoyarsan. Bir azdan sonra da saqqalıma yaqarsan. Bu gecə xeyir işim var. Pəri Cahan. Ağa, o necə xeyir işdir? Kərbəlayı Nəbi. Sən bilmirsən ki, o necə xeyir işdir? Görmürsən ki eşq topuğuma vurubdur? Pəri Cahan. Ay ağa eşq adamın başına vurar. Kərbəlayı Nəbi. Eşq mənim başıma da, döşümə də, belimə də, əlimə də, ayağıma da, hətta bağırsaqlarıma da vurubdur. Cəmi vücudum eşq oduna yanır. Bu dəmdə mənə bir spiçqa vursan şam kibi əriyib təkülərəm. Mən qabaqda eşqə, meşqə inanmazdım. Deyərdim elə şey yoqdur. Onu şairlər icad ediblər. Demə kişilər doğru deyirmiş. Nədir eşq? «Məhəbbət, bir bəla şeydir giriftar olmayan bilməz.» Vallahı ki belədir. İndi Pəri Cahan iş sənə qalıbdır. Pəri Cahan. Ağa mən razıyam. Kərbəlayı Nəbi. Ay saq ol, mənim əqilli Pəri Cahanım. Pəri Cahan. Ancaq ağa, gərək bir az səbr edək; el bizə nə deyər? Bir aydır ki, xanım ölübdür. Heç olmasa qoy qırqı çıqsın. Kərbəlayı Nəbi. Xeyir, xeyir, eşq məni yaman hala salıbdır. Davam edə bilmirəm. Gərək bu gecə nə tevr olsa iş bitsin. El özü çoq yaqşı bilir ki, müsəlman olan şəxs heç bir gün də arvadsız dura bilməz. Pəri Cahan. Ağa, bəs mən bu otuz ili necə ərsiz qalmışam? Kərbəlayı Nəbi. O da sənin səfehliyin. Müsəlman qızı elə ki, doqquz, on yaşına çatdı ver getsin ərə. Pəri Cahan. Ağa sənin fikrin odur ki, elə bu gecə kəbin kəsilsin? Kərbəlayı Nəbi. Bəli. Pəri Cahan. Axı mənim vəkilim yoqdur. Kərbəlayı Nəbi. Sən vəkili neylirsən? Pəri Cahan. Bəs qız tərəfdən vəkil lazım deyilmi? Kərbəlayı Nəbi. A səfeh qızı səfeh. Nə danışırsan? Məyər mən səni alıram? Pəri Cahan. Bəs kimi alırsan? Mən elə bilirəm məni alırsan. Kərbəlayı Nəbi. Səni? Ha-ha-ha-ha... Dünyanın çopuru elə mənə qalmışdı. Sən elə çopursan ki, başdan bir çuval darı təksən bir dənəsi də yerə düşməz. Bir Pəri Cahana baq, kül olsun o cahanın başına ki, sənin kibi pərisi var. A kişilər mən bu ad qoyan ata-anaya lap məhəttəl qalmışam. Görürsən meymunə oqşayan qızlara ad qoyurlar. Dürrü-nisa, Mələk-mənzər, Mahi-taban. Pəri Cahan. Yaqşı məni almırsan, bəs kimi alırsan? Kərbəlayı Nəbi. Belə gözəlini, məzəlini. Pəri Cahan. Məzəli kimdir? Kərbəlayı Nəbi. Belə Şevkət, mənim canım ona qurban olsun. Pəri Cahan. Vaxsey, gör bu qoca kaftar, nə fikrə düşübdür. Şevkətin heç on bir yaşı tamam deyil, o hələ gəlin oynadır. Kərbəlayı Nəbi. Elə mən də onun ilə gəlin-gəlin oynayacağam. Bir də baqıb görəcəklər ki, Dünyaya bir bap-balaca bəbə gəlibdir. Oynatsın nə qədər kefi istəyir. Pəri Cahan. Mən bu işə heç vaqtı razı ola bilmərəm. Kərbəlayı Nəbi. Səfeh qızı səfeh, sən mənə qəyyumsan ki, razılıq istəyim. Elə sən cəhənnəmə razı olma. Pəri Cahan. İndi ki belə oldu. Mən bu işi pozacağam. Kərbəlayı Nəbi. Necə pozacaqsan? Pəri Cahan. O mənim işimdir. Kərbəlayı Nəbi. Yenə bilək də... Pəri Cahan. Belə Maral xanıma deyəcəyəm, o da səni bu işin üstə dutub çeqaya salacaqdır. Kərbəlayı Nəbi. A balam, Maral xanıma nə dəxli var? Şəriət təriqi ilə evlənirəm. Doğru deyiblər ki, arvadın heç əqli olmaz. Öz xeyrini anlamaz. Gəl sən mənim işimi düzəlt mən də sənin işini... O günü Məhəmməd-Əli mənim yanıma gəlmişdi, mənə baş sağlığı verəndən sonra dərdini açıb dedi: kərbəlayı, mən Pəri Cahanı bəyənmişəm. İzn versən, elçi göndərərəm dedi. Pəri Cahan. Ay ağa, sən allah doğru deyirsən? Kərbəlayı Nəbi. Məndən heç yalan eşitmisən? Gör sənə nə cüt cehiz verəcəyəm? Səni istəyən adam bir elə gözəl oğlandır ki, görən kibi eşq mənim kibi topuğuna vuracaqdır. İndi de görüm razısanmı? Pəri Cahan. Əlbəttə razıyam. Kərbəlayı Nəbi. Onda gedək sən saqqalıma xina qoy, mən də nə edəcəyimi söyləyim. (Gedirlər. Sonra Şevkət ilə Əli əllərində quqla daxil olurlar.) Əli. Nə oynayacayıq? Şevkət. Hələ qoy lay lay çalım, gəlinimiz yatsın, sonra bacı qardaş oynarıq. Əli. Yaqşı. Şevkət. Lay lay dedim yatasan, Qızıl gülə batasan. Qızıl gül bağın olsun Kölgəsində yatasan. Balam lay lay a lay lay, Gülüm lay lay a lay lay. Əli. Mənim bəbəm yatdı. Şevkət. Beşiyə qoy, üzünə də cuna ört. Mənim bəbəm hələ yatmayıbdır. Qoy lay lay çalım o da yatsın. Lay lay dedim yatınca Gözlərəm ay batınca Canım zinhara gəldi Sən hasilə çatınca. Balam lay lay a lay lay. Gülüm lay lay a lay lay. İndi bu da yatdı. Qoy ikisi də bir yerdə yatsın. (Qoyur.) Əli. İndi gəl bacı-qardaş oynayaq. Şevkət. Yaqşı. Əli. A Şevkət bacı mənə bir naqıl söylə. Şevkət. Yaqşı qardaşım Əli, mən sənə bir qəmgin naqıl söyləyərəm. Qardaşım, biri varmış biri yoqmuş bir Səlim adında kənd müəllimi varmış. Bunun Gevhər adında bir arvadı, yeddi yaşında Əhməd adında bir oğlu, səkkiz yaşında Şevkət adında bir qızı varmış. Əli. Vay onun da adı Şevkət imiş? Şevkət. O vaqt qırğın düşür, bunların kəndinə düşman təkülür, adamları qırırlar. Səlim külfətin götürüb qaçır, gecə meşədə onların üstünə təkülüb gülləyə duturlar. Şevkət