Qasım bəy Zakir. Əsərləri Qasım bəy Zakir (1784–1857) == Tənqidi-satirik şeirlər == Vilayətin məğşuşluğu haqqında Mirzə Fətəliyə Xəbər alsan bu vilanın əhvalın, – Bir özgədir keyfiyyəti-Qarabağ. Həqdi, bundan əqdəm görübsən sən də, Hanı o qaidə, o qanun səyaq? Qüttaüttəriqin vüfuru vardır, Yaylaqda, aranda qatar-qatardır, Yenə soxa-soxdu, apar-apardır; Bizim başımızda çatdadı çanaq. Səfikürdü, Hacı Samlu, Kolanı, Tutarlar, soyarlar dalda qalanı, Viran olsun görüm Doyranbasanı, Evdə yatan yoxdu, qarışıb papaq. Zərgər, Drağarda aləm-aşikar Bir ucdan oğurlar, bir ucdan satar; Vay odur sahibi at başı tutar, Yüz yerdən tökülür üstünə çomaq. Qarabaldır xəlqi, xüsus Ərəblər, Qarınca deməyə necə dən çəkər, İşdədir sübhədən ta ki, gecələr, Döyürlər, kim gəlib eyləsə soraq. Belə vilayəti dağıtsın tarı, Ziyadə məğşuşdu Ərəs kənarı, Xurda, Parababi, Qarğabazarı, Maralyan, Horadiz, Nüzyar, Qoyucaq. Hər obadan çıxır otuz, ya əlli, Özü cələkəsən, adları bəlli; Genə şorta-şortdu Adıgözəlli, Min evdən artıqdır yığıntı qazaq. Əgər xəbər alsan Molla Səfini, Oğru, dürüst qarışdırıb kefini; O, qələdə bicər ölü kəfəni, Çöldə üç atını soyublar çılpaq. Qarabağda nə day qaldı, nə dana, Bu gün, sabah qaçar hərə bir yana; Tənbih etmək ilə Xındırıstana, Xub saldı nizamə ölkəni qoçaq. Ədalətdə yoxdur bir kəsrü kəmi, Mundan sonra vilayətin nə qəmi; Əlbət, dağıdarmış külli-aləmi Ağzından süd iyi gələn iki uşaq. Birindən şikayət edəsən əgər, Danışmağa qoymaz, sözünü kəsər, Qardaş malı kimi ortadan bölər, – Murovlar olublar oğruya ortaq. Görsən tanımazsan Yarımsaqqalı, Çıxıb əndazədən dövlətü malı; Xandəmirov çaldı, çapdı mahalı, O ki, tutub özün keçəl qurumsaq. Gədə-güdə olub sahib-məsləhət, Gündüz axşamadək danışır xəlvət. İşlərimiz belə keçsə bir müddət, Qədimilər olur tamam şil, axsaq. Gündə bir gətirir zakoni-tazə, Fikri budu xəlqi verə güdazə; Bizdən də məhrəmdir biri knyazə, Naməhrəm, füzuli heyvərə, yanşaq. Bilən yoxdur bu barədə niyyətin, Bakı iradəsi görünür çətin; Zən qəhbədir çəkən onun minnətin, Tez ölsə övladır, dirilməz naçaq! Əbəs yerə bizi verdi zəvalə, Oğrun-oğrun bəlalərə həvalə; O ki, olmalıydı oldu, səqqalə Dəxi doğramasın soğan, sarımsaq. Ömründə gəlməyib doğru dilinə, Xaindi xiyşinə, qövmü elinə. Əli Zülfüqarın vursun belinə, Bəlkə ölə pis üzündən qurtulaq. Həddən aşıb büxlü həsəd, şərarət, Yoldaş yoldaşına eylər xəyanət, Alimdə əməl yox, bəydə ədalət, İşlərimiz olub saf gərdən-bucaq. Üləmalar üz döndərib xudadən, Usanmaz bir ləhzə cövrü cəfadən. Başı əmmaməli seyyid-molladən Taətdə övladır o qatmaqurşaq. Həg bilir ki, beli şallı hacılar Zəhrimar tək xəlqın ağzın acılar; Düşəndə gözləməz ana, bacılar, Bu əhldən sinədağəm, sinədağ. Adın qoyub kərbəlayi, məşədi, Neyləyim, peşələri yaman peşədi. Çoxun gördüm ayaq üstə... Belə millət olmaz, qoyun oturaq. Övrətlər ərinə deyər latayil, Beşinə, onuna həm olmaz qayil; Qalmayıb arada bir şərmi-hayil, Az qalıb gəzələr çöldə tumançaq. Adət düşüb indi-bakirə qızlar Motalçısın salıb otağə gizlər; Anası dinəndə topuqlar, dizlər, Deyər: iymanına... Gərək bu aləmdən eyləmək həzər, Öz yerində deyil çünki xeyrü şər. Bihörmət olubdur pədərə pesər, Yüzdə biri yaxşı olur ittifaq. Özgə məqulədən danışaq bir az, Deməsinlər kişi xamdır, annamaz; Bir kəsə olmasa zəmanə dəmsaz, Çox adamlar alır üstünə ayaq. Həvadisi-dövran, gərdişi-fələk Salmışdı binayə kəbki yepələk; Tülək tərlan kimi, Qafil Həsən bək Şığıyıb çənginə götürdü bayaq. Şüai-afitab olanda izhar Cəzə – şəbpərənin nə qüdrəti var? Laçın seyidgahə qılanda guzar İlim-ilim itər bayquş, yapalaq. Var imiş söhbəti zəmani-mazi, Ta inki tərəfeyn oldular razi, On dörd ağac yolu cənabi-qazi Beş-altı saatda getdi çaparaq. Bir kəsin olmasa əqli-şüuri, Əlbəttə, matəmə dönər süruri Həzəratın özgə idi mənzuri, Əlminnətü-lillah kim, oldu damaq. Hər kimin ki, gülsə fələk yalına, Baxmaz işin qabağına, dalına; Bu övladın əmlakına, malına Ləvənd oğlu xub olmuşdu dadanaq. Bir müddət istədi qızın Xanın da, Dolandı dövrində, pasibanında; Məəttəl qalmışam, bunun yanında Övrət almaq olub oyun-oyuncaq. Şövhəri hər zənin yüz ola ədna, Rəsmdir gözləyə neçə vəqt, əmma Ərinin kəfəni saralmamış ta Talib imiş, tez çataşdı... Sən görgilən zən əhlinin havasın, Məsnədnişin eylər çölün yavasın; Qapsıyıblar yetimlərin obasın, Ev sahibin qovar zor olsa qonaq. Ərz edib xanıma Cinli bittəmam, Bu xeyir iş tapmasa əgər sərəncam, Gəlməzik qapına, vermərik salam – Döyəsən özünü gər yerə taq-taq. Bir kişi olmasa... möhkəm, Meyl eləməz ona mütləqa həmdəm; Nə düşüblər munun dalına bilməm, Şamü səhər atar fındıqca tiyaq. İddəası əfzun, çörəyi nayab, Zülmü bəhri-Qülzum, səxası sərab; Bir çakərə versə yarım şiş kəbab, Dalınca buyurur yüz təklifi-şaq. Rüsvalığın xasü amə bildirir, Xəlqin zərü simin evə doldurur; Hər övrətə dəysə dər-dəm öldürür ...zatülcənb ... yatalaq. Kərbəla yolunda qatır oğrusu, Saf əldən salıbdır məni, doğrusu; Günbəgün enlənir budu, sağrısı, Səksən yaşındadır, hamıdan qıvraq. Yüz ondadır dərlər, bu ömri təvil, Hələ bundan sonra yaşar otuz il; Mənim kimi yalınqatdan nə hasil? Adam gərək ola pesərək, topçaq. Özünün on yerdə vardır əmlaki, Bir yana baxanda qohumdu saki; Kökündən çıxarır, eyləməz baki, Əgər ilişdirə bir yerə dırnaq. Oğlunun hərəmi, qızı, pesəri Ahu kimi baxar o yandan bəri. Odur xərab edən bizim işləri, Yetişməz bir yerə yüz il çalışsaq. Bir-birindən mərğub, müzəyyən, göyçək, Calislərin əqli çaşar gören tək; Ya kişinin ağlı, qızılı gərək, Ya övladı ola ayağı surçaq. Axtarsan, yoxdur cibimdə dinar, Qızım mələkülmovt, oğlum nahəmvar; Qabaq dişi düşmüş bir keyvənim var, Üzün gören adam eylər istifraq. Cəm olub sərasər əqli seyrəklər, Kimi odun qalar, kimi ətəklər; Deputat nəqlindən ötəri bəglər Gündə bir qapıya salırlar yığnaq. Lənət gəlsin hərcayinin pirinə, Yetmək olmaz fitnəsinə, sirinə; Yalan satar təmam biri birinə, Zahirdə ittifaq, batində nifaq. Xanzadələr özün çəkib kənarə, Deyir bizdən yoxdur sizlərə çarə; Rəhim getdi, pənah pərvərdigarə, Qaralmaz kibriya yandıran çıraq. Bəybala halətin etsən istifsar, Şükr olsun xudayə, yaxşı nəfi var; Özü ucuz alıb bahayə satar, Böyük Xana həm gərəkdi, həm yaraq. Banəmək hacıdan danışaq əndək, Seyr etdi bazarı Tiflisdən gəlcək; Götdü, yerə çaldı, taciri tək-tək, Pişləngə sahiban qurdu badalaq. Cəm ola küllühüm sərasər tüccar, Alışda, verişdə ona kim çatar; Adətdir quyruğun... qısar – Hər yerdə ki, görsə köpəyi paraq. Cəmşid bəyə yetir səlami-əfzun, Knyaz Behbudova ərz etsin əknun Nə rəvadır bisiyasət, bizakun Viran ola nahəq bir qədim ocaq. İki nəfər sadə cəvanü növrəs, Heç birindən yoxdur rəncidə bir kəs; Bir yanı Kolbasan, bir yanı Ərəs, Kim görüb onları həmkari-qaçaq. Böyüklük əmirə xoş səadətdir, Və lakin rəvişi ədl, ədalətdir; Yıxılana, qaidədir, adətdir, Dayaq olan kəsə həqq olur dayaq. Fəraqət oturub hər kəs bir işdə, Nə yazda yarıdıq, nə də ki qışda; Yarəb, neyləmişdik bu dağılmışda, həram oldu bizə bir qarış torpaq? Çəkilib köksümə dağlar, düğünlər, Kafirə olmasın nəsib bu günlər! Qınamasın məni könlübütünlər, Fikrim dağınıqdır, xatirim övraq. Məqsudimiz hasil olmadı bizim, Yeksandı hicrində gecə-gündüzüm; Bu bədbəxtin halətindən, əzizim, Barı o viladə olgil göz-qulaq. Gərçi vilayətdə çox idi əhval, Müyəssər olmadı şərh edim əlhal; Bir parasın yazıb elədim irsal, Bu şərt ilə nə diş bilsin, nə dodaq. Ziyarət eləyib şeyxül-islami, Zakiri-həzindən yetir səlami. Hacı Yusif, Molla Əhməd təmami, Haçan ola bir də deyək, danışaq. * * * Qurumsaq Görsən tanımazsan Yarımsaqqalı, Çıxıb əndazədən dövlətü-malı, Xandəmirov çaldı-çapdı mahalı, O ki var tutub özün keçəl qurumsaq. * * * Piranəsərlikdə çərxi-kəcrəftar Mirzə Fətəliyə Piranəsərlikdə çərxi-kəcrəftar Eylədi vətəndən dərbədər məni. Neyləmişəm, bilməm, dövri-zalimə, İncidir düşəndə bu qədər məni. Qarabağ mülkündə mən bəxti siyah Bir ağ gün görmədim, Allaha pənah, Saldı bəlalərə bicürmü günah Bir neçə müfsidü töxmi-xər məni. Mən bir piri-tənha, zülmü bihesab, Müşküldür gətirmək bu möhnətə tab. Yaman deyə-deyə eylədi xərab Hamıdan ziyadə üç nəfər məni. Biri fasiq, facir, hədsiz zinakar, Biri əyri-üyrü, xeyli nahəmvar, Biri danışanda baş-ayaq atar, Bir neçə it tutdu bixəbər məni. Adəm idim, əbəs yerə zay oldum, Vilayət içində rusivay oldum, Oğrulara, quldurlara tay oldum, Sanırdı xəlayiq peyğəmbər məni. Dövlətlidən dövlət, kordan məzərrət, Harda bihəya var zatına lənət! Süxənçin sözilə etdi aqibət Pəsərimdən cüda, bipədər məni. Dövləti-alidə ağarıb saqqal, Bir xilafım yoxdur, bu mən, o jurnal. Bir zaman gördüm ki, yazıbdı filhal, Qüttaüt-təriqə bərabər məni. Yetmişində zurna çalmaq öyrənən Gərək axirətdə çala, ... verən. Az qalıb həştadı tamam edim mən, Sən indi yazırsan əhli-şər məni. Yetmək olmaz hərcayinin sirrinə, Yalanı yeridir gərçək yerinə; Lənət oxur... pirinə Diyari-qürbətdə kim görər məni. Kim ki, vilayətdə simü zəri var, Yüz adam öldürə, həbsdən çıxar; Yegənsiz danışmaq nə yanə çatar, Bihörmət eylədi simü zər məni. Dərdbilməzə dərdi-dili açınca, Ruzigarın cəfasından qaçınca, Namərd körpüsündən rahat keçincə, Razıyam apara o sellər məni. Kişi yoxdu, baxma çula-çuxaya, Adam gərək dağa-daşa toxuya; “Getmə, getmə” – deyib qoydu yuxuya, Axırda itirdi Yekəpər məni. Dalınca deyiləm bir şüğlü karın, Bilmənəm dövrünü leylü nəharın; Həvəsi-vüsalın, zövqi-didarın Qoymaz yuxu yatam ta səhər məni. Rahi-müsibətdə keçmişəm candan, Müxənnəsdir qorxan bir qaşıq qandan; Ehtiyatım yoxdur paşadan, xandan, Analar doğubdur şiri-nər məni. Olmuşam Bakıda sakin, fərağət, Zövqi-təmaşası misali-cənnət. Ziyadə dərdi-sər dəxi nə hacət, Faramuş eyləmə, müxtəsər, məni. * * * Gözüm yolda qaldı könül intizar Mirzə Fətəliyə Gözüm yolda qaldı, könül intizar, Gəlmədi cavabi-namələr səndən. Bir aydan artıqdır gedib uşaqlar, Yetişmədi bizə bir xəbər səndən. Aşina, müsahib, yarü həmsayə Lazımdır yetişə ğövrə, hərayə; Kitabətin dəyər mülki-dünyayə, Nə hacət istəmək simü zər səndən? Tək yaradıb səni vahidi-yekta, Əxlaqına, ətvarına mərhəba” Neyləmisən Molla Səfi, Bəybaba Məmnundu, əzizim, bu qədər səndən? O vilanın yoxdu bu yer tək pisi, Təqəllübü, hərzəkarı, xəbisi; Yaxşı gördüm tamam əhli-Tiflisi, Razıyam nəhayət biştər səndən. Olan dəmdə mənə mənzil Şadno Hər tərəfə eylər idim təkü do. İvano-bəy, Kolyubakin, İliko Çalışırdı, əlhəq, bərabər səndən. Həsən bəyə söylə əmri-məlumi, “Qəziyyə məlumdur deyəndə rumi”. Sərəfraz eylərsən yüz bəxti şumi, Zahir olsa əgər bu hünər səndən. Tutub dəmənini sən tək əmirin, Təvəqqöün eylər iki əsirin; Qarabağ mülkündə bir mərdi-pirin Təmənnası budur, taci-sər, səndən! Qoyma ki, qürbətdə gedələr zayə, Sayə salmaq təqazadır hümayə; Laçın balasıdı gomiş sonayə, Seyd etmək olardan, balü pər səndən. Salıbdır bəlaya dəbənganali, Dağılıb əmlakı, dövlətü mali; Sakit eyləməyə bu qilü qali İstər o xoştəbi-süxənvər səndən. Tutuşub mənimlə çərxi-bədəfal, İt... girsin ha belə iqbal; Bizim üstümüzdə, ey nikuxisal, Eşitdim incinib Yekəpər səndən. Baş verən zamanda bu əmri-əbəs, Gərək ona sən deyəydin: – ey təros, Sən bir ağacsan ki,ömründə heç kəs Nə sayə görübdür, nə səmər səndən. Çoxların qılıbsan çörəyə möhtac Axtarır, tapılmaz dərdinə əlac; Fironü Hamanü Zöhhakü Həccac Ola bilməz ola sitəmkar səndən. Bidətin yandırıb qövmü əshabi, Müşküldü gətirmək bu zülmə tabi, Düşüb Cəbrəilli, Maralyan, Babi, Horadiz, Qoyucaq dərbədər səndən. Zülmü sitəminlə aləm dolubdur, Əhli beytin rəngi-ruyi solubdur, Neçə rövşən xanimanlar olubdur. Şəbi yelda kimi tirətər səndən? Böyük oğlun gozər payi-piyadə Şol biri də tələf oldu aradə; Xah gədə, xah büzürgzadə, O kimdi çəkməyə yüz zərər səndən? Sikkə olmaz övladının cibində; Rizgləri yırtıq çuxal dibində Can verdi mədərin özgə evində, Nə düxtər yarıyıb, nə pesər səndən. Ömri-təvilinə budur ki, dəlil, İstəməz üzünü görə Əzrail; Bundan sonra hələ yaşarsan yüz il, Vəchi budur, əcəl yan gəzər səndən. Üləmayə dərsən föhşü latayil, Təriqi-islama deyilsən qayil; Bu hal ilə yenə çox əqli zayil Gəlib eşiyinə zad istər səndən. Təsəllütün yetsə şeyxül-islamə, Anı bizdən betər salırsan damə; Əbəs yerə düşmə xəyali-xamə, Nifrət eylər, billah, kim görər, səndən. Mən səni tanırdım, işlərin qandı, Yüz dəyələr, elə haman-hamandı; Elə bilsin padişahi-zamandı; Hər kim iraq ola, müxtəsər, səndən. Təqəllübdə, məllüqdə ustadsan, Doğru sözün yoxdu, gizbə mötadsan; Qatili-imamsan, İbni-Ziyadsan, Lazımdır eyləmək əlhəzər səndən. Vəsfi-sifatından danışdım xeyli, Eşitsin hər kimin var isə meyli; Elə yalqız Zakir deyil gileyli, Azürdədir aləm sərasər səndən. * * * Nə xabi-qəflətdi divanə könül Mirzə Fətəliyə Nə xabi-qəflətdi, divanə könül, Aç gözünü, süni-xudayə bir bax! Sənə ki, qalmayıb ğəmi aləmin, Seyri-bağə, zövqü səfayə bir bax! Qıl tamaşa nov ərusi-baharə, Qənimətdi beş gün ömri-dübarə; Səhni-çəmənlərdə qümri, həzarə Nə xoş verib səda – sədayə, bir bax! Gərdişi-dövranın, ey xanəxərab, Aparır möhnətin gərdişi-şərab; İçməsən də içmə özün meyi-nab, Eyşü nuşi-bayü gədayə bir bax! Yasəmənin ətri çöküb jaləyə, Gəlir Gülüstandan buyi-ğaliyə; Gahi bənövşəyə, gahi laləyə, Gahi də nərgisi-şəhlayə bir bax! Sərvü sənubərin afəti-xəzan Soyub libasını qoymuşdu üryan; Gəlib tərəhhümə sərvəri-cahan, Verdiyi xələti-zibayə bir bax! Əgərçi xəstəsən, bir dur ayağə, Ahəstə-ahəstə güzər qıl bağə; Qəh-qəhi-minayə, rəqsi-üşşaqə, Cəh-cəhi-bülbüli-şeydayə bir bax! Seyrə çıxıb dəstə-dəstə gözəllər, Çiçək dərib tər buxağə düzəllər, Qaqqıldaşa-qaqqıldaşa gəzəllər, Canlar alan sövtü nəvayə bir bax! Şəqayiq, qoronfil, süsən, nəstərən Zəbani-hal ilə oxur müstohsən; Həvayi-kuhsar, səfayi-çəmən Tən edər cənnətül-məvayə, bir bax! Necə oldu Cəmşid, Firidun, Kavus, Söhrabi-namvər, Faramərzü Tus, Əsasi-İskondər, gənci-Dəqyanus Tamam getdi badi-fənayə, bir bax! Bu dari-dünyanın yox etimadı, Sənin də rehlətin bu gün fərdadı; Sal yadına nəqli-Şirin-Fərhadı, Sorgüşəti-Məcnun-Leylayə bir bax! Mənim tək deyilsən, əzizim, sənin Kür kənarı, yol üstüdür məskənin; Ləzzətini apar gəlib-gedənin, Nazənini-fərdi-əlayə bir bax! Hallavarın bu səmtinin gözəli, Bazar günü gəlisayə çox gəli; Laçın tumaqəli, tərlan cilvəli, Səri tər cıqqalı sonayə bir bax! Duyuq düşsə əgər verməzlər rüxsət, Unutma gah-gah tapanda fürsət Molla Əhmədi də Axunddan xəlvət, Al yanına, mələksimayə bir bax! Əracif kövtüku eşitmişəm mən, Biləm doğrusunu, olmadı gələn; Deyirlər hamamda bir fahişə zən Biədəb söz deyib Mollayə, bir bax! Fisqü ficur həddən aşıb Şişədə, Erkəyi, dişisi yaman peşədə. Mənəm qalan həmin bu əndişədə, Zəmanə dolanıb, qovğayə bir bax! Sürahi solunda, badə sağında Məzə qabağında, mey dodağında, Çeşmə kənarında, çay qırağında Əmmameyiseyyid, mollayə bir bax! Vaiz bizə söylər şəri-Müstofa; Haramə mürtəkib olmayın əsla! Özü lüm-lüm udur batində, əmma Zahirdə dediyi mənayə bir bax! Kimdi baxan peyğəmbərə, imamə, Bu dağılmış düşən deyil nizamə! Orucluqda şürbi-meyi-gülfamə, Mahi-məhərrəmdə zinayə bir bax! Səhra mərdümünü şəhr əhli görcək, Yalvarıb, yapışıb oturdur çömmək; Beş arşında sürüşdürür üç çərək, Tacirə seyr eylə, sövdayə bir bax! Baqqal qoyar tərəziyə imanın, Əsəl qiymətinə satar ayranın, Qudurmuş it kimi tutar dörd yanın, Deyən yoxdur Əli-Əbayə bir bax! Pinəçilər bafta taxar boynuna, İmperial tökər vərəq oynuna, Qovurmaçı saat qoyub qoynuna, İddiayi-əla, ədnayə bir bax! Həramilər kimi yol üstə yatar, Tamojnada növkər olub mal tutar, Dünbək çalar, şərab içər... atar, Feli-bəyzadeyi-tərsayə bir bax! Dolanır bazarı darğa, kvartal, Döyülür sifətlər, yolunur saqqal; Gecə get cibinə beş-on manat sal, Gündüz gəlib nırxi-bəhayə bir bax! Həddən aşıb bu viladə şərarət, Hər kim hər iş görə – puluna minnət. Mu qədəri yoxdur ədlü ədalət, Və lakin şöhrəti-bicayə bir bax! Böyüklərin işi deyil deməli, Dənidən betərdir, feli əməli; Beylə görməmişdik bundan əzəli, İndi karü bari-rüsvayə bir bax! Xanzadələr şişə taxır rəyəti, Özlərinin deyil qızı, övrəti; Orda..., harda düşsə fürsəti, Kiçiyi seyr elə, ağayə bir bax! Palajenya nəqli ta olub möhkəm, Gərək bəy azalda zülmün dəmadəm; Dəxi də artırır bu əhli-sitəm ...zurnayə bir bax! Piranəsərlikdə mən oldum rüsva, Düzəlmədi işlər, cana yetdim ta; Gör nə oyun tutdu, əzizim Mirza, Zakirə, təqdiri-qəzayə bir bax! * * * Səni aləmdə, ey arami-can, hər kim zəlil istər İsmayıl bəy Qutqaşınlıya Səni aləmdə, ey arami-can, hər kim zəlil istər Anı zillətdə bu qəmdar könlüm ayü il istər. Şərabi-cami-bəzmi-iltifatın nuş edən bir gəz Nə Kövsər arizu eylər, nə abi-Səlsəbil istər. Deyil asan qürbi-padişahi-əsrə yol bulmaq, Sifati-nikü ətvari-xoşü xülqi-cəmil istər. Məni qovğayi-şəhri-bəhri-Baku təlxkam etməz, Nədən kim, aşiqi-şeyda olan kəs qalü qil istər. Kəmalə yetmək olmaz, bisəyahət, haliya könlüm. Təməşayi-biladi-Misrü seyri-rudi-Nil istər. Mənə dərlər ki, sən “peyğəmbərəm” dərdin, nə işdir bu? Deməzlər mərdi-mömin möhnətə əcri-cəzil istər. Cəfayi-dəhrdən azürdəlik eyni həmaqətdir, Bəlanı xoş tutar İdrisü Əyyubü Xəlil istər. Mənəm varis bu gün Yaqubə, fərzəndi-əzizimdən Gələr buyi-fərəh gəh-gəh, əgər rəbbi-cəlil istər. Məni-pirü süxəndanın nədir cürmü, xudavəndə! Üqubətdə o bişərmü cəfakarü mühil istər. Tapılmaz böylə bir bədhal zalim hiç millətdə, Yığılsa bir yerə Əndi, Qumuq, Axtı, Rotil istər. Məsəldir ki, xəta bir beylə adəmdən iraq olmaz, Bu bir əmri-müşəxxəsdir, nə vəhyi-Cəbrəil istər. Qarabağ içrə ağ gün görmədim, mən tirəbəxt oldum, Anınçın xatirim ol qövmi-birəhmi qətil istər. Şəriri-biqərəz olmaq təqazayi-təbiətdir, İnanma bir kəsi xoşnud aləmdə boxil istər. Bizim mədümləri, zinhar, pənd ovsari bənd etməz, Oların, naqcyi-qalmıq kimi, burnu qəzil istər. Edər yadi-gülüstani-vətən ğürbətdə dil mürğü, Qəfəs qeydindən azad olmağa daim dəlil istər. Nəhayət şərhi-hal etmək yetən namərdə müşküldür, Sənin tək bir əmiri-pakzadü baədil istər. Təvəkkül əhliyəm mütləq, yapışmam xarü xaşakə, Füsürdə cismim olsun saliha qərq abi-seyl istər. Səxavət, ya vəsatət zat iləndir, mərdi-biəslə, Muradı hasil olmaz yüz düşə bir kəs dəxil istər. Nihali-məqsədi sərsəbz olub əflakə yetməzmi O kəslər ki, rizayi-xatiri-piri-əlil istər? Süxən meydanı, qibləm, təng idi, söz müxtəsər keçdi, Sənin övsafını nəzm etməyə bəhri-təvil istər. Yetən tək şəhrə hacı bəndəyə bir təxt boxş etdi, Bilir ki, bazdəsti olsa hər qanda tüfil istər. O yerdən azimi-Tiflis çoxdur, yaz ki, Mirzayə Filani, bir döpü pərvərdə səndən zəncəbil istər. Əgərçi var Dağıstani kürkü Zakirin, əmma Cənabından dəxi bir sarı kürki-Ərdəbil istər. Deyildi sabiqən əhli-təvəqqə, şimdi Bakudə Əlaci-kəsrəti-sərma üçün çizi-qəlil istər. Dağılmış xanimanı, incimin əxzü sualından, Tikəndə quş yuva çör-çöp yığıban zir-zibil istər. * * * Bu əhldən mehribanlıq görmədim İsmayıl bəy Qutqaşınlıya Bu əhldən mehribanlıq görəmdim, Məgər bizə ola o yandan mədəd. Qutqaşın tərlanı, Şəki şohbazı, Sakini-biladi-Şirvandan mədəd. Qarabağ əşxası yeksər yağıdır, Əvvəldən axıra zülm ocağıdır; Bir gecədə canavarlar dağıdır Olmasa kəlləyə çobandan mədəd. Nücəbalar qədrin bilir nücəba, Əxlaqına, ətvarına mərhəba! Daş-daş üstə durmaz aləmdə əsla – Dəyməsə insana insandan mədəd. Fəzayi-mənətdə qalmışam möhtac, Uşaqlarım olub vətəndən ixrac; Təbibi-haziqsən, eylə bir əlac, Yoxdur mənə özgə dormandan mədəd. Yığılsa bir yerə yüz alinəsəb, Danışığın mənat, sözün müntəxəb; Aləm bilir bivasitə, bisəbəb Müşküldür arizə divandan mədəd. Hozrəti İsmail olsun dəlilin, Yetiş imdadına piri-əlilin; Necə fərzəndinə ol dəm Xəlilin Cəbrail gətirdi qurbandan mədəd. Əsasi-qiyamət olanda bərpa, Kimdir ğövrə yetən ondan masiva; Sərdəftəri-rəsul, Xətmi-Ənbiya Tənzili-ayeyi-Qurandan mədəd. Çərxi-fələk salmış məni bu halə, Malü mülküm tamam getdi zəvalə; Qaidədir şərməndeyi-əyalə Yetişir sahibi-ehsandan mədəd. Gəlməyib mütləqa ruyi-zəminə Tab edən mənim tək qəza qəminə; Zövrəqi-əltafın dili-həzinə, Gümanım var, verə tufandan mədəd. Namərd ətəyindən tutasan yüz il, Etibar yoxdur həll ola müşkül; Olsa, olacaqdır dərdinə, ey dil! Xələfi-Nəsrullah Sultandan mədəd. Zakirəm həmişə sən tək sərvərə, Xoş göstərsin səni xaliq nəzərə; Eyb etməz alişan üməralərə İstəmək duayi-pirandan mədəd * * * Səndən sonra, ey tagi-sər başıma Mixail Petroviç Kolyubakinə Səndən sonra, ey taci-sər, başıma Gərdişi-zəmanə nələr gətirdi. İki bimürüvvət ittifaq edib, Vilayətə yüz şurü şər gətirdi. Qaçaqlıq binası edəntək Behbud, Pişnihad etdim öz ərzimi zud; Tərəfgirlik oldu axırda, nə sud, – Mənim doğruluğum zərər gətirdi. Yüz ilin ocağın bicürmü günah Eylədilər viran, vallahü billah! Bu talci-zəbun, bu bəxti-siyah Daim mənə xovfü xətər gətirdi. Həştadə yetmişdir sinnü salımız, Bu dövlətdə ağarıbdı yalımız, Getdi dövlətimiz, mülkü malımız, Nəxli-təmənnamız kədər gətirdi. Nücəba hörmətin gözlər nücəba, Nasəza yaraşmaz böyüyə əsla; Pədərindən deyil yəqin bil, əmma Hər kimsə ki, nami-pədər gətirdi. Ədalət var idi bundan əzələ, Yaman yerə yetib iş gələ-gələ; Dirəxti-bəxtimiz, əfsus ki, belə Varə-varə acı səmər gətirdi. O kəslər ki, eyləməşdi xəyanət, Əyləşib evində rahət, fərağət; Mənim uşaqlarım bivəchü cəhət, Gözlərindən xuni-cigər gətirdi. Bundan əqdəm kimin olsa üsyanı, Derlərdi “vayenni sud” kəssin anı; Bilməzəm necoldu, o zakon hanı? Naçalnik zakuni-digər gətirdi. Məzərrəti əfzun, ədaləti yox, Görünməyib hərgiz belə... Özü gəlməyinə məmnun idik çox, Dalısınca keçəl Pəzər gətirdi. Tutubdu aləmi zülmi-bihesab, Müşküldür gətirmək bu möhnətə tab. Köynük, Biləciyi etmişdi xərab, Bizim kəndə ondan betər gətirdi. Aşura günü tək bir səhər çağı Yığdı ərradəyə övrət-uşağı, Şamə rəvan etdi bimürvət yağı, Gören yaxa yırtıb, həzər gətirdi. Bir adam ki, yerə qoya əllərin Bilmək olmaz onun fitnə, fellərin; Biabıru etdi Tiflis ellərin O ayin ki, bu töxmi-xər gətirdi. Əcəb əyyam imiş əyyami-sələf, Gərək o günlərdə olaydıq tələf; Çəyirtkə bir tərəf, dolu bir tərəf, Şum qədəmi gəldi, şərər gətirdi. İki namərd uyub biri-birinə Yetmək olmaz heç birinin sirrinə. Lənət gəlsin... verənin pirinə, Bid binanı... gətirdi. Adamda insafü mürüvvət gərək, Quyruğun kəsməklə tula olmaz köpək. İlan əti yeyib yerikdə bişək O madər ki, belə pesər gətirdi. Neçə gün söyləndi bu yerdə əhval, Qubernator olur ol nikuxisal; Malımız, mülkümüz müjdədir əlhal, Hər kim gəlib doğru xəbər gətirdi. Ey sahibi-şövkət, ey mədəni-şan, Dadxahəm sizə, aman, əlaman! Bu zülmü insana eyləməz insan, Məgər ki, qəzavü qədər gətirdi. * * * Çıxmadı, qurtulaq dərdü bəladan Çıxmadı, qurtulaq dərdü-bəladan, Gündə bir zakuni görən canımız! Hər ayın başında bir yol dəgşilən Adəti qanuni görən canımız! Təfavüt qalmadı gədaya, bəyə, Barkeşlər indi keçib yedəyə; Qənaət eyləsin bezə, qədəyə Cameyi-gülguni görən canımız! Bundan isə yeydir diyari-qürbət, Al başını, dur get əlbət, səd əlbət; Yalavac əyaldan çoksin xəcalət Bəzəkli xatuni görən canımız! Yazü qış həmişə sevgili canan Geyərdi əyninə libasi-olvan; Olmasınmı indi sərv tək üryan, Qaməti-mövzuni görən canımız! Fətulə-fatulə səfheyi-rudə, Gah torfi-zənəxdə, gahi əbrudə, Pərişan olmazmı, ğübaraludə Müəttər geynusi görən canımız! Mübarəkdir bu dünyanın nizami, Nəhayət müşküldü öyrətmək xami; Yad edib ağlayın keçən əyyami, Müəttər geysuni görən canımız! Ac qaldıqca rəxtü xabı satacaq, Gələ-gələ quru yerdə yatacaq, Uzaqdan sikkəyə güllə atacaq, Min tümən altuni görən canımız! Salaq başımıza nə növi daşı, Harda biz görmüşük belə pərxaşı? Rəiyyətlə boyunduruq yoldaşı – Çakəri-dilxuni görən canımız! Nə gündə yaradıb xudavənd bizi, Bir yana apara bilmədik izi. Gahi Avanesi, gahi Sərkizi, Gahi də Semyoni görən canımız! Bəy ikən adımız oldu mülkədar, Daxi mundan belə bizimçün nə var? Olmazmı mükəddər, sahibixtiyar Əvoki, Ərtuni görən canımız! Satarıq, sovarıq olub qalanı, Həqq bilir sözümün yoxdu yalanı, Salsın alta indi öküz palanı, Balışi-pərquni görən canımız! Sərxeyl ikən yeksər qaldıq ayaqda, İşlərimiz keçir yaman sayaqda, Nə tirəbəxt olduq bu Qarabağda, Talei-meymuni görən canımız! Tağar-tağar arpa, buğda əkilən, Biçilib, döyülüb, dama tökülən; Qan axıt gözündən, ipək çəkilən Xali tərazuni görən canımız! Bu tövr ilə getmək müşküldür yola, Nə sağa mümkündür qaçmaq, nə sola; Gərək indən belə digərgun ola Kari-digərguni görən canımız! Aaparırlar qaravula, keşiyə, Qəht olub bir deşik, girək deşiyə; Buriya döşəsin evə, eşiyə Xaliyi-bahuni görən canımız! Bu zülmü insana eyləməz insan, Saf cana yetişdik aman, əlaman! Bir neçə laməzhəb, adı müsəlman Mürtədü məluni görən canımız! Gəldi, getdi, heyif, əmiri-nəcib, Feyzi-nəzirindən olduq binəsib; Necə qəbul eylər naəhl təbib, Haziq Ərəstuni görən canımız! Lazımdır ki, edək belə qonağa Ellik ilə malü mülkü sadağa; Özgə əmir ilə tutmaz ələqə Ta doyunca muni görən canımız! Ədalətli, mürüvvətli canişin, – Təqyəmiz onadır küllühüm həmin, Sənaxandır ona ta ruzi-pəsin, Xəlqə rəhnümuni görən canımız! Məlcəi-füqarə, məməni-zəlil, Hamiyi-züəfa, mürşüdi-dəlil, Kərəmi abi-Kür, atası Edil, Səxası Ceyhuni görən canımız! * * * Zəmanənin tənqidi Ey xudavəndi-cəhan, aləmi əsrari-xəfi, Bu nə kavuşü, nə qovğavü, nə cəngü, nə cədəl? Xəlqi-aləm həmə bədkarü dilazarü bəxil, Nəsli-adəm həmə bədtinətü pürməkrü dəqəl. Əsr bir əsrdi kim, gürbə verir şirə təkan, Dövr bir dövrdü kim, gürgə edər həmlə həməl. Eybinə yox mütonnəbeh olan adəm, hərgiz. Çarə oldur ki, bu əhvalə yenə gəzdirəm əl. Münşii-təbə səzavari-süxən kimdi, – dedim, Söylədi: məzlomeyi-mollanı yazmaq əfzəl. Ruzi şəb mədrəsədə qeybətü böhtanü duruğ, Müttəsil məhkəmədə söhbətü əşarü qəzəl. Üləma talibi-arayişi-ətfalü əyal, Füqəha rağibi-zinü nəmədü əsbü kütəl. Azışıb gör necə ol jindəqəba mollalər, Bəhri-puşək zənə imdi bəyənməz məxməl. Ton edər ətləsi-gərdunə sərapərdələri, Buriya görməz idi xanələri mündan əzəl. Cəm edib hər biri bir müft xəvaninlər tək Bir kapal at, içi leyk çoxu sarı təpəl. Ol ki, doşabə məkəsvar urardı özünü, Haliya tolx edər ovqatimi, ver şəhdi-əsəl. Al, yaşıl, zərdü siyəh, düxtəri-diba mövcud, Yoxdu bir kəsrü kəmi heç birinin qeyr əz əməl. Alimi biəməlo pəndü nəsihət netsin. Muryanə yesə pirahəni tutmaz seyqəl. Xah bəd, xah niku, xaliqi bilsin, bizə nə, Biçər öz əkdiyini hər kişi həngami-məhəl. Yol gedər molla qəmi kari-vilayət hələ, Neçə ildən bəri bir növ, olubdur müxtəl. Gələ gər həzrəti-Sahib deyə yüz vəzü dəlil, Yox gümanım ki, qəbul eyləyə işlər feysəl. Aparıb oğru payızdan bəri Xızrıstandan On öküz, doqquz inək, yeddi camış, dörd beş kəl. Mən ki, peyğəmbəri-namürsəliyəm bu xəlqin, Şümr tək qanın içər gəlsə Nəbiyyi-Mürsəl. Rəsmdi bundan əzəl – düzd gəzərdi gizlin, İndi mal sahibinə der ki: “gedək, Murova, gəl!”. Tutasan otuz iki at başı iyirmi dörddə, Göstərir arizinə ... zasdatəl. Nəçidi məmləkəti çala, çapa dana-doluq, Əhli-divan ona hərgah desə kim, dincəl. Qarabağdan, tarı şahiddi, bu il Zərdabə Sağ başın tükü sanı at-mal aparıbdı keçəl. Özgə yer mərdümü haşa cəzə bilsin kolda, Aləm-aşkar özümüzdəndi tamamən əngəl. Çarpa oğrusunun səhldi əncami yenə, Mərdümi-şəhr kimi görsə deyər: “bircə çömək”. Elə ki, bənd elədi ..., Allaha pənah, And içər hər kəsə yüz gəz ələ alıb heykəl. Şöhreyi-şəhr idi taətdə Əbazər, Miqdad, Qıl nəzər Şişə bazarında nədir gör ki, əməl. Sürçüdür arşını fərzəndi-nəhan əhyana, Müştəri görsə açar başına yüz qalü məqəl. Nə bir anlar şərəfi-and təvafi-Kəbə, Həmə kəcbəhs, dilazar, xotadidə, doğəl. Küllühüm zahiri xoş, batini bəd, qəlbi qara, Şalı əlvan, donu rəngin, saçı, saqqalı gözəl. Yaza bilməz oların eybini ta ruzi-əbəd, Abi-Ceyhun – mürəkkəb, qələm olsa – cəngəl. Yetdi növbət ümərayə, işim oldu müşkül, Ehtiyat eyləməsəm müşkülü eylərdim həll. Tutmayıb pəndi-xirədmənd, məni damə salır, Bu kəsilmiş dilə, hərçənd, deyirlər dincəl. Neyləsin dil, necə qan ağlamasın gözlərimiz, Hakimi-şahə ola hər həftədə bir müstəməl. Nə gəlir durquza, nə öldürüb azad qıla, Yetimi, bil, qoyacaq halı pərişan, mətəl. Yazıq ol kim, düşə kari dəri-mücməlkarə, Nə qədər var həyatın, deyəcəkdir: “Get, gəl”. Necə kim, verməmisən seyri-qəmərdən razı, Eylə ki, aldığını aldı zühəl tək tənbəl. Bazigərlikdə əcayib yədi-beyzaləri var, Etməmiş mat, iki tir vurar əl-ba-əl. Gəzəsən aləmi haşa tapıla bunlar tək, Özləri bisərü pa, işləri cümlə təl-təl. Ey şəhənşahi-ümurati-cahan, eylə zühur, Ənqəribdir yetişə şişeyi-namusə xələl. Bəs ki, kəc başını tutmuş fələki-süflənəvaz, Qorxum oldur, sata əlayə təhəkküm-əsfəl. Belə ki, rövnəqi-nəzmi pozulubdur xəlqin, Sağ əli başıma, xub getdi Camal, Adıgözəl. Dərd çox, bar giran, qövrə yetən yox, ya rəb, Bizlərə səbr əta eylə və yainki əcəl Həcvü hədyan ilə övqat keçirdin, Zakir, Qorx o gündən olasan ta bəəbəd zərbi-məsəl. * * * Qarabağ qazisi Eyləyibdir yenə, mən hiç nə bilməm, qazi, Xəlq arasında olubdur belə mülzəm qazi. Yaradıbdır onu ol xaliqi-əşya bieyb, Dari-dünyada bu surət tapılır kəm qazi. Qazi hər yerdə olur biməzəvü bədhərəkət, Şükr-lillah ki, bu həm baməzədir, həm qazi. Qələmi tiği-düsəpdir, özü mərdi-rəhi-din, Daima Şeyxi ilə cəngə müsəlmməm qazi. Səri-ədadə fırıldar çomağı bərq-asa, Necə ki, mərəkədə şəşpəri-Rüstəm, qazi. Nari-qəhri əridir mum kimi fuladi, Kureyi-nəfsi-dərunə verə gər dəm qazi. Kimdi yanındı onun Əliquluyü Əbdürəhim, Kuhi-Əlbürsü yıxar çün toxunan dəm qazi. Dəhrdə şişə olur səngi-cəfadən eymən, Ola bir şəhrdə bu tərzlə möhkəm qazi. Mədəni-cudü kərəm, caygəhi-əmnü əman, Ədldə Nuşirəvan, bəzldə hatəm qazi. Füqərə dövri-sərayində besani-hələ, Nəqdi-ehsani Qarabağə çü şəbnəm qazi. Qələt etdim, bu sözün yoxdu vüqui hərgiz, Qorxuram cəmdəyimə tuf deyə aləm, qazi! Şişənin simü zərin doldurasan xanəsinə, Şişəvəş dişrəyə verməz yenə bir nəm qazi. Qazi oldur ki, qala əhli-vilayət qəminə, Nə ki, aləm həmə qəmdar ola, xürrəm qazi. Onda mən gördüyümü görmüşəm, indən böylə Etməzəm taət ona gər ola qibləm qazi. Haradan gəldi bular, eylədilər xəlqi xərab, Biri der müctohidəm, biri müsəlman qazi. Atlanıb biri çapar Təkləyə day, danə üçün, Biri də şamü səhər talibi-dirhəm qazi. Yay gedər Fingiyə zövq etməyə, qış Qaynağə, Bir deməz hiç gəlir mahi-məhərrəm qazi. Qazi lazımdı deyə məhkəmədə şəri-nəbi, Nə ki, gəşt edə cahanı minib ədhəm qazi. Təbrizin ağı ucuz, miri-vilayət qafil, Hər əlif-bey deyəni qıldı müəmməm qazi. Dəxi divani-rəiyyət belə getsə qalmaz, Bu Qarabağ edər cümlə mükərrəm qazi. Xişü əqvamına mu qədri tərəhhüm qılmaz, Dəmbədəm xolqə oxur sileyi-ərhəm qazi. Sabiqən beylə deyildi, olub indi birəhm, Həzrəti-xanə olandan bəri məhrəm qazi. Çox adam var idi, nəzm ilə əda eyləməli, Xahişi-xanə görə düşdü müqəddəm qazi. Çünki divanəyə yoxdur qələm, ümmidvarəm, Əvf edər cürmümü, gər yüzinə söysəm qazi. Dasitani-Əmiraslanı bu gündən böylə Başlaram, fikrim əgər olsa fərahəm, qazi. * * * Təbibləri həcv Mehdiqulu xana Mənə buyurmuşdun: Qoləyə gəlsin, Yenə cuşə gəlib bəhri-iltifat, Sənin mərhəmətin, mənim ixlasım Mehri-münəvvər tək aləmə isbat. Qalmışam aranda müddəti-mürur, Təbiətə səfra eyləyibdir zur; İstər idim olam azimi-hüzur, Naxoşam, hərəkət eyləyib ixlat. Bağır oğlu Məmməd, Məşədi hacı, Əliqulu, Müqim sərimin tacı Hər mərizə eyləsələr olacı, Ehtiyatın görün, tez olur mömat. Tiryak yedirirlər, hər kim olsa dıqq, Heyzədən aldırır xuni-bəsəliq. Yenə bu hal ilə o qövmi-zındıq Özlərin sanırlar Ərəstu, Bokrat. Falicə verirlər qürsi-təbaşir, Müstəsqiyə əbi-kəsni, ma-şəir; Mərizin mərəzi yəni çökə dir, Sahibin çapalar üç qatü dörd qat. Nüsxeyi-tibbdə şeş oxur “şişi”, Məlamətdən yoxdur ğəmü təşvişi; Təşxisi-mərəzdə həmin danişi Budur ki, canı var, tərləsin mirat. Təbiəti-harrə xalis əngəbin, Qabizə süfurü yəhuda, darçin, Bəlqəmi-mizacə tüxmi-xiyarin Münasib bilirlər daimül-övqət. Mərizin üstünə yetişən məhəl, Dərviş Kəlbi hazır olur əlbəəl; Qədəmlərin guya katibi-əcəl Yazıbdır baisi-movtü münacat. Fisqləri zahir mənəndi-günəş, Həq bilir sözümdə yoxdu ğəllü-ğəş; Yolları hər yerə düşsə səyaveş, Yanlarınca gedər “əyyühəssəlat!” Gah görürsən bir-birilə tapışır, Gah atlanıb hər tərəfə çarpışır; Lənnü tən bunlara elə yapışır, Necə ali-Məhəmmədə-sələvat. Qələnin adamı yetdi yarıya, Necə ki, qoynuna ac qurd darıya; Az çəkər ki, məzar dəgər barıya, Bu növ ilə eyləsələr hərəkat. Vilayətə salıbdılar şur-şeyn, Şərbət tək içirlər dəmül-əxəveyn; Bunların yanında qatili-Hüseyn Zimmədən bəridir ruzi-ərəsat. Bir kimsəyə ariz ola sədəmə, Baxmazlar fəqirə, yoxsula, kəmə, Qədəm götürməzlər, həqqül-qədəmə Ya on tümən pul gərəkdir, ya bir at. İmalədə yədi-beyzaları var, Həqq üçün bir ondan başları çıxar; Mərəzi-digərdə, inanma zinhar, Vüqufları ola, heyhat, heyhat!.. Sən gör necə xərab olub zəmanə, Çəmənli Cəfər də mərdü mərdanə, O da təbib olub, girib meydanə, Çölün cəngəlindən yığıbdı qat-qat. Otuz il laəqəl gedib qoyuna, Bilfel çobandır, baxsan boyuna; Dağılmışda xub düşmüşük oyuna, Yetən olmadımı əhli-kəramət?! O ki, İsmailin saf azıb vazı, Gah yerdə qılar ölü namazı, Gah tapıb özü tək bir annamazı, İşə qoyar xah türkü xah tat. Təsəllütü yoxdur “Töhfəyə” əsla, Bilməz nədir “Qarabadın” mütləqa; Ağızdan-ağıza öyrənib əmma “Tibbi-Yusifidən” bir neçə əbyat. “Gərək bu cahandan eyləmək həzər, Öz yerində deyil çünki xeyrü şər”. Nə təbib, nə alim, Zakir, müxtəsər, Axtarsan yoxdu bir niksifat. * * * Şuşa mollaları haqqında Heyf, səd heyf, bu iş bulmadı əncam yenə, Üləma özlərini eylədi bədnam yenə. Şişəyə dəsti-qəza səngi-cəfa yağdırdı, Şişəvəş sındı bu gün rövnəqi-islam yenə. Var idi mədrəsəyə rəğbəti xəlqin, qovğa Düşdü nahaq yerə ortaya bu axşam yenə. O qədər keçmədi ki, sülh binası pozulub, Bir-birə şıllaq atar Şeyxəki-əyyam yenə. Duş həmkasəvü həmsöhbət idi, eylərlər Haliya bir-birinin küfrünü elam yenə. Neçə müddətdi kəsad olmüş idi, oldu rəvac Şəhrü bazardə lataülü düşnam yenə. Görmədik biz buların dövrdə bir eydi-şərif, Oldu məsdud dəri-zikr bu bayram yenə. Zövqü şövq ilə səhərdən rəhi-məscid tutduq, Zarü məhzun qayıtdıq həmə nakəm yenə. Misli-səyyadi-cəfapişə yerə danə səpib, Hərə bir növ qurar mürği-dilə dam yenə. Yekcəhətlik pozulub oldu qələm tək düzəban, Yazılır şamü səhər tonlə peyğam yenə. Bu nə saziş, bu nə islah, çıxıb mənbərdə, İki gün keçmədi düşdü işə eyham yenə. Bu sifətlə belə, biz naqisi gör, onlardan Kəsməzik hiç ölünçə təməi-xam yenə Var bir qabilü kamil, ona da əhli nifaq, Ta dinib, derlər, olubdur kişi sərsam yenə. Xələti-xosrovi-dəhr eylədi əngüştnüma, Oldu ta Məmmədəli sahibi-ənam yenə. Var ümidim edə knyaz bu pərxaşə bina, Tazədən əhli-vilayət tuta aram yenə. * * * Üsuli və Şeyxi təriqət mollaların həcvi Neçələr silsileyi-təbimə təhrik verir, Rişteyi-nəzmə çəkəm yəni düri-qəltani. Budu xahişləri kim, baxmayıb ağü bozuna, Eləyim həcv tamam bayü gədavü xani. Neyləyim, mən qarışıb... bir şəkl ilə, Pak qılmaz anı gor bağlayasan dəryani. Vermosəm vüsət əgər nəzmə, olur namərqub, Eləsəm cümləsini şərh, düşər tulani. Çarə oldur ki, yenə hər biridən bir şəmmə Söyləyib ta ki, qılam həcv Əmiraslani. Çünki ol fasiqü facir kimi həcvə layiq Tapmaq olmaz, gəzəsən Gəncə, Şəki, Şirvani Qalsın, axırda onunla olunur xətmi-kəlam, Fəsli-əvvəl danışaq məzləməyi-mollani. Ah, bu müftəxorun dad əlindən, səd dad! Ki, salıblar necə gör məmləkətə qovğani. Hərcü mərc eylədilər məzhəbi-isna-əşəri, Etdilər zirü zəbər bargəhi-iymani. Hər əlif-bey oxuyan adını ruhani qoyub, Bilməz öz əbcədini, ruha çəkər suhani. Alimü fazilü ustad, müridü mürşid, Nə qədər ki, görəsən dövrdə sərgərdani. Həmə qovğaləri bəhri-dirəmü əqmişədir, Həmə təqvaləri şali-əməli-Kirmani. Vermərəm mən oların taəti-bibəhrəsinə, Tarı şahiddir özü, məsiyəti-düzdani. Yenə filcümlə üsul ilə Üsuli danışır, O ki, Şeyxi saf eylə dibdən urar baltani. Etməyib şərmü həya göz görə Əbdülləhə Elər isbat sərasər sifəti-sübhani. Bişü kəm xaliqü məxluqda bir fərq gərək, Eləsən nik nəzər – bunda təfavüt hani? Bir quru isimdən özgə dəxi həqqə nə qalır, Lənət olsun sənə, ey münkiri-həqq ruhani! Bəs deyilmi olalar vasiteyi-külli-vücud, Bəs deyilmi məzhəri-feyzü kərəmi-rəbbani? Bəs deyilmi olalar şəfeyi-ruzi-ərəsat, Bəs deyilmi səbəbi-fəthi-dəri-rizvani? Nə rəvadır ki, dəxi bir də edək həqqə şorik, Biz imami, necə kim, qeyrilər İsani. İki tarı yenə mümkünmü süluk eyləyələr, Gərək on dörd yerə bunlar bölələr dünyani. Qasimü rizq demək gər bu isə, şamü səhər Şiri-yəzdən götürüb dəstinə paylar nani. Bu dəni rütbə nə layiq o şəhi-kovneynə, Haşa-lillah götürə mənsəbi-fərraşani. Yoxsa qəsdin budu ki, ruzirəsan onlardır, Sifəti-sanei müşküldü tapa insani. Yoxdu bir ruzirəsan bari-xudadən qeyri, Odu muri mələxə rizq verən asani. Mahiyi-bəhrə qılır qətreyi barani qiza, Seyd edir biperü balə məkəsi-pərrani. Müşrikü mürtədü mərdudü nəsaravü yəhud, Vəqfdir cümləyə xani-kərəmü ehsani. Doğrudur, raziqü mühyiyyü mümitdən qeyri Hər sifət kim, deyələr var sifəti-imkani. Bir deyən yoxdu ki, ey asiyi-dərgahi-ilah, Bir xəyal eylə ki, kimdir dediyin böhtani! Gedəcək düxəzə, bişübhə, o mövla həqqi, Xaliqi-movtü həyat kim bilə ol mövlani. Həm dəxi bir də deyirlər ki, Rüsulun Cibril Batinindən gətirir zahirinə Qurani. Belə gər olsa, cəmin-şüəra mürsəldir Ki, yazıb hər biri bir ciild, iki cild inşani. Onların da yenə vardır neçə ülül-əzmi – Hafizü Sədiyü Cami dəxi həm Xaqani. Mən də peyğəmbəri-namürsəliyəm Kolbasanın, Üməmtim Tanyaqü Külqışlaqü Xızrıstani. Tutuban rahi-digər xarici olmaq yeydir, Bu isə tövrü təriqü rəhi-müslimani. Bilməzəm hiç nə vəch ilə bu laməzhəblər Bəhs edirlər ki, mükəlləfdi qamu əşyani. Əqldir rəhbəri-nikü bədü həqqü batil, Şeyə ki, verməyib ani, necə tapsın ani? Tifl ta baliğ olunca ona yoxdur təklif, Nə dəlil ilə mükəlləf biləsən heyvani?! Gəllədən gər xəbər alsan ki, de, rəbbin kimdir, Göstərər ciddü yəqin ilə sənə çubani. Bəndəsindən nə təvəqqö elə rəbbin ki, özü Xəri-barikeşi-biçarəsinə... Küfrdür qabili-təsbihi-təala bilmək, Fəzləyi-xəlqi yeyən sağsağanı, qarğani. Aşiqin taəti məşuqə səzavər gərək, Bixirədlər nə bilir rəsmü rəhi-fərmani? Belə məhbubə ki, əhbabdə yox təbü təvan, Qoymaz ortaya onunla rəvişi-peymani. Zihəyatə, tutalım, cəhl ilə isbat etdin, Var oların da dedin hissü şüurü cani. Elə insaf, nəbatat, cəmadat, gözüm, Kim inanır ki, tapa mərifəti-yəzdani? Cümləsin bari-xuda növi-bəşərdən ötrü Xəlq edib, hər biri bir dərdin ola dərmani. İns ilə cinnədi təklifi-xudavəndi-cəlil, Üləma, eylə ki, təfsir qılır fürqani. Bu nə qovğa, bu nə kavuş, məgər görməmisən Oxunan vəqtdə sən surəyi-Ərrohmani? Şeyxi şəyyadi hərçənd, üsulidə də həm Yoxdu bir mü qədəri mərifəti-insani Cümlə bədkarü dilazarü mühilü kəzzab, Cümlə bidinü süxənçinü şərarət kani. Əllərində hamının səbheyi-səddanələri, Dillərində hamının şamü səhər yalani. Bilə ya bilməyə bir yaxşı ziyafət eylə, Sal samavarə odu, dövrə gətir fincani. Bir içim çay ilə yüz şahidi-bidin tapılır, Necə kim, Əli bəyin çıxdı göyə əfqani. Cəfəri-kar ki, eşitməz, çalalar, zurna səsin, Der imiş mən hamıdan yaxı eşitdim ani. Yeddi gündən sonra bir şəxs Dızaqdan yetişib, Qaziyi-şəhr yazıbdır biri də filani. Eşidiblər ki, olur şahidi-şio məqbul, Bağlayıb uzun Hüseynəli dəri-dükkani. Hozroti-qaziyə yanındakı Ağa Novruz Eyləyib hər biri bir tərz münasibxani. Biri bəqqali-bədəfalü kəlambazü füzul, Biri əhli-zəlomə zadeyi-Şəkkrəbani. Belə şahidlər ilə hər kəsə deyn olsa sübut, Kişi neylər dəxi rəncü təabi-kimyani? Hər kimin var isə həmmami edər qərzin oda, Bari bizlər kimiyə atmayalar böhtani. Tümən oğlu Nuru netsin ona, ya özgə vəkil, Əhli-Təbriz təfənnündə... şeytani. Yox məzəmmət yeri bu babdə hərgiz Əlidə, Rindi-şəhr ola özü əsli ola Məmqani. Hər nə oldisə ona qazidən oldu, əlhəq, Var idi çünki onunla kədəri-pünhani. Pəmbeyi-cəyşini verdi yelə ol bədbəxtin, Saldı bir dərdə ki, heç nüsxədə yox dərmani. Yazdı biməksü təvəqqüf iki saətdə həmin Surəti-şəri həzarü du sədü tumani. Şərtdir şər hüzurunda rəhü rəsmi-ədəb, Nə ki, sərkub olnua bir tərəfin əqrani. Molla, nə molla, əsiri-şikəmi-əndər-piç, Qazi, nə qazi ki, siyr olmaz içə ümmani. Filhəqiqə, mən onun müxlisi-dirinəsiyəm, Leyk doğru deməyin şərdə yox isyani. Doğruluq qalmayıb əsla bu fəna aləmdə, Sərnigun ola, görüm, beylə yaman dövrani. İstər idim dəxi də nəzmə verim tul, vəli, Dil dedi: “ömr keçib, qət elə bu hədyani”. Əmiraslanə gərək dəftəri-digər yazıla, Çünki ol bədəməlin qeyr gərək dastani. Yaxşı həcv eylər idi bu dəmin adəmlərini Sağ gər olsa idi indi ol İbni-Cani. Rişteyi-təbimə yox tab verən, çərx əfsus Eləyib xak ilə yeksan qədi-Babani! Getdi həmdərdlərim, bisərü saman qaldım, Bu ribati-kühənin yoxdu sərü samani. Dəmi-rehlətdi, könül, bari-iqamət açma, Mizban xar tutar dir köçən mehmani. Keçdi həzyan ilə övqat bağışla, yarəb, Bə-həqi-Əli cürmi-məni-pirani. Nəçidir maliki-rizvan üzünə açmaya dər, Ola hər kimsənin əldə onun fərmani. Zakiri-rusiyəhəm, gərçi günahım çoxdur, Var dəstimdə, vəli, Ali-Nəbi damani. * * * Divanbəyiləri həcv Səndən ayrılandan sonra, Nəsir bəg! İstədim qayıram bir nəzmi-göyçək! Cövlanə gətirəm təb tövsənin, Seyr edəm meydanın uzunun, enin. Çəkiləm bir küncə, əlimdə qələm, Divanbəygilərə bir həcv deyəm. Deyəm: bu əhmalın nədir səbəbi? Neçün işlədirsiz bu büləcəbi? And veribdir sizə sərdari vala, Gərəkdir ki, etməyəsiz heç riya Bir kəsin bir kəsdə gər həqqi ola, Yetirib həqqinə, tez salın yola. Çünki nə müddəti ərzə vermişəm, Yüz dəfə özüm də ərz eyləmişəm. Sən də ki, dönübsən Əmiraslana, Çıxmazsan oradan dəxi bir yana. Gecədəndən bir zabusqa yeyərsən, Gəlib axşamdan dərdin deyərsən. Mənim tək dərdinə olmaz bir çarə, Axşam yenə qayıdarsan biçarə. Qərəz, həcvin qoymuş idim binasın, Qatam bir-birinə ədna-əlasın; Bu barədə deyəm bir həcvi-məlih, Tamamını qılam vaqifi-qəbih. Əsnayi-süxəndə oldum xəbərdar Kim, bu təğafüldə özgə cəhət var; Təqazayi-sevda yadıma düşdü, Əlaməti-qövğa yadıma düşdü. Bildim ki, görən kəs o çeşmi-məsti, Həlqeyi-zülfünün olur pabəsti. Dami-geysulərə giriftar olur, Kəsilib taqəti biqərar olur; Mənzumi-müjəyə eyləsə nigah, Nizamdən düşər səfi-padişah. O işvəvü o qəmzəyi-bibədəl, Əlbəttə ki, qatar divanə xəlal. Türreyi-mişkinin olan əsiri, Harda görsə sərkub edər Nəsiri. Valeh olan kimsə qaşları yayə, Qasimin qismətin atar dəryayə. Mundan imiş belə təğafüli-kar, Zahirən ərzəmiz on ildə yatar; Nə məlahət kanı işvədən düşər, Bizim kimilərin nə işi aşər. Sən də dəxi eylə bu üzri qəbul, Divanbəyilərdən heç olma məlul! * * * Var özgə vilayətdə də tək-tək köpək oğlu Hüseyn bəyə həcv Var özgə vilayətdə də tək-tək köpək oğlu, Hədsizdi bu viranədə, bişək, köpək oğlu. Hərçənd mənə balta çalan çox idi, əmma Məcmudən əfzun bu it-əmcək köpək oğlu! Olmadı deyən bir muna kənd aşrı it ürməz, Bəsdir bu şərarət dəxi əl çək, köpək oğlu! Yüz düşmən ola bir kəsə, bir kəs yıxılanda Filcümlə gərəkdir ola sövkək, köpək oğlu! Qəhrü-ümərə atəşi-suzandı, nə layiq, Bərqəsd onu hərdəm üfürmək, köpək oğlu! Fikrin budu, atan yerişi yeriyəsən sən, Xüm cayini haşa tuta cürdək, köpək oğlu! Lazımdı o şəxsin vələdindən həzər etmək Kim, əbləğ ola cəmdəyi lək-lək köpək oğlu! Dərlərdi anan zaniyədir, var idi şəkkim, Sən ki, beləsən, yoxdu dəxi şəkk, köpək oğlu! Məşhur məsəldir ki, bitər ot kökü üstə, Səgdən törəyən axır olur səg, köpək oğlu! Bu qədri sənə xəlq dedi ağzını saxla, Həqqən ol... Qosdin çörəyin kəsmək idi munca əyalın, Kəssin səni ol kəsdyin əppək, köpək oğlu! Keçməz belə dövran, sənin də bu səyaqın Bərbad olu çün dövləti-Bərmək, köpək oğlu! Bir kərrə düşübsən qazanılmış çörək üstə, Sanma özünü yoxsa ki, zirək, köpək oğlu! Bu bidəti nə ləzgi, nə şahi sevən eylər, Bu zülmü nə əfqanü nə özbək, köpək oğlu! Haşa ki, culi-ətləs ilə xər ola tusən, Müşküldü demək bədgühərə bəg, köpək oğlu! Dişi-dişi pünhani nədi zərbə girişmək, Ey batini zən, zahiri erkək, köpək oğlu! İt itdi, hürən vəqt tanır aşnanı, yadı, İrs oldu sizə yetənə hürmək, köpək oğlu! Bədxahlığı tərk eləmə, tənə edər xəlq, Şayistə deyil əsli itirmək, köpək oğlu! Knyaz nə kim, cövr eləsə əmri mütadır, Yox bizdə ona qüdrəti-dinmək, köpək oğlu! Sən kimi yetən nakəsə, ol qadiri-sübhan Xəlq eləməyib məndə əyilmək, köpək oğlu! Namərd ətəyindən