qaçıb ağacların arasında gizlənir. Səhər olanda Şevkət gəlib görür ki, atasını, anasını və balaca qardaşını öldürüblər. Şevkət özünü onların üstə salır, zar-zar ağlayır. (Ağlayır.) Əli. Bacım, nə üçün ağlayırsan. Sən allah ağlama. Yoqsa mən də ağlaram. Şevkət. Necə ağlamayım? O balaca Şevkət mən özüməm. Atasız-anasız bir yetiməm. Məni üç il kəndli Cə’fər baba öz uşaqları ilə bir yerdə saqladı. Mən onları çoq istəyirdim. Onlar da məni. Sonra məni Kərbəlayı Nəbi özünə qulluqçu gətirdi. Əli. Mən elə bilirdim sən o qoca kişinin nəvəsisən. Şevkət. Yoq, qulluqçusuyam. Onun arvadı məni çoq istəyirdi, bir aydır ki ölübdür. Əli. Bacım mən belə naqıl istəmirəm. Şevkət. Gəl tapmaca deyim, sən də tap. Əli. Yaqşı. Şevkət. Tap görüm atdan hündür, itdən alçaq Əli. Yəhər. Şevkət. Tapdın, bildin. O yanı çəpər-bu yanı çəpər, içində atlı çapar? Əli. Onu bilmirəm. Şevkət. Nehrə. Əli. İndi sən tap görüm: Biri bizə yağıdır, biri cənnət bağıdır, biri yığar gətirər, biri vurar dağıdar. Şevkət. İlin fəsilləri. Əli. Bacım mənə, o günkü tapır-tupuru de. Şevkət. Yaqşı. Tapır-tupur atlılar Qolları baz bəndlilər Şah evinə gedirsiz Sıçan bəyə deyərsiz: Pıspısa xanım, Dabancığı xəstə xanım, Düşüb dəvə gölünə, Boğulur xəstə xanım. (Gülüşürlər.) Əli. Aqşam bizə gələcəksənmi? Şevkət. Gələcəyəm. Həm sənin dərsini öyrədəcəyəm həm də Maral xanımdan dərs alacağam. Əli. Anam deyirdi ki, Şevkəti məktəbə qoyacağam. Şevkət. Ah nə yaqşı olardı. Atam yazıq məni oqudurdu. Əli. Mən gedim. (Şevkət ilə öpüşür, bu halda Kərbəlayı Nəbi saqqalı bağlı daxil olur.) Kərbəlayı Nəbi. Ədə sən kimsən? Burada aşnabazlıq edirsən? Sənin qulağını elə çəkərəm ki, yerindən qopar – Qurmusağın biri. Əli. Mən Maral xanımın oğluyam. Kərbəlayı Nəbi. Maral xanımın oğlu? Bala mən sənlən zarafat edirdim. Mən səni çoq istəyirəm. (Cibindən qanfet çıqarıb ona və Şevkətə verir.) Alın gedin həyətdə oynayın. Oğlum, birdən mən dediyim sözü anana deyərsən ha. Mən sənlə zarafat eləyirdim. Dedim görüm qorqaq uşaq deyilsən ki? Əli. Mən heç kəsdən qorqmuram. Kərbəlayı Nəbi (kənara). Neyə qorqasan, Maral xanım kibi qommunist anan var. (Əliyə.) İndi balalarım gedin oynayın. Buraya qonaq gələcəkdir. (Əlilə Şevkət gedirlər.) Kərbəlayı Nəbi. O şeytan qızı Maral xanımdan çoq qorxuram. (Molla Rəhim və Məşədi Səfdərqulu daxil olurlar.) Molla Rəhim. Səlamün əleyküm. Kərbəlayı Nəbi. Əleykümessəlam. Məşədi Səfdərqulu. Kərbəlayı, bizə görə qulluq? Kərbəlayı Nəbi. Qulluq deyil, buyuruqdur. Atam siz mənim ilə bu xarabaya şəriksiniz? Sən molla Rəhim, üç aydır ki, kirayə vermirsən. Bu da beş aydır. Molla Rəhim. Kərbəlayi and içirəm o hərəmi məhtərəminizin pak olan ruhuna, heç gəlirim yoqdur. Tükəzbanı satıb paltarı çıplaq qoymuşam. (Səfdərqulu qəhqəhə ilə gülür.) Kərbəlayı Nəbi. Əda bu nə deyir? Tükəzbanı satıb paltarı çıplaq qoymuşam. Məşədi Səfdərqulu. Kərbəlayı, bi yol bil ki, molla Rəhim çoq səhv vurandır. O demək istəyirdi ki, paltarı satıb, Tükəzbanı çıplaq qoymuşam. O gecə evinə bir qonaq gəlib gedəndə deyib, arvad tez ol başmağı dut, qonaq lampanı geysin. (Gülüşürlər.) Kərbəlayı Nəbi. Yazıq nə etsin, kitaba baqmaqdan başı xarab olubdur. Xub deyək ki, mollanın işi xod deyil, gəliri yoqdur. Bəs məşədi Səfdərqulu sən nə deyirsən? Özün görürsən ki, bir gün ev naloğunu qassaya gec verəndə qomunxoz adamın atasını yandırır. Sənin arvadın Qızxanım səhərdən aqşama kibi o evdə bu evdə çörək bişirib, paltar yuyub pul qazanır. Hamısını gətirib sənə verir. Sən də onun hamısını şaraba verirsən. Heç mənzil kirayəsi dərdinə qalmırsan. Yə’ni bu zəhrimarı içməsən olmaz? A kişi sən nəyə buna nəsihət etmirsən? Molla Rəhim. Etməkdən yorulmuşam. Tərk edə bilmir. Məşədi Səfdərqulu. Ay kərbəlayi bi yol bunu bil ki, hər kəs bir şeyə eşq bağlar. Biri arvada, biri ata, biri quşa, biri qoca, biri nə bilim nəyə. Mən başı daşlı da bu şaraba eşq bağlamışam. Molla Rəhim. Mən də pula aşiqəm. Amma onun üzünü heç görmürəm. Məşədi Səfdərqulu. Əsli aşiq sənsən. Aşiq gərək mə’şuqəsini az-az görsün. Kərbəlayı Nəbi. Molla Rəhim, sən mənim işimi düzəlt, mən də sənin o mə’şuqəni belə ciblərinə doldurum. Həm kirayə pulunu da bağışlayım. Məşədi Səfdərqulu. Kərbəlayı, bəs bu xeyir işdən mənim xeyirim nə olacaqdır? Kərbəlayı Nəbi. Sənin kirayəni bağışlayıb, o qədər pul verəcəyəm ki, o mə’şuqən şarabın küpünə girib nə qədər istəsən içəsən. Məşədi Səfdərqulu. Ay sağ ol Kərbəlayı. Mən də bu yolda başımdan keçərəm. Molla Rəhim. İndi əmrinizi buyurun. Kərbəlayı Nəbi. Mən istəyirəm qulluqçum Şevkəti alam. Qız hərçəndi kiçikdir. Amma on iki yaşı var. Şəriət ilə kəbin düşər. Mən bilirəm ki, qız öz ixtiyarı ilə mənə gəlməyəcəkdir. Ona görə gərək burada hileyi-şər’i oluna. Onun da yolunu molla Rəhim, siz bilirsiniz. Molla Rəhim. Madam ki, qız razı deyil, nə etmək olar? Kərbəlayı Nəbi. A molla Rəhim, bunu mənə deyirsən? Hansı qızın razılıq ilə kəbinini kəsmisən? Hansı qızı özünüz danışdırıb razılığını almısınız? Yalançı şahid də dünyada çoq. Məşədi Səfdərqulu. A kişi, Kərbəlayı düz deyir. O şahidin biri də mən. Kərbəlayı Nəbi. Ay sağ ol məşədi Səfdərqulu. Fikrimi anlamısan. Molla Rəhim. Mənçə qızın yanında nə nikah, nə kəbin sözü açılmamalı. Nə qədər kiçik olsa da bu sözləri anlar. Gərək onu çağırıb deyək ki, kərbəlayının sənə siğə edirik; çünki şəriətimizdə qız xeylağı gərək gizlənsin. O da qulluqçu üçün çətindir. Ancaq Pəri Cahan da təsdiq etsin ki, o da Kərbəlayıya siğədir. Kərbəlayı Nəbi. Çoq gözəl fikirdir. Pəri Cahandan arxayın olunuz. Onun ilə bu barədə danışmışam. Molla sonra? Molla Rəhim. Daha bunun sonrası yoqdur. Kəbini kəsərik, başqa razılığını almaq o sizin xüsusi işinizdir. Kərbəlayı Nəbi. Çoq əcəb. Pəri Cahan! Pəri Cahan! Pəri Cahan (daxil olur). Nə buyurursan? Kərbəlayı Nəbi. Şevkəti buraya çağır. Özün də gəl. (Gedir.) Məşədi Səfdərqulu. Kərbəlayı, necə gündür ayıqlıqdan başım lap çatlayır. Kərbəlayı Nəbi. A kişi sən nə səbirsiz adamsan. Elə bu gecə sənnən maxsusi kef edəcəyəm. Ancaq gərək qız üçün də bir vəkil hazır edəsən. Məşədi Səfdərqulu. O barədə arxayın ol. (Şevkət ilə Pəri Cahan daxil olurlar.) Kərbəlayı Nəbi. Qızım Şevkət, bizim şəriətimizdə arvad taifası naməhrəm kişilərə üzü açıq görükə bilməz. Mən sənə naməhrəməm, belə açıq mənim yanıma girib çıqanda həm sən, həm də mən günah edirik. İndi gərək bu molla bizə siğə oquya ki, biz bir birimizə məhrəm olaq. Şevkət. Siğə nədir? Kərbəlayı Nəbi. Siğə bir duadır ki, bu molla oquyacaq, onda biz bir-birimizə ər-arvad kibi olacağıq. Şevkət. Ər-arvad? Yoq mən onu istəmirəm. Molla Rəhim. Qız, Kərbəlayı səhv dedi, yə’ni sən ər-arvad kibi Kərbəlayının yanına üzü açıq girib çıqa bilərsən. Şevkət. Pəri Cahan, sənə də belə dua oquyublar? Pəri Cahan. Bəli. Şevkət. Onda mən də razıyam. Kərbəlayı Nəbi. Ay sağ ol mənim gül balam, bülbül balam. A kişilər bilmirsiniz neçə bu mənim məzəlim, gözəlimdir. İndi get, Pəri Cahan sənə aldığım paltarları və qeyri şeyləri göstərsin. (Gedirlər.) Molla Rəhim. İndi vəkillər və şahidlər lazımdır. Məşədi Səfdərqulu. Onların hamısını mən bu gecə hazır edərəm. Kərbəlayı Nəbi. A kişi sən nə yaqşı adamsan. Ala bu pulu cibinə qoy. (Pul verir.) Əda birdən evi bərbad oğlu gedib içib məst olarsan, işləri xarab elərsən. Məşədi Səfdərqulu. Xayır, arxayın ol, içməyin də vaqtı var. Molla Rəhim. İndi mürəxxəst olaq! Kərbəlayı Nəbi. Buyurun, işinizdə olun, bu aqşam maxsusi burada bir balaca kef çəkərik. Məşədi Səfdərqulu. Kərbəlayi, sənin bu gecəki kefin kaş məndə olaydı. Xüdahafiz. Kərbəlayı Nəbi. Əda bu Ərdəbil lotusu nə deyir? Məşədi Səfərqulu. O söz. (Gedirlər.) Kərbəlayı Nəbi. Əda nə əcəb iş oldu. (Çırtıq vura-vura oynayır.) Məzəlim ay məzəlim, Gözəlim ay gözəlim Səni mən çoq sevirəm, Səni mən çoq sevirəm. * * * İkinci şəkil Haman odada gecə, Pəri Cahan süfrə salıb masaya boşqab düzür, yanında Şevkət. Pəri Cahan. Mən stolu hazır edirəm, sən də o şamları yandırıb düz. Şevkət. Lap toya oqşayır. Pəri Cahan. Toy deyil, bəs nədir? Şevkət. Bu kimin toyudur? Pəri Cahan. Sənin. Şevkət. A qız nə danışırsan? Məni kimə verirlər? Pəri Cahan. Ağaya, özün mollanın yanında razı olmadınmı? Şevkət. Mən dua oqumağa razı oldum. O duanın adı nə idi? Pəri Cahan. Siğə. Şevkət. Hə siğə. Pəri Cahan. Nə təfavüti var? O da o birisinin tayıdır. Şevkət. Sən allah doğru deyirsən? Pəri Cahan (gülür). Yoq zarafat edirəm. Şevkət. Sənə də siğə oqunanda belə qonaqlıq oldu? Əlbəttə hətta oquyan, çalan da vardı. Mən də o qədər oynadım ki, ayaq üstə durmağa taqətim qalmadı. Şevkət. Ah, oynamağı mən çoq sevirəm. Pəri Cahan. Sən də ağaya de. Məşədi Səfdərqulu qonşusu Şirəlini çağırsın o çalsın, sən də belə nə qədər kefin istəyir oyna. Şevkət. Pəri Cahan, sən allah doğru deyirsən? Yə’ni ağaya desəm gətirdər. Pəri Cahan. Əlbəttə gətirdər. Şevkət. Yaqşı sən də oynayacaqsanımı? Pəri Cahan. Əlbəttə oynayacağam. İndi gəl gedək səni geyindirim. (Gedirlər, sonra Kərbəlayı Nəbi, Məşədi Səfdərqulu daxil olurlar.) Kərbəlayı Nəbi. Sənə dedim ki, bu zəhrimarı içmə. Yoqsa işləri xarab edərsən. Genə qulaq asmadın. İndi bu gecə iç nə qədər qarnın dutur. Məşədi Səfdərqulu (yarım məst). Kərbəlayı, bi yol bunu bil ki, müsəlman arvadı dəyilməyə yaranıbdır. Başı yarılmağa, qabırğaları sınmağa. Kərbəlayı Nəbi. Elə gərək mənim xeyir işimdə bunu edəydin? Məşədi Səfdərqulu. Axı a kişi mən nə edim? Sən verdiyin pula bir az zəhrimar alıb evdə içirdim. Arvad da dutdu ki, bəs bu pulu hardan almısan? Bu söz biləmə doqundu. Dedim arvad necə? Mən kişi deyiləm? Mənim cibimdə pul olmaz? Dedi yoq. Sən kişi deyilsən, kişi olsaydın mən arvadın pulu ilə