kişi həngami-zərurət Tutmaqdan isə yaxşıdı ölmək, köpək oğlu! Şinel tapılan yer bizə bir vers yarım var, Hərgah desən yoxdu, gəl ölçək, köpək oğlu! Qan olmadı bir dəfə açıldı qoyun ardı, Daim keçininki olu çərmək, köpək oğlu! Min evlə neçün eyləmisən dəfi-məzərrət, Asandi əgər Behbudu gəzmək, köpək oğlu! Beş-altı gədəm var pərişan, oların da, Kəsb əhlidilər, şüğlü cüt əkmək, köpək oğlu! Poştlar dağıdıb, yol kəsəninki yalan oldu, Gərmək satanın yalanı gerçək, köpək oğlu! Varəm sizin ilə necə ki, var həyatım, Tab eylə bu gündən belə sən tək, köpək oğlu! Bağışla, damağım yox idi, müxtəsər oldu, Müşküldü bu dəm nəzmi yetirmək, köpək oğlu! Bir növ sənə sikkə vurum həcv ilə, yüz gəz Suhan çəkələr eyləmyə həkk, köpək oğlu! * * * Var mülki-Qarabağda çox dun köpək oğlu Hüseyn bəyi həcv Var mülki-Qarabağda çox dun köpək oğlu, Haşa kim, ola bir belə məlun köpək oğlu! Sən səngi-cəfabırlə mənim könlümü yıxdın, Yıxsın evini qadiri-biçun, köpək oğlu! Yox səndə məgər şərmü həya, bir kəsə eylər Bu zülmü nə həccacü və Məmun, köpək oğlu! Munca nədi kim, dinini dünyayə satırsan?! Yığdı o qədər neylədi Qarun, köpək oğlu! Bir dərdə salıbsan ki, məni çarə tapılmaz, Hərgah gələ Loğmanü Fəlatun, köpək oğlu! Eşşəkdən at olmaz, çulunu eyləyəsək gər Ya tirməvü ya ətləsi-gülgün, köpək oğlu! Əfali-bədin qıldı Qarabağı müləvvəs, Pakt etmək onu lücceyi-Ceyhun, köpək oğlu! Hərçənd müsəlmandı adın, yaxşıdı səndən Taətdə Mıkırdış ilə Ərtun, köpək oğlu! Kimdir o çörəksiz qapına şad gəlib, axşam Qayıtmaya dilxəstəvü məhzun, köpək oğlu! Üftadədərin dəstini tut ta nəfəsçin var, Həmvarə dolanmaz belə gərdun, köpək oğlu! Hər kim tanıdı, tapdı səni oldu peşiman, Bir mən deyiləm beylə cigərxun, köpək oğlu! Kimin evinə düşsə sənin məqdəmi-şumün, Yeydir ki, düşə zəlzələ, taun, köpək oğlu! Hər bəndini bir kəsdən alıb mədərin, oldur, Səndən görünür kari-digərgün, köpək oğlu! Bir acı xiyarca mənə iş görmədin əsla, Dursun gözünə yük-yük o qavun, köpək oğlu! Dörd yük sarı buğda keçən il vurdu qatırçın, Yolda üyünüb getdi sizə un, köpək oğlu! Dünya işi əql ilə deyil, talei-meymun Çəkmiş nə yerə gör səni, meymun köpək oğlu! * * * Vücudi-lətifin, ey taci-sərim Cəfərqulu xana Vücudi-lətifin, ey taci-sərim, Eşitdim Qələdə bərhəm olubdur; İztirabə düşüb bu macəradən Təmam əhli-Şişə, pürğəm olubdur. Qış günü Doyranda qalan əhli-beyt, Yay Əylisə məskən salan əhli-beyt, Didarına müştaq olan əhli-beyt Üzün görüb şadü xürrəm olubdur. Təəccüb eylərəm, Allahu əkbər, Boyaqçının küpü azıbdır məgər? Yüz ildi nəzərdən saldığın Yetor Təzədən sizinlə həmdəm olubdur. Qövmü qardaş düzülübdür yanına, Duagudur şövkətinə, şanına; Neyləsin, qarışıb qanı qanına, Fəqirlər siləyi-ərhəm olubdur. Otaqda qatıban qurunu yaşa, Yeyərlər, içərlər verib baş-başa; Biz görən tək deyil Abdulla paşa, Cürət bəhəm edib, ötkəm olubdur. Düşmüşdü nəzərdən müddət binəva, Çıxmalı deyildi üzə mütləqa; Neçə gündü saçı, saqqalı,guya, Külahi-buxara püf-nəm olubdur. Öz xələfin gərək gözləyə kişi, Sağlığında ola alış-verişi, Hidayət ağanın düzəlib işi, Vəliəhdliyi möhkəm olubdur. Xan varisi lazımədir ola xan, İşləyə bəratı hər tərəf, hər yan; Gurbəyə dönmüşdü biçarə oğlan, Zahirən ki, indi Rüstəm olubdur. Mehrü məhəbbətin keçsə bu minval, Çıxar aralıqda olan qiylü qal; Basqın qoşun kimi dağılan ətfal Yığılıb üstünə, sərcəm olubdur. Rağib indi cövrü zülmə hər zaman, Təbiətin zahir, felin nümayan; Gəlib gedən söylər bəndəgani-xan İndi İbrahimi-Ədhəm olubdur. Bir kimsə yüz ola fəhmdə sərraf, Eyləyə Kəbəyə min kərrə təvaf; Hədd-yəqin olsun sənə, biinsaf Hər iki aləmdə mülzəm olubdur. Qorxuram göz dəyə bu ittifaqə, Bir az əhli-hərəm qoysun aşağə; İltifatın daim övrət-uşağə İnanmazam əgər görsəm olubdur. Bunlar yola gedər, bir tazə xəbər Yetişib güşimə, rast olsa əgər; Tərəhhümə gəlib deyirlər dilbər, Təmam müddəilər əbsəm olubdur. Rüxsari-alından manəndi-günəş, Düşmüşdü sərasər cisminə atəş. Şükr eylə qadiri-biçunə, məhvəş Zəxmi-dərunünə mərhəm olubdur. Bir müddət keçirdin ahü zar ilə, Qəmü möhnət ilə, intizar ilə; Adətdi aşiqin nazlı yar ilə Arasında belə çəm-xəm olubdur. Hər hacətin olsa istə xudadən, Əl götürmə təvəkküldən, duadən; Aşiqə məşuqun başdan, binadən, Nazü istiğnası hərdəm olubdur. Əmanət, əmanət, dəyməsin ara, Düşməsin ədavət bir də dübarə; Şamü səhər eylə təməllüq yarə, Həq yetirib, özgə aləm olubdur. Tusəni-şəhvəti geri çək bir az; Olmasın səg rəqib zəbani diraz; Allah eyləməmiş, olursuz nasaz, Bir zaman görərsən dərhəm olubdur. Yarımayıb kimsə ömründə səndən, Mükəddər qayıdır qapına gələn. Əsirgəmə feyzin, ey qibleyi-mən, Düşəndə Zakirə kəm-kəm olubdur. * * * Nəzminin cavabın, ey taci-sərim Cəfərqulu xana Nəzminin cavabın, ey taci-sərim, Götürüb dəstimə bir qələm-dəvat, Fikrimə gələndən yazıb göndərdim, Bağışla, gər olsa təfritü ifrat. Dəyib bir-birinə yeksər Qarabağ, Minnət çəkər idim sürçəndə ayaq; İstədim həcv edim bir özgə sayaq, Amma yenə mane oldu ehtiyat. Ac yadına düşməz hər kim tox olur, Yoldaşını yox istəyən yox olur; Vilayətin yarısından çox olur, Biiymanı edən olursa podrat. Sən özün bilirsən bizdən gələni, Allahı sevərsən dindirmə məni. Yalanı kürsüyə mindirir qəni, Ac eyləyə bilməz doğrunu isbat. Fülüsümüz yoxdur zərdən, gümüşdən, Nə tökülür bizə ha böylə işdən; Buğda yeyib, biz çıxmışıq behiştdən, Bir də adəm olaq, heyhat, heyhat!.. Əyyami-sabiqdə biz idik sipah, Səfərdə, həzərdə Pənahə pənah. Sizin dövrünüzdə bicürmü günah, Bilmədim, nə oldu, olduq vinovat. Qədimi qəminə haçan qalıbsız? Bacara bildikcə canın alıbsız. Baba bəyi elə hala salıbsız, Görən adam deyir: “əyyühəssəlat!” Fəqir İsrafil bəy dünyadan köçdi, Ruhi-mütəhhəri bədəndən uçdi, Bilirik, tümənə abbasi düşdi, Borclular malını etdi tümənat. Əhli-kərəm olan neylər deməyi, Əldən düşmüşlərə gərək köməyi, Sən gör nəvvadeyi-talıbxan bəyi, Yalınlıqdan olub dabanı çat-çat. Böyük daldasında kiçiklər yatar, Yeyib-içib, verib, alıban satar; Sileyi-ərhəmə, qəpiyə söz var, Dağıdır özgəyə biqəbzü bərat. Sarıcalu adın gətirmə dilə, Var imiş Xudadən əlbəttə belə. Eşşək az qalıbdır çata mənzilə, Onu bundan sonra tuta bilməz at. Mühəvvəldir işlər neçə hərzəyə, Özü bisəvadə, adı mirzəyə, Boyaqçıya, başmaqçıya, dərziyə Nə vəqtədək olacayıq ikiqat. Bir adam var gecə-gündüz çalışır, Hər yerdə ki, bir iş olsa qarışır, Dindirəndə elə dilli danışır, Donquz oğlu guya yeyibdi bat-bat. Giribdir meydana neçə beyinsiz, Deyir: vilayətdə elə bizik, biz! Çünki verən yoxdur təşxisü təmyiz, Qədrdə əzvaydan kəmtərdir nabat. Oturur üzbəüz gədə ilə xan, Yaxşıdan irəli düşübdür yaman; Dəyişilib əyyam, dolanıb dövran, Kişmiş ilə hüccət edir qaraqat. O kəslər ki, tanımazdıq övladın, İndi famil ilə çağırdır adın; Görür bilən yoxdur ağzının dadın, Quyruğa tən edir ... içalat. İddiayə düşüb hər yetən gədə, Börkünü dik qoyub, danışır dədə: Beş manatlı kişi yoxdu ölkədə, İşlərimiz saf olubdu ixtilat. Söz yox idi Kakil bəyi-Qərvəndə, Biçarə sonradan oldu şərməndə; Yoxsa əvvəl belə, yeri düşəndə, O idi ölkəyə baisi-həyat. Qərvənd Meydanəli, o cinli Budaq, Çəmənli Hatəm xan olaydılar sağ, Belə keçməz idi mülki-Qarabağ, Tezlik ilə həll olurdu müşkülat. Hamıdan bir kənar, Talıb xan ağa Dağıdırdı, ağzın dirəsən dağa, Amma özü az gəlirdi yığnağa, Səhranişin idi əksərül-ovqat. Adam gedib, ölkə qalıbdır xali, Qorxuram pis gələ bu işin dalı; Hanı Lələ Həsən, hanı Zülfalı? Kişilər var idi, alidərəcat. Fələk yaxşıları əldən alıbdır, Bir arada Feyzulla bəy qalıbdır; Onun da saqqalı alalanıbdır, Hanaya yaramaz ip olsa çarqat. Mərdümi-vilayət gərək ittifaq, Bir-birindən ola mütməinü saq; Ortaya ki, düşüb bu növi nifaq, Yeridir ki bizdən tutalar saldat. Sərasər əsbabi-cəngə dolublar, Bir-birinin balü pərin yolublar; Mən yox idim, eşitdim ki, olublar Cavanşir bir dəstə, Kəbirli bir part. Kişi dövlətinə pasiban gərək, İşarə anlayan, söz qanan gərək; Bu dövrdə adam yekzəban gərək, Müsəlman, tərəkəmə, tat. Bəla bayə baxar, nə də gədayə, İşlər çox yamandı, pənah xudayə! Görmədinmi düşmən aldı arayə, Viran oldu Kabil, dağıldı Herat! Tökülüb çöllərə mülkü malımız, Günbəgündən yaman olur halımız. Maşallah, gecə-gündüz valimiz Çalır fortopiyan, oynayır bilyard. Qüttaüt-təriqin işləyib nəqşi, Rəhzənlərə vardır xudanın bəxşi; Vilayəti viran eylədi yaxşi, Bir qafili-piyan, bir mayili-kart. İş keçsə bu surət bir müddət əgər, Qalmaz Qarabağda şənlikdən əsər; Eşidib əhvalı, bilmənəm məgər Bir binagüzarlıq edə Neydqart. Düşübdü təxirə vilayət işi, Tutubdur aləmi qəmü təşvişi; Məsləhətə bəsdir beş-altı kişi, Dəxi nə lazımdır bunca həşərat? Naxçıvan sağında, Şirvan solunda, Hər vilayət təriqində, yolunda; Mən bilirəm Xındıristan kolunda Bir ölkədən olmaz iki deputat. Mənə düşməz, deyim belə cavabı, Müşküldür bu əmrə gətirmək tabı; Xah bihesab ola, xahi hesabı, Beş şahılıq işə gərək on manat. Varmı ola, yarəb, bunlar kimi pis, Bir dəni, biədəb, dərunu xəbis; Nə qədər varındır – iznakom, sadis! Olmayanda deyir: “poşol, ...”, Ərzə verə bir adamın pədəri, Fərzəndinə olmaz zahir əsəri; Yetmiş ildən sonra nəvvadələri Məgər ondan tapa bir rahi-nicat. Dolu düşüb vilayətin nisfinə, Bir para yerlərdə gəlmədi çinə; Bu hal ilə qorxum ondandır yenə – Keçən illər kimi gələ təhmilat. Həqq özü şahiddir, dövləti-ali Mu qədər deyildir ədldən xali. Salan aralığa bu qiylü qali Vardı özümüzdən bir neçə bədzat. Rüx verdi vəzirə bəxti ziyadə, Fili-sərkeş cövlan edir aradə; Atın güzərgahın kəsib piyadə, Fərzdir şah ola qəm evində mat. Alimdə əməl yox, abiddə taət, Götürülüb həya, tərk olub ismət; Göydən yerə düşməz barani-rəhmət, Kimiyadən kəmyab olub nəbatat. Bir dövlətim yoxdur qalam qəminə, Hər kimin varıdır xoşa dəminə; Çağırram, qalmayıb bişü kəminə, Gecələr sübhədək qaziyülhacat. Xan dövrü hər kimin bəxtiyar idi, Həqq istədi, müftə nanə daridi; Əvvəl-axır bir təliqəm var idi, Onu da dörd ildir aparıb senat. Məsləhət adamı gərək xirədmənd, Danışığı mərbut, sözü dilpəsənd; Zuri-bazu verib sənə xudavənd, Hər kim ki, bihesab danışır, al yat! Yetənə deyirsiz gəlsin buraya, Mən bilməzəm səbəb nədir, hərayə? Hər kimsə ki fəsad salır arayə, Deyin övrətini ... qubernat. * * * Nuşirəvanü Hatəmi Qanuni dəhrdə Həcv Nuşirəvanü hatəmü Qanuni dəhrdə, Hərçənd qoydu nami-niku ta dəmi-əbəd. Ali-Xəlilə cudu səxadə nə nisbəti, Əfsus, yoxdu kimsədə təşxisi-nikü bəd. Ol biri bağladı dəri-zülmü itabü qəhr, Bunlar yetirdi xəlqə “inayət” füzun zi həd. Pişü pəsin ünasü zükurə qılıbdı vəqf, Qalxar, çökər cəmini-xəlayiq rəsəd-rəsəd. El və elatdə buların xani-vəslinə Kimdir batırmayan səri-əngüşt bir əhəd? Daimtələbdi xah zimistanü xah yaz, Mərdü zonində yox buların çəmxəmi-ləgəd. Həmsayədir biri bizə, zinhar görməyib Ömründə hiç failinin köksü dəsti-rədd. Gəlməz şümarə kim, yazım əhvalını təmam, Öz başının tükü sanıdır fisqinə ədəd. Mən böylə zati sərzənişi-amma nə eyləyim, Məcmui-qəhbədir dişisi, erkəgi ləvənd. Fərxəndə bəxti var, kimin ... səxti var. Olmuş odur ki, nisfi-Qarabağ mötəməd. Yaran, nə növi silsilədir hiç gözləməz, Namusu nəng, ismü rəhü rəsm əbavü cəd. Yeksər ləimü müşrikü ədnapərəstü dun, Yeksər səfihü naqisü divanəvü həpənd. Cümlə fəqiri-zalimü həm zalimi-fəqir, Cümlə xürusi-dəstidilər makiyanpəsənd. Çöldə, bayırda rubəhi-aciz kimi zəbun, Evdə, eşikdə hər biri bir şirü divü dəd. Çoxlar demişdi həcv, dəxi mən də baxmayıb Yazdım bu babdə neçə əfradi-guşzəd. Qılsın nəsibi-gürgi-əcəl kusfəndvar Ha böylə nəsli-bədəməli qadiri-səməd. Rüsvayi-aləm etdi bizi, Zakira, görüm Olsun təmami tezlik ilə sakini-ləhəd. * * * Knyaz Xasay Usmiyev haqqında həcv Rəhim bəy Uğurlubəyova Rəhima, cövr edir hər dəm mənə bir naqolay knyaz, Gəhi Tərxan, gəh Cəfərqulu, gahi Xasay knyaz. Olub knyaz yatağı bu dağılmış xeyli müddətdir, Fərağət olmanıq bir dəm geday knyaz, gəlay knyaz. O yaxsay, mən qarabağı, mənimlə yoxsərü kari, Nə istər bilməzəm məndən genə xingəl-quşay knyaz. Dağıstan dağının knyazlarının ləzzətini gördüm, Qalıbdır bir həmin Əndi, Çeçən, bir də Cüngətay knyaz. Səxavət umma ondan, harda görmüş vermək, almağı, Onunki bir odur içsin buzə, çalsın dalay knyaz. Gələndə bir üzü, bir cüt qulağı, saf quru ..., Xüsusən aləmi etmişdi yeksan püştü pay, knyaz. Yetim dürmək tapanda çünki bir iylər, iki dişlər, Düşüb əmlakın üstə ikiəlli qarmalay, knyaz. Dedim ol mədəni-feylə bulunsun canişin, yarəb, Bulundu, heyf kim, bixeyrü xayin, süstray knyaz. Hərarət çeşmi-kəmbinayə nöqsan olduğun bilmiş, Gələr payız Qarabağə, qaçar Əlbürsə yay, knyaz! Üç ay qış cövrü zülmünə, könül səbr eylə, Papağın fırla ha gəldi yaz olacaq ustu pay, knyaz Yetirdi həq sənə bu dövləti birəncü bizəhmət, Tikər kor leyləyin həqqə, yuvasın ol xuday, knyaz! Qəzanın gərdişin gör kim, verib bu Şişə şəhrində Gəlib bir naqisü nadan yapa köşkü saray, knyaz. Belə knyazı həqq alsın əlimdən, mən tutum matəm, Vurub başimə hər ləhzə deyim: ey vay, vay, knyaz! Qolumuzdan tutan yox, qılçamızdan qaldıran çoxdur, Bizə qəht oldu bu aləmdə bir müşkül-güşay knyaz! Bir ayğır tay-bağırsaq olsa, at ondan qulun tutmaz, Budur vəhmim – bizim düxtər gəzə daim subay, knyaz. Ləamət öylə qalıbdır o bidinü dilazarə, Siyavuş qanıdı yanında bir fincan çay, knyaz. Əgər yoxdur bu illət səndə yüz lənət mənə gəlsin. Sifatın zəmmini nəzm ilə yazdım cabəcay knyaz! * * * Görün bu çərxi-dunpərvər nə növi ruzigar eylər Görün bu çərxi-dunpərvər nə növi ruzigar eylər, Çəkib ağuşuna hər naqisi kamil əyar eylər, Xilaf əhlin sərəfraz, əhli-sidqi xakisar eylər, Mənim könlüm rəqibin tənəsindən çox qubar eylər, Açıb dərdi-dili-pünhanı xəlqə aşikar eylər. Açıb ibrət gözilə bir nəzər qılsan bu dövranə, Hücumi-məsiyət rəxnə salıbdır mülki-iymanə, Olub şeytanə tabe, baxmaz insan huri qilmanə, Pərilər taət eylər sidq ilə quli-biyabanə, Görən fərzanəvü aqil necə səbrü qərar eylər. Edib məzul sərdarı, olub sərvər rəiyyətlər, Yığılmış başına ovbaş, həm əbləh cəmiyyətlər, Olubdur aşikara xəlq içində neçə bidətlər, Verib çərxi-sitəmgər bunlara bivəch dövlətlər, Çəkib hər nakəsü nadani sahibixtiyar eylər. Olubdur xəlq zalım, qəlb xain, qəflət əyyamı, Edirlər fisq zahir, kimsə çəkməz xovfi-bədnamı, Deyərlər qaziyə böhtan, bəzəllər şeyxül-islamı, Soran yoxdur münəccimdən: nədir bu əmrin ehkamı Ki, hər mahi-müharrəmdə bular bir səngsar eylər? Ola bangi-xürus bir makiyanın xanədanında, Şükuhi-səltənət payəndə olmaz xanimanında, Qərəz, bir xarü xəscə saya qalmaz asitanında, Firibü məkr ilə şahbazı bir gün aşiyanında Salıb dami-bəlayo, xanimanın tarmar eylər. İlahi, görməsin gözlər bu əhvalı ki, mən gördüm! Süleyman barigahın payimali-Əhrimən gördüm, Mövalilər müsəllasın kinişti-bərhimən gördüm, Nişiməngah idi şahbazə bir sərvü-çəmən, gördüm, Yığılmış üstünə zağü zəğən əzmi-şikar eylər. Dönüb vəzi-zəmanə, fərq edən yox ziştü ziybanı, Seçən yoxdur müsəlmandan yəhudü gəbrü tərsanı, Zühur et, ey şəriət təxtinin şayəstə sultanı, Götür bürqə əmalından, münəvvər eylər dünyanı, Qalıb zülmətdə aləm, göz yolunda intizar eylər. Səmumi-sərsəri-dövran pozubdur bağ növrağın, Çəməndən dağıdıb bərqi-həvadis səbzə yığnağın, Edib viranə takın bağ içində zərnişan tağın, Gülün fərş eyləyib badi-xəzan səhrayə ovrağın, Görüb biçarə bülbül arizuyi-novbahar eylər. Tərəhhüm görmədim munda mən ol biməhr canandan, Dəyəndə sinəmə yüz min xədəngü tir müjgandan, Pəriveşlər məgər sormaz xəbər hali-pərişandan, Görünməz xeymeyi-Leyli, köçüb getmiş biyabandan, Qalıb Məcnuni-sərgəştə, qan ağlar, ahü zar eylər. Təriqi eşqdə mən vurmuşam Fərhad ilə pəhlu, Deyil vaqif mənim halımdan ol Şirinvəş bədxu, Rəqibi-bimürüvvətdən, bilir həq, çəkməzəm qayğu, Deyirlər əhli-eşqə cövr olur, əğyardəndir bu, Yalandır, aşiqə hər zülm olursa, bil ki, yar eylər. Təğafül bilməzəm ki, xubrulərdə nə adətdir Ki, çəkməzlər qəmi – üşşaqı bir dəm, bu nə söhbətdir? Qərəz, bir güşeyi-çeşm ilə baxmaq eyni-dövlətdir, Bəlalı başlar üzrə saya salmaq çox məhəbbətdir, Məhəbbət görsə aşiq, dost yolunda can insar eylər. Həzər qılsın görən kəslər, bu nə məğşuş dövrandır, Onunçun kim, gədavü şahü sultan cümlə yeksandır, Əgər künci-fərağət istəsən bir kənci-pünhandır, Şikəstə Zakirəm, könlüm mərizi-dərdi-hicrandır, Əlaci-dərdimi əvvəl-axır həştü çahar eylər. * * * Gözləyən kimsə gözüm, həqqi deməz ay sənə Gözləyən kimsə, gözüm, həqqi deməz ay sənə, Neçidir ay vəcahətdə ola tay sənə! Sən kimi, görüm onun çöhreyi-tabanımı var? Xali-hindusumu var? Zülfi-pərişanımı var? Bir sarı rənglicədir əvvəli əyri "nun" tək, Elə ki, keçdi iki-üç gün olur parə çörək. Bəzi məclisdə qədin sərvü sənubər oxunur, Tanrı bilsin ki, bu saf, qamətinə şər oxunur. Qamətin kimi onun afəti-dövranımı var? Əzmi-cövlanımı var? Seyri-xuramanımı var? Bağ kənarında əkər bağiban ani tək-tək, Mundan ötrü ki, kümə məsrəf olur tirü dirək. Zülfünə sünbülü-tər kim ki, desə, ölməlidir, Urula payına zəncir gərək kim, dolidir. Sünbülün səfheyi-rüxsar üzə dövranımı var? Ənbər əfşanımı var? Nəkhəti-rizvanımı var? Bir ələfdir ki, yeyər daim onu atü eşək, Əvvəlki kahi-təbəh, axırı biqürb təzək. Müddəilər gözünə nərgisi-fəttan dedilər, Kim inanır bu sözə, göz görə böhtan dedilər. Nərgisin çeşmi xumarın kimi məstanımı var? Tiği-bürranımı var? Naveki-müjganımı var? Yaz olur, həqdi, bitər bir şeyə olmaz o gərək, Əqli zad kəsməz uşaqlar yığar ani tək-tək. Ağzını duş biri qönçəyə nisbət söyləmiş, Heyf mən olmamışam, bu sözü xəlvət söləmiş. Qönçənin ağzı nədir, ləfzi-dürəfşanımı var? Ləli-meygunumu var? Gövhəri-qəltanımı var? Həmdəmi xar, özü bibəhrəvü həm ömrü gödək, Dağılır hər vərəqi bir tərəfə bad əscək. Nə rəvadır, ləbi-ləlin meyi-gülfam olsun, Onu bədnam qılanlar özü bədnam olsun. Ləli-nabın tək onun duzluca xəndanımı var? Abi-heyvanımı var? Dərdlərə dərmanımı var? Əsli zatı bu ki, bir bistilik ənguri-tənək, Quyşaq üzüm suyu, sərmənzili bir saxsı sənək. Şikəmi-əbyəzinə kim ki, desə pərqudur, Qeyri-eşşək dəxi hacət deyil, eşşək budur. Mundan ötrü qu bir ağ quşdu, adı-sanımı var? nafi-fincanımı var? Höqqeyi-pünhanımı var? Bir deyən yox ona: ey hərzəvü biməğzü dəbəng, Nə münasib şikəmi-əbyəzə bir çəngə sümək. Vurun ağzıma, desəm limu əgər püstanə, Ol iki qübbeyi-nur, tazəvü tər püstanə. Eyşü nuşində onun ləzzəti-ruhanımı var? Səhni-meydanımı var? Zövqi-firavanımı var? Özü bədşəkl, ağızda təmi manəndeyi-zəg, Bir atın qiyməti olmaz kişi satsa yüz ətək. Ziynəti-kuyini gərdünə bərabər deyənin, Cırasan ağzını min guşəyə ol bədsüxənin Ki, göyün, hərzə kişi, lölöi-mərcanımı var? Düri-məknunumu var? Ləli-Bədəxşanımı var? Sanıb əncüm güvənir həqdi-gəhi-tasi-fələk, Çərx miratına yerdəndi düşüb əksi-çiçək. Qoyma kuyində rəqib höccəti-bica tutsun, Aşiqi-sadiqini bülbüli-şeyda tutsun. Zakirin kimi onun sövti-qəzəlxanımı var? Təbi-mövzunumu var? Şeiri-nümayanımı var? Eşidən incir onun tərzi-nəvasın, bişək, Şivesi cəngü cədəl, naleyi-əfğanı kənək. * * * Saqi dolanım başına, Allahi sevərsən Saqi, dolanım başına, Allahı sevərsən, Bir cami-şoveqgun ilə qıl könlümü rövşən. Həmralənir içdikcə rüxi-zərdi-hərifan, Həm özünə, həm badeyi-külgununa əhsən! Bəzm əhli tikibdir sənə yegsər gözün, əmma, Gözlə məni, cana ki, füzun qəmzədəyəm mən. Növbət ki, mənə yetdi meyin kəsmə arasın, Ver badeyi-sərşar nə qədri ola mümkən. Bir növ pərişanü digərgunü xərabəm, Fərq eyləməzəm şami-siyəhfamı səhərdən. Təklif nə hacətdi, gözüm, vaqifi-halə, Dildadələrin dadrəsi, yaveri sənsən. Billah, gecələr muyi-tənim bəstəri-qəmdə Sancar bədəni ta bəsəhərgah çü suzən. Bicürmü günah atəşə yaxdı dili-zarı, Bir zalimi-birəhmü cəfapişəvü pürfən. Xoşbəxti-cahandır belə napak əmirin, Ta ruzi-əbəd şərrü xətasından olan gən. Ta var həyatım yazaram həcvi-mükərrər, Düşsə əlinə nüsxəsi bir gəz oxu, ögrən. Yəni ki, sitəmpişənin əcdadına lənət, Həm özünə, həm sairi-övladına lənət! Tanır məni məcmu otuz iki Cavanşir, Bu mərdi-xoşəxlaqəmü həm sahibi-tədbir. Rövşəndi qamu aləmə: zatımda xudavənd Xəlq eyləməyib mu qədəri hiyləvü təzvir. Eymənd ilər əzbəski, olub ram, rəm etməz Gördükdə məni badiyədə ahuyi-nəxcir. Əl vurmazam əsla sipəri-dəfi-bəlayə, Yağdırsa kamandari-fələk qəsdimə səd tir. Bir gəz nəzəri-ibrət ilə eylə təmaşa, Təqdiri-qəzavü qədərə, şahi-cahangir. Bir hizə edib külli-Qarabağı mühəvvəl Kim, ləl ilə xərmöhrəyə bilməz verə tövfir. Şərh eyləməyə qorxuram əmma ki, rəvadır Məcnun kimi daim urula payinə zəngir. Olmadı deyən bir muna, key naqisü nadan, Söylə, nədi bu bikəsü biyavərə təqsir? Girəm ki, tutub rahi-zəlalət neçə müfsid, Mümkündürmü, dəf eyləyə yüz novrəsi bir pir? Ey qadiri-biçun, bu dili-səxt bəxili Bər hörməti-şahi-şühəda eylə sərazir. Yandırdı bizi atəşi-qəhrü qəzəbi-dəhr, Ey vah ki, yox ahi-səhərgahdə təsir! Əfsus ki, islamın işi müşkülə düşdü, Yox çarə dəxi səbrdən özgə, belə düşdü. Bu mahi-müharrəmdə dü si həft mənə sal, Müddətdi ki, pərqu kimi əbyəzdi pərü bal. Şahiddi xudavənd-təaləvü təbarək, Tərpətməmişəm mən süxəni-nahəqə saqqal. Haşa yetirəm bir kəsə asibü məzərrət, Gər eyləməsən bu sözümə bavər, o jurnal! Ta gördüm o bədbəxt olub həmrəhi-gümrah Halatı, müfəssəl yazıban eylədim irsal. Labüd qalıb ondan sora dönə-dönə etdim, Tərğib onu dəfinə bu zalımı filhal. Guş eləməyib pəndi-xirədməndi o nakəs, Axır qoşulub bir-birinə bir neçə cühhal. Hər kimə düçar oldu, tutub basdı və kəsdi, Verdi özünü künçə təmam murovi-mahal. Beş-altı kəm alat cavan ilə olurmu Hifz edə vilayatı məni-piri-bədiqbal? Düşmən sipəhi tək bir obanın yoxü varın, Bir həftə qalıb eylədi məcmuunu pamal. Ərradəyə yığdırdı qamu əhli-əyalı, Səqfi-fələyə çıxdı o gün naleyi-ətfal. Həccacü Ömər-Səd deyildi belə birəhm, Ol ... bicliyinə hiç yox işkal. Bəd kar həramtuşədən əsla iraq olmaz, Bic olmayanın zülmü olur, bu səyaq olmaz. Bir şəmmə eşit şurü şəri leylü nəharı, Həmvarə onun şəbədəvü fitnədi karı. Qan tökməyə, ev yıxmağa çox təşnədi əzbəs, Oldur cəhəti kim, kəsilib səbrü qərarı. Hər qanda görə xatiri-xürrəm, dili-məsrur, Onlar sarı səngi-sitəm atmaqdı mədarı. Bari-qəmi-dəhri çəkərək xahü nəxahi, Müşküldü yemək dəğdəğeyi-qürbü cəvarı. Həngamə