dolanmazdın. Yəqin yenə mənim şeylərimdən satmısan. Kərbəlayı Nəbi. Əda deyəydin, pulu mənə Kərbəlayı Nəbi veribdir. Dava qurtarardı. Məşədi Səfdərqulu. Bəs demədim, onda da dutdu ki, sən yalan deyirsən. Sən Kərbəlayıya pul verməkdən Kərbəlayı sənə nə səbəbə pul versin. Mən əhvalatı nağıl etdim. Yenə bədin qızı inamayıb, dedi: Sən məni aldadırsan. O qocalıqda kişi 11 yaşında qulluqçusunu almaz. Kərbəlayı Nəbi. Yə’ni belə dedi? O qocalıqda kişi? Məşədi Səfdərqulu. Bəli! Kərbəlayı Nəbi. Onda əcəb etmisən ki, onun qol-qıçını sındırmısan. Mən qocayam? Məşədi Səfdərqulu. Bu söz mənim lap biləmə doqundu. Ağacı götürüb nə yemisən turşulu aş. Başın yardım. Qolunu sındırdım, ağlaya-ağlaya bir baş çıqıb getdi. Kərbəlayı Nəbi. Əda, birdən Qızxanım gedib şikayət zad elər. Məşədi Səfdərqulu. Allah vurub onu, küsüb yenə xalasıgilə gedər. A kişi onları boşla getsin. Kefini pozma. Kərbəlayı, süfrədə şişə görünmür. Kərbəlayı Nəbi. Qorqma almışam, ancaq molla Rəhim gələcəkdir. Onun yanında mən içə bilməyəcəyəm. Qoy gəlsin, onu yedirdək, yola salaq, sonra öz kefimizdə. Məşədi Səfdərqulu. Ha-ha-ha... Kərbəlayı Nəbi. Əda, a bic. Nəyə gülürsən? Məşədi Səfdərqulu. Kərbəlayı, o da lotudur. Sən öləsən şarabın küpünə girir. Kərbəlayı Nəbi. A kişi nə danışırsan? Vay sənin zatına lə’nət a belə molla. (Şevkət daxil olur.) Şevkət. Ağa! Kərbəlayı Nəbi. Belə can, nə buyurursan mənim gözəlim, məzəlim? Şevkət. Pəri Cahan deyir ki, o sənə siğə olanda çalğıçı gətirmişdin. İndi mənə də gətirsənə. Axı mən də oynamaq istəyirəm. Kərbəlayı Nəbi. Belə mənim bu gözlərim üstə, mənim nazlı balam. Get Pəri Cahana de ki, Şirəlini buraya çağırsın. Tarın da gətirsin. (Şevkət gedir.) Məşədi Səfdərqulu. Kərbəlayi, qız ilə aranı yaman sazlamısan ha. Kərbəlayı Nəbi. Sən öləsən məşədi, özümü on səkkiz yaşında cavan kibi hiss edirəm. Məşədi Səfdərqulu. Şərabdan da vurub qızmış şirə dönəcəksən. Kərbəlayı Nəbi. Əda məşədi, gərək qızın yanında içməyəm. Yoqsa məndən ürküb qaçar. Məşədi Səfdərqulu. A kişi sənin toruna düşən haraya qaça bilər? Kərbəlayı Nəbi. Əlbəttə. Küçələrdə dilənçilik edən bir yetim qızı gətirib özümə arvad etmişəm. Daha nəyə öz vəliyinnəmətinə şıllaq atsın? Şirəli (əlində tar daxil olur). Salam ələyküm. Kərbəlayı, toyun mübarək olsun. Kərbəlayı Nəbi. Əleykümessəlam Şirəli. Səndən çoq razıyam. Mənim bu işimdə çoq zəhmət çəkmisən. Şirəli. A kişi, təki sən belə toylardan tez-tez edəsən, mən də gələm. (Gülüşürlər.) Məşədi Səfdərqulu. Əda Şirəli, o gor ba-gorun qızı evə qayıtdı? Şirəli. Qızxanımın qol-qıçalarını elə sındırmamısan ki, bir də xarabana qayıtsın Məşədi Səfdərqulu. Hələ ona o da azdır. Şirəli. Kərbəlayı, süfrə ziynətini stolda görmürəm. Kərbəlayı Nəbi. Bu piyaniskələr məni lap təngə gətirdilər (Şqafı açıb şərab çıqardır.) Ala bu biri, bu da biri, bu da biri. Məşədi Səfdərqulu. Kərbəlayı bundan Fatıya tuman olmaz. Kərbəlayı Nəbi. Əda sən doymaz oğlu doymazsan. Məşədi Səfdərqulu. Kərbəlayı, bunun biri mənim. Biri sənin, biri də bu cənabın. Bəs mollanın payı? Siz öləsiniz mən öz payımdan bir damcı da ona verməyəcəm. Zalım oğlu il uzunu mənim xarcıma içir. Şirəli. Aşna kişinin haqqında böhtan deyirsən. Mən insafımdan keçə bilmərəm. Pul o yazıqınkı olur, içmək də sənlə mənim. Ona da bir tula payı veririk. Dinə də bilmir; çünki qorqur ki, paxırını açaq. Kərbəlayı Nəbi. Görürəm siz yaqşı sirr saqlayırsınız. Yəqin mənim içməyimi də ona səyləmisiniz. (Gülüşürlər.) Məşədi Səfdərqulu. Əlbəttə, sizin içinizdə kişi bir özümü görürəm. Ar-açıq içirəm. Heç kəsdən gizlətmirəm. Şirəli. Kərbəlayı yenə gözləyəcək adamın var? Kərbəlayı Nəbi. Xeyir, bircə molla Rəhim qalıbdır. Məşədi Səfdərqulu. O şarabın qülqüləsini eşidən kibi burada hazır olacaqdır. Kərbəlayı Nəbi. Onda buyurunuz başlayaq. (Əyləşirlər, fincanları şarab ilə doldururlar.) Şirəli. Bu piyalanı Kərbəlayının sağlığına içək və arzu edək ki, belə siğələrdən çoq etsin və biz dostları da unutmasın. Məşədi Səfdərqulu. Sağ ol Kərbəlayı. Bu gecəki kefini allah ömrünə hesab etsin. Kərbəlayı Nəbi. Sağ olun, əziz dostlarım (İçirlər.) Məşədi Səfdərqulu. A kişi gör mürtəd qızı mürtəd, nə’ deyir? Kərbəlayı qocadır. İş sinndə deyil, ürək cavan olsun. (Molla Rəhim təğyiri libas daxil olur) Məşədi Səfdərqulu. A kişi gəl də Kərbəlayının xeyir işində də içməyib hacan içəcəksən? Molla Rəhim. Əda məni Kərbəlayının yanında biyabır etmə. Şirəli. A kişi Kərbəlayı əhli-ruhdur. İşlərdən baxəbərdir. Buyur. (Molla Rəhim əyləşir) Məşədi Səfdərqulu. İndi mollanın payın meydana çıqar. Kərbəlayı Nəbi. Əda bəs nə fikir edirsən? Nə qədər içirsən iç, dalı bağlıdır. Məşədi Səfdərqulu. Ha belə de, mən də gülə-gülə içim. Şirəli, mollanın piyaləsini doldur. (Şirəli doldurur.) Məşədi Səfdərqulu. Bu piyaləni də içək o gözəl xanımın