tələb çoxdur, xüsus əmmi Böyük bəy İstər bir ovuc torpağımız saf bölə yarı. Bir mərtəbədə cuşdədir diki-dəruni, Doymaz gözü məcmu cahanı verə tarı. Hər kimsənə kim, oldu şikəmbəndəvü təmma, Bəsdir deməz əsla uda gər köklü çinarı. Şirxan neçə müddətdi mənə düşmən idi, leyk Şimdi vəli dilsuzluq etmokdi şüarı. Ol kim, Əli bəy altı qəbiz bəhrədən ötrü İstər ki, olam azimi-qürbət məni-zarı. Öz xeylinə sərxeyli-vilayət yetirir feyz, Bu verdiyini istməzik, almaya barı. Ha beylə işi eyb deyil eyləyə cühhal, Heştad sə sənində nə kim piri kühənsal. Gün kimi tutub aləmi bu şöhrəti-biyca, Divan əməlecatına yox ədldə həmta. Vallah, yalandır, dəxi billah, yalandır, Şol söylənən əhval quru ismdir əmma. Keyfiyyəti-məlumdən ötrü mən özüm də Bir neçə biladi elədim seyrü təmaşa. Yüz təşnəlebi-qəhr olasan, xadimi-dövlət Verməz bir içim su sənə ta almaya dərya. Simü zər ilə doldurasan ta gərək ovcun, Ondan sora zahir qıla şayəd yədi-beyza. Suzü təbişi-nari-səqər gərçi yamandır, Əhli-qələmin gəl-gedinə bənzəyə, haşa! Yeksər həmə təmmamü bədətvarü dilazar, Bunlar kimi məxluq cahan içrə yox əsla. Hər kimsə ki, düşdü tora müşküldü xilası, Çəkməzlər əl ondan şirəsin sormayalar ta. Hər nəfsə nüzuli-mələkül-movt nə hacət, Bəs ariz üçün vədeyi-fərda, pəsi-fərda. Düşməz buların səmtinə ta ruzi-qiyamət, Təklə Hacı Qurbani görən kəs dəxi qəta. Tutmuşdu Qarabağı zərü simü dəvabı, Tapmaz minə bir yabı gedə qonşuya hala. Divan demə, hərgiz buna kim, afəti-candır, Mən söyləmədim, nola ki, məşhuri-cahandır. Ta tökdü fələk yer üzünə səngi-cəfanı, Bilkülliyə vəqf etdi Ziyad oğluna anı. Təchiz əvəzinə qızının pişü pəsincə, Göndərdi bu bərbadə neçə səngi-giranı. Ondandı ki, nəvvadəsi hər canibə tullar, Məcruh qılır mən kimi yüz bəxti-qəranı. Ağa Dədə bəylə Gögəş oğlunun uşağı Bir həmlədə qaçdı qoyuban eli, obanı. Başın dirəyib dayilərinin yerə zərblər, Çıxmış göyə biçarələrin ahü fəğanı. Xeyri başına dəgsin, onun atəşi-şərri Yandırdı neçə bargəhi-pirü cəvanı. Yox bir deyən, ey varisi-məcmui-Qarabağ, Səndə ağalıq qaidəsi, adəti hanı? Pişok qoyan adını gərəkdir ola pişrov, Həm gözlüyə bir-bir yorulub dalda qalanı. Vivəhyi-əmin yaxşı deyib Hacı Ağası, Türfə bu ki, nadan nə bilir sirri-xudanı. Xub verdi nəticə kişinin sözləri axır, Dolmalı imiş ləlü gavahirlə dəhanı. Çün görməmişik feyz özündən, ya sözündən, Yarəb, axıdaq çay aşağı böylə ağanı. Nə meyvəsi, nə sayəsi, çünki quru boşdu, Bibər ağacı badi-fəna sındısa xoşdu. Bir kəs yüz ola arifü danavü xirədmənd, Hər ləhzədə təsnif qıla qafiyeyi-çənd. Çün dövr qarışdırdı dəxi yadına düşməz, Ətfalü əyalinin adı, fikr edə hərçənd. Bir neçə zamandır ki, məni dami-bəlası Ol zalimi-birəhmin edib Bakidə pabənd. Seyr eylədim əlminnətü lilləh neçə şəhri, Qalıbdı həmin Tabasaran, Ağqoşa, Dərbənd. Heyhat, ədavətlə deyəm bir kəsə böhtan, Yox məndə kələmbaz süxən, tariyə sövgənd Bu ... xəlqi-cahan içrə tapılmaz, Cəhlü həsədü büxldə nə mislü, nə manənd. Bişübhəvü şək töxmi-dədü divdürür bu, Haşa ki, doğa növi-bəşərdən belə fərzənd. Göndərmək ilə iki uşağı, sizi tari, Qüttaütəriqə bu nə ibrətdi, bu nə pənd? Xətm oldu bizə, düzdi-vilayət kefə baxsın, İymirli, Dirağırdı, Safikürdi, Şıxavənd. Həqqa, əvəzi-çaqqala baqqalı boğarlar, Doyranbasanın yerinə dağıldı bizim kənd. Məşhur məsəldir ki: düşər qarə gəzən kəs, Ev yıxanın evin yıxar, əlbəttə, xudavənd. Çox zarü təzərrö eləmə, eybdi, Zakir, Təqdiri-qəzayə gərək adəm ola şakir. * * * Baba bəyin vəfatına Diriğa, getdi bir-bir dərdbilənlər, fərd mən qaldım, Cahanda xatiri qəmgin, dili pürdəd mən qaldım. Ənisü mehribanım Mehribanda vasili-rəhmət Olub, dari-fənadə zarü səhragərd mən qaldım. Mətai-can xirid etdi rəfiq kərm ikən bazar, Pozuldu rövnəq, ancaq qaldı ahi-sərd, mən qaldım. Xəyalət əhli-xaki-kimya tək, napədid oldu, Tutub rahi-ədəm iskir-təban, kərd mən qaldım, Görüb dəhrin vəfasın, çəkdilər əl eyşi-aləmdən, Bu viran mülkdə, səd heyf, tənpərvərt mən qaldım. Həqiqət mənzilinə yetdilər mərdi-rəhi-aləm, Mənə bu ar yetməzmi, həmin namərd mən qaldım. Edər syeri-gülüstani-bəqa ağgünlülər hər yan, Qara gün içrə gülbərgi-xəzan tək zərd mən qaldım. Vəzirü şah rüx tutdu piyadə xaneyi-fərzə, Səməndi-fil ləng oldu, dağıldı nərd, mən qaldım. Müsibət salının tarixi amma oldu “tarixim” Köçüb ustad, Zakir bihünər şagird mən qaldım. * * * Maddeyi-tarix Yatmış idim, gecə röyada məni tutdu köpək, Ol qədər keçmədi ki, gördüyüm oldu gerçək. Yıxdı, bərbad elədi çün bizi ol xanə-xərab, Sali-bidadına fərz oldu mənə nəzm demək. Nami ... sərbəsər etdim ədad, Düşdü tarix həmana “tərxan mrof səg”. * * * Üç ildən əfzundur iki fərzəndim Üç ildən əfzundur iki fərzəndim Sürülüb qürbətə, dağılıb kəndim. Piranəsərlikdə həvadən endim, Necə ola edəm seyri-gülüstan? * * * Bərdə xərabələri O viladə bir mehriban görmədim, Gəlmişəm indi də mehriban gəzim; Seyr eləyim tamam Tərtərbasanı, Varmı aşiqinə can qıyan gəzim. Tülək tərlan ovlağıydı bu yerlər, Bərdə torpağına eləyim güzər, Görüm qalıbdırmı Şirindən əsər, Baxım hər tərəfə nigaran gəzim. Xosrovi-Pərvizin şənü şövkətin, Fərhadın ələmü qəmü möhnətin, Şapurun çəkdiyi nəqşü surətin Arayıb, axtarıb hər zaman gəzim. Dolanıb sərasər çarsu bazarı, Gətirim nəzərə səmti-minarı, Görsəm xəbər alım bülbüli-zarı, Necoldu ol gülü gülüstan, gəzim. Deyim hanı munda gəzən gözəllər? Teyhuli meşələr, sonalı göllər? Çayın kənarında tikilən ellər? Yoxdu heç birindən bir nişan, gəzim. Ol baş-başa verən sərvi-rənalər, Hər guşədən gələn sövtü sədalər, Zərrin piyalələr, meyi-səhbalər, Gərdişi-badeyi-ərgüvan gəzim. Adətü qanunun o diyarın mən Görmüşəm, yazıblar xeyli müstəhsən; Bayram gecələri ta ki, sübhədən Neçə həmdəm ilə çirağan gəzim. Əmirzadələr yeyib naharı, Yenə çarpışırmı Xənəgə sarı? Boynu qolladəli səgi-şikarı Gəmişirmi seydə süvaran, gəzim. Bundan əzzəlki tək o viranədə, Küşti tutulurmu asitanədə? Çillədə əsrəmiş, şütürxanədə Qızmış dəvələri görüb yan gəzim. Aşiqə söylürmü qasid ənqərib, Qom yemə, dilrüba sənədir nəsib? Zimistan qeydindən çıxan ondəlib, Axtarırmı təzə aşiyan, gəzim. Cəvahirfürüşlar satırmı gövhər? Xublar yaraşığı görürmü zərgər? Karvansəralərdə tacir, qələndər, Necə keçir şami-qəriban, gəzim. Gecə-gündüz daim, banki-cərəsdən Qulaq tutulurmu sədavü səsdən? Bakıdan, Dərbənddən, Krım, Çərkəsdən Gəlirmi mətai-bipayan, gəzim. Sayeyi-sərvdə məcməi-xuban Yenə əyləşirmi xoşdilü xəndan? Yoxsa ki, onlara saqiyi-dövran İçiribdir mey yerinə qan, gəzim. Nazəninlər ta tülui-afitab Oturub gecələr çəkirmi gülab? Çeşmi-aşiq kimi fəvvarədən ab Tökülürmü hövzə nümayan, gəzim. Müzəyyən məhlələr, münəqqəş evlər, Mütriblər içində həng, hava söylər; Tövlələrdə kişnəşirmi bədöylər, Çəkirmi şeyheyi-firavan gəzim. Hamamlarda məsrəf olan aqçanı, Pozğun otaqları, uçuq tağçanı, Yıxılan tağları, viran bağçanı Xatirimə salıb pərişan gəzim. Təblü ələm sahibləri xanlara, Darğanişinlərə, pasibanlara, Ol səri sövdalı növcavanlara, Yaxa yırtıb çaki-giriban gəzim. Qibleyi-hacətə yıxıb özümü, İmamzadəyə sürtüm üzümü, Xak olan tənlərə tikib gözümü, Olam sağlığıma peşiman, gəzim. Hərgiz bu cahanə yoxdur etibar, Səfası bir isə, yüz cəfası var. Baş götürüb gedim diyarbədiyar, Eyləyim aləmi imtəhan, gəzim. Bübüli-baçarə verdi xəbəri, Dedi ki, qalmayıb şənlik əsəri, Mən Zakirəm, onu görəndən bəri Gərək cünün olub, biyaban gəzim. * * * Mirzə Mehdiyə Ey Mehdiyi-zaman, şairi-dövran, Adam olan gərək danışa məqul; Həcv, hədyan ilə sənə nə layiq Uyezdni Qazini eyləmək məlul! Qazi bir molladır təyyubü tahir, Onunla ədavət eyləmə zahir; Nəzmi-təbin ola dürrü cəvahir, Xəlq içində qiymətidir qara pul! Söz deyən gözləyə gərək əndazə, Nəinki əqlinə gələni yazə; Haçan mən vermişəm sənə icazə: Qulağını qırpıb yetənə soxul! Məgər yaddan çıxıb əyyami-mazi, Tarxanov zamanı çakəri-qazi Olmasaydı gəlməyinə ta razi, Eyləyə bilməzdin hücrəyə düxul. Kəfş kəndə otururdun baədəb, Danışa bilməzdin bivəchü səbəb; Cürət bəhəm eyləyibsən, nə əcəb Gözləməzsən təriq, saxlamazsan yol? Etibar eləmə dövri-fələyə, Əbəs yerə özün salma kələyə; Quş bağlanıb, deyən, beş gün tüləyə, Pərvaz eyləməsin turac, qırqavul! Gədə, saf azıbdır sənin əməlin, Axırındı, bilməm, yoxsa əvvəlin; Talıb kimi hərdəm tutanda dəlin Danışırsan hədyan, söylürsən füzul. Baxma İbrahimə, olma sərəri, Onun heç özündən yoxdu xəbəri; Qazidən kənara durandan bəri Qaçar ondan tomam əyalü oğul. Ənqəribdir bu gün, sabah gəlir xan, Qaçma bir tərəfə, ... var dayan, Tövsəni-nəzminin başın çək, oğlan, Enişə-yoxuşa çapma bi-üsul! Mən gəzmişəm Gəncə, Şəki, Şirvanı, Bizim tək sirr açan cəmaət hanı? Bəd əməldə görsə biri mollanı, Üstünə örtəllər ellik ilə çul. Qaxarsan başına gahi çırağı, Gah deyirsən işə tutar qonağı; Ey uşaq, bilməzsən sən bu sayağı, Zina deyil əgər övrət olsa dul. Nə çəkirsən onu arana, dağa, Gündə bir yazırsan hədə, qadağa; Tərəfgirlik eləməyib mütləqa, Rüşvət almayıbdır ömründə bir yol. Müridi-xas idin Qaziyə daim, Hekayətin həmvar, özün mülayim; Üsuli təriqin tutmuşdun qayim, Sənə kim toxundu, elədin nükul? Nə desən yaraşır Əbdülə, mənə, Biz də əvəzini yazırıq sənə, Nəhayət küfrdür söz demək onə, Bir iş tut ki, tarı eyləsin qəbul. Müştəridir gövtüguyə həmişə, Töri-təriqəti salmağa işə. Mu qədəri edən deyil əndişə, Gəlsə ülaməyi-Misrü İstambul. Bir stəkan çay nuş edər nəharə, İki çəngə çilov axşam iftarə; Əlhəmdülillahə deyil, biçarə Özgə mollalar tək təmmaü əkul. Fındığa yetirib gərçi tiryakı, Yenə sərindədir fəhmü idrakı; Hər yetən novçədən eyləməz baki, Pişləngə salacaq səni, hazır ol! Sarcallını qoyma eyləsin fərar, Yüz illik əmlakı tökülüb qalar; Gedən tək olara qızılbaş yazar On tümən məvacib, oda lavüsul. Boran çoxalanda gəzər yalavac, Kisələri xali, əyalları ac; Küreyə kəsilib sən görən ağac, Qalmayıb kimsədə bir kəndi-tüyul. Məbadə olalar qızılbaşa ram, Yığılıb gəlsinlər Qələyə təmam. O dövlətdən əl çəkibdir xasü am, Necə çi, təbibdən mərdümi-məslul. Hər kim ki, istəyə əbədi çörək, Dövləti-aliyə yapışsın gərək; Canü dildən qulluq eylə bir əndək, Hörmətə, izzətə, nemətə cumul. Büxlü həsəd olub bu xəlqə adət, Həddən aşıb aravurmaq, şərarət; Bilirəm, bir səfhə etməz kifayət, Nə lazımdı dəxi verəm nəzmə tul. Bilirəm işini mən o viranın, Mədənidir təqəllübün, yalanın; Bəyi, xanı, şahı mülki-İranın Çoxdan eləyiblər ədldən üdul. Saluban gərdənə tövqi-iradət, Üz tutsun dərgahə bivəhmü vəhşət; Cümlə qəmin bədtəridir şəmatət, Vardır bu babdə hədisi-mədlul. Qorxuram açıla bir özgə kələk, Gördünmü ki, nə saç qaldı nə ələk; Az çəkər, sizlərə, Xındıristan tək, Buyrula hər yandan çapğun, çapavul. * * * Ərizə Nazimi – Ümurati-məmalik cənab general-leytenant knyaz Bebutov hüzuruna Qarabağ vilayətinin Cavanşir uçastokunda Xındıristan kəndinin sakini Qasım bəy Əli bəy oğlu tərəfindən Belə ki, mən bəyzadələrdən və əsl ocaq sahiblərindən varam. Özüm də 65 sinni təmam eləmişəm. Hənuz məndən xilafi-zabitə iş baş verməyib və dəftərxanalarda mənim adıma bihesab mərqum deyil. Nəhayət şimdi bir il təmam olur ki, Şuşa şəhərinin Uyezdni naçalniki knyaz Tarxan Mourovov öz ixtiyaratının zoru ilə və polkovnik Cəfərqulu ağanın təhriki ilə bicürmü günah və bitəhqiqi məratib məni və mənə təəllüq Xındıristan kəndini təxminən yeddi yüz atlı ilə ki, o cümlədən Cəfərqulu ağa olsun, bir növ taxtü qarət ediblər ki, tamam ac və möhtac qalmışıq və o zülmlər ki, bizlərin başına gətirib əvvəldən axıra heç bir kəsin başına gəlməyib. Əvvəla, mənə xəlayiq içində ruberu föhşlər deməklə mənim nəcabətimi bilmərrə itirib; ikinci, mənim və övladımın on doqquz baş əyalımızı həddən ziyadə bihörmətlik ilə Şuşa şəhərinə zəval aparıb, hənuz o cümlədən mənim oğlum Nəcəfqulu bəyi və qardaşım oğlu İskəndər bəyi bicürmü günah qanunsuz bu ərzi-müddətdə məhbus etmək ilə bizləri həddən zyadə borclu edib. Ona binaən mən iki tuğra ərizə Şamaxı qubernasına və bir tuğra ərizə dəxi canişin həzrətlərinə dörd ay üç həftə olur ki, pişnihad etmişəm. Hənuz mənə rizamendlik hasil olmayıb. Şimdi sizin ədalət və mürüvvətinizə ümmidvar olub dördümcü ərizədir ki, pişnihad edib istida edirəm ki, Allah-taala xatirinə bir nəfər özünüz etibar edən çinovnik təyin buyurasız ki, naçalnik-vilayətin ixtiyaratı və tərəfgirliyi mənzur olmayıb Qarabağ vilayətinin əraminə və islamiyyə xəlqindən and ilə təhqiqi-məratib olub həqq olan tərəfə rizalıq mərhəmət oluna. İnsaf, mürüvvətdən uzaqdır ki, bitəhqiqi-məratib və bicürmü günah həmin iki nəfər əşxasın zoru ilə ki, cənab knyaz və cənab Cəfərqulu ağa olsunlar, bir ocaqi-qədim xərab və bir silsilə bədbəxt və bir kənd viran olsun. Bavücudi in ki Xındıristan kəndi kimi Qarabağ vilayətində kəsbkar, füqərə kənd yoxdur və mənim kimi fəraqət və öz halı ilə dolanan adam yoxdur. Mənim bu ərzimin doğruluğunu bundan bilmək olur, sabiq dəftərxanalarda mənim və mənə təəllüq rüəyalərin həqqində bir xilafi-zabitə iş mərqum deyil və bilfeil hərgah təhqiqi-məratib oluna əhli-vilayətdən bir nəfər şikayətmənd adam tapılmaz. Məgər ki, şol iki nəfər əşxasın ixtiyaratı ilə və tərəfgirliyi ilə bir para adamlar böhtan demiş olalar. Bu zülmlər ki, bizlərin başına gəlib əlaniyyə gərək Cəfərqulu ağaya və onun qardaşlarına təəllüq Şükürağalı obasının xəlqinə olaydı. Belə, mən doğruluq ilə şol obanın əhlinin şol həramzadə Behbud ilə əlaqələrin və çörək verib mühafizət etməyin iyun ayının 24-də və iyul ayının əvvəlində Şamaxı qubernasına pişnihad etdigim ərizədə müfəssəl qeyd etmişəm. Ümmidvaram şol iki nəfər əşxaslar öz zor qüvvələrinə xatircəm olub mən dövləti-aliyyənin ədalət və mürüvvətinə və zakonuna xatircəm olmağıma görə öz təmənnamdan məyus olmuyam. Padişahi-aləmpənahın biriya və qədimi-daim olan zakonu ilə və ədaləti ilə rəftar oluna. Təhrirün: fi 24 mehr oktobr 1850 * * * == Təmsillər == Aslan, qurd və çaqqal Görmüşəm nüsxədə bir türfə misal, Əyyami-sabiqdə bir qurd, bir çaqqal. Şiri-jəyan ilə tutmuşdu ülfət, Yedilər, içdilər bir neçə müddət. Təqdiri-qəzadən üç gün, üç gecə Ov keçmədi elə, oldusa necə. Aqibət, tapdılar səbahə yavuq Bir qoyun, bir quzu, bir də bir tovuq. Qalib olmuş idi şirə iştəha, Qurda dedi: “Bölgü sənindi, durma, Təqsim eylə, olaq yeməyə məşğul”. Anlamayıb fikrin gürgi-biüsul Dedi ki: “ey sərvər, cənabi-bari Öz əlinlə göydə bölüb buları. Qoyun sənin, quzu mənim, çəqqalə Göndərib tovuqu xaliq nəvalə”. Giran gəlib bu söz şirin xaşına, Bir tayança saldı qurdun başına. İki gözü ol biçarə fəqirin, Çıxıb yerə düşdü zərbindən Şirin. Ondan sonra üzün tutub çəqqalə Dedi: “Oldu bölgü sənə həvalə. Qismət eylə, məlum olsun əməlin Eşitmişəm vardır bölgüdə əlin”. Çaqqal zərbi-dəsti-şiri görmüşdü, Annamışdı karı, rəyin bilmişdi. Dedi: “ata-baba bölgü bizimdi, Sən gedib naəhlə buyurdun indi. Eylə qismət edim qəniməti mən Ta ruzi-qiyamət deyəsən əhsən! O ki, qoyun padşahın naharı, Quzunu saxlarıq axşam iftarı. Toyuq da sabahın qəlyanaltına, Əlbəttə ki, xaliq yetirir yenə”. Şir dedi: “afərin sənə, ey pürfən, Bu bölgünü kimdən öyrənibsən sən?” Dedi ki: “bilməzdim binadən, başdan, Öyrəndim o gözü çıxan qardaşdan”. Böyük əgər deyə gündüzə gecə, De ki, göydə ulduz səyrişir necə! Nisbət verə gər gündüzə gecəni, Söylə ki, yandırır afitab məni. Nəinki cənabi-Hacıqulu tək, Xanın bostanının növbarı gələcək, Üzləyib yaxşısın evə göndərə, Çarığın çürüyün təhvilə verə. Çubuğa saldıra fəqir rəyəti, Özü yeyib-içib sürə vəhdəti. Bu nə alış-veriş, bu nə ticarət? Bu nə haramxorluq, bu nə ziyarət? Elə iş baş verir yoğun qurşaqdan, Həq bilir ki, çıxmaz nadan uşaqdan. Satıbdır küllühüm dini dünyayə, Bu əhli-Şişədən pənah xudayə. * * * Dəvə və eşşək Görmüşəm nüsxədə bir şərhü bəyan, Yük tutub sabiqən tüccari-İran, Ticarət əzmilə hində gedirdi, Gecə-gündüz dincəlməyib sürürdi. Karvanda bir dəvə, bir də eşşək, Lağər düşmüş idi mənim yabım tək. Necə ki, qüdrəti var idi getdi, Aqibət işləri bir yerə yetdi, Sağrısına əgər vursan yüz şallaq, Götürməzdi ayaq üstündən ayaq. Sahibləri çulun, alığın soydu, Apara bilməyib, yol üstə qoydu. Ahəstə-ahəstə üftanü xizan, Çəkilib bir səmtə tutdular məkan. Basafa yer idi, ələfzar idi, Türfə-türfə nəbabatı var idi. Yedilər, içdilər bir neçə müddət, Apardılar ləzzət, sürdülər vəhdət. Xilas olub rənci-bəniadəmdən, Zülmi-peydər-peydən, cövrü sitəmdən, Ol qədər kökəldi hər iki heyvan, Guya ki, hər biri kuhi-Bağrıqan. Sağrısında, yəlpiyində ət qat-qat, Dönübən qaşına bilməzdi, heyhat! Bir gün eşşək dedi: “ey dəvə qardaş, İstərsən savaşma, istərsən savaş. Xatirimə düşüb ahəngi-tazə, Xahişim var qalxam şuri-şahnazə, Həvayi-zövq ilə bir neçə əfrad, Oxuyam sövt ilə hərçi badə-bad”. Dəvə dedi: “bu nə sözdür ay əhməq, Müsəmma imişsən isminə, əlhəqq! Güclən qurtarmışıq rəncü təəbdən, Növi-bəşər eylədiyi qəzəbdən. Ötüb keçən əgər eşidə səsin. Ol qədər yük çatar, çatlar nəfəsin. Əmanət, əmanət, keç bu sövdadən, Bihudə fikirdən, əbəs binadən”. Eyləməyib pəndi-dəvəni qəbul, Qulağın şəkləyib xəri-biüsul. Bir növ anqırmaq qoydu ki, bara, Səsi düşdü səhralara, dağlara. İttifaq, yol ilə keçirdi karvan, Eşidib çarvadar dağıldı hər yan. O kolu, bu kolu basıb tapdılar, Sevinə-sevinə minib çapdılar. Hər birinə bir ağır yük çatdılar, Bizləyə-bizləyə köçə qatdılar. Yeddi-səkkiz ayda xamlamışdı xər, Qolları çəng olub qaldı, müxtəsər. Yükünü dəvənin üstə yıxdılar, Yavaş-yavaş yol yuxarı çıxdılar. Yoxuşun başına qalmışdı əndək, Əlini böyrünə saf vurdu eşşək. Dedilər: qoymarıq burda qılsın xər, Aparsaq bir xeyli məbləğə dəyər. Onu da qoydular dəvə üstünə, Uçurum aşağı sürdülər yenə. Qatlayb boynu dedi: “ey həmdəm! Mənə səndən yetdi bu zülmü sitəm. Nəsihət elədim, annadın qərəz, Dedin: tərki-dət mücibi-mərəz. Dedim ki, anqırma, qalxdın həvayə, Nahaq yerə saldın bizi bəlayə. Əlavə, yükünü aparmadın sən, Barkeş deyildim sənə, qoduq, mən! O da hələ qalsın, quru, boş özün Yol ilə getməyə nə idi sözün? İndi ki, quyruğun basdın ilanın. Canı çıxsın gərək altda qalanın. Mənim də könlümə düşübdü təzə Tərənnümə gəlib duram canbazə. Bir zaman təvəkkül təala deyim. Qulağımı qarpıb bir az lökləyim”. Dedi: “ey sərxeyli-külli-heyvanat! Eyləmə bu işi heyhat, heyhat! Məsəli-məşhurdur – kiçikdən xəta Baş verib həmişə, böyükdən əta”. Dolmuşdu dəvənin qəlbi kin ilə, Var idi kədəri ol bidin ilə. Lökləməyin binasını qoyan tək İp, imlıq qırılıb uçqundu eşşək. Dəyib dağa, daşa dağıldı dər-dəm, Gərək ibrət edə bu işdən adəm. Ululər pəndinə baxmaya hər kəs, O kəsdən bilmərrə əlaqəni kəs. Guş etməyən nasehlərin sözünə, Toxunur aqibət bəla özünə. Bir dəxi danışsa hər kim bihəngam, Başı qiylü qaldan qurtarmaz müdam. Var isə kəmalın, söyləmə əfzun, Bu barədə şair yazıb bir məzmun: Kəbk əgər xəndeyi-bica nə zənəd, mən zamin, Ki giriftar be şəhbaz nə gərdəd hərgiz * * * Sədaqətli dostlar haqqında Bir tısbağa, bir kəsəyən, bir qarğa Yoldaş olmuş idi bundan sabiqa. Pakizə məkanda tutuban vətən, Asibi-dəhrdən asudə, ey mən. Övqat keçirirdi yazü yayü qış, Eyşü nuşə məşğul idi bitəşviş. Bir ahu şol yerə eyləyib güzar, Üç ikən həmdəmü həmrah oldu çar. Səhərdən dağılıb hərə bir yana, Günorta zamanı gəlib məkana, Başından keçəni eylərdi söhbət; Bu hal ilə dolandılar bir müddət. İttifaqən, bir gün gəlməyib ahu, Aldı yoldaşların canını qayğu. Qarğaya dedilər: “dur, aç pərü bal, Gətir biçarədən bizə bir əhval. Şayəd ki, fəqiri, xudanəkərdə, Damə salmış ola səyyad bir yerdə”. Biməksü təvəqqöf ovcə qalxıb zağ, Dolanıb hər təref edərkən soraq, Gördü ki, heyvanı səyyadi-birəhm, Üqubəti-həqdən eyləməyib vəhm, Tutub, əl-ayağın bağlayıb möhkəm, Atıb günə qarşı, özü gedib həm. Dami-təzvirini qurubdu genə, Şayəd özgə şikar sala cənginə. Ahuyi-pabəndə verib təsəlli, Qanadı on isə, eyləyib əlli. Gəlib həmrəhlərə gətirdi xəbər, Bir neçə naləvü şiyvən etdilər. Təkəllümə gəlib dedi kəsəyən: “Onun əncamını yaxşı billəm mən. Məni qanadının üstünə götür, O yer ki, ahunu görübsən, yetir. Be-hövli-qüvveyi-xaliqi-zülmən, Bir ləhzədə bəndin parə qıllam mən”. Bu tədbiri həmə eyləyib pəsənd, Oldular, filcümlə, dilşadü xürsənd.. Kəsəyəni qarğa alıb dalına, Olan gücün verib pərü balına, Bir zaman yetirdi ahuya muşi, Qalmamışdı səbrü qərarü huşi. Zərbi-dəndan ilə kəsib kəməndin, Bir əndək qalmışdı dəf edə bəndin, Gördülər tısbağa üftanü xiyzan, Özünü yetirdi şol yerə nalan. Zəbani-təərrüz etdilər diraz, Söylədilər: “bu nə işdi, anlamaz?! Nə fikr ilə gəldin burayə, görək, Səndən bizə olacaqdı nə kömək? Məgər ki, gələndə səyyadi-pürfən Biz qaçaq, qalasan aralıqda sən! O da bizə ola əlahiddə dağ, Gərəkdi dübarə çalaq əl-ayaq”. Dedi: “Ey yarani-ba-istiqamət, Ayini-dostluqda deyil mürüvvət – Aşinanın biri gəzə asudə, Şol birisi qala dami-qayğudə. Girəm ki, məsrəfim yoxdur bir karə, Necə dura billəm sizdən kənarə? Tanrı o yoldaşa eyləsin qəzəb, Kim, dari-dünyada ola xüdtələb! Üç həmrəhi-sadiq tək olsun azad, Mənimki səhldir, hərçi bada-bad!” Gövtüğunu bunlar etməmiş təmam Gördülər ki, gəlir mərdi-bədəncam. Həmrəhi-çarümdən əl çəkib naçar, Ahu, siçan, qarğa etdilər fərar. Səyyad gəlib ol məqamə yetişdi Kim, ahunu pabənd edib getmişdi. Baxıb hər tərəfə etdi nəzarə, Görmədi be-qeyr əz rismani-parə. Bir də bir tısbağa zarü sərgərdan, Yaşınmaq qəsdilə dolanır hər yan. Bəs ki, çox yüyürüb eniş-yoxuşa, Ov tapmayıb əli çıxmışdı boşa. Tısbağanın labüd torbaya saldı, Ağzını bağlayıb dalına aldı. Yornuq köpək kimi ovçu ahəstə Yol başladı, ixtiyarı güsəstə. Qarğa dövr eyləyib ovci-həvadə, Baxardı əməli-ibn-Ziyadə. Gətirdi həmrəhi-fərarə xəbər, Hali-binəvadən olub müstəhzər, Muşi-sahibi-huş tapıb bir tədbir, Dedi: “durmaq vəqti deyil, ey nəxcir! Sən eylə məkr ilə payını axsaq, Səyyadın önündə dolan bir səyaq. Fikr eyləsin asan tutacaq səni, Xəyali-xam ilə atıb kisəni. O olsun şikarın tutmağa məşğul, Mən ollam torbanı yırtmağa məşğul. Ol zaman ki, qarğa eylədi səda, Bil ki, tısbağanı etmişəm rəha. Səbr eylə bir qədər ta ki, biz qaçaq, Sən də sıçrayıb gəl yenə qarışaq”. Bu məkr ilə oldu dü məhbus azad, Qayıdıb gəldilər məsrurü dilşad. Bu məsəlin vardır ona nisbəti: Bir kəsin bir kəsə ola ülfəti, Gərək zar