sağlığına. Kərbəlayı Nəbi. Şair bu sözləri yəqin mənim məzəlicə gözəlimə deyibdir. Əzizim, gözlərim, canım, üzün göstərgilən aya O düşsün toprağa, meyrac elə sən ərşi-ə’layə. Molla Rəhim. Əhsən, əhsən. (İçirlər.) Şirəli. Kərbəlayı, şərab nə şərab, adama ruh verir. Sağ ol. Kərbəlayı Nəbi. Nuşi-can. (Piyalələri doldururlar.) Məşədi Səfdərqulu. Bu piyaləni də dostumuz əhli-ruh molla Rəhimin sağlığına içək. Arzu edək ki, belə-belə hileyi-şər’dən çoq düzəltsin və belə keflərdən də bizi məhrum etməsin. Molla Rəhim. Əzizlərim, dünyanın ləzzəti iki şeydir. Biri bu şarabdır, biri də zənən. Əbəs yerə şair bunları tə’rif etməyir. Bu iki şeyi dünyadan götür gör yerdə nə qalır. Şarabın nəhyi biz ürəfa üçün deyil. Avam üçündür. Şirəli. Kişi haq söz deyir. Şarab, qadın; fəqət şarab Kərbəlayının şarabı kibi kəhnə və qadın da onun zevcəsi kibi on yaşında olmalıdır. Molla Rəhim. Sağ ol. (İçirlər.) Kərbəlayı Nəbi (oquyur.). Zahid çoq eyləmə məni təklifi-cənnətə Mən qoymram behiştə qədəm nazlı yarsız. Molla Rəhim. Saqi kərəm eylə cam gəzdir, Durma qədəhi müdam gəzdir. Devrana çoq e’tibar qılma. Gəzdir qədəhi qərar qılma. Şirəli. Belə mənim başım üstə. (Piyalələri doldurur.) Məşədi Səfdərqulu. Bu piyaləni içək, bizim Şirəlinin sağlığına və təvəqqe edək ki, bir az bizim üçün çalsın. Şirəli. Ancaq bu şərt ilə ki, mən çalım, molla Rəhim də oynasın. Molla Rəhim. Xayır, xayır mən bacarmaram. O Kərbəlayının işidir. Eşq başına vurmuş. Sən çalsan o davam etməyəcəkdir. Pəri Cahan. Gəl, gəl vallah mən də oynayacağam. İstəyirsən mən qabaqca oynayım. (Şevkət daxil olur.) Şevkət. Vay dədə vay, burada çaxır içirlər. Yoq mən istəmirəm, mən gedirəm. Kərbəlayı Nəbi. Gəl mənim gözəlim, mənim məzəlim. Bu çaxır deyil, qırmızı şərbətdir. Görmürsən molla Rəhim də içir. Molla da heç çaxır içərmi? (Ayaq üstə qalqır piyan kibi yırqalanır.) Gəl mənimlə oynayaq gözəlim. Şevkət. Sən piyansan, mən səninlə oynamaram. Kərbəlayı Nəbi. Düzdür mən piyanam. Ancaq çaxırdan yoq sənin eşqindən mənim gözlərim. Adə Şirəli çal. (Şirəli çalır.) Ay qız Pəri Cahan gəl mənnən oynayaq Şevkət baqsın. (Oynayırlar çırtıq çalır, Kərbəlayı Nəbi Şevkəti qucaqlayıb oynamaqa çəkir. Şevkət qışqırır.) Şevkət. Buraq məni, buraq məni, sən piyansan. Səndən qorquram. (Bu halda Maral xanım, Qızxanım, Əli və iki milis əsgərlər ilə daxil olur.) Hamı. Vaxsey. Şevkət. Maral xanım, məni bunların əlindən al. Maral. Qorqma qızım, qorqma, ay alçaqlar, ay sitəmkarlar bu mə’sumə qızcıqazın başına nə iş gətirirsiniz. Söylə qoca məl’un. Kərbəlayı Nəbi. Biz, biz bir balaca kef edirdik. Maral. Bəli bir balaca, yetim qızı da aldadıb özünə gəlin gətirmisən eləmi? Kərbəlayı Nəbi. Biz onu aldatmamışıq. Öz ixtiyarı ilə mənə gəlibdir. Bunlar da şahiddir. Kəbini də bu molla Rəhim kəsibdir. Şevkət. Maral bacı vallah yalan deyirlər, bunlar məni aldatdılar ki, sənə dua oquyuruq ki, üzü açıq Kərbəlayının yanına girib çıqa biləsən. Maral. Bilirəm qızım, hamısını bilirəm, mənə bu Qızxanım söyləyibdir. Məşədi Səfdərqulu. A gor-ba-gorun qızı gör sənin başına nə iş gətirəcəyəm? Maral. Sus, alçaq. Sənin cəzan bunların hamısından artıq olacaqdır. Gör öz zəhmətilə sən binamus əri saqlayanın nə hala salıbsan? Qızxanım. Başına dönüm Maral bacı, məni bu əzdəhanın əlindən al. Maral. Qorqma bacım, bu əzdəhaları mən bir hala salacaqam ki, sən özün də əhsən deyəsən. Molla Rəhim. Başına dönüm Maral xanım, bu işdə mənim taqsırım yoqdur. Bu şahidlərin şəhadəti ilə şəriət üzrə mən kəbin kəsmişəm. Hərgah indi qız inkar edir, burada da mənim taqsırım yoqdur. Şevkət. Mən haçan sənə izn verdim ki, mənə kəbin kəsəsən. Mən siqə oqumaqa razı oldum. Maral. Ay alçaqlar, görmürsünüz ki, bu mə’sumə qızcıqaz heç siqə nə olduqunu da anlamır. Onu aldadanın biri də bu Pəri Cahan olubdur. Pəri Cahan. Cəmi taqsır bu qoca kaftardadır. Məni yoldan çıqardan o oldu. Deyir mən Şevkətə aşiq olmuşam. Onun eşqindən dəli olmuşam. Maral. Onu əqlə gətirərlər. Ay alçaq binamuslar. Siz unutmayınız ki, indi Şura hökümətidir. İndi qadınlar azadədir. İxtiyarları öz əllərindədir. (Əsgərlərə.) Alın bunları. Pəri Cahan. Məni də? Maral. Səni də. Haydı. Hamı. Vay atamızın evi yıqıldı. Pərdə * * * == Şeytan == Şeytan Bir pərdədə üç şəkilli piyes 1922 İştirak edənlər Şeytan – İblis libasında Marzavan Curcan (Cinlər) Teymur – Dəmirci Əli – Onun oğlu, 12 yaşında Aslan – Teimurun yoldaşı. Dəmirci Rizvan – Qommunist Sadıq Kişi – Qoca kəndli Hüseynqulu – Kəndli Qara Hüseyn – Kəndli Gülpəri, Nazpəri, Şahpəri – Kənd qızları Birinci pərdə * * * Birinci şəkil Səhnə bir dağı göstərir. Şeytan bir daş üstə oturmuş. Hüzurunda Marzavan durmuş. Şeytan. Marzavan, Avropadan nə xəbər var? Söylə. Marzavan. Babaçan, səpdiyin toxumların barını tez görəcəksən. Firənglər tərəfindən qovulmuş Əmir Feyzəli ingilislər Əraqi-ərəbə sultan tə’yin etmişlər. İngilislərin bu siyasətindən firənglər rəncidə olaraq türklərlə gizli mü’ahədənamə bağlamışlar. Şeytan. Ha, ha, ha. Marzavan, bu işin aqibətini öz gözünlə görəcəksən. Şeitan babana əhsən deyəcəksən. Marzavan. Yaqın Şərq məsələsi əski Antantanı pozdu. Yeni antanta Uzaq Şərqə əl atır. Şeytan. Bu da iblis babanın insan qanı tökmək üçün bir tələsidir. Marzavan. Almanların ölmüş cəsədindən müzəffər firənglər qorqurlar. Bilirmisən onlar nə tədbir etmişlər? Şeytan. Söylə baqalım. Marzavan. Almanyada hərbə lazım nə şey varsa, toplayıb Firəngistana göndərsinlər. Şeytan. Türk-yunan müharəbəsi nə haldadır? Marzavan. Qral Qonstantin əhd etmiş ki, ta İstanbulu alıb yenidən başına tac qoymayınca—qılıncın qınına salmasın. (Curcan daxil olur.) Şeytan. Söylə görüm ulu Qafqasda nə xəbər var, Curcan? Curcan. Səni şad edəcək bir xəbər yoq, babaçan. Şeytan. Söylə baqalım. Curcan. Ulu Qafqas unutmuş tanrısını... Şeytan. Bu xəbər şad edir iblisini. Curcan. Səni də yad edən yoqdur, babaçan. Şeytan. Buna mən heç inanmam. Curcan. Bəşəriyyət arasında olmaz elə zaman ki, şeytanı unudsun insan. Curcan. Gördüyümü söyləyirəm, babaçan. Şeytan. Demək ki, ulu Qafqasda tökülmür daha qan? Curcan. Xayır, babaçan: Şeytan. İnanmam, Curcan. Erməni, gürcü, türk qan tökməsinlər? Bu nə haldır? Bəs bəylər, xanlar, qnyazlar necə olmuşlar? Daşnaqlar, müsavatçılar, menşeviklər harda qalmışlar? Qoçular, burzuylar, qolçomaqlar nə edirlər? Curcan. Cümləsini hökmdarlıqdan endirmişlər. Şeytan. Kimlər? Curcan. Qommunistlər. Ulu Qafqasda başqa bir halət: büxl, həsəd, kin, kədurət, ədavət büsbütün yoq olmuş. Orada can deyib can eşidirlər. Şeytan. Nə fəna xəbər gətirmişsən, Curcan! Yer üzündə sevgili bir məskənim vardisə, o da Qafqasdı. Qommunistlər onu məndən ala bilməzlər. Mənə iblis, mənə şeytan deyərlər. Erməni, gürcü, müsəlman qardaş olmuşlar? Ha, ha, ha. Rahat yaşayıb can deyib can eşidirlər? Ha, ha, ha. (Ayağa qalqıb.) Curcan, Marzavan, mən onların içlərinə elə bir fitnə salım ki, yenidən bir-birini atəşə yaqsın, çapsın, talasın, qırsın, oda atsın. Analar bətnindən balalar çıqarıb nizəyə taqsın. Nəhrlər su yerinə qanlar aqıtsın. Bəhr siyah ilə Xəzərin içləri qızıl qan ilə dolsun. Kəndlər, şəhərlər, meşələr, qırlar od alıb məş’əl kibi yansın. Cəhənnəmə dönsün! Ulu Qafqas, hazır ol! Şeytan gəlir! Pərdə * * * İkinci şəkil Səhnə dəmirci dükanını göstərir. Əli körük basır. Teymur ilə Aslan dəmir döyürlər. Teymur. Oğlum, körüyü bas. Yoqsa yorulmusan? Əli. Xayır babacığım, yorulmamışam. Aslan. Yorulma, oğlum, sən zəhmətkeş balasısan. Sən işdən qorqma, qoy iş səndən qorqsun. (Şeytan səyyah libasında daxil olur.) Şeytan. Atəş... cahanda varsa tə’rifə layiq bir şey o da sənsin. Ey yandırıcı od, səni gördükdə qəlbim şad olur, ruhum rahat. Ey qırmızı işıq səni mən çoq sevirəm! Aslan. Yoldaş sən kimsən? Teymur. Nə soruşursan? Dediyindən görmürsənmi bu adam atəşpərəstdir. Şeytan. Doğru, mən atəşpərəstəm; çünki xamırım oddan yuğurulmuş; odu mən çoq sevirəm. Aslan. Yoldaş, bizim topraq azadə bir yerdir. Hər kəs nəyə sitayiş edirsə-etsin. Burada din, məzhəb üstə qovğa yoqdur, müsəlman, xristiyan, bütpərəst, atəşpərəst hamısı insandır, bizə qardaşdır. Şeytan. Pəh, pəh, nə gözəl məslək! Ey azəri türkləri mən səyyaham, dünyanı seyr edərək, buraya gəldim, belə səadətlə yaşayan insanlar görmədim. Siz çoq bəxtiyarsınız... Əfsus ki... qonşu düşmanlarınız bunu puç edəcəklər... (Rizvan daxil olur. Şeytan onu görmür.) Teymur. Kimlər? Şeytan. Gürcülər ilə ermənilər. Aslan. Səhv edirsən, yoldaş, onlar bizim dostlarımızdır. Köhnə ədavət, köhnə hökümətlə getdi. Şeytan. Ha, ha, ha. Ey sadədil azəri türkləri! Siz qəflətdəsiniz. Ermənilər, gürcülər gecə-gündüz yatmayıb yeni hərb üçün silah hazırlayırlar. İntiqam, intiqam deyərək, müharəbə üçün plan çəkirlər. İndi burada siz nə qayırırsınız? Aslan. Kəndli qardaşlarımız üçün əkin aləti qayırırıq. Şeytan. Bu işləri buraqınız; gecə-gündüz siz də onlar kibi qılınclar, xəncərlər yapınız. Firsəti fövtə verən aqil deyil, divanədir. Keçmişinizi yada salın. eyş-işrətə məşğul olduqda, onlar top, tüfəng yığıb hazırlaşırdılar. Gördünüzmü gözəl vətənimizi nə hala saldılar? O günlərinizi unutdunuzmu? Vuruşmağınızın sonu necə oldu? Gözəl vətəniniz viranəyə döndü. Qanlarınız aqıb sellərə döndü, arvad-uşaqlarınız çöllərə düşdü. Bunu unutdunuzmu? Teymur. Sən kimsən? Bunu haradan bilirsiniz? Şeytan. O zaman mən burada idim. (Rizvan pusqudan çıqıb iləri gəlir.) Rizvan. Doğrudur, o zaman sən burada imişsən. Buna şəkkim yoqdur. Yoldaşlar, bayaqdan bəri mən bu hərifi dinləyirəm. Bunun kim olduğunu anlayırsınızmı? Aslan. Kim olduğunu bilmirəm. Lakin sözlərindən, gözlərindən şərarət odu yağır. Mən bunu görürəm. Rizvan. Doğrudur, yoldaşlar, insanı bir-birilə vuruşduranlar belə həriflərdir. Bunlara provaqator deyərlər. Bunların əsli adları Şeytandır. Yoldaşlar, bunlara aldanmayınız. Gürcü, erməni zəhmətkəşləri bizə düşman deyillər. (Şeytan yoq olur.) Onları bizlərlə toquşduranlar belə şeytanlar idi. Harada belə ara qarışdıran adam gördünüz dutub bizə veriniz (dönüb baqır) baq, hərif giriz vermiş. hərgah düz adam idi nə üçün qaçdı? Teymur. Yoldaş Rizvan? Qorqmayın. Belə fitnələrə aldanmarıq. Qonşularımız ilə də qardaşlığı pozmadıq. Rizvan. Elə də lazımdır. İndi iş dalınca. (Çıqır.) Aslan. Oğlum Əli, körüyü bas! Pərdə * * * Üçüncü şəkil Səhnə Sadıq kişinin kumasını göstərir. Həyətdə Nazpəri corab hörür, Gülpəri paltar və Şahpəri də kömlək tikirlər. Şeytan səyyah libasında qoltuqunda bir qutu həyətə daxil olur. Qızları baş aşaqı işləyən halda gördükdə öz-özünə: Şeytan. Nə gözəl fürsət! Bu Həvva övladlarını aldadıb buradan aparmalı. Sonra—qızlarınızı düşmanlar aparmış—deyə fitnə salmalı... (Qızlara.) Yarəb, bunlar nə gözəl qızlardır? Sanki göydən enmiş pərilərdir. İsminiz nədir, mələklər? Gülpəri. Mənimki Gülpəri. Nazpəri. Mənimki Nazpəri. Şahpəri. Mənimki də Şahpəri. Şeytan. Demədimmi siz pərisiniz? Simalarınız buna sahiddir. Siz kibi pərilərə belə işlər yaraşarmı? Toqda, gözəlim (Nazpərinin əlini əlinə alıb) bu şumşad kibi barmaqlara nə yaraşar gözəlim? Gülpəri. Həna yaqmaq. (Gülüşürlər.) Ha, ha, ha. Şeytan. Bunların nə gözəl səsləri var? Sanki səma musiqisidir bu sədalər. (Bir yaqut üzüg Nazpərinin barmağına taqır.) İndi baxınız? Gülpəri. Ah, nə gözəldir? Necə parlaqdır? Kaş mənim elə bir üzüyüm olaydı! Şeytan. Səbr et, gözəlim, sənin barmağına başqa bir qaş yaraşar. Baq, oda bu! (Almas üzüyü onun barmağına taqır.) Şahpəri. Doğrudan da nə yaraşıqlıdır? Şeytan. Mənim qutumda sizlərə layıq şeylər çoqdur. (Rəng-bə-rəng şişə mıncıqları göstərir.) Gülpəri. Ah, nə gözəl şeylərdir! Şeytan. İndi siz pərilərə nə lazımdır? Şahpəri. O şey ki bizim kəndli atalarımızda yoqdur. Pul lazımdır ki, bu şeyləri səndən alaq. Nazpəri. Şahpəri düz deyir. Bizim atalarımız kasıbdır. Gülpəri. Kaş bu şeyləri bizə göstərməyəydin, baba! Şeytan. Gözəl şey görmək savabdır. Görürəm bunları almağa sizdə para yoqdur. Lakin mən də sizin köməyinizə möhtacam. Hərgah mənim təklifimi qəbul edərsinizsə, bu üzükləri sizə baxışlaram. Gülpəri. Mən qəbul edərəm. Nazpəri. Mən də. Şeytan. Çoq sağ olun! İndi dediyimə yaqşı fikir veriniz. Mən böyük təbibəm. Qədim bir tibb kitabında oqumuşam ki, sizin bu dağlarda bir nev’ çiçək bitir. Bu çiçək indiyə kibi müaləcəsi tapılmayan vərəm xəstəliginə dərmandır. Mən bu məqsədlə uzaq vətənimdən buraya gəlmişəm. Bu daşları da satıb özümə yemək və yol xarcı düzəldirəm. Mən sizin bu dağlarınıza nabələdəm. Gözlərim də siz cavanlarınkı kibi iti deyil. Əgər mənə kömək edib o çiçəyi tapa bilsək, göstərdiyim cavahirlərdən sizə pəşkəş verərəm və yazdığım tibb kitabında siz pərilərin adlarını da qeyd edərəm. Görünüz insanlara nə böyük xidmət edirsiniz? Adlarınız da min illərcə dillərdə söylənər. Razı olursunuzmu? Cümləsi. Razıyıq. Gülpəri. Ancaq atalarımızdan izn almaq lazımdır. Şeytan. Yoq. Onu etməyin. Qorquram sizi qoymayalar və bu sirr öz aramızda qalmalıdır. Çoq gəzmiyəcəyik. Bəlkə baxtımız gətirdi, tez tapdıq. Gedək, qızlarım Qızlar. Gedək. (Ayağa qalxırlar. Bu halda Rizvan daxil olur.) Şeytan. Yenə bu şiş papaq nə pis vaqtda gəldi! Rizvan. Bacılar, işlərinizi qurtardınızmı? Gülpəri. Xayır, bir az qalıbdır. Rizvan. Yoldaşlar, tənbəllik etməyin. Özünüz bilirsiniz ki, alman qardaşlarımız acından qırılırlar, çıplaq balaları sizin köməyinizə möhtacdır. Bir saat gecikməyiniz, necə mə’sum uşaqların ölümünə bais olar. Bu barmaqlarınızdakı üzüklər hardandır? Şahpəri. Bu kişidən almışıq. (Rizvan diqqətlə Şeytana baqır.) Rizvan. Ha, tanıdım; həmin hərif. Üzüklərinizə baqım. (Göstərirlər. Şeytan qaçır.) Bunlar qiymətli daşlar deyillər, şişədir. Gülpəri. Vay sənə lə’nət. Şeytan kişi, biz də elə bilirik ki, qiymətli daşlardır. Nə yaqşı hələ pul verməmişik. Nazpəri. O çiçək aqtarması da hilədir. Rizvan. Nə çiçək? Gülpəri. Deyirdi ki bizim dağlarda vərəm naxoşluğuna dərman bir çiçək bitir. Bizi onu aramağa aparırdı. Rizvan. Onun tələsindən yaqşı qurtardınız. Bu sizə bir dərs olsun. Bundan sonra belə şeytan şəxslərə aldanmayınız. Bu adam dəmirçi yoldaşları da aldatmaq istəyirdi. Daha durmayın iş dalınca. Bir azdan sonra gələcəyəm, ona kibi siz də işlərinizi qurtarınız. Sadıq babaya deyin ki, ianə şeylərini buraya toplasın, gəlib siyahı edəcəyəm. (Gedir) Nazpəri. Gedək, işlərimizi qurtaraq. (Nazpəri və Şahpəri kumaya girirlər. Sadıq kişi həyətə daxil olur.) Sadıq kişi. Gülpəri, Rizvan gəlmişdirmi? Gülpəri. Bəli, gəlmişdi. İndicə getdi; dedi ki bir azdan sonra gələcəyəm. Sadıq baba şeyləri toplasın, gəlib siyahı edəcəyəm. Sadıq kişi. Yaqşı, get gələn adamlar üçün çörək hazırla. Gülpəri. Baş üstə (Kumaya girir. Qara Hüseyn dalında bir çuval, həyət qapısından girir.) Sadıq kişi. Gətir, oğlum? Gətir, ruzun bol olsun. Bir əvəzinə min alasan. Qara Hüseyn. Sadıq baba, özün bilirsən ki bu il taxılım az oldu. Özümüzə çatmır. Sadıq kişi. Bilirəm, oğlum, sən də onu bil ki Almanyadakı qardaşlarımız acından ələf yeyirlər. Ağacların qabıqlarını gəmirirlər. Allah kərimdir. Bizlər bir-birimizə kömək edib təzə məhsula çıqarıq, amma onlar acından tələf olurlar. (Həsənqulu dalında çuval daxil olur) Sadıq kişi. Oğlum, Həsənqulu, sənin bu ehsanın hamısından qiymətlidir; çünkü sən kasıbsan, el özü səni ianə ilə saqlayır. Həsənqulu. Sadıq baba, o günü yoldaş Rizvan Almanya açlığını elə halda naqıl etdi ki, nə deyim? O vaqtdan bəri çörək boğazımdan getmir. Zibil eşib sümük arayan qardaşlarımız gözümün qabağında dururlar. Qara Hüseyn. Mənim balaca oğlum da çörək yeyəndə öz payından ayırır ki, yığıb aç uşaqlara göndərəcəyəm. Həsənqulu. Sadıq baba, bir şey yığa bilmişsənmi? Sadıq kişi. Allah bərəkət versin, beş yüz puta qədər toplanmışdır. Hər kənd bir belə yığsa, acların imdadına çatarıq. (Aslan ilə Teymur daxil olurlar.) Aslan. Sabahınız xeyir. Sadıq kişi. Aqibətiniz xeyir. Mənə görə qulluq? Teymur. Sadıq baba, bizi şəhərdən göndəriblər ki, kəndli qardaşlarımıza kömək edək. Aslan. Dəmirçiyə möhtac nə işiniz var isə, qayıracayıq. Həsənqulu. Mənim baltam sınıbdır. Qara Hüseyn. Mənim də dəhrəm və dəryazım! Teymur. Yoldaşlar, hamısını qayıracayıq, arxayın olunuz. Sadıq kişi. Övladlarım, mən bu yaşa çatmışam, belə qardaşlıq, yoldaşlıq dövranı görməmişəm. Cümlə insanlar birdir—deyən çoq olmuş, lakin indiki kibi bolşeviklərdən səvayı əmələ gətirən olmamışdı. (Şeytan təbib libasında, qoltuqunda bir davacat qutusu daxil olur.) Sadıq kişi. Kimsən? Sən’ətin nədir? Şeytan. Mən təbibəm. Həsənqulu. Nə yaqşı vaqtda gəlmişsən. Mənim balaca qızım naxoşdur. Qara Hüseyn. Mənim də arvadım. Şeytan. Mən saqlara həkimlik edirəm. Teymur. Qəribə təbibdir, saqları saqaldır... Şeytan. Bəli, saqları saqaldıram. Saq mən o şəxsə deyirəm ki bu dünyada heç bir qəmi və qüssəsi olmaya. Hansınızın dərdi yoqdur? Hərəniz bir dərdə mübtəlasınız. Mən ömrümü sərf edib bu dərmanları icad etmişəm. Bunların hər birində başqa bir xasiyyət var. (Bir şişə göstərir.) Bu dərmandan bir fincan içənin bədəni qızışıb qüvvətə gəlir. Birin də içərsə, qəm-qüssəsi gedib şad və xürrəm olar. Birisini də içərsə, qızmış şirə dönüb pəhləvan tək meydanda mübariz istər. Bu dərman da yuqusuzlar üçündür. Bir həb atsa, şirin yuquya gedib rahat olar. Lakin dərmanlarımın şahi budur. Bunu qəlyanın başına qoyub çəkəndə adam üçün bir başqa aləm açılır. Onu tə’rif etməkdən özüm də acizəm. Bir sözlə rəbbiniz və’d etdiyi cənnəti bu dünyada görürsünüz. Rizvan. Mən sən hərifi yenə də görürəm. Şeytan. Yenə bu şiş papaq! Rizvan. Yoldaşlar, bu hərifi ihatə ediniz. Qaçmağa qoymayınız. (Onun ətrafını alırlar.) Rizvan (qutudan şişəni əlinə alır). Bilirsinizmi bu nədir? Hamı. Xayır. Rizvan. Bu şeytan icadi qonyaqdır. Bunu içib məst olanlar və nə halda və nə cür fəna işlər yapdıqlarını görmüşsünüz. Sadıq kişi. Ha, adamı qızmış aslana döndərdiyini anladım. Rizvan. Bu da tiryakdır. Həbbini atanlar nə hala salır. Onu da görmüşsünüz. Aslan. Ey hərif, bizi bunlarla aldadırdın? Rizvan. Bu da əsrardır. Bunu çəkən adam bir hala düşür ki, at ləpiri kibi su onun gözündə bir böyük çay görünür. Paltarını soyunur ki o çayı üzüb keçsin. (Gülüşürlər.) Teymur. Vay sənə lə’nət, hərif gör bizi nəyə öyrədirmiş? Aslan. Teymur, deyəsən o bizi aldadan şəxsə oqşayır. Rizvan. Onun özüdür, ancaq libasını dəyişdirmiş. Bir az bundan iləri başqa surətdə qızlarınızı aldadıb dağlara aparmaq istəyirdi, mən qoymamışam. Qara Hüseyn. Pəs nə üçün bunu dutub həbsə almayırsınız? Rizvan. Dutulacaqdır və cəzasını da alacaqdır. Qoyun görək kimdir. Həsənqulu. Kim olacaqdır? Şərir fəsadçının biri. Şeytan. Rütbəmi azaltma. Rizvan. Bəs sən kimsən? Şeytan (üst libasını atır). Şeytan. Cümləsi. Şeytan! Şeytan. Ey vay bu nə aləm, bu nə devran, bu nə halət Nerdən yetib insanlara beylə mələkiyyət Bu bəndələrim-qullarım hər an mənə tabe’ Olsunmu o zəhmətlərim indi hamı zaye’ Qan yaqdıraram fitnə ilə ərzə səmadən, Qorqmam nə bəşərdən, nə mələkdən, nə qəzadən: Beş guşəli yıldız məni məqlub edir ey vah, Mənsə yenə öz qüvvəi-naçizimə gümrah Qaçmaq, bunların əmri olubdur mənə müşkül Etmək gərək ol Asiyada fitnəni təşkil Ha! ha! ha! Pərdə * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/authors/suleyman-sani İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1939). Public domain (author died 1939). Original text only.