olanda, o da zar ola, Həmişə dostundan xəbərdar ola. Nəinki dost qala dami-bəladə, O gəzə arxayın dəştü səhradə. Həm dəxi həqarət gözilə, zinhar, Baxıb bir adəmə eyləmə inkar. Hər meşəyə güman aparma boşdur, Xudbinlik kişiyə nə kari-xoşdur. Yazıbdır Sədiyi-şirinkəlam Əmləhüş-şüara, arifi-əyyam: “Hər bişə güman məbər ki, xalist, Şayəd ki, pələng xüftə başəd” * * * Tülkü və qurd Bir rubəhi-kühənsalə gedirdi, Qismət üçün seyri-aləm edirdi. Obadan kənara gördü, ittifaq, Atıblar səhrayə bir dünbeyi-çaq. Diqqət ilə baxıb, tələni seçdi, Yavuğa düşməyib – uzaqdan keçdi. Gəzər ikən oldu bir qurda düçar, Dedi: “Filan yerdə yaxşı tömə var”. Biçarəni çəkə-çəkə gətirdi, Bir azca qalmışdı quyruğu gördi. Dedi: “Təəccübəm, sən belə şeyə Düçar oldun, özün yemədin niyə?” Dedi: “Boynumda var qəza orucum, Tutmuşam ki, saqit ola borucum. Soxuldu quyruğu yerdən götürə, Neçə gündü naharsızdı, ötürə, Çırtlayıb, payinə tələ oldu bənd, O yana, bu yana tullandı hərçənd, Tülkünün əlinə düşdü girəvə, Quyruğu yeyirdi çox sevə-sevə. Dedi: “sən deyirdin orucam, bayaq, Nədəndir yeyirsən indi bu sayaq? Dedi: “oruc idim, amma bu axşam Təzə ayı görüb, etmişəm bayram” Hiyləsinə o pürfənin inandı, – Bəs mənim bayramım, – dedi, – haçandı? – Sənin də bayramın sahibi-tələ Gələndədir, – dedi, – tələsmə hələ. Hər kimsədə ola əqlü fəhmü huş, Bu məsəli eyləməsin fəramuş: Əvvəl gərək suyu yoxlasın möhkəm, Boylayandan sonra soyunsun adəm. Nəinki etməyib fikir, əndişə, Sala canavar tək özünü işə. Həm özünün payın, həm onun payın Tülkü yeyə bidərd-sər, arxayın. * * * Tülkü və şir Əyyami-sabiqdən edim hekayət, Müstəme olanlar aparsın ləzzət. Çin bəhrində bir cəzirə var idi, Ziyadə basəfa ələfzar idi. Tən edərdi ol behişti-bərinə, Yox idi aləmdə ona qərinə. Tutmuşdu həşərat ol mülki vətən, Türfə canəverlər salmışdı məskən. Təqdiri qəzadan bir şir, ittifaq, Gözəl sərzəmini eylədi yataq. Sair heyvanata təng oldu məaş, İçlərinə düşdü aşubü pərxaş. Gündə üçün, dördün qovub tutardı, Yeyib, gəlib öz yerində yatardı. Yığılıb bir yerə oldu fərahəm Cəzirədə nə var isə bişü kəm. Binayi-məşvərəq etdilər ağaz, Axırda tutdular bu sözü mümtaz: “Bizdə yox onunla qüdrəti-cədəl, Ya gərəkdir çəkək bu vətəndən əl, Ya qoyaq onunla binayi-saziş, Dolanıb arxayın, edək cüzariş. Pərişan olmasın, barı sağımız, Yüyürməkdən saf əridi yağımız”. Çox keçdi arada dəlil, dəlail, Küllühüm bu əmrə oldular qail. Tülküyə dedilər: “ey yari-pürfən! Bu təklifi bizdən qəbul eylə sən. Çünki onlar ilə başdan, binadan Birevli kimisiz ata-babadan. Düşəndə eylərlər sizə məsləhət, Xahi aşikara, xahi də xəlvət. Dur, bu gün varid ol hüzuri-şirə, Rəhmin gəlsin binəvayə, fəqirə. De ki, ey sərhəngi-külli-dirrəndə! İnsafü mürüvvət yoxdurmu səndə? Güzarın düşübdür bizim vətənə, Cannisarıq həmə, həq bilir, sənə. Var xəlfəyə təəllüqü Bağdadın, Neçin yamanlığa çəkilsin adın? Sülhü səlah ilə düzələ bir kar, Bu qəhrü qəzəbin nə surəti var? Kimdir səndən edə müzayiqə can, Keç bu mərhələdən, aman, əlaman! Nə layiqdir sənin kimi sərvərə, Bais ola belə nahaq işlərə; Yol kəsə dəmbədəm həramilər tək; Vura, tuta, yıxa müxlisin görcək. Şah istəsə olsun rəiyyət abad, Gərək aralıqda bir qərardad. Sən ağa, biz sənə bəndeyi-fərman, Zilli-himayətdə qoy gəzək hər yan. Dəhyeki-divanə nədir sözümüz, Bu yolları yaxşı billik özümüz. İtaət etməsə malikə məmluk, Olmaz aralıqda təriqi-süluk. Gündə bir çarpa eylərik irsal, Yeyərsən, yatarsan bicürmü vəbal”. Göftü şeno ta ki, yetdi payinə, Görək tülkü nə gətirdi bəhanə! Dedi: “Əsirgəməm bir qaşıq qanı, Vəli laf uranlar gen gündə, hanı? Xırsi-qəviheykəl, xuki-pürğurur, Gürgi-şikarəfkən” çəqqali-məğrur. Yaxşı gündə mənəm-mənəm deyənlər, Ovu göydə alıb, göydə yeyənlər. Seyd edən zamanda salmazlar yada, Deməzlər bir parça verək ona da. Yaman gündə tamam durub kənara, İstər bir fənn ilə özün qurtara. Məni qətlgahə eylərlər rəvan, Mən rubahi-aciz, o şiri-jəyan. Əgər bir pəmbəçə vura sərimə, Xürdü xəmir olub dollam dərimə. Dinəndə deyirsiz əhli-tədbirik, Məsəldir: “güclüyə nə duz, nə çörək”. Göndərin laəqəl mərdi-hünərvər, Yetirsin ərziniz, gətirsin xəbər”. Yerbəyer dedilər: “ey tülkü qardaş, Bu sözü söyləməz əcamir, ovbaş. Küllühüm aləmi tuta qiylü qal, Heç adətdə yoxdur elçiyə zəval. El namusu elə düşər, əzizim, Yaman yerə yetib işimiz bizim. Doğrudur, gen gündə biz laf uranıq, Gərdən çəkib, yal qabardıb duranıq; Hanı bizdə şöylə adabü ədəb, Təqrirati-məlih ləfzi-müntəxəb; Böyük hüzurunda deyək, danışaq, Küreyə düşməyən olmaz yumuşaq. Bir ağaca çəkilməyə ta törpü, Nə dər olur, nə dərvazə, nə körpü. O ki, sənsən – hər elmdə mahirsən, Fəhmü fərasətdə xəlqə zahirsən. Yüz kari-müşkülə gər qoyasan əl, Göz yumub açınca səyin eylər həll. Xidmətində eyləmişik təğafül, Əfv eylə cürmümüz, ey piri-aqil! Hörmətin lazımdır bizlərə, əmma Axtarma keçəni, “məza ma məza”. Əgər ki, olmasa səndən bir çarə, Gərəkdir vətəndən olaq avarə”. Söylədilər əfzun, dedilər bihədd, Tülkü eyləməyib iltiması rədd, Yola düşüb getdi badi-sərsər tək, Təbəssüm elədi şir onu görcək. Çün özü bu əmrə minnətkar idi, Baş tutdu, dərzaman meyli var idi. Qayıdıb yetirdi xəlqə bəşarət; İndən belə dəxi gəzin fərağət. Bəs ki, hasil oldu bu müddəalar, Eylədilər şahə xeyrü dualar. Hər firqədən gündə bir fərbeh davar Göndərdilər, həm şam ola, həm nahar. Bu hal ilə dolandılar bir müddət, Ta inki tülküyə yetişdi növbət. İlk axşamdan çavuş eylədi izhar Kim: “rəsəd sizindir, olun xəbərdar. Göndərin gecədən bir rübahi-çağ, Məbadə ki, əmir ola bidamağ”. Var idi bir pürfən kədxudadəri, Çox yola salmışdı belə işləri. Əshabü əqranın yığıb səmtinə, Dedi: bu keyfiyyət ar gəlir mənə; Bizim hiyləmizdən çərxi-kəcrəftar Gecə-gündüz daim ölüm arzular. Behmü hərasından afitabü mah Çəkir üzlərinə pərdeyi-siyah. Əksimizi görsə suda divü dəd, İlim-ilim itər ta ruzi-əbəd. Yarım saat əgər bizi görsə ac, Özün kola soxar qırqovul, turac, Hər məkrdə ola ictihadımız, İndi ara yerdə itə adımız. Həq bilir, deyiləm mən ziyanlıqdan, Ölüm yeydir belə zindəganlıqdan; Əbəs-əbəs gələ bir şiri-həpənd, Dövləti-qədimə yetirə gəzənd. Bu əmrin olmasa bizdə çarəsi, Sağalmaz ölünçə bilin yarəsi”. Dedilər ki, ey sərxeyli-əqrəba, Xaliq edib səni bizə kədxuda. Olmasaydı səndə fəhmü fərasət, Bir məlcəü məva tapardıq, əlbət. İxtiyar sənindi, səlah sənindi, Nə isə, tədbirin işə sal indi. Kədxuda üstünə karı yıxdılar. Sözlərin danışıb, tez dızıxdılar. Sübhədən yatmayıb qoca kədxuda, Bəstəri-fikrdə çevrindi ol, ta Səhər oldu, ay gizləndi, gün doğdu, Ol qədər atının cilovun boğdu. Keçdi şirin naharının zamanı, Kəsildi acından tabü təvanı. Ahəstə-ahəstə üftanü xiyzan Yetişib hüzura çəkdi əlaman. Dedi: “ey sərvəri-külli cəzirə, Rəhmin gəlsin binəvayə, fəqirə. Bir ölkənin olmaz iki sərdarı, lazımdır ki, sən çəkəsən bu anı; Gətirirdim sizə bir fəhbeh şikar, Ərzi-rəhdə oldum bir şirə düçar. Bunca dedim, tüməsidir əmirin, Həddi nədir olsun hər yetən şirin? Pəndü nəsihətə olmayıb qail, Göndərdi bir neçə föhşü latail. Zor ilə şikarı əlimdən aldı, Özümə də bir yol pəmpəçə saldı. Koldan-kola qaçıb gəlmişəm naçar, Mundan sonra dəxi ixtiyarın var”. Bir tərəfdən aclıq, bir yandan söyüş Şir özün itirib, getdi əqlü hüş. Halü təbiətdən çıxdı bir babət, Sözün axırına verməyib fürsət, Yola düşüb dedi: “dayanma zinhar, O yer ki, görübsən, məni tez apar!” Sabiqən görmüşdü bir çarhi-pürab, Fil düşsəolurdu mədumü nayab. Çəkə-çəkə getdi quyu səmtinə, Dübarə başladı təzərrö yenə. Dedi: “yaxınlaşıb şirin məkanı, Məndə yoxdur dəxi getmək imkanı. Məgər ki, alasan püşti-sərinə, Görən dəmdə tullayasan girinə, Edəsən onunla cəngi-sultanı, Mən olam nüsrətin mədihəxanı”. Əhməq ol pürfəni alıb dalına, Hər kimin əqli var xoşa halına! Quyu kənarına ta kim, yetişdi, Nəzəri özünün əksinə düşdi. Eylə sandı şiri-peykardır bu, Sıçradı üstünə bivəhmü qayğu. Tülkü özün atmış idi kənarə, Qərqi-fəna oldu dər-dəm biçarə. Hiylə ilə xəlqi eylədi azad, Qayıtdı mənzilə xürrəmü dilşad. Çoxdur yolu bu məsəlin dünyadə, Mən özüm görmüşəm həddən ziyadə. Biri o kim, hər kəs xəlqə zülm edər, Aqibət ədl ilə fənayə gedər. Biri o kim, hakimani-bitədbir Çahi-intiqama qərq olur çün şir. Biri o kim, biməsləhət, biəndiş Bu dari-dünyadə düzəlməz heç iş. Biri o kim, sanma düşməni həqir, Eylər səni axır bəlayə əsir. Xətadır dolanmaq, xülasə-kəlam, Xətm oldu hekayət, baqi vəssəlam! * * * Xain yoldaşlar haqqında Bir dəvə, bir ilan, bir də tısbağa Yoldaş olmuşdular mundan sabiqa. Xanəyek müttəfiq, yekdil, yekcəhət, Yox idi arada bir sirri-xəlvət. İkisinin əkli rig ilə torpaq, Dəvənin töməsi giyahü yapraq. Gəzərkən tapdılar bir girdə çörək, Dedilər, aparıb mənzildə yeyək. Nəhayət, bunların kini var idi, Muzi idi, çünki hiyləkar idi. Bir-birinə dedi: “bizə nə lazım Kim, belə axmağa olaq mülazim. Həmi yerdən yeyir, həmi həvadən, Yalvarıb bir çörək alaq xudadən, Aparıb onunla üç yerə bölək, Aldadarıq, qalar özümüzə əppək”. Muzilər qoydular binayi-möhkəm, Dəvəyə dedilər: “ey yaru həmdəm”, Həqqi bu kim, üç gündü binaharıq, Görürsən nə gunə olmuşuq arıq. Tapdığımız həmin bir girdə nandı, Gər üç yerə bölək, haman hamandı. Məsəldir: bir paydan bir kişi doyar, Gər bölünə – ikisin də ac qoyar. Yaxşı odur, bunu yesin birimiz, Dost-düşmənə faş olmasın sirrimiz. Olsun şol yeyənin tabü təvanı, Ara yerdə nahəq çıxmasın canı. Əlbəttə yetirir qasimül-ərzaq, Qoymaz bizi acü susuz qınlaq”. Dedi: “nə desəniz mənis sözüm yox, Həq bilir ki, özgə payda gözüm yox. Püşk atsanız əgər, raziyəm püşgə, Qoy düşsün düşəcək hər kimə kişgə”. Dedilər: “nə lazım püşk alaq ələ, Şükr olsun xudaya, münsifik hələ. Hər kəs öz yaşını eyləsin izhar, Gördük birimizin artıq sinni var – Cahıllar əl çəksin o binəvadən, Nəsibin istəsin bari-xudadən. Şol qocaya olsun ta inki qüvvət, Bəlkə yol bacara bir neçə müddət”. Dəvə qaldı labüd laəlac, naçar, Dedi: “Özüz bilin, ixtiyarız var”. İlan tısbağaya dedi: “Ey rəfiq, Əvvəl de, sənindir həm yol, həm təriq”. Dedi: “daş başıma, küllər gözümə, Bavər edən olsa mənim sözümə. Ol xaliqi-yekta həyyü-ləmyəzəl İycadi-adəmə qoyan vəqt əl, On-on beş yaşında hazır idim mən, Bir əcəb məkanda tutmuşdum vətən. Gördüm ki, Adəmə can verdi Allah, Mən dedim qurtardım, indi bismillah!” Həqdi, dil-dodağın çeynədi üştür, Saribani-qəza dedi ki, diş dur! Ondan sonra növbət yetdi ilanə, Gətirdi siinnini şərhü bəyanə, Dedi: “ey biçarə, uşaq imişsən, Bəs neçün olubsan ha böylə kühən? Ol zaman ki, həyyü qadiri-muxtar İstədi ki, yer-göy ola bərqərar, Adəm harda idi, Həvva kim idi? Məlaiki-ərşi-əla kim idi? Bir xaliqin özü, bir mən var idim, İndi belə görmə, bir minar idim. Müruri-zəmanın evi yıxılsın, Mənim kimi xanimanı dağılsın. İndi mari-çubə həmtasiyəm mən, Həq bilir ki, mütləq tanımaz gören”. Dəvə zahir edib bir nimxəndə, Dedi: öz yaşımı deyərəm mən də”. Götürüb ağzına yerdən çörəyi, Başladı ahəstə tər göyşəməyi. Dedi: “ey mədəni-hədyanü kəzaf! Bu söz ilə dəvə uşaq imiş saf...” Lazımdır şol yerdə bu növ misal Nəsihət eyləsin xəlqə əhli-hal. Özündən böyüyə etsə xəyanət, Ac qalır, etməsin, əlbət, səd əlbət. Bir adam ki, qoya hiylə binası, Aqibət özünə dəyər xətası. Yoldaş yoldaş ilə xədəng nisbət, Düz gərək ta ruzi-həşrü qiyamət. Əgər əyri ola dərüni, çün yay, Kirişi qırılıb axır olur zay. Müşküldü nəzm etmək hər belə nəsri, Əfv eyləsin arif gər olsa kəsri. * * * == Mənzum hekayələr == Aşiq və məşuq haqqında Aşiqə dedilər: filan məşuqə Neçə gündür düşüb yorğan, yastuqə. Necə daşa dönüb canın, cigərin, Yoxdur binəvadən sənin xəbərin? O, yatar orada xəstəvü rəncur, Sən gəzərsən munda dilşadü məsrur”. Sərasimə yola düşüb biçarə, Varid oldu sərmənzili-dildarə; Gördü gül bədəni nasaz olubdur, Bərgi-xəzan kimi rəngi solubdur. Heyrət ilə baxıb o yan-bu yanə, Dolandı başına misli-pərvanə. Dedi: “sana nolmuş, ey arami-can, Olubsan ha beylə zarü natəvan?” Dedi ki: “üç gündü bilməzəm nəmdi, Mənzilü məkanım bəstəri-cəmdi. Yox yanıma hərgiz bir gəlib gedən, Nə ğiza bişirən, nə sual edən”. Hazır edib fəqir düyüdən, yağdan, Qazandan, sacaqdan, oddan, ocaqdan. Qoydu mərizinə şorba binası. Şöylə dağılmışdı fikri, həvası. Qəvamə gəlibən dik edəndə cuş, Biçarə eləyib özün fəramuş. Əlin salıb dikə manəndi kəfgir, Bivəhm bulardı hər yana fəqir. Məşuqi-natəvan görüb əhvalı, Söylədi: nə işdir, ey laübalı? Od tutub yanarsan misli-səməndər, Çək əlini, ey binəva, nə xəbər?!” Biçarə çıxartdı əlin bir zaman, Ət tökülüb qalmış idi üstüxan. Əyyami-vəsldə aşiqi-didar, Mütləqa özündən olmaz xəbərdar. Görmüşəm nüsxədə kəlami-fəsih, Nə kəlami-fəsih, hədisi-səhih. Ol şiri-bişeyi-xaliqi-əkbər, Sahibi-Zülfüqar, ağayi-Qəmbər Kim, sabiqa hadisati-qəzadən Yarə götürmüşdü tiri-ədadən. Mübarək payinə toxunub peykan Çubi-peykan sınıb, xüd özü haman Qalmış idi üstüxani-mövladə, Rəncü ələm yetirirdi ziyadə. Nə qədər cərrahi-kamil gəlirdi, Peykanı çəkməkdə aciz qalırdı. Buyurdu rəsuli-xətmi-ənbiya, Şafei-qiyamət, əmini-xuda: “Ol zaman ki, Əli səcdəyə gedər Mütləqa özündən olmaz müstəhzər. Dilü canı olur cananə vasil, Ənbur ilə çəkin peykani qafil”. Nə növ ki, buyurmuşdu ol sərvər, Birəncü bitəəb onu çəkdilər. Kim ki, zövqi-eşqi eyləyə inkar, Sən bil ki, zatında onun şübhə var. Eşq eylər adəmi daxili-səvab, Eşqsiz bəşərdən övladır dəvab. * * * Dəvəsi itən kəs Bir kişinin itmiş idi dəvəsi, Axtaran zamanda tutub həvəsi Könlü açıq, şadü xürrəm gəzərdi, Tərənümə gəlib, gahi süzərdi. Düçar oldu ona bir mərdi-aqil Dedi: “nə fərəhdir divanə, cahil? Dəvəsi güm olan gəzər mükəddər, Təriqi-əqldən bərisən məgər?” Dedi: “nə məcnunəm, nə də biarəm, Dağın ol üzünə ümmidvarəm. Əgər ki, tapılsa səadətimdi, Tapılmasa gəl gör, qiyamətimdi”. Dedi: “bildim hələ dəxi biarsan, Hərcayisən, biməzəsən, yassarsan”. Aqil gərək yeksan ola hər zaman, Qoymaya qəlbinə yol tapa şeytan. Nə öylə pərişan – şad ola düşmən, Nə öylə bəşaşət – tən edə görən. Çöllərdə bağırmaq xırs adətidi, Xanədə ağlamaq zən sənətidi. Hünərin əvvəli – səbrü təhəmmül, Taətin övlası – təkyə, təvəkkül. Tövsənin bədəsli oynar, dingildər, Yeriməz, yürüməz, ziyadə kişnər. Məgər bu məzmunu oxumamışsan Yazıblar şairi-təbi-müstəhsən: Zi rəncü rahəti-geyti mənal ey dil, məşov xürrəm, Ki ayini-cəhan gahi çinan, gahi çənin başəd. * * * Əmirzadeyi-məşuq və cavan aşiq Var idi bir lətif əmirzadə, Xanımanı nəzdik Şətti-Bəğdadə. Əhli-kərəm idi, sahib-nan idi, Öz boyuna sultan idi, xan idi. Sair sələtinin cahü cəlalı, Bunun həm cəlalı, həmi cəmalı. Gecə-gündüz göydə Müştəri, Zöhrə Söylərdi övsafın mahlə mehrə. Şəklü şəmailin görsə afitab, Çəkərdi üzünə pərdeyi-səhab. Ləblərindən edən dəmdə nuşxənd Tökülürdü bəzmə rizə-rizə qənd. Qəmzeyi-qəttalı, çeşmi qəzalı Salmışdı Bağdada yüz qilü qalı. Xüsusən işrətə meyli var idi, Elmi-musiqidən xəbərdar idi. Şairi-süxənvər, arifi-dövran, Saqiyi-gülçöhrə, mütribi-xoşxan; Hazır idi məclisində sübhü şam Ürəfa, zürəfa, nüdəma müdam. Olmuş idi ayinəbənd otağı Bədihəgu şairlərin yatağı. O cümlədən bir cavani-biqərin Müqərrəbi-bəzmi-xas idi həmin. Cəzbeyi-eşq onu öylə səbükpa Etmiş idi, daim hər sübhü məsa – Bivahimə Şətdən eyləyib übur, Yetişib vüsalə dilşadü məsrur, Məclisi-yarda söhbət edərdi, Axşam necə gəlmiş idi, gedərdi. Sairi-yaranü həmdəmü həmrah Bir sirrdən mütləq deyildi agah. Güman edərlərdi, çəkib dərdi-sər, Bu da onlar kimi cisrdən keçər. Hamana bilirdi əcibə karı, Bir xaliq, bir özü, bir də dildarı. Neçə müddət keçdi bu qərar ilə, Hüsni-xidmət ilə, etibar ilə. Bir gün əhli-hüzzar, xəvasü əvam, Be təriqi-sabiq cəm olub təmam, Eylədilər şirin ta vəqti-qürub Hekayəti-nikü rəvayəti-xub. Dağılıb mənzilə gedən zamanı Biçarə müxatəb edib oğlanı Dedi: “ey müşfiqü mehribani-mən, Bir ayinə tutub hüsnünə bax sən. Görünür gözümə manəndeyi-mah, Dövri-zənəxində ləkkeyi-siyah. Bilməzəm ləkkədir, ey bərgüzidə, Ya əks salıbdır mərdümi-didə”. Nimxənd eyləyib dedi: “ey cənab, Ehtiyat ilə get, – olursan qərq ab!” Anlamadı hərgiz sayir əhbab O nə sul idi, bu necə cəvab. Səhərdən Bağdada düşdü avazə, Əfsus ki, filankəs gedib güdazə. Dün keçərkən olub qərq abi-fəna, Tutuldu təziyə, başlandı əza. Xüsusən məşuqi-dəyanət-ayin, Giryanü dilbəstə, mükəddər, qəmgin. Yığılıb üstünə qeyri-həmkarı, Tutdular küllühüm yəsi-dildarı. Möhnətə mübəddəl oldu eyş, işrət, Keçdi macəradən bir neçə müddət. Bir gün yenə bəzm olmuşdu münəvvər, Üz tutub aldılar oğlandan xəbər. Dedilər ki, ey sərsəfi-əncümən! Hərçənd müdrikü fəhmməndəsən sən. Və lakin rəsulü xətmi-ənbiya Cəbrəili-əmin gəlməyincə ta Sirri-kainatdan deməzdi xəbər, Sən nə cəhət ilə olub müztəhzər Buyurdun: ehtiyat eylə, axarsan; Səhər göyə çıxdı naləvü şiyvən. Əsəri kəlamın verdi nəticə, Sirri-ayəndəni bilirsən necə? Dedi: nə rəsuləm, nə də danəyəm, Fəhmü fərasətdə sizdən ədnayəm. Nəhayət, var mündə bir əmri-nihan, Çünki belə düşdü, eyləyim bəyan. O biçarə mane olmuşdu nabənd, Sanırdınız keçir cisrdən hərçənd. Və lakin eşq olub elə səbukpər, Etmişdi, bilirdim, hər şamü səhər Eləməyib əsla əndişeyi-şətt, Yeriyə-yeriyə gəlirdi çün bət. O gün dedi zənəxində ləkkə var, Müşəxxəs eylədim aləm-aşikar; Dildadənin zövqü şövqi olub pəst, Bünyadi-eşqinə düşübdür şikəst. Bildim ki, olacaq qərq fənayə, Gün ki, qürub etdi, çəkilir sayə, Eşq əhlinin balü pəri eşqdir, Nükü bədi, xeyrü şəri eşqdir. Quş balü pərilə qalxar həvayə, Pər olmasa batar, təki-dəryayə”. Eşqdir, seyr etdi rəsuli-xaki Bir ani-vahiddə doqquz əflaki. Eşqdir, Məsihi-fəsihkəlam Ərşi-müəllani eylədi məqam. Odu, Əyyub içdi şərabi-səbur, Odu, kəlim oldu kamiyabi-Tur. Odu, atəş oldu Xəlilə gülşən, Davudu yandırmaz tüfteyi-ahən. Zövrəti-tufandır eşqi-məcazi, Gəl gör həqiqətin nədir ecazi. * * * Zövci-axər İsfəhanda bir pinəduz var idi, Ata, baba zəif sənətkar idi. Eyləyib dəxli-xərcə kifayət, İstədi ki, ola azimi-qürbət. Qoşulub karvana payü piyadə, Üz çevirdi vilayəti-Bəğdadə. Qalmış idi sərmənzilə beş ağac, Hərami eyləyib karvanı tarac, Vurdular fəqirə zəxmi-kargər, Qaldı rəhgüzərdə biyarü yavər. Ölən öldü, qaçan qaçdı biçarə Yox qüdrəti özün çəkə kənarə. İttifaq, keçirdi əzim qafilə, Ta inki gördülər əhvalı belə. Rəhm eləyib ona əmiri-tüccar, Buyurdu, yük üstə qoyub çarvadar, Aparıb evinə oldu çarəcu, Tanrı xatirinə taciri-xoşxu. Bir cərrahi-mahir qılıb mühəyya, Qərardad etdi ücrəti-üzma. Macəradan bir ay keçmiş, müxtəsər, Qalmadı cismində yaradan əsər. Tacir xəbər aldı bir gün oğlandan: Gedirdin nə yana, gəlirdin handan? İsmü rəsmin nədir, məkanın nədir? Səd şükür xudayə, sağaldın, bildir! Kizbdən savayı tapmayıb çarə, Səlahi vəqt üçün gəlib goftarə, Dedi: “Mən mərdümi-biladi-Misrəm, Məşhuri-zamanəm, mərufi-əsrəm. Xaco Əhməd mənim sülbi atamdır, Sərdəftəri-əyyam, sahibi namdır. Götürüb tənxahi-bihəd gedərkən, Seyrü tamaşayi-aləm edərkən Bu qəzavü qədər gəldi başıma, Düçar oldum o ki, gəlməz xaşıma. Xacə Əhməd bəs ki, mülki-Misrdə Tüccar ara bimisl idi əsrdə. Mədəni-kərəmü gəncü xəzinə. Yox idi aləmdə ona qərinə. Nə bilsin ki, yalan elər ifadə, Mehrü məhəbbəti olub ziyadə, Günbəgün artırdı qədrü qiymətin, Puşakin, xurakin, şənü şövkətin. Yedi, geydi, olub məsrurü dilşad, Bəlavü möhnətü qüssədən azad. Qəviheykəl cavan idi, zurmənd, Eləmişdi dövran əfsürdə, hərçənd. Əzizi-Misr oldu qədrü qiymətdə, Şiri-nərə döndü səhmü sövlətdə. Bir gün dedi: “ey əzizü mehriban, Var mənim könlümdə bir sirri-nihan. Yeri düşüb, gərək açam məhəsəl, Əgər eyləsən bu müşkülü həll. Bil ki, bəxş edərsən həyati-tazə; Bu qüssə veribdir məni güdazə. Əta qılıb xaliq mənə bir düxtər, Hüsnü vecahətdə çun mahi-ənvər. Mələksima, pəriliqa, xoşnişan, ləli-ləbi guya çeşmeyi-heyvan. Nə faidə, fələk eyləyib onu bədbəxt, Bir əmri müşkülə düçar olub səxt. Gərəkdir eyləyək onu zövc-axər, Çünki boş düşübdür ərindən düxtər. Təvəqqöm oldur, ey əzizi-mən, Onu öz əqdinə qəbul edəsən. Bir həftədən sonra verəsən təlaq, O gedə ərinə, sən olasan sağ”. Bir kərrə vurasan gər qurbağanı, Suya sarı iki dəfə tullanı. Ta elədi cavan sükut ixtiyar, Bildi ki, bu əmrə zövqü şövqü var. Qazini çağırıb xəlvətsərayə, Əqd edib xurşidi tapşırdı ayə. Oturmuşdu otağında pinəduz, Pərdəni götürüb mehri-diləfruz, Nazü əndaz ilə girdi içəri, Bürcü-Sədə düşdü Zöhrə, Müştəri. Gül üzə eləyib ləbi-ləli bənd, Aldı yanağından şəftaluyi-çənd. O gecə sübhədən etməyib direng Tulladı hədəfi-məqsudə xədəng. Bir saat ərusə olmadı məqdur Eyləsin ... dur. Ba vücudi in ki, şövhəri-qədim Əgərçi sahibi zər idi, həm sim. Həngami ... süstkar idi, ... ziyadə napərgar idi. Əgər verən olsa bir gövhəri-müft, Eyləyə bilməzdi yarım ayda ... Adətü qanundu əhli-zənanə Əqd edib verəsən sultanə, xanə. Otaqi-zərnişan, zürufi-fəğfur, Cariyəsi mələk, pasibani-hur. Təami gunagun, suyu səlsəbil, Onun üçün yenə asayiş deyil. Övrətlər yanında bəlkə nikbəxt Odur ki, həmsəri ola ... səxt. Qol salıb cavanın boyuna düxtər, And olsun Xudaya, – dedi, – ey pesər. Əgər rizə-rizə kəsələr məni, Mundan sonra əldən qoymazam səni. Oğlan iki dəstin edib həmail, Aldı ləblərindən buseyi-kamil. Əl basıb müshəfi-hüsni-dildarə, Eyləyələr məni, – dedi, – səd parə, Daməni-vəslindən ta ruzi-məhşər Əl çəkən deyiləm, vəfalı dilbər! Əhdü miysaq olub aradə möhkəm, Bir həftə otaqda dilşadü xürrəm. Apardılar ləzzət, sürdülər vəhdət, (Belə qız əkənin zatına rəhmət!) Ta ki, tamam oldu vədeyi-şürut, Ev-eşiyi xacə döşədib məzbut, İstədi hüzura tazə damadı, Təqrib ilə bəd mübarəkbadı. Dedi: “ey cani-mən, gər olsan razi, Təlaqı pəs etsin cənabi-qazi. Əqdi-tazə kəssin öz şövhərinə; Ərus getsin məkanına, yerinə. Boş qalıb müddətdi evi-məhləsi, Gəlməz sarayından bir adam səsi. Fəqir əri gecə dükkanda yatar, Əlləri qoynunda qalıbdı naçar”. Dərdmənd başını salıb aşağa, Durdu yavaş-yavaş yer qurtlamağa. Nə qədər nəfəsə tacir dəm verdi, Çıxmadı oğlandan bir nəfəs gördi. Durub gedən vəqtdə dedi: “Ey mövla! Buyurduğun gələ bəndədən, haşa! Yüz tənü təərrüz eyləyə bülbül! Heyhat, buyindən ayrı düşə gül! Yaranın üstündən alsan məlhəmi, Müayinə artar rəncü ələmi”. İlan kimi xacə olub piçü piç, Oğlanın özünə söz deməyib hiç. Elədi qızına izhari-hali: “Ev-eşiyin qalıb, ey laübali! Çölün bir yavası istəyir ki müf Eləsin özünə sən məhvəşi cüft. Peşiman olmadım, onu gətirdim, Ölən vəqti bu rütbəyə yetirdim. Həqqa nanu namək bilməz irani, Bişübhə əməyim tutacaq anı. Deyin, çadırşəbin salıb başına, Gəlsin, eşitməmiş dustü aşına”. Düxtərə dedilər bu macəranı, Axıdıb gözündən abi-nisyanı, Sifariş eylədi: “ey mütai-mən, Ənamını zaye gəl eyləmə sən. Əgər bu əmrdən çəkməyəsən əl, Edəsən qiylü qal, tutasan cədəl, Bil ki, bir çatıdı, mənim gərdənim, Qalsın gərdənində vəbalım mənim”. Xülasə, tacirə kar oldu müşkül, Gördü ki zor ilə müyəssər deyil. Oğlan ilə qoydu binayi-saziş, Dedi: “yaz atana, elə sifariş; Əgər gördüm xacə Əhməd oğlusan, Düxtarimi səndən boşatmazam mən. Və ya inki tapam sözündə yalan, Qızımın talağın vermədin asan, Bir gecə boğdurub səni nihanı, Bu üsrətdən xilas eylərəm anı. Sənətin yox, çörəyin yox, malın yox, Qohumun yox, qardaşın yox, dalın yox. Uşağımın əlin üzüb dövlətdən, Yeməkdən, geyməkdən, nazü nemətdən, Aldadıb edəsən özünə mail, Necə ola billəm bu əmrə qail?” Oğlan da lailac oluban razi, Şürutnaməni başladı qazi. Yazdı: “Qırx günədək Misirdən əgər Layiqi – ərusi gəldi simü zər, Qurtardın özünü, fəbihəl-mürad, Yoxsa ölümündü, hərçi bada-bad!” Ta ki, oldu vəqtü zaman müəyyən, Üz qoydu otağa cavani-pürfən, Öz-özünə dedi, ey badi-xuda! Yoxdu bir əlacım kizbdən siva! Hala qırx günədək dilaram ilə, Yataram qolboyun eyşü kam ilə. Ömri-dübaredir söhbəti dildar, Bəlkə yetə dadə Əhmədi-Muxtar. Sərməsti-badeyi-cami-məhəbbət, Biğəmü əndişə sürərdi vəhdət. Otuz doqquz ta ki, yetdi itmamə, Afitabi-iqbal üz qoydu şamə. O axşam ayılıb xabi-qəflətdən, Qurudu boğazı qəmü möhnətdən. Əndişeyi-fərda kəsib aramın, Gəlmədi iştəha ötürə şamın. Gəl yeyək, çox dedi yari-dilfirib, Hərdəm bir bəhanə gətirdi qərib: Gəh deyərdi ürəyimdə nəfq var, – Qorxuram ki, xörək artıra azar. Gəh deyərdi ğiza incidir məni, Meyl elə, mürəxxəs elədim səni. Gərçi dərdü sərdi uzun rəvayət, Bu qalsın burada, eşit hekayət: Xəlifeyi-zaman mərdi-nikəndiş, Gahi ovqat geyib libasi-dərviş, Müşəxxəs etməyə əhli-fəsadi, Gəzərdi gecələr şəhri-Bağdadi. Qəzara bir gecə düşüb güzarı, Baxıb pəncərədən gördü onları: Məhzunu mükəddər, qabaqda təar[?] Açıban qapını yetirdi səlam. Ərus nihan olub qəhvəxanədə, İki nəfər qaldı ol kaşanədə. Vəhm etdi ki, deyil bir işdən xali, Üz tutub oğlana sordu əhvali. Dedi: “nisfi-şəbdə nədir bu halət? Gizləmə, dürüstün elə hekayət! Aləm həmə gedib xabi-rahətə, Bais nədir belə dərdü möhnətə? Sahibnəfəs olur, sən bil ki, dərviş, Söylə əhvalını, bivəhmü təşviş”. Fəqir macəranı başdan-ayağa Şərh elədi tamam bir-bir qonağa. Eyləyib əfsusü təəccüb bihəd, Yola düşüb dedi: ya Əli, mədəd! Yetişdi mənzilü məvayə dər-dəm, Götürüb əlinə kağızü qələm, Əncami-səhəri eylədi ərqam, Xacəsəralərə bildirdi tamam. Özü rəxti-xabə girdi xatircəm, Görək necə oldu qəribi-pürğəm. Səhər olub, tulu, etdi afitab, Xacə dərgahına düşüb inqilab. Buyurdu bir neçə qulami-bibak, Əllərində çomaq, çapukü çalak – Kəsdilər qapını basani-cəllad, Çıxdı tamaşaya mərdümi-Bəğdad. Almağa əlindən qəribi-zarın Ala gözlü, günəş üzlü nigarın. Qız tökür gözündən sirişki-ali, Oğlanın deməli, deyil əhvali. Qız çəkir orada fəğanü nalə: “Mən necə tab edim rəddi-visalə?” Oğlanın əlində bir xəncəri-tiz, Fikri budur özün edə riz-riz. Gördülər ki, gəlir sədayi-cərəs, Çomağın kənara tulladı hər kəs. Bir dəstə süvari oldu nümayan, Əqəbincə qatar-qatar karivan. Qulamanü çakərani-qəba puş, Tökülüb eşiyə etdilər xürüş; “Qanı, çölə çıxsın, deyin ağamız, Eyləyək sərinə zər nisar biz”. Çıxan tək eşiyə bikəsü nakam, Döşəndilər yer-yer payinə tamam. Başına bir tabaq aqça saçdılar, Çökdürüb qatarı yükün açdılar. Neçə dəst libasi-zərbəftü diyba, Neçə mücri məmlüv simü zər, amma. Neçə yük əqmişə layiqi-sövqat, Neçə sənduq dolu qənd ilə nabat. Nöh fələkə çıxdı qəh-qəhi-ərus, Cavani-binəva hənuz məyus. Fikr edir ki, bunlar nə əsbabdır, Kimim var, göndərsin, yoxsa xabdır? Nə bilsin ki, xəlifeyi-tacidar, Bunun əhvalından olub xəbərdar. Əlqərəz, bir şəxsi-vəzirmanənd Zər nimçəyə qoyub daşü qaşü çənd. Diybayə bükülmüş bir də bir namə, Götürüb apardı darüssəlamə. Guya bunlar təarüfi-Misrdir, Pişkeşi-xəlifeyi-əsrdir. Xacə Əhməd bilib oğlundan xəbər, Göndərib bərayi-xatiri-pesər. Yetişdi hüzurə namə, hədaya, Rəsulə xələti-faxir, sərapa. Sərkari-valadən olub mərhəmət, Əlavə əmr oldu: oğlanın, əlbət, Gətirsinlər özün, qayınatasın, Ta bilsin xəlifə tərzi-sövdasın. Bu əmrə müqərrər oldu yasavıl, Sərayi-tacirə olan tək daxil, Betəriqi-rüşvət iki kisə zər, Ənam edib xacə dedi:”ey pesər, Əfv eylə cürmümü bərahi-xuda, Gərçi günahkaram, “məza ma məza”. Sahibsən bu gündən belə əmvalə, Tərəhhüm qıl, məni vermə zəvalə”. Əlqərəz, hüzurə olub müşərrəf, Gördülər düzülüb xəvanin səf-səf. Nəvaziş eyləyib bihədü hesab, Dedi: “mən xacəyə nə verim cavab? Deməzmi ki, oğlum neçə müddətdi Düşübdü Bağdadə nə mürüvvətdi? Sən onun halından deyilsən əyan, Nə üzr gətirim mən ona, oğlan! Hala ki, mən səndən oldum xəbərdar, Gəl, get, sədri-səfdə dəxi yerin var. Bir kəs əgər olub müzahim sənə, Verim cəzasını, şərh eylə mənə”. Nə desin, neyləsin qalıb məəttəl, O nə biz, o nə gön, bu nə gəlhagəl! Şam oldu, səf sındı, dağıldı əyan, Oğlanı xəlifə saxlayıb mehman, Yeyildi, içildi, bəd əz-ziyafət İstəyib hüzura mehmanı xəlvət, Savadi-Misirdən soruşdu əhval, Nə bilir, nə desin, qaldı dili lal. Təbəssüm elyib dedi: “ey pesər, Neçin şəhrinizdən verməzsən xəbər?” Dedi: “aç gözünü, eylə nəzarə, Diqqət elə mənə bir gəz dübarə”. Gördü ki, bilmədi namü nişanın, Gətirib göftarə möcüzbəyanın, Dedi: “o dərvişəm mən ki, dün gecə, Bildim əhvalıyın olduğun necə. Şol gəncü xəzinə lütfün əzəli, Nə qədər mən varam dalısı gəli”. Əhli-kərəm padşahlar keçibdi, Dadrəslər dilagahlar keçibdi. Hakimə, naibə, olmayıb qail, Gəzərdi gecələr bəsani-sail. Dərdməndi, dilşikəsti tapardı, Muradın verərdi, könlün yapardı. Cudü əltafilə əz bəhri-xuda, Pinəduzu eləyirdi əğniya. Yaxşılar eləyib tamam rehlət, Yaman gün olubdur Qasimə qismət. * * * Məlikzadə və Şahsənəm Sövdayi-eşqdən istəsən xəbər, Mən edim hekayət, sən ol müstəhzər. İqlimi-Əcəmdə bir məlikzadə, Gərdişi-qəzadan olub üftadə, Tab edə bilməyib təni-əğyarə, İstədi ki, özün çəkə kənarə. Süvar olub bir at, bir qamçı həmin, Əmlakü vətənin eyləyib tərkin, Mülki-Misrə gedib vahidü tənha, Karivansəradə eylədi məva. Oğlan idi, amma bir oğlan idi, Mülki-məlahətdə alişan idi. Gər atsa hər seydə tiri-kəmanı, Tozunmamış olur idi qurbanı. Pabənd idi çeşmi-qəzalan müdam, Dövreyi-hüsnündə bidanəvü dam. Görən tək ləbində abi-həyatı Suya dönüb axır Misir nəbatı. O bütlər ki, qət etmişdi barmağın, İndi saf doğradı əlin, ayağın. Xiridari-beyi-bazari-Yusif, Çaldı dizlərinə dəsti-təəssüf; Bilsəydi gələcək dürri-bibəha, Yarım şahı verməz idi Züleyxa. Feyzi qədəmindən abi-rudi-Nil Olmuşdu güvara misli-Səlsəbil. Düşdü şəhrə tazə şurişü qovğa. Guya Əzizi-Misr olubdu ehya. Batində aşiqi-dildadəsi çox, Nəhayət zahirdə bir munisi yox. Seyr edirdi bir gün səmti-bazarı, Dəri-gərmabəyə düşdü güzarı. İttifaq növgüli-gülzari-irəm, Nəvvadeyi-vali, adı Şahsənəm, Bürci-aban bipərdəvü bihicab, Üz qoydu dışraya, misli-afitab. Xaneyi-məğribə gedən zamanı Oğlan onu gördü, o da oğlanı. Sanasan od düşdü bir neyistanə, Apardılar şəmi, qaldı pərvanə. Pərvanənin pərü balı yanmışdı, Atəşin cigərin həsrət almışdı. Yara götürmüşdü ovçudan nəxcir, Nəxcir də vurmuşdu səyyadə səd tir. Geri-geri gedib bihissü mədhüş, Dəri-gərmabəyə veribəni duş, Yıxılıb, düzəlib bir dəmdə yüz dəm, Gah olurdu surət, gahi də adəm. Dizlərində qalmamışdı təvana, Çəkilibən, barı, getsin bir yana. Gün batdı döyüldü nəqarəvü kus, Darğanişinlərdə asıldı fanus. O qaldı sərməsti-cami-meyi-eşq, Bir kimsəsi yoxdur düşsün peyi-eşq. Qərin idi bir xanənin dərinə, Ev sahibi dedi öz şövhərinə: “Günortadan bəri bir tazə cavan Qalıbdır eşikdə zarü bəndvan. Xudayə xoş deyil, dur, evə salaq, Laəqəl bir gecə eyləyək qonaq. Ta görək nə olub o biçarəyə, Beş-altı saatdır çevrikir niyə? Gah yıxılır, gahi durur ayağa, Təəccüb qalmışam mən bu sayağa”. Əlqərəz, ər-övrət çölə çıxdılar, Gətirib mərizi evə yıxdılar. Gecə keçdi, sübh açıldı, gün doğdu, Kişi getmiş idi, zən qolun boğdu. Xabi-duşənədən çün oldu bidar, Danışdırıb gördü ağzı, dili var. Dedi: “ey binəva, sənə nə olmuş? Bərgi-xəzan kimi gül rəngin solmuş Dedi: “ey madəri-mehribani mən, Bu rəhgüzardən keçirdim dünən; Nagəhan bu sifət nazənin düxtər, Vurubdur sinəmə tiri çaharpər. Mən qəribi-zar nimbəsməl etdi, Heç bilmədim özü nə yanə getdi. Adətdir kim, nimbəsməl şikarə Ovçu yenə vurar tiri-dübarə. Bir deyən olaydı ol çeşmi-sərməst Kəmani-kərəmə ox edib peyvəst, Üqubəti-layəzalı yad edə, Məni-biçarəni tez azad edə”. Ağzını açan tək tanıdı övrət, Bildi ki, fəqirə kimdəndir afət. Söylədi: “biçarə, əfsus, səd, əfsus! Aşiqə müsavi gərək olsun dus. Sən bir qərib adam, o valizadə, İntizarın çəkən çoxdu dünyadə. Var üstündə hənuz yüz cəngü cədəl, Dəmani-vəslinə yetən deyil əl. Gəl vermə özünü əbəs fənayə, Yaxşı demək olmaz yaman sövdayə”. Dedi: “mənim halım sən deyən deyil, Tən ilə gülşəndən əl çəkməz bülbül. Mənim kəlamımdan incimə qərəz, Suhan ilə getməz cövhərdən ərəz. Ya gərək nuş edəm cami-vüsali, Ya can çıxa, qala cəsədim xali. Bəhanə gətirmə, dur, eylə kərəm, Get o mənzilə kim, ondadır Sənəm. Düş payinə, yalvar, şərh et halımı, Bəlkə, rəhmə gələ Tanrı zalımı”. Bir ovuc simü zər, basıb dəstinə, Dübarə yalvardı-yapışdı yenə. Ol pirəzən sancıb belinə ətək, Yetişdi dərgahə badi-sərsər tək. Vasil oldu paytəxti-Sənəmə, Gördü ki, düşübdür bəstəri-qəmə. Səyyadə dəyən ox seyidi yıxmışdır, Yaraları qalıb özü çıxmışdır. Zirək övrət idi, danavü pürfən, Rəsmi-rəhi-aşiq-məşuqu bilən. Fəhm etdi kimdəndir bu piçü tabı, Ahəstə-ahəstə açıb cavabı. Dedi: “ey cəmii-xubanə sərvər, Neçin eyləməzsən xudadən həzər? Bir qəribi bəhri-qəmə atıbsan, Gəlib özün sərmənzildə yatıbsan. Leyli köçüb, qalıb biçarə Məcnun, Məhrulərdə nə adətdir, nə qanun? Gendən atar, vurar, yıxar şikarı, Əhvalından olmaz bir agəh barı. Görə ölməlidir, eləyə məzbuh, Ya dirilməlidir ətə qıla ruh. Bizim xərabədə qalıb biçarə, Hər ləhzədə çəkər ahi-sədbarə. Mənim hiçim deyil, ey cəfapişə! Nahəq yerə bizi salıbsan işə. Müntəzirdir, xəbər alacaq məndən, Nə xəbər aparım mən ona səndən? Qız dedi ki: “səni dünəndən bəri Nə çox incidibdir bizim müştəri. Əvəzin yetirər mehman yüz kərən, Əz-zeyfə əkraməu və lov kafiron Qarı bildi bu da ona aşiqdir, İqrarı dürüstdür, sözü sadiqdir. Axiri-süxənə eyləyib şitab, İstədi ki, ala bir vazeh cavab. Belə ki, adətdi sinfi-xubanə, Hər dəfədə qılır qeyri bəhanə. İstiğnayi-təbi çəkər bir yerə, İstər aşiq qəmi götdükcə verə. Nə bilsin ki, yoxdur tabü təvanı, İntizardan yetib axıra canı. Bərayi-imtahan olub tündxu, Dedi: “övrət, nə gövtdür, nə şeno? O kuca, mən kuca, səndə nə cürət, Əcəlin yetişib məgər, ey övrət? Sən neçin bilməzsən, şahi-xubanəm, Məlahət təxtində yekkə sultanəm. Nə vəch ilə rəva gördün gədayə, Bumi-şumuq nə nsibəti hümayə? Get de ona keçsin bu mərhələdən, Çoxdu bu yollarda simü zər verən. Gədayə yaraşmaz padişah sözü, Onun kim olduğun bilməzmi özü?” Qəribə halətdir bugünkü halət, Olmasın, ey yaran, kafirə qismət! Aşiq onda çəkər ahi-suznak, Məşuq istər edə özünü həlak. Aşiq istər ola vüsalə vasil, Məşuqə ismətü həyası hail. Aşiqdə dərdü qəm xərvar-xərvar, Məşuqun əlində yox bir ixtiyar. Mahəsəl qasidi-dilsuz xəbər Qayıdıb məyusü zarü mükəddər, Bir zaman yetişdi ol binəvayə, Aşiqi-dil bəstə yatan sarayə, Dost yoluna heyran-heyran baxardı, Təlatümi-qəmə batıb çıxardı. Rəgi-nəbzi misli-şöleyi-atəş, Gah olurdu pürtab, gah edərdi qəş. Ehtiyat edərdi hər kim əl vura, Şəm nisbət barmaqların yandıra. Nəhyi-dilrübanı edən tək tamam, Müştaqi-dərdmənd, məhzunü nakam Çəkibən cigərdən ahi-cangüdaz, Mürği-ruhü etdi bəqayə pərvaz, Yığılıb xəlayiq dəfn elədilər, “Səd heyfü səd həzar əfsus” – dedilər. Biri köçüb tapdı qəmdən rəhayı, Aşiqi-nakamın qaldı bir tayı. Vurar kamandarı-dövri-zəmanə, Həmşə bir tirə iki nişanə. Görək nə şəbədə edəcək ağaz, Zalimü sitəmkar, xudadan qorxmaz. Bu möhnətdən keçmiş idi bişü kəm, Səs düşdü nazənin olubdu dərhəm. Durub yenə əcuzeyi-şum-əxbar Kuyi-dildadəyə elədi güzar. Görən tək filcümlə tapıb təqviyət, Dedi bir tövr ilə qadın: ey övrət! Elçidə etiqad, etibar olur, Dost yolunda çovğun olur qar olur! Gələn tək adama demezlər apar, Kami-dil axtaran, adətdir, tapar. Qız eşiyi, şah eşiyi, nənə can! Açmaq olmaz əqdi-girehi asan. Məşəqqəti-qəri-dərya şinavər Ta çəkməyə, keçməz çənginə gövhər. Səfalər gətirdin, ey qasidi-yar! Xaki-məqdəminə nəqdi-can nisar! Keçənə deyirlər: “məza-ma məza” Nə söyləsən, söylə, sənindi riza! Bu dövrdə vüfuru var azarın, De görək, necədir sənin bimarın? Aya gətiribsiz təbibi-haziq? Özü təcrübəkar, qövli müvafiq. Çağırdaq eyləsin mənə də çarə, Mərəzimiz birdir, bəlkə qurtarə”. Dedi: “ey bişərmü birəhmü bibak, Elədiyin yetməz bir canı həlak? Elərsən əlavə mənə istehza, Guya ki, deyilsən xəbərdar əsla. Bu əhval elədi yarı püraşüft, İstədi ki, ola dildar ilə cüft. Ta inki eşitdi vəfati-canan, Canan-canan deyib o da verdi can. Sanmayın afəti-eşq yalandı, Aləm aşikara bəlayi-candı. Çox evlər dağıdıb padşahi-eşq, Çox cisimlər yaxıb oda ahi-eşq. Əcuzeyi-eşqin çoxdur üsuli, Bu barədə həq deyibdir Füzuli: “Can vermə qəmü-eşqə ki, eşq afəti-candır, Eşq afəti-can olduğu məşhuri-cahandır”. * * * Tərlanlar və Elçilər Əyyami-sabiqdə hakimi-Herat, Göndərirdi Şahi-Yəmənə sovqat. O cümlədən üç-dörd bəhlə şahibaz, Müheyya eyləyib tərlani-mümtaz. Zərduz pəçənbəndü mina gərdənbənd, Hər birinin üstə mirvaridi-çənd. Miyanında şəffaf əlmasi-təraş, Çahar ətrafı yeksər daşü qaş. Bərq urarlar idi şəbçiraq tək, Eyləməyib pərva mürği-can görcək. Yaxardı atəşə özünü dərhal Biməksü təvəqqüf pərvanəmisal. Bəzəyib sərapa novərus tək, Verib dörd nəfərə biməksü direng. Buyurdu ki, olun azimi-Yəmən, Sübh nəmazına duran vəqt mən. Əmanət, əmanət, siz olun tarı, Yaxşı mühafizət edin onları. Məbada tük tökə, qanad sallıya, Ya oldur ki, qaçırasız dallıya. Eşitsəm ki, xələl tapıbdır əndək, Həqq özü şahiddir, bu şəhrə, gəlcək Buyurram, çəkərlər küllühüm darə, Övrət-uşağınız qalar avarə”. Xülayesi-kəlam, vida etdilər. Rahi-Yəmən tutub səhər getdilər. Günorta zamanı ətin ötürdi, Quşlar işi həlakətə yetirdi. Baxdılar döşünə, gördülər xalı, Elçilərin həddən aşdı məlalı. Fikr edib dedilər: çörək yeyəndi, Gətirdilər çörək açıban bəndi, Parça-parça dimdiyinə tutdular, Yemədi, götürüb çölə atdılar. Kişmişdən, badamdan, nanü həlvadən, Qovurmadan, bişmiş küftə, dolmadan. Yol tuşəsi nə var isə verdilər, Mütləqa dilinə vurmaz gördülər. Əyləşib bir yerdə, edib məsələhət, Zınğından taparıq, – dedilər, – əlbət. Zınq atdı birisi manəndi-pərqu, Sevindilər, qatıq yeyər imiş bu. Çapdılar obaya: ey qatıq satan, Hər eyməyə tökmüşdülər üç qazan. Dörd eymə aldılar çahar bazə, Mənişkarlar qoydu binayi-tazə. Dedilər: əl ilə içirmək olmaz, Dimdiyinə yüz yol sürtəsən doymaz. Yaxşı olur özün salaq eyməyə, Hər necə ki, çəksə xahişi yeyə. Elə ki, yetişdik darül-irşadə, Açarıq bəndini, olur küşadə. Basıban içəri oldular xürrəm, Bağladılar ağzın dürüstü möhkəm. Bir üştüri– xoşrəftarə çatdılar, Barxanə ulağına qatdılar. Eyliyə-eyliyə şirin hekayət, Qolları yanında getdilər rahət. Gecə-gündüz dincəlməyib sürdülər Bir-birinə təsəllilər verdilər. Dedilər: aparıq bu qədri sövqat, Xüsusən elçiyi-hakimi-Herat, Lütfii-pey-dər-peyi-şahi-Yəməni, Bişübhə, edəcək bizləri qəni. Əlqərəz, eyləyib təyyi-mərahil, Oldular məqsədi-məlumə daxil. Barxana açıldı karvansarayə, At-qatırı mehtər çəkdi tövləyə, Naməni götürüb oldular rəvan, Bərgahi-padişahə rusulan. Hüzuri-əşrəfə olub müşərrəf, Gördülər xəvanin düzülüb səf-səf, Uzandı vəziri-darüssəlamə Zərbəftü diybayə bükülşüm namə, Şərh oldu hədaya yeksər nam-bənam, Söz bazə yetişcək tutmayıb aram. Şah buyurdu: “hələ təngdir məcal, Deyin quşlar gəlsin filfövr, dərhal. Yazıblar quşları bimislü həmta, Nəzəri-zövq ilə edək təmaşa. Əgər layiq olsa şaha şahibaz, Səhldir xiraci-İraqü hicaz”. Çakəri-çabükə buyurdu rəsul: “Çap, de gətirsinlər xurcunu, tez ol!” Götürüb dalına zurmənd adəm, Yetirdi hüzurə dilşadü xürrəm. Sanırdı verəcək sərkari-əmir, Gətirmişəm, mənə bir şali-Kəşmir. Hər ey mədən çıxdı bir mürği-səfid, Alətü əsbabı yeksər napədid. Müşahidə qıldı şol bül-əcəbi, Cuşə gəldi qəhrəmanın qəzəbi. Hökm etdi cəlladi-siyasətkarə, Ol qövmi-bədkarı çəksinlər darə. Cürət edib bəzi əmiri-xoşbəxt, Dedilər ki, “ey sahibi-tacü təxt! Vacibül-qətldir hərçənd bunlar, Nəhayət, aləmdə bir qaidə var: Heç adətdə yoxdu elçiyə zəval, Ölümdən beşbetər oldur ki, dərhal Qatıqları sürtək balü porinə, Mabaqisin əndamına, sərinə. Münadi mindirib xəri-çiplağa, Çəksin yavaş-yavaş bazar aşağa. Car edib desin ki, ey əvamünnas, Mücrimi bunlardan eyləyin qiyas!”. Xoş düşüb təbinə şahın bu süxən, Dedi: “ey müslihan, əhsən, səd əhsən!”. Xərsüvar oldular əbrəş süvaran, Rusəfid oldular siyahkaran. Çox nəf hasildir bu hekayotdən, Guş edən ayınır xabi-qəflətdən. Təhəmmül etməsə padişah əgər, Peşimanlıq əlin dizinə dögər. Nəsihəti-naseh, pəndi-üqəla, Qəndi-mükəddərdir, şəhdi-müsəffa. Nəinki hakimi bəldeyi-Herat Göndərdiyi sövqat olub biisbat. Elçisinin yalü balı ağara, Oxşaya hər biri bir çal zağara. Əvvəl imtahandır, sonra fərmayiş, Yerinə qayıtmaz ta ki, düşdü diş. At hünərin ummaq olmaz eşşəkdən, Ov aparmaq bəiddir köpəkdən. İstəmədim verim dəxi nəzmə tul, Tuli-kəlam eylər məclisi məlul. * * * Həyasız Dərviş və İsmətli Qadın Bir dərvişi-biismətü bihəya, Mübtəlayi-şəhvət, talibi-zina Dağın damənindən keçərkən nagah Ol biruni səfid, dəruni siyah Gördü ki, bir gəlin yekkəvü tənha Su götürüb çaydan, çü sərvi-rəna Xuraman-xuraman gedər qışlağa Şəhdi-müsəffadır başdan ayağa. Kəsib qabağını dedi: “ey sənəm, Toşnəyəm, bir cürə su eylə kərəm”. Pürab edib camı verən tək gəlin Ol fasiqü facir bərk sıxdı əlin. Ta ki, gördü məhvəş şol bülacəbi, Cuşə gəldi dər-dəm qəhrü qəzəbi. Dəmani-pakizə çünki dəsti-qeyr Dəyməmişdi, munca eyləmişdi seyr. Görməmişdi hərgiz nazənin bədən Asibi-məzərrat becüz pirahən. Kuzəni atuban, özü xişmalud, Fəryadü fəğanla rəvan oldu zud. Qövmü qardaşına eyləyə izhar Öldürələr ol napaki xarü zar. Gördü iş özgədi dərvişi-nasaz, Yetirdi guşinə uca bir avaz. Dedi: “ey nazənin, sən ol xudavənd, Diki-xişmü kinin cuş edib hərçənd, Ayaq saxla əmma, bir neçə süxən Nəsihət yoluyla sənə deyim mən. Bəyənsən qayıt gəl, kuzəni apar, Bəyənməsən yenə ixtiyarın var. Ahuyi-tündrov dayandı əndək, Səyyadi-bihəya nə deyir görək. Dedi: “ey sahibi-həyavü ismət, Şeytani-məlulunun canına lənət, Həmkardır ona nəfsi-əmmarə, Qalıb təkü tənha əqli-biçarə. Çəkərlər nə yanə etsələr xaşı Bizim kimi... mərdi övbaşı. Yanacaq atəşi-duzəxə fərda, Mən sənin namına qıymazam əmma. Nə qədər ki, vardır təndə nəfəsin, Bir kəs ilə uca çıxanda səsin Oxşadıb özünə hər fahişə zən Deyəcəkdir sənə: “ey dərviş... Nə layiq sənin tək iffətşüara Gedib həmta ola hər zinəkara. Əfv eylə cürmümü, Allahı sevər, Mənim öz xiclətim özümə yetər. Qönçə razın dedi badi-səbayə, Beş günə varmayıb, getdi fənayə. Sərpuşluq əyər olmasaydı xub, Deməzlərdi həqə “Səttarül-üyub”. El ağzını tutmaq olmaz – məsəldi, Pərdəni götürmək yaman əməldi”. Nazənin bir əndək təfəkkür etdi, Qayıdıb, kuzəsin götürüb getdi. Övrətin əksəri olur mərdanə, Rugüşadə gedər getsə hər yanə. Ona görə güman eylər mərdü zən, Ayağı sürçəkdi, özü əlverən. Etibar eləmə xəyanət görcək, Soxulur adəmə şiri-jəyan tək. Bir parası, həqdi, zahidlik satar, Əl uzadan kimi ... yatar. * * * Həyasız Dərvişlər Haqqında Əyyami-sabiqdə bir dərvişi-pir, Götürüb təbərzin, kəşkül, şahnəfir. Şeydullah əzmilə düşüb dərbədər, Gəzərkən, bir evdə pakizə düxtər Gördü ki, əyləşib vahidü yekta, Mükəddərü məyus, qəmə mübtəla. Təbərzinin döyüb yerə, dedi: “dur! Məddahi-Əlinin payını gətür!” Biçarə çiyninə qoyub başını, Abi-niysan kimi tökdü yaşını. Tərəhhümə gəlib dedi qələndər, “Yox isə siminiz, zəriniz əyər, Qənaət eylərəm düyüdən, yağdan, Nə var isə əsirgəmə qonaqdan!” Qız dedi: “ey mövla, qəsəm xudayə, Nə düyüyə güman gəlir, nə yağə”. Hər iki mətləbdən əl çəkib talib, Düyü, yağ sarıdan əngi boşalıb, Dedi: “onlar yoxdu, barı un olsun, Ver, tökək torbanın başına dolsun”. Ərz elədi düxtər: “bəhəqqi-xalıq, Un tapılmaz bu xanədə urvalıq”. Labüd qalıb dərviş dedi: “bir çörək Bari gətir, yeyib himmət var deyək”. Dedi: “iki gündür, naharsızam mən, İnanmırsan əgər o təknə, o sən”. Xəbər aldı: “anan gedib nə yanə? Dedi: “yas yeri var, varıbdı anə”. Dedi: “təəccübəm əvamünnasə, Aləm gərək gələ bu evə yasə; Qonum, qonşu yeksər verib baş-başa, Gecə, gündüz sizin üçün ağlaşa. Nə yağı var, nə düyüsü, nə unu, Kim görüb aləmdə habelə günü?! Bilməzəm nə üçün o qəhbə, biar, Gedib biganələr evində ağlar. Ölüm yekdir belə zindəganlıqdan, Qaçmaq olmaz məşiyyəti-xalıqdan”. Təkəllümə gəlib düxtəri-aqil, Dedi: “ey sinni pir, əməli cahil! Qapı-qapı töküb abi-ruyunu, İfratə yetirib göftüguyunu, Gahi dəm urarsan şahi-nəfirə, Eylərsən aləmin əhvalın tirə. Qaraçılar kimi at basa-basa, Dərdi-sər yetirib mərdə, ünasa, Verməyənə qaş-qabağın tökərsən, Kiminin üstünə çomaq çəkərsən. Qoyubsuz adınız hərçəndi dərviş, Dərviş ona derlər ola nikəndiş. Qənaət eyləyə bir əlcə nanə, Göz tikə qisməti-ruzirəsənə. Nə ki, düşə dər-dər yasavullar tək, Kimidən un ala, kimidən əppək. Elə nanü nəmək dursun göznüzə, Biarsınız, yığılmazsız öznüzə. Həram olmasaydı dəryuzə əgər, Mübah buyursaydı əshabə sərvər. Bəs nə üçün Səlman, Bazəri-Boğdad Dəymədi ağzına bəqeyri-üç zad; Nani-xüşki-cövin, sirkəvü piyaz. Çox yetirdi xaliq, onlar yedi az. Onunçün buyurub cənabi-Əli Sinfi-qələndəri hərcayi, dəli. Oruc tutmaz, namaz qılmaz, üz yumaz, Qapıdan cantayı dolmamış durmaz. Bu hal ilə qəhbə dersən anamı, Tapılmazsız evdə bayram axşamı. Özgə ümmidinə qalır zənniniz, Övrətiniz bilməz təşxisü təmyiz. Yava iş dalınca daim gedərsiz, Demək olar sizə kim, bipədərsiz. Ol kəsin ki, xəmirəsi pak ola Mümkün deyil gedə bu tövr yola”. Əvvəl deyən bilsə sonki nə deyir, Dodağın tərpətməz, it ... yeyir. Dərvişi bağladı, həqqilə düxtər, Biçizlik yamandır, amma dərbədər. Düşüb gəzmək ondan daha yamandır, Həmi dinə, həmi cənə ziyandır. Bəndeyi-xudada gərək qənaət, Küfr nemətlərin zatına lənət! * * * == Qoşmalar == Adətdir xublara başdan, binadan Adətdir xublara başdan, binadan, Bir müddət aşiqə hələ yağ çəkər. Elə ki, yandırdı dürüst ayağın, Görərsən ki, yavaş-yavaş dağ çəkər. Beş gün, üç gün duzlar tərəsin əvvəl, Aralıqda olur filcümlə get-gəl, Sonra deyər çoxdur yanımda əngəl, Biçarə eşikdə iştiyaq çəkər. Aldadıban alar əlindən varın, Elə ki, keyfincə, saf gördü karın, Xəlvətdə öyrədər motalçıların, Kimi qapaz salar, kim çomaq çəkər. Əzəldən deyər ki, bəri dur, bəri, İrəli gedərsən o durar geri. Səni görcək özün soxar içəri, Tünd olub, qapını bidamağ çəkər. Lənət olsun bədəsilə, gövdənə, İstəmə, əgərçi can verə sənə; Şikəstə Zakirəm, gərəkməz mənə, Bu xiffəti hansı qurumsaq çəkər! * * * A ləbləri badə, ağzı piyalə! A ləbləri badə, ağzı piyalə! Bir söz desəm olma bidəmaq, sənə. Yetişibsən, indən belə yaraşmaz Yadlar ilə deyib-danışmaq sənə. Əcəb bihəyadır çərxi-kəcrəftar, Hər ayda bir hilal eylər aşikar; Şəksiz sənin ilə ədavəti var, Göstərir düşəndə qaş-qabaq sənə. Mədənisən felin, nazü qəmzənin, Bərabərin yoxdu aləmdə sənin; Təhrik eləməsə səba, qönçənin Ağzı nədir aça dil-dodaq sənə? Cəvahir qolbaqlar bəyaz biləyi Gahi qucar, gahi eylər hənəyi, Behiştin hurisi, göyün mələyi Yetişməz, yüz çala əl-ayaq, sənə. Zakirəm, eylədin əqlimi zayil, Olmaz belə surət, belə şəmayil; Elə mən deyiləm hüsnünə mayil, Göz dikibdir tamam Qarabağ sənə. * * * Bir bax Həddən aşıb bu viladə şərarət, Hər kim bir iş görə puluna minnət. Mu qədəri yoxdur ədlü ədalət, Və lakin şöhrəti birayə bir bax. Həramilər kimi yol üstə yatar, Tamojnada növkər olub mal tutar. Dünbək çalar, şərab içər ... atar, Feli-bəyzadeyi-tərsayə bir bax! Dolanır bazarı darğa, kvartal, Döyülür sifətlər, yolunur saqqal; Gecə get cibinə beş-on manat sal, Gündüz gəlib nırxi-bahəyə bir bax! * * * Aralıda meyü məhbub olmasa Aralıda meyü məhbub olmasa, Bahar zimistandan betərdir mənə. Gül görmək dəxi də dərdim artırır, Tamaşayi-gülşən zərərdir mənə. Saqi, xoş hekayət istərsən əgər, Bir cam ilə eylə damağımı tər. Keyfiyyəti-badə, nəşəyi-sağər, O Cəmşidi-Cəmdən xəbərdir mənə. Bu qədər ki, vardı dildə iztirab, Ləli-ləbdən özgə söyləmə cavab; Mən özüm bilirəm şərbəti-innab Dəfi-hərarəti-cigərdir, mənə. Ruzi-qiyamətdə var çox əlamət, Ehtiyatım yoxdur ondan nəhayət. Görməsəm, başıma qopar qiyamət, Sərvi-qədin məddi-nəzərdir mənə. Ey Nəbiyyi-Mürsəl, ey kani-kərəm, Zakirəm, şəfaət səndən istərəm. Bir əməlim yoxdur, onda neylərəm Deyələr tuşeyi-səfərdir mənə. * * * Badi-səba, mənim dərdi-dilimi Badi-səba, mənim dərdi-dilimi Ol büti-zibayə dedin, nə dedi? Ahü naləm asimana yetdiyin Gərdəni minayə dedin, nə dedi? Düşüb ayağına sən o zalımın Söylədinmi necəliyin halımın? Onun həsrətindən rəngi-alımın Döndüyün heyvayə dedin, nə dedi? Görsə idin, varmı məni bimarə Nüsxeyi-hüsnündə onun bir çarə; Dildə iztirabə, təndə buxarə, Sərimdə sevdayə dedin, nə dedi? Qəm əlindən payi-bəstə olduğum, Halpərişan, dil şikəstə olduğum, Bəstəri-möhnətdə xəstə olduğum, Gözləri şəhlayə dedin, nə dedi? Sərasər fələyin şəmsü mahına, Tamam yer üzünün qiblegahına, Zakirin əhvalın xublar şahına Ağlaya-ağlaya dedin, nə dedi? * * * Badi-səba, söylə mənim yarıma Badi-səba, söylə mənim yarıma Gözəllər çıxıbdı seyranə, gəlsin! Təğafül etməsin, işrət çağıdır, İçilir hər yerdə peymanə, gəlsin! Bənövşələr salsın başın aşağa, Nərgiz olsun gözlərinə sadağa, Gül camalın görüb düşsün torpağa, Bülbülü gətirsin əfğanə, gəlsin! Siyah zülfü tər buxaqda dənlənib, Sonalar yerişi ondan öyrənib. Ovçu görmüş maral kimi səksənib, Oğrun baxa-baxa hər yanə, gəlsin! Barmağında xatəm, belində kəmər, Telində cüşvarə, düymə tamam zər, Qərq olsun yaşıla, ala sərasər, Naz ilə sallana-sallana gəlsin! Sürmə çəksin gözlərinə, qaşına, Gündə yüz yol mən dolanım başına. Zakir tək yanmağa eşq ataşına, Cürəti var isə pərvanə gəlsin! * * * Bağrım şan-şan olur zənbur evi tək Bağrım şan-şan olur zənbur evi tək, Gözüm tək, sən gəzən otağa düşər. Necə ağlamayım, bəs ağlamazmı Bir kəs ki, yanından irağa düşər? Əyyami-xəzanə dönüb baharım, Kəsilməz sübhədən naləvü zarım. Sən gedəndən bəri bir yol güzarım Nə suyi-gülşənə, nə bağa düşər. Qəsdin aşiq canı almaqdı əgər, Göz ucilə qıya baxmağın yetər. Dəxi nə lazımdı tiri-müjələr Səf çəkib, yay qaşın qabağa düşər. Üzünü görməyə məh avarədi, Gahi müdəvvərdi, gahi parədi; Gün sənin əlindən cünüqarədi, Zülfün kimi daim ayağa düşər. Nə müddətdi bizdən kəsibdi ara, Bir deyən yox o zalimü xunxara: Ver hüsnün zəkatın Zakiri-zara, Binəvadır, ona sədağa düşər. * * * Bil ki, bədəsildən yoxdu fayidə Bil ki, bədəsildən yoxdu fayidə, Üzəsən canını yüz qabağında. O ki, hal əhlidir, unutmaz yarın, Əyri dolan istər düz, qabağında. Çox dedim, kuyinə rəqib dolmasın, Qapını, bacanı bədxah almasın. Müşküldür götürmək, yarəb, olmasın Heç kimin yarası göz qabağında. Dərdü qəmü möhnət kəsib yanımı, Qoymaz yerə düşə, içər qanımı. Qürbətdə alınca hicran canımı, Öləydim dilbərin öz qabağında. Mən çox dedim: ey gün, olma rubəru, Zalımdır, sən deyən dilbər deyil bu. Tutmayıb pəndimi, etdin cüstcu, Hünərin var isə döz qabağında. Dəyibdir Zakirə eşqin əsəri, Kimi dəli deyir, kimi sərsəri, Lal olmuşdur onu sevəndən bəri, Yoxsa qalmaz idi söz qabağında. * * * Bir laçın gözlünün sultani-eşqi Bir laçın gözlünün sultani-eşqi Könül şəhrin alıb xeyli zamandı. Sori kuyi Kəbəm, qaşı mehrabım, Müshəfi-hüsnüdür dilimin andı. Nə üz ilə əl çəkməyim vətəndən, Biganələr kimi baxaram gendən, Ədavət yolilə səg rəqib məndən Bimürvətə hər nə dedi, inandı. Əmanətim budur, ey badi-səhər, Dolanıb seyr elə aləmi yeksər, O üzüdönmüşdən mənə bir xəbər Tezlik ilə yetir, cigərim yandı. Hər yerdə bir təbib eşitdim, vardım, Tapmadım dərdimə dərman, axtardım, Nə mən öldüm bu möhnətdən qurtardım, Nə cövrü cəfadən dilbər usandı. Cünun olur görən məstanə gözün, Nəməki söhbətin, məzəli sözün; Zakir neçə gündür itirib özün, Əvvəldən bir müddət yaxşı dayandı. * * * Bir saat havada qanad saxlayın Bir saat havada qanad saxlayın, Nizam ilə gedən qoşa durnalar! Qatarlanıb nə diyardan gəlirsiz! Qaqqıldaşa-qaqqıldaşa, durnalar? Mən sevmişəm yarın ala gözünü, Nəsib ola bir dəm görəm üzünü; Yoxsa danışırsız dilbər sözünü, Veribsiniz nə baş-başa durnalar?! Diyari-qürbətdə müddətdi varam, Gecə-gündüz canan deyib ağlaram, Mən də sizin kimi qəribü zaram, Eyləməyin məndən haşa, durnalar! Laçın yatağıdı bizim məkanlar, Yavaş-yavaş gedin, sosiniz anlar, Qorxuram toxuna ötən zamanlar, Sürbəniz dağılıb çaşa, durnalar! Zakirəm, od tutub, alışdı cigər, Var isə canandan sizdə bir xəbər, Təğafül etməyin, Allahı sevər, Dönməsin bağrınız daşa, durnalar! * * * Bu bahar fəslində, mürüvvətdirmi Bu bahar fəslində, mürüvvətdirmi, Sevgili yarından göz iraq olsun? Baxıb hər tərəfə, gülüzarını Görməyib sənəti ağlamaq olsun? O gedəndən bəri bir məhrəmim yox, Ləzzətim yox, söhbətim yox, dəmim yox; Tamam aləm viran olsa qəmim yox, Tək canan mənimlə ittifaq olsun. Ey könül, səbr eylə, Allahı sevər, Gəzib dolanacaq aləmi yeksər; Bəlkə yardan bizə verə bir xəbər, Demişəm səbayə göz-qulaq olsun. Fələk qoymadı ki, görəm rüxsarı, Unutma gahbəgah, yar, səni tarı; Qasid pəyamilə, düşəndə barı, Aralıqda deyib danışmaq olsun. Dərdü möhnət hücum edibdir mənə, Yetirə gör özün, qulunam gənə. Qorxuram tən edib deyələr sənə Zakirin ölübdür, başın sağ olsun! * * * Bu bahar fəslində, gül mövsümündə Bu bahar fəslində, gül mövsümündə Hər kimin ki, ola yarı yanında, Bürci-Əsəddədir kövkəbi-bəxti, Bil ki, bəxtəvərdi tarı yanında. Dolanım başına, ey sərvqamət, Qonaq kafir olsa, lazımdır hörmət. Bir kimsəsi yoxdur, eylə məhəbbət, Qoyub getdim dili-zarı yanında. Baxma firibinə hərzəguların, Aralıq vurmaqdı işi buların. Adətdir ki, olur xubruların Sevgisinin yadigarı yanında. Onun kimi baş aşağı, üftadə, Tapılmaz, gəzəsən dari-dünyadə. Gümanım budur ki, ola ziyadə Günbəgündən etibarı yanında. Gətirmişdi saf Zakiri amanə, Derdi gedəcəyəm kuyi-cananə, Xeyir görsün, istər düşsün ziyanə, Yaman-yaxşı saxla, barı yanında. * * * Bu dövri-fanidə beş gün kişinin Bu dövri-fanidə beş gün kişinin Bir yaxşı, vəfalı yarı gərəkdir. Aralığa rəqib girə bilməyə, Bir-birinə etibarı gərəkdir. Əhdi dürüst ola, iqrarı möhkəm, Gözündən irağa düşəndə bir dəm Nə könlü açıla, nə ola xürrəm, Fikri, zikri sənin sarı gərəkdir. Yadlar ilə danışmaya, gülməyə, Namünasib yerə gedib-gəlməyə, Hər sözü şəninə layiq bilməyə, Namusu qeyrəti, arı gərəkdir. Naməhrəmə görünməyə, yan gəzə, Bihəya olmaya, adü san gəzə, Amma öz evində alişan gəzə, Ala, verə, ixtiyarı gərəkdir. Cahillik zamanı keçibdir əgər, Geno yüz naxələf oğlana dəyər: Piranəsərlikdə bir belə dilbər Yetirə Zakirə tarı, gərəkdir. * * * Məni Rahi-müsibətdə keçmişəm candan, Müxənnətdir qorxan bir qaşıq qandan! Ehtiyatım yoxdur paşadan, xandan, Analar doğubdur şiri-nər məni. * * * Bu gün – bayram günü səhni-çəməndə Bu gün – bayram günü səhni-çəməndə Gördüm nazəninlər xürrəm oturmuş. Mənim yarım nə danışır, nə dinir, Oların içində əbsəm oturmuş. Oturub tək-tənha, qarışmır cəmə, Nə söhbətə qulaq asır, nə dəmə, Bənzəyir aşiqi ölən sənəmə, Əlləri qoynunda, pürğəm oturmuş. Seyğəlsiz, sürməsiz gözlər ilə qaş, Dağınıqlı geysu, pozunuqlu baş, Çöhreyi-alında qətrə-qətrə yaş, Sanasan, gül üzrə şəbnəm oturmuş. Soruşdum qızlardan, Allahı sevən, Neçin mükəddərdi o qönçədəhən? Dedilər: eşidib, ey bivəfa, sən Olmusan özgəyə həmdəm, oturmuş. Sürünüb payinə, eylədim əfğan: İnanma bu sözə, yalandır, yalan! Şikəstə Zakirəm, hüsnünə heyran, Oxların sinəmdə möhkəm oturmuş. * * * Qadir Allah bir də səbəb salaydı Qadir Allah bir də səbəb salaydı, Bəyaz cəbinində tağı görəydim. Sürtəydim üzümü gülgəz yanağa, Siyah zülfü, tər buxağı görəydim. Səs-səsə verəydi həzarə, bülbül; Xuraman-xuraman, əllərində gül, Gəzəydin hər tərəf bağı, görəydim. Bu dövran dolanıb, zəmanə dönə, Tarının kərəmi olaydı mənə, Oturub səninlə dizbədiz gənə Deyib, gülüb, danışmağı görəydim. Dərdü qəm çəkməkdən qan olub cigər, Gətirən yox nazlı yardan bir xəbər. O qədər ölməyəydim mən, müxtəsər, Gənə o gördüyüm çağı görəydim. Zakirəm, çəkərəm cövrü cəfanı, Yadlar ilə sürər zövqü səfanı; Nə gərək sevəydim ol bivəfanı, Nə də belə hicran dağı görəydim. * * * Qadir Allah səbəb sala araya Qadir Allah səbəb sala araya, Gənə dost kuyinə yollar açıla. Sərəndaz pozula, bəzək dağıla, Əfşan ola siyah tellər, açıla. Diyari-qürbətdə qalmışam həsrət, Bir zaman olmadı didarın qismət, Mürüvvətdir el şad ola, bimürvət, Mənim gözlərimdən sellər açıla?! Sən ol öz Allahın, dinmənəm mən də, İnsafa layiq iş hansıdır səndə? Sevgi gərək sevgisinə yetəndə Qucaqlaşa, qulac qollar açıla. Sən gedəndən bəri hərgiz gülmənəm, Nə yaxşı ki, bu hal ilə ölmənəm; Qış, üzün qəmindən belə ki, mənəm, Vay odur yaz ola, güllər açıla. Yüz ilin xidməti gəlmədi karə, Təqdiri-qəzayə olmadı çarə; Zakir, yarın yar olmağın əğyarə Gələ gör eşidə ellər, açıla. * * * Qadir Allah səbəb salıb araya Qadir Allah səbəb salıb araya, Sevdiyim, ixtilat qatmaq çağıdı. Dur qolboyun olaq, fürsət var ikən, Nə qəmə, qüssəyə batmaq çağıdı? Götür qoy bir səmtə bəzəyin, sərin, Qorxuram dağıla zəru zivərin. Başın qüllabəsin, belin kəmərin Hər birin bir yana atmaq çağıdı. Üz bürüməz yar yarını görəndə, Bu xasiyyət nədir bilmərəm səndə? Biganələr kimi oturma gendə, Gəl sarmaşaq, alıb-satmaq çağıdı. Qul xətasız olmaz, ey çeşmi xumar! Öldürsən də sonra ixtiyarın var. Bu gündən sabaha yoxdur etibar, Soyun, gecə keçdi, yatmaq çağıdı. Canım qurban qaşlarının tağına, Pərvanə tək dolan solü sağına. Zakir, dön başına, düş ayağına, Nə danışıb söz uzatmaq çağıdı?! * * * Dərdbilməzlər qınar məni, heç deməz Dərdbilməzlər qınar məni, heç deməz Dərd ilən doludur döşüm, ağlaram. Çərxin sitəmindən, dövrün zülmündən Tökülür dəmbədəm yaşım, ağlaram. Nə qədər könlümə verrəm nəsihət, Bir zaman eşqdən olmaz fərağət; Nə onda mürvət var, nə məndə taqət, Yaman yerə yetib imiş, ağlaram. Hər kimsənin olsa bir xeyrü şəri, Gəlib məndən alır idi xəbəri; O qaşları yayı görəndən bəri Dağılıbdır əqlü huşum, ağlaram. Diyari-qürbətdə binamü nişan Qalmışam, tapılmaz halım soruşan; Nə bir gələn, nə bir əhval danışan; Yollardadı gözüm, guşum, ağlaram. Düşəndə yadıma vəfalı dilbər, Sərasər od tutub alışır cigər. Qəm tünlüq, mən yalqız, yüz yana çəkər, Zakirəm, böyüyüb başım, ağlaram. * * * Dilbər, neyləmişəm, nədir günahım Dilbər, neyləmişəm, nədir günahım, Baxar mənə özgə sayaq gözlərin. Bir quru qəfəsəm, yetişən kimi Alıbdı canımı bayaq gözlərin. Dəlik-dəlik eyləmişdi sinəmi, Dedilər ki, gəlir sala mərhəmi; Dəxi də artırdı qəm üstən qəmi, Nə yaxşı yoxladı naçaq gözlərin. Qəmzən həramidi, qəddin qiyamət, Aşiqlər içində salıbdır afət. Yay tutmaqda, ox atmaqda, nəhayət, Hamıdan mahirdi qoçaq gözlərin. Hər kim yana onun iştiyağına, Gərəkdir əl qata cigər yağına; Gördü ki, əyilib qaşın tağına, Tez verdi müjdədən dayaq gözlərin. Həzər eylə, bir bax pərvərdigarə, İncitmə aşiqi bir də dübrə; Ver hüsnün zəkatın Zakiri-zarə, Olsun bəlalərdən iraq gözlərin. * * * Dilbər sən gedəndən bəri könlümün Dilbər sən gedəndən bəri könlümün Nə səbri, sükunu, nə qərarı var. Kimdir mənim kimi ellər dəlisi? Hər kimsənin öz boyuna karı var. Yar məgər yarını yadına salmaz? Arayıb axtarmaz, qəminə qalmaz? Haçan can dilədin, mən dedim: – olmaz? Yalan demə, üstümüzdə tarı var! Həmdəmi olmayan pərişan gəzər, Əlləri qoynunda, bu nişan gəzər, Əgər gəda olsa, alişan gəzər Hər kimin ki, bir vəfalı yarı var. Gəzəsən aləmi, cümlə-cahanı, Mənim tək tapılmaz binəva, hanı? Vamiqin Əzra tək canı yananı, Məcnunun Leyla tək qəmküsarı var. Zakir, başdan bəxtin qaradır sənin, Göz tikmə yollara, kimdir gələnin? Bəxtəvər başına o kimsənənin, Gözəllər yanında etibarı var. * * * Dilbər, sən gedəli xəstə düşmüşəm Dilbər, sən gedəli xəstə düşmüşəm, Gəl gör ki, intizardı can sənə. Ruzigarım qara keçdiyin məgər Söyləməyib zülfi-pərişan sənə? Müjganların salıb bağrıma zədə, Dözmək olmaz münca dərdi-bihədə. Çəkibsən özünü bürci-Əsədə, Nə nalə yetişir, nə fəğan sənə. Həsrətin çəkməkdən qan olub cigər, Tərk eylə cəfanı, Allahı sevər! Ahi-səhərimdən asibü zərrə, Qorxuram yetişə, növcavan, sənə. Görməseydim əgər mehrü məhəbbət, Haşa eylər idim səninlə ülfət! Varə-varə oldun, zalim bimürvət, Əzəldən yox idi bu güman sənə. Götürüb xublardan dəstəbədəstə, Barı gəl öləndə qəbrimin üstə, Çünki sağlığında Zakiri-xəstə Qulluq edib axşam sənə, dan sənə. * * * Dilbər, səni tarı, günəş camalın Dilbər, səni tarı, günəş camalın, At bürqəni, al yanağı görünsün. Bəyaz cəbinində qövsi-qüzeh tək, Hərami qaşların tağı görünsün. Gizləmə gəncini süni-hudanın, Qoy olsun aşikar, sən ol öz canın; Sal ağızdan yaşmaq, sədəf dəhanın Şirin-şirin danışmağı görünsün. Susayıb qanıma bimar gözlərin, Xəstədir, gördüyün umar gözlərin, Eşq əhlinə iki xumar gözlərin Kaman çəkib, ox atmağı görünsün. Çəkibsən sədrinə qara çarqatı, Bulud kimi alan ara çarqatı. Götür tulla, bir kənara çarqatı, Giribandan sinən ağı görünsün. Sevgi gərək ola sevgisilə düz, Əylənə bir yerdə gecəvü gündüz; Bir dəm Zakir ilə otur üzbəüz, Üzarının solu, sağı görünsün, * * * Dilbər, tər sinədən götür çarqatı Dilbər, tər sinədən götür çarqatı, Qoy bir də görünsün göyçək məmələr, Həsrətin çəkməkdən cana yetmişəm, Açsın könlümüzü çiçək məmələr. Örtüb basdırırsan gül pirəhəndə, Bu xasiyyət nədir, bilməzəm, səndə? Qar deyil əriyə nəfəs dəyəndə, Bir şey deyil yeyək, içək, məmələr. Eşq əhlinə olsa xoş iltifatın, Gətirmə adını abi-həyatın; Şirinlikdə balın, qəndü nəbatın Tamamı yalandı, gerçək-məmələr. Zakir, hamı dərddən bu dərddi yaman – Bir kəs ahıl ola sevə növcavan; Qorxuram diş düşə, tökülə dəndən, Durmaya ağzında sürçək məmələr. * * * Dostu kuyindən bir gələn yox soruşaq Dostu kuyindən bir gələn yox soruşaq, Görək həmdəm indi o yarə kimdi? Oturub üzbəüz edən tamaşa Doyunca çöhrəvü üzarə kimdi? Adətdir, baxarlar qaşları yayə, Nəzzarə edərlər rüxi-zibayə. Mən düşmüşəm nahaq dami-bəlayə, Baxmayan türreyi-tərrarə kimdi? Yanaram şəm tək gecə sübhdən, Karü şüğlüm olub naləvü şiyvon. Bu qədər dərində sızıldaram mən, Bir yol deməz; “görün biçarə kimdi??” Gizlədim bir müddət, infial etdim, Nə bir söz danışdım, nə də qal etdim. Qan olmadı bir gün şərhi-hal etdim, Deməyən dərdini dildarə kimdi? Kuhkəənin ev tikməkdi binası, Həyat verir Qeysə seyri-səhrası; Hər kəsin var bir mənzilü məvası, Aləmdə Zakir tək avarə kimdi? * * * Dost yolu bağlandı, ümid kəsildi Dost yolu bağlandı, ümid kəsildi Qasidin dəmbədəm kitabətindən. Çərxi-sitəmgərin, dövri-zalımın Ölüb qurtarmadıq ədavətindən. O mehrabü minbər qaşlara mail Olmayanın olmaz imanı kamil; Yüz il başın yerə döyə, nə hasil, Zahidin bihudə ibadətindən. Saxladığım bəsdi canı bədəndə, Bundan artıq yoxdu təvanə məndə. Sizi tarı, deyin yara düşəndə, Məgər əl götürüb əmanətindən? Nə xoşdur cananə canı yetirmək, Doyunca nəzarə eyləyib ölmək. Aşiqə məşuqun didarın görmək Ziyadədi Kəbə ziyarətindən. Qoyubdu Zakiri qəm məkanında, İntizar gözündə, qüssə canında; Gözəllər içində, xublar yanında Üzə çıxa bilməz xəcalətindən. * * * Dost yolunda cəfa çəkdim, can üzdüm Dost yolunda cəfa çəkdim, can üzdüm, Yetişmədim bir məkanə, ay mədəd! Sərasər əndamım mum tək əridi. Eşq atəşi düşüb cana, ay mədəd! Muradımız şükufəsi bitmədi, Bəlalı sərimdən sövda getmədi, Yetər oldu ömür başə, yetmədi Əlim zülfi-pərişanə, ay mədəd! Qalmışam göz yolda, könül intizar, Qəm tutub yaxamı hər yana dartar, Mən bilmənəm necə bağlanıb yollar Bir gələn yox bu viranə, ay mədəd! Ayrı düşmək vətənindən yamandı, Diyari-qürbətdə öldüm, amandı! İtirmişəm yarı xeyli zamandı, Axtarıram yanə-yanə, ay mədəd! Bir kimsənin yoxdu məndən xəbəri O qaşları yayı sevəndən bəri, Şikəstə Zakirəm, ahım əsəri Od salıbdı asimanə, ay mədəd! * * * Dur sallan, dur sallan, boyun qurbanı Dur sallan, dur sallan, boyun qurbanı, Tamaşalar etsin sənəmlər sənə. Doğrasın əllərin turunc yerinə, Baxa-baxa qalsın hərəmlər sənə. Kimin ki, güzarı düşsə kuyinə, İlişir yüz yerdən tari-muyinə, Qoymazsan doyunca baxa ruyinə, Aşiq olan adam vərəmlər, sənə. Bari-möhnət əyib qəddi-dalımı, Xəzanə döndərib rəngi-alımı; Sifariş eylərəm keçən halımı, Bir gedən olmadı bu dəmlər, sənə. Hər sənəm ki verə yarına zəhmət, Oxunur ölüncə zatına lənət; Dolanım başına, olma bimürvət, Yaraşır ehsanü kərəmlər sənə. Səbəb nədir əl çəkibsən vəfadən, Usanmazsan bir dəm cövrü cəfadən; Zakirin naləsi keçdi səmadən, Məgər əsər etməz bu qəmlər sənə? * * * Dün düşdü güzarım yarın kuyinə Dün düşdü güzarım yarın kuyinə, Dərdü qəm çevrəsin alıbdı, gördüm. Soruşdum əhvalın, cavab vermədi, Gözləri yaş ilə dolubdu, gördüm. Ahü zar çəkməkdən yox olub varı, Ayinəsin tutmuş möhnət qubarı. Əyyami-xəzana dönüb baharı, Saralıb gül rəngi solubdu gördüm. Kamana dönübdü qaməti-mövzün, Əhvalını fələk edib digərgün. Gecə-gündüz ağlamaqdan əşki-xun Almas kiprikləri yolubdu gördüm. Hanı mən gördüyüm əhmər yanaqlar, Müsəlsəl geysular, nəsrin buxaqlar? Təravətdən düşüb qönçə dodaqlar, Deyib-danışmaqdan qalıbdı, gördüm. Zakir, xərab olsun belə zəmanə, Həmişə yaxşılıq verib yamanə, Yar ilə qolboyun gəzdiyim xanə Dağılıbdı, bərbad olubdu, gördüm. * * * Düşmüşəm çöllərə, ey Leylicəmal Düşmüşəm çöllərə, ey Leylicəmal, Məcnun kimi səni gördəndən bəri. Cəm olmaz sərimə əqlü kəmalım, Könlümü zülfünə verəndən bəri. Şirin göftarından ayrı lalam mən, Ümid yoxdu gələn ilə qalam mən; And olsun Kəbəyə, xəstəhalam mən Kəbəyi-kuyindən gələndən bəri. Bir aşiq can ver cananə əgər, Bişübhə behişti-bərinə gedər, Nə könlüm açılar, nə üzüm gülər Səg rəqib dərində öləndən bəri. Mən deyirdim desəm dildarə qəmi, Əlbət mənə olur lütfü kərəmi; Birə yüz artıbdır cövrü sitəmi Dəxi də dərdimi biləndən bəri. Zakirəm, kəmanə dönüb qamətim, Nə xurdü, nə xabım, nə də rahətim. Gələ gör ki, kəsilibdi taqətim, Yay qışın taqini görəndən bəri. * * * Ey bimürvət, məni cana yetirdin Ey bimürvət, məni cana yetirdin, Bunca cövrü cəfa birdən olurmu? De görüm ki, neyləmişəm sənə mən, Azürdəlik əbəs yerdən olurmu? Gözlərin nərgizə verib ozabı, Ləbin xəcil eylər şərabi-nabı, Üzarın ərəqi, hüsnün gülabı Yasəməndən, güli-tərdən olurmu? Bəstəri-möhnətdə xəstəhalam mən, Təbiblərdə yoxdu dərdimi bilən; Göz yaşilə namə yazsam, görəsən, Bizə çarə o dilbərdən olurmu? Yeridikcə eylər o şuxi-şəhbaz Al çarqatın ucu havada pərvaz; Belə işvə, belə qəmzə, belə naz, Belə qamət, belə gərdən olurmu? Gözəl olan gərək dünyadə möhkəm, Unutmaya yarın bir saat, bir dəm, Səg rəqib sözilə, sevdiyim adəm, Zakir kimi süxənvərdən olurmu? * * * Ey qönçədəhanım, tazə-tərlikdə Ey qönçədəhanım, tazə-tərlikdə Nə gül həmta olub, nə lalə sənə. Gərək gözlərinə millər çəkilə Hər kim desə vəhşi qəzalə sənə. Məclisi-şahanə edəndə bərpa, Düşər əl-ayağa sağərü səhba, Dərgahına saqi eylər iltica, Baş əyər sürahi, piyalə sənə. Qan tökər sübhü şam gözüm mərdümi, Al eylər dəmbədəm ruyi-zərdimi, Yalvarıb yapışa, deyə dərdimi, Tapşırmışam badi-şimalə, sənə. Açanda zülfündən bəndü bağı sən, Porişan eylərsən ittifaqı sən. Can alansan, həramisən, yağısan, Heç kafər olmasın həvalə sənə. Zakir, nə çəkirsən münca intizar, Yad eyləyə səni mümkün deyil yar; Nə qədər ki, sağdır qoyarımı əğyar Yetişə ol şahdan növalə sənə? * * * Ey əndəlib, səndə bu nə qanundu Ey əndəlib, səndə bu nə qanundu – Fəğan çəkmək növbaharı görəndə? Əgər ki, mətləbin gül görmək isə, Kirisnə gülüzarı görəndə. Bu necə adətdir, bu necə ərkan, Əyyami-vəsldə çeşmin tökər qan; Firqətdə vacibdir aşiqə əfğan, Sakit olmaq gərək yarı görəndə. Pərvanə də sən tək şəmə maildi, Hər necə ki, zülm eyləsə qaildi; Nalən bihudədi, əqlin zaildi, Günah yoxdu səni karı görəndə. Nalə çəkib bülbül dedi: ey pesər, Ərkani-eşqdən olan bixəbər; Mümkündür aşiqə dincəlmək məgər Gül ilə həmsöhbət xarı görəndə? Ey dilbəri-sadə, şuxi-növrəstə, Başın üçün, gəzmə qeyri hovəsdə; Qədimi qulundur Zakiri-xəstə, Məhəbbət et ona, barı, görəndə. * * * Ey yığılan canlar, minnət eyləyin Ey yığılan canlar, minnət eyləyin, Dursun, o gözəllər şahı oynasın. Dəst tutsun Ütarid, Zöhrə, Müştəri, Fələgin şəms ilə mahı oynasın. Sərasər əlvanə batsın gül bədən, Siyah zülfün töksün qamətilə tən. Demənəm oynasın ta axşamadən, Gah otursun, gahi-gahi oynasın. Salıban piləkduz cuna başına, Sürmə çəksin həm gözünə, qaşına; Can nəqdini verək biz şabaşına, Eşq əhlinin qibləgahı oynasın. Odur bizim sultanımız, xanımız, Yolunda qoymuşuq din-imanımız; İntizar çəkməkdən çıxdı canımız, Bəsdi bu nəzakət, dahı oynasın. Şikəstə Zakirəm, görüb karımı, Dağıtdım yolunda yoxü varımı; Aparıb əqlimi, ixtiyarımı, Xahi oynamasın, xahi oynasın. * * * Ey yığılan canlar, siz olun tarı Ey yığılan canlar, siz olun tarı, Amandı, qoymayın, yar oynamasın. Bir belə adamın içində, yəqin, Əlbəttə, bədnəzər var, oynamasın. Vüqarla otursun o gülbədənim, Bu yığnağa çoxdur gəlib-gedənim; O, oynasa olur, bilsin ki, mənim Gen dünya başıma dar, oynamasın. Xəlq içində xəcil etməsin bizi, Müştaqdır gözünə aləmin gözü; Yel atar çarqatın, açılar üzü, Badə gedər namus-ar oynamasın. Oynamağa həvəs eyləsə, barı, Oynasın gecə saf olanda yarı; Günün hərarəti, yerin buxarı Tər bədənə eylər kar, oynamasın. İltimas eyləsə qızlar, gəlinlər, Dabanı çatdaqlar, ayaqyalınlar, Oynasa oynasın gönüqalınlar, Zakir, ol məməsi nar oynamasın. * * * Ey sevdiyim, ləli-ləbinə nisbət Ey sevdiyim, ləli-ləbinə nisbət, Meyxanələr içrə badə tapılmaz. Çox ali-şan nazəninlər görmüşəm, Sənin kimi şahzadə tapılmaz. Müştəridir sana Zöhrə fələkdə, Gecə-gündüz övsafını deməkdə, Bərabərin olsa olsun mələkdə, Amma bizim bu aradə tapılmaz. Tamam adın eşitdiyin gözəllər Gecədən də durub sürtük edəllər, Cəm olsa xəlayiq, yığılsa ellər Sənin tək dilbəri-sadə tapılmaz. İnsaf olmaq gərək gədadə, bayda, Heç olmazsa yarın yoxlaya ayda, Vilayətdə gözəl çoxdu, nə fayda, Dərd bilən, yetişən dadə tapılmaz. Sərf eyləyib həyatına həyatın, Tərk edib vəhdətin, eyşü nişatın; Əgər verməlisən hüsnün zəkatın, Zakir kimi bir üftadə tapılmaz. * * * Ey sevdiyim, səndən cüda düşəli Ey sevdiyim, səndən cüda düşəli, Mənəm gecə-gündüz əzab içində. Qan-yaş töküb sızıldaram, yanaram, Necə ki, atəşin kəbab içində. Tək yaradıb səni vahidi-yekta, Şəhdi-müsəffadır cismin sərapa; Tər sinədə bəyaz püstanın guya Çeşmeyi-kafurun hübab içində. Çeşmin keyfiyyəti, ey qədri ali, Salıb meyxanəyə yüz qiylü qalı; Qara çarqat içrə rüxsari-ali Görən der: günəşdir səhab içində. Görməmişəm sənin kimi məhvəşi, Gözləri afəti, hüsni dilkeşi, Bənzər ləbin üzrə xali həbəşi Daneyi-əngurə şərab içində. Kuyindi Zakirin Darüssəlamı, Heç kimsənin yoxdu belə məqamı. Kakilin hədisi, zülfün kəlamı Şərhi-Mütəvvəldi kitab içində. * * * Ey sevdiyim, səndən cüda düşəli Ey sevdiyim, səndən cüda düşəli, Nə səbrü sükunun, nə taqətim var. Sənsən sözüm, fikrim, zikrim, xəyalım, Sanma ki, bir özgə hekayətim var. İkisi birləşib zülm edib mana, Güvah yox arada, qorxuram dana; Üz görmə, sultanım, gəlmişəm sana Mərdümi-çeşmindən şikayətim var. Eyib yoxdur ətvarında, xuyində, Şirin söhbətində, göftüguyində, Qoyuban getmədim canı kuyində, Şərməndəyəm, səndən xəcalətim var. Badi-səba, dəymə yarın zülfünə, Pərişan eyləmə xatirim yenə. Bəlkə nəsib ola yetişə mənə, Onda könül adlı əmanətim var. Tab etməyib keşa-keşi-sövdayə, Fərhad dağa qaçdı, Məcnun səhrayə, Şikəstə Zakirəm, cövrü cəfayə, Onlar tək deyiləm, dəyanətim var. * * * Ey cismimin canı, gözümün nuru Ey cismimin canı, gözümün nuru, Eylədiyin əhdü vəfadən utan! Gecə-gündüz çakər kimi dərində Çəkdiyim cövr ilə cəfadən utan! Əbəs yerdə xəcil oldum arada, Əqlü huşu verdim fənayə, bada... Gözüyaşlı məni qoyub burada, Qeyr ilə sürdüyün səfadən utan! Eylədin həvalə eşq odun cana, Gördün ki, yanıram, çəkildin yana; Canın nisar edən Şeyx Sənana, Vəfadə düxtəri-tərsadən utan! Ey bimürvət, neyləmişdim sənə mən, Rahi-ümmidimə döşədin tikən. Məhəbbət yolunda bəlalər çəkən Züleyxadan, Şirin, Leyladan utan! Şikəstə Zakirəm, sevmişdim səni, Atəşi-fəraqə yandırdın məni; Həq dost tutmaz iqrarından dönəni, Bəndeyi-xudasən, xudadən utan! * * * Eşitdim gözəllər seyrə çıxıbdır Eşitdim gözəllər seyrə çıxıbdır, Getdim, gördüm canlar alan gəlməmiş. And verib soruşdum bir-bir, dedilər: Fəqir, səni dərdə salan gəlməmiş! Əyyami-zimistan keçib, gələ yaz, Mükoddər xatirim bir dəm açılmaz; Yüz min təbib olsa yaram sağalmaz, Özü məni dərdə salan gəlməmiş. O sərvəri-xuban, o şahi-sənəm Mübarək əlilə etməsə mərhəm, Gözümün qan-yaşı qurumaz bir dəm, Oxu sınıb dildə qalan gəlməmiş. Müsəlsəl geysusun töküb rüxsarə, Siyah sürmə çəkib çəşmi-xumarə; Dəli könül, gör başına bir çarə, Gözü sərxoş, zülfü ilan gəlməmiş. Zakir ilə yoxdur ülfəti əgər, Cəm imiş dərində eşq əhli yeksər; Təkəllümə gəlib vəfalı dilbər, Soruşub: “bəs neçin filan gəlməmiş?” * * * Əyyami-zimistan keçdi, sevdiyim! Əyyami-zimistan keçdi, sevdiyim! Dur seyr elə, işrət baharıdır bu! Rəna qamətinə baxıb xəlayiq Desinlər ki, kimin nigarıdır bu? Sübhədən qol-boyun yatmaq çağıdı, Dərdü qəmi kənar atmaq çağıdı, Gəl savaşma, alıb satmaq çağıdı, Keçirmə, məhəbbət bazarıdır bu. Can quşun, ey əcəl, arasan təndə, Onun hökmü nə səndədir, nə məndə; Qaçıb daldalanıb künci-bədəndə, Bir laçın gözlünün şikarıdır bu. Hər aşiq ki, gəlsə səri-kuyinə, İlişir yüz yerdən tari-muyinə. Könül çox dolanır dövri-ruyinə, Heç deməz, harami güzarıdır bu. Əmanətim budur, Aallahı sevər, Nəşimi yol üstə dəfn eyləsinlər. Ötəndə, keçəndə vəfalı dilbər, Desin Zakirimin məzarıdır bu! * * * Əsib badi-səba, gül pirəhənin Əsib badi-səba, gül pirəhənin Çak edəndə, bəyaz sinənədən öpüm. “Səlli əla” deyim, sürtüm üzümü, Kəbə qəndili tək məməndən öpüm. Gəzib-gəzib gəlib oturub gəndə, Kin, küdurət ortalıqda gedəndə, Təkəllümə gəlib söhbət edəndə “Bəri bax, bəri bax” deməndən öpüm. İşim yoxdur sultan ilə, xan ilə, Yolunda qoymuşam başı can ilə; Oturub bir neçə növcavan ilə Şirin-şirin içib-yeməkdən öpüm. Müddətdi həsrətəm, eyləmə haşa, Ay qabağa, xumar gözə, yay qaşa, Durub pərvanə tək dolanıb başa, Siyah zülfün tutum, çənəndən öpüm. Kəsilib könlümün səbrü qərarı, Al canımı qurtar barı, sən tarı. Öldürən zamanda Zakiri-zarı, Əl saxla bir, qanlı qəməndən öpüm. * * * Əsib badi-səba, nümayan oldu Əsib badi-səba, nümayan oldu Çaki-giribandan bir bəyaz məmə; Şüai-şəms tək göz qamaşdırır, Mən görmüşəm bunun kimi az məmə. Hər ikisi biri birindən göyçək, Nə öpmək mümkündü, nə də dişləmək; Təxt üstündə qoşa şahzadələr tək Şəklənib, oturub şahibaz məmə. Gül qönçəsi kimi gülşən içində, Behişti-bərin tək məskən içində, Pirahən altında, çəpgən içində Hər dəm edər bir-birinə naz məmə. Könül nə çəkərsən munca intizar? Sev bir ala gözlü, tər buxaqlı yar! Ömri-dübarədir, xoş səfası var, Gərəkdir kişiyə qışü yaz, məmə. Aşiqlik cahilin ağzına gəndi, O kəsə meyl et ki, qədir biləndi. Nə qaim sorandı, nə dişləyəndi, Eyləmə Zakirdən etiraz, məmə! * * * İllər ayrısıyam, gəl qucaqlaşaq İllər ayrısıyam, gəl qucaqlaşaq, Sevdiyim, şikayət zamanı deyil. Sənin gileyin çox, mənim günahım, Onların nəhayət zamanı deyil. Acı söz yaraşmaz belə bazara, Şirin-şirin gəl danışaq bir para; Keçən sərgüzəşti tulla kənara, Bihudə hekayət zamanı deyil. Qonum-qonşu gəlib şənlik olmamış, Bizim üçün qara gündük olmamış, Əngəl yığılmamış, tünlük olmamış Oturmaq, fərağət zamanı deyil. Sevgi sevgisinin ləbindən əmə, – Bir ləzzəti dəyər iki aləmə. Aç giriban bəndin, görünsün məmə, Gizləmə, xəyanət zamanı deyil. * * * İstərəm ki, varım yarın kuyinə İstərəm ki, varım yarın kuyinə, Şikvə edəm qəmi-pünhan əlindən. Bilirəm ki, mənə fürsət tapılmaz Dərində aşiqi-nalan əlindən. Badi-səba, söylə ol sitəmkara, Ölürəm, eyləsin dərdimə çara, Yoxsa məhşər günü pərvərdigara Dad edib, çəkərəm aman əlindən. Salıbdır könlümü zülfün əzaba Gecələr sübhədən yüz piçü taba; Bir kimsə tapılmaz yetə səvaba, Qurtara fəqiri ilan əlindən. Atarsan, yıxarsan xeyli zamandı, Usanmazsan, elə haman-hamandı; Gözün mərdümünün işləri qandı, Nə ox düşər, nə də kaman əlindən. Kimsənin Zakirdən yoxdu xəbəri, Qalmayıbdır hərgiz şənlik əsəri. Hüsnünə xiridar olandan bəri, Saf cana yetişib ziyan əlindən. * * * Yalvardım səbayə: şərh et halımı Yalvardım səbayə: şərh et halımı, Yolun düşsə, çeşmi-xumar yanında. Dedi: sənin dərdin yen ziyadədir, Çox danışmaq olmaz bimar yanında. Can quşu mayildi daneyi-xalə, Təmənnası budur yetə vüsalə; Mən bilirəm gedəcəkdir zəvalə, Zənəxdan dövründə, üzar yanında. Gəl fərağət otur, dili-bədəməl, Gəncineyi-hüsnə tapmaq olmaz əl, Əfi kimi daim zülfi-müsəlsəl Qıvrım-qıvrım olub yatar yanında. Bilir ləli-ləbə çoxlardı mayil, Bəlkə təmə edə bir əqli zayil, Peyvəstə ox-yayın qəmzeyi-qatil Çilləyə mindirib asar yanında. Ol keçən dəmləri hanı Zakirin, İtkin olub adı-sanı Zakirin, Qürbətdə çıxacaq canı Zakirin, Yoxdu xeyirxahı o yar yanında. * * * Yar demişdi gələn bayrama gəlləm Yar demişdi gələn bayrama gəlləm, Ömür başa yetdi il arasında. Tutub səri-zülfün, dönüb başına, Şanə tək gəzəsən tel arasında. Qaydasıdır, qara çarqat bürünür, Siyah zülfün ucu yerdən sürünür. Nə göyçək yaraşır, nə xoş görünür Mina, inci kəmər bel arasında. Gözümün yaşına qərq oldu tənim, Bu hal ilə işim müşküldür mənim. Səndən ayrılandan, ey gülbədənim, Həq bilir, qalmışam sel arasında. Piranəsər könül hər kimə yetər, Uşaqtəbiətdir, gördüyün istər. Onun sözlərinə qatışma, dilbər, Dəli yola gedər el arasında. Zakir, etibarı yoxdu dünyanın, Aldanma xeyrinə, şərrinə anın. Qoygilən başını bəyaz püstanın Can ver şirin-şirin, öl arasında. * * * Yenə bizdən küsüb bivəfa dilbər Yenə bizdən küsüb bivəfa dilbər, Kəsibdi ülfətin neçə müddətdi. Sog rəqib sözünə etibar etmək, – Bilməzəm, – xublarda bu nə adətdi. Gədasını şah nəzərdən salınca, Qəriblikdə hicran canın alınca, Gözü yolda, boynu buruq qalınca, Ölüm aşiqlərə xoş səadətdi. Deyirlər ki, sabah gələcək yarım, Şərməndəyəm, artıb dərdü qubarım; Candan qeyri yoxdur özgə nisarım, O da ki, ziyadə biləyaqətdi. Yadlar ilə sürdün zövqü səfanı, Tərk etdin iqranı, əhdi-vəfanı; Barı bizdən əsirgəmə cəfanı, Nə qədər çox olsa canə minnətdi. Mən demənəm dərdü qəmim az eylə, Daim meylin meylim ilə saz eylə, Düşəndə gah, gah sərfraz eylə, Saf unutma bu Zakiri, mürvətdi! * * * Yeri, ey bivəfa, həq varsın işin Yeri, ey bivəfa, həq varsın işin, Ömrümüzə xələl qatdığın yetər. Yadlar ilə xəlvət aşina olub, Aşikar boynundan atdığın yetər. Dərdü qəm çəkməkdən cana yetdim mən, İnsafü mürüvvət eyləmədin sən; Yandırıb şəm tək bizi sübhədən, Özün rahət ilə yatdığın yetər. Gah küsülü olub, gahi barışıb, Bir saat keçməmiş ara qarışıb, Tənəli-tənəli sözlər danışıb, Əlini dizinə çatdığın yetər. Nə cəfa çəkərik, nə can üzərik, Bu gündən belə də yarsız gəzərik; Daş basarıq bağrımıza, dözərik, Bu qədər özünü satdığın yetər. Adam gərək bir üz qoya arada, İqrarı, imanı verməyə bada; İncitmə Zakiri bundan ziyada, Bir usan, günaha batdığın yetər. * * * Kəman əbrulərin, ox kipriklərin Kəman əbrulərin, ox kipriklərin Mən olmuşam rovzən-rovzən içində. O qədər ha peykan vurub sinəmə, İtibdir bədənim ahən içində. Badi-səba getdi könüldən xəbər, Sölər nəşiməni zülfi-müəttər; Əlbəttə ki, bir gün zəvalə gedər, O əfi yatağı məskən içində. Müsəlsəl geysunun xətadır işi, Sübhün tüluinə bənzər gülüşi, Sədəf dəhanında sərasər dişi Dürri-bihəmtadır mədən içində. Təəccüb eylərəm, Allahü-əkbər! Limu yetiribdir sərvü sənubər; Qorxuram inciyə bəyaz məmələr, Pirahən altında, çəpkən içində. Bu nə mürüvvətdi, ey şahi-xuban! Əl-ələ tutuşub xürrəmü xəndan, Edəsən qeyr ilə seyri-gülüstan, Xəstə Zakir qala külxən içində. * * * Könül, əbəs yerə üzmə canını Könül, əbəs yerə üzmə canını, Xubların əhdində olmaz vəfası. Avarə qoyarlar aşinalərin, Yadlar ilə olur zövqü səfası. Əqlü huşum gedib bir Leylivəşdə, Məcnuni-şeyda tək düşmüşəm dəştə, Gecə-gündüz dolanıram sərgəştə, Vurubdur başıma kakil həvası. Müddətdir dərdindən avarəyəm mən, Karü şüğlüm olub naləvü şiyvən; Rəhmə gəlib, padişahim deməzsən, Harda qalıb bu dərgəhin gədası. Hicrində gecələr kəsilib xabım, Günbəgün artırır cövrü əzabım. Nə fəraqə səbrim, nə vəslə tabım, Bilməzəm bu dərdin nədir dəvası. Zakirəm, kuyində eylərəm fəryad, Məgər eşitməzsən, ey sərvi-azad? Bidar eylər idi çalanda Fərhad Şirini yuxudan, tişə sədası. * * * Kilki-qüdrət ilə katibi-qəza Kilki-qüdrət ilə katibi-qəza Lövhi-cəbinində iki tağ çəkib. Elə ki, yetişib ala gözlərə, Hər birisin qaynar bir bulaq çəkib. Olan səyin verib ləbü dəndana, Onun üçün munca nəfi var cana. Əzib ləli, qatıb abi-heyvana, Qənd ilə yoğurub dil-dodaq çəkib. Xubları çəkibdir şəhbazi-qəşəng, Cilvəsində afət, qəmzəsində cəng, Qaşü gözü xəttü xalı siyəhrəng, Gərdəni, sinəni, üzü ağ çəkib. Düzübdü səfheyi-rüxsarına dən, Damü-geysulərə ilişir görən. Xubları çoxbilən, məkkarü pürfən, Aşiqi miskini sadə-saq çəkib. Zakirinəm, ey bavəfa dilborim, İntizar çəkməkdən yanıb cigərim; Qoy baxsın üzünə həsrət gözlərim, Müddətdir yolunda iştiyaq çəkib. * * * Kilki-qüdrət ilə katibi-qəza Kilki-qüdrət ilə katibi-qəza, Maşallah, əcəb gözü qaş çəkib! Xəttü xalə verib xeyli nəzakət, Siyəh zülfü hamısından baş çəkib. Gərdənin, qamətin qiyaməti var. Harami qəmzənin yüz afəti var, Həqdir, tər buxağın lətafəti var, Amma rüxi-alı çox qumaş çəkib. Tərhi bir özgədir incə miyanın, O mərmər sinənin, bəyaz püstanın, Ədən dəryasında dürci-dohanın İçində dürləri xoş təraş çəkib. Məşuqun işidir cəng ilə cədəl, Bilir rəsmü rahı, eyləməz əməl, Çəkəndə aşiqi noqqaşi-əzəl, Dilində ah, gözlərin yaş çəkib. Ol zalimü bədxu, şuxü sitəmkar Zakirin halından deyil xəbərdar. Eşq əhlini edən dərdə giriftar, Heyf ki, xubları bağrı daş çəkib. * * * Gecə-gündüz həsrət çəkən gözlərim! Gecə-gündüz həsrət çəkən gözlərim! Səbr eylə, yetirrəm dildarə səni. Necolsa sürtərəm xaki-payinə O şuxun, yalvara-yalvarə səni. Müddətdi görünməz ol cəmalı gün, Çəkilib köksümə yüz dağü dügün. Ya ölərəm, ya da yetirrəm bu gün O iki nərgisi-bimarə səni. Qan tökərsən birdən ayrı düşəndə, Xəlq içrə abi-ru qoymadın məndə; Dəxi bir də gətirmərəm gələndə, Tapşırram türreyi-tərrarə səni. Hər yerdə ki, görsən bir səhi gərdən, Əqlini, huşunu aparır sərdən; Bir adam yoxdu ki, bu bəlalərdən Çıxarıb bir kərrə qurtara səni. Baxa-baxa xalü xəttə, üzarə, Zakirin gününü eylədin qarə; Bir dərdə salıbsan, tapılmaz çarə, Görüm ki, olasan biçarə səni. * * * Gecə-gündüz canan deyib ağlaram Gecə-gündüz canan deyib ağlaram, Yarəb, belə bilirmola yar məni? Mən ki, anı çıxarmazam yadımdan? Yadına salırmı ol nigar məni? Sevgi-sevgisinə halın bildürür, Həsrətin çəkdiyim neçə ildürür, Ənqəribdir, bu gün, sabah öldürür, Deyin bimürvətə intizar, məni. Hazır olsa bir məclisə yüz adəm, Dərlərdi filani burdadır, əbsəm! Axır elə oldum rüsvayi-aləm, Düşmən tənə eylər, dost qınar məni. Əhd ilə iqranı qoyub kənara, Eşitdim ki, həmdəm olub əğyara, Eyləməsin – deyin o sitəmkara, – Tay-tuş arasında şərmsar məni. Zakirəm od tutdu, alışdı cigər, Təğafül etməsin, Allahı sevər; Bundan sonra danmaq nə yana yetər, Qəmi-hicran aldı aşikar məni. * * * Gəzmişəm cahanı mən, görməmişəm Gəzmişəm cahanı mən, görməmişəm Sənin kimi gözəl ellər içində. Bərabərin yoxdu hurü paridə, Tək düşübsən mələk-mənzər içində. Fətilə-fətilə tökülüb telin, Aparır ləzzəti o incə belin. Sədəf dəhanında nisbətdir dilin Müqəşşər badama şəkkər içində. Zərrocə eyib yox ay yanağında, Qaşında, gözündə, tər buxağında; Sənəmlər oturmuş solu sağında, Sən məhi-tabansan ülkər içində. Şuai-şəmsdir cəsədin, canın, Aparıbsan əqlin şahü gədanın; Tər sinədə guya bəyaz püstanın Hübabdır eyni kövsər içində. Ey səxa mədəni, ey kərəm kanı! Neçün tanımazsan yaxşı-yamanı! Bu qədər qulun var dərində, hanı Zakir tək vəfalı çəkər, içində? * * * Gözüm yolda qaldı, könül intizar Gözüm yolda qaldı, könül intizar, Gəlmədi canandan bir xəbər mənə. Qəm tutub yaxamı, hər yana dartar, Nə həmdəm tapılır, nə yavər, mənə. Qəhbə fələk xub susayıb qanıma, Bir kimsənə yoxdur gələ yanıma, Eşq atəşi bir od salıb canıma, Yanmaqda yetişməz səməndər mənə. Necə ki, onunla həmzəbən idim, Xəlq içində sultan idim, xan idim, Bir müddət yar ilə mehriban idim, Gör nə oyun tutdu bədnəzər mənə. Hərcayi sözünə etibar olmaz, Bihəyadə namus olmaz, ar olmaz. Cəfa çəkmə, məndən sənə yar olmaz – Dönə-dönə dedi o dilbər mənə. Zakirəm, sızlaram misli-əndəlib, Tapmayıb dərdimi, çəkildi təbib. Bəxtəvər başına sənin, ey rəqib, Xeyir sənə qismət oldu, şər mənə! * * * Gül üzün həmdəmdi müəttər zülfə Gül üzün həmdəmdi müəttər zülfə, Öz nəkhəti bəsdir, gülab istəməz. Anı sevən gedər həşt-behiştə, Divanədən kimsə hesab istəməz. Harami qaşların fitnədir karı, Anı pənahında saxlaya tarı, Ləblərin sərməsti, gözün xumarı Sağər tələb etməz, şərab istəməz. Dözə bilməz tənhalığın qəhrinə, Saqiyi-dövranın cami-zəhrinə; Dərdü-qəmin göndər könül şəhrinə, Heç sultan mülkünü xərab istəməz. Hər yerdə aşiqi-binəva tapar, Əqlini, huşunu çalıban çapar, Nə kami-dil verər, nə könül yapar, Məgər xubirulər səvab istəməz? Zakirəm mən sana ey padişahım, Yetirmə fələyə naləvü ahım; Vur boynumu, gör var isə günahım, Sevdiyim, bu qədər əzab istəməz. * * * Günəş rüxsarına töküb zülflərin Günəş rüxsarına töküb zülflərin, Yalvarıram, yapışıram yüz olmaz. Heç bilməzəm mənim bəxti-siyahım Nə şami-tirədir ki, gündüz olmaz. Aralıqda bədxah olmasa əgər, Sevgi sevgisindən olmaz mükəddər; Nə qədər ki, rəqib sağdır, o dilbər, Bilirəm ki, bizim ilə düz olmaz. Bir qul sultanına etsə xəyanət, Yaşınır görəndə, çəkir xəcalət, Gün səri-kuyinə düşər, nəhayət, Dayanıb bir saat üzbəüz olmaz. Siyah zülfün dal gərdəndə bir qulac, Sona çıqqası tək ucları qıyqac, Belə türə, belə geysu, belə saç, Belə işvə, belə qaşü göz olmaz. Ayağına düşüb sərvi-qamətin, Gərdəni minanın, boyu afətin, Dedim: Zakir ilə varmı ülfətin? Dedi: gözəllərdə doğru söz olmaz. * * * Ləbin şərabından məst olan aşiq Ləbin şərabından məst olan aşiq, İnanma, sağərü səhbayə baxar. Rüxsari-alının həsrətin çəkən Nə günə göz açar, nə ayə baxar. Rövnəqi pozulub otağımızın, Ziyası qalmayıb çırağımızın; Nəkhəti-zülfündən dimağımın Müəttər olmağı sobayə baxar. Əvvəl aldın əqlü huşü kəmalım, Quru nəfəs qalıb, əyandı halım. Dəxi nə istərsən, bimürvət, zalım, Şah olan əhvali-gədaya baxar. Səngdil sənəmin nə binası var, Deməz aşiqimdi, müddəası var, Cəfanın da həddi, intəhası var, Bəndeyi-xuda bir xudaye baxar. Eşq ucundan oldum günü qarə mən, Dönə-dönə yandım alovlarə mən. Zakir deyər, nedim o nigarə mən, Nə dadə, nə ahü sədaya baxar? * * * Ləli-ləbin kimi sağəri-səhba Ləli-ləbin kimi sağəri-səhba Bulunmaz, sormuşam meyxanələrdən. Sədəf dəhanından çıxan sözlərin Qiyməti artıqdır dürdanələrdən. Həsrətinəm, görmək istərəm səni, Dolanım başına, incitmə məni! Günəş camalından götür bürqəni, Xubilər yaşınmaz divanələrdən. Həq bilir, bilməzəm eşqi danmağı, Bülbül tək yaz sevib, qış usanmağı; Məndən öyrəniblər oda yanmağı, Düşəndə xəbər al pərvanələrdən. Xədəngin cismimi covşan eyləmiş, Dəlik-dəlik, rövzən-rövzən eyləmiş. Can quşu zülfündə məsgən eyləmiş, Onunçün qorxuram mən şanələrdən. Zakir, həzər eylə, bu çərxi-fani Yola salmış Vamiq lə Sən'ani; Fərhadü Məcnunun keçib dövrani, Sənsən qalan ancaq mərdanələrdən. * * * Lövhi-cəbinində katibi-qəza Lövhi-cəbinində katibi-qəza İki "nun" çəkibdir ağın üstünə; Müjganın sayəsi yırtıb üzünü, Qan tökülüb gül yanağın üstünə. Müsəlsəl geysulər ruxi-al üzrə, Bir buluda bənzər məhcəmal üzrə, Pərtövi-hüsnündür xəttü xal üzrə, Yoxsa gün düşübdür dağın üstünə? Ey dil, həzər eylə, zənəx çahından, Keçmək olmaz zülfün güzərgahından, İqdi-şəbnəm deyil, bülbül-ahından Şərarələr yağmış bağın üstünə. Hicran ləşkərinə könül divanı Olubdur bir möhkəm qələvü barı, Hüsnün sər-əsgəri, vəslin sərdarı Haçan gələ bu sığnağın üstünə. Nə qədər var idi təndə ixtiyar, Gəlmədin, ta oldum zarü biqərar, Bari ölən dəmdə, ey lalə-üzar, Gəl Zakiri-sinədağın üstünə! * * * Mən öləndən sonra, deyin dildara Mən öləndən sonra, deyin dildara, Yadlar ilə deyib-gülməsin barı! Xəstəliyim görməyə ki, gəlmədi, Dəxi məzarıma gəlməsin barı! İqrarının üstə möhkəm olmadı, Dövründə könlümüz xürrəm olmadı, Çünki bizim ilən həmdəm olmadı, Canımızı oda salmasın barı! O gözləri nərgiz, zülfləri sünbül, Xətti-tər bənövşə, yanaqları gül, Dərdimə ki, dərman eyləyən döğül, Əhvalımı xəbər almasın barı! Nə müddətdən bəri ol padişahım, Üz döndərib məndən ümmidgahım; Ya öldürsün, ya da cürmü günahım Gündə bir üzümə çalmasın barı! Adəm idi məkanında, yerində, Əqlü huşu qalmayıbdır sərində, Kəminə çəkərdi Zakir dərində, Onun təqsirinə qalmasın barı! * * * Məşşatə gözünə sürmə çəkəndə Məşşatə gözünə sürmə çəkəndə Sanasan, gözümə bıçağı çəkər, Sərasər üzülür riştəyi-canım, Eylə ki, zülfünə darağı çəkər. Bilmədim qədrini günəş camalın, Sürahi gərdənin, çöhreyi-alın. O aşiq bilir ki, qədrin vüsalın, Bir müddət möhnəti-fərağı çəkər. Xumar-xumar o baxmağı gözlərin, Yəğmaləyib solu, sağı gözlərin. Hərami qaşların, yağı gözlərin Yay silkər, ox atar, sədağı çəkər. Xubların yaxşısı olmaz kəmməhəl, İşarı edən tək gələr əlbəəl; Bir para əhli-hal olmayan gözəl Zənəxdanı gizlər, qabağı çəkər. Mənsur tək çəkələr dara Zakiri, Yandıralar alovlara Zakiri, Eyləsələr para-para Zakiri Necə dost kuyindən ayağı çəkər?! * * * Müddətdir həsrətəm, bir gəz, bəri bax Müddətdir həsrətəm, bir gəz, bəri bax, O xan gözlərinin sədqəsi canım. Könül şikarına şahibaz kimi Çıxan gözlərinin sədqəsi canım. Rüxsarına qoşa xallar düzülüb, Yoluna baxmaqdan canım üzülüb; Yuxusuz maral tək hərdəm süzülüb, Axan gözlərinin sədqəsi canım. Eşq əhlini qoymaz gələ yaxına, Göz işləyən yerdən istər toxuna. Sərasər bağrımı müjgan oxuna Taxan gözlərinin sədqəsi canım. Təsəlli verirdim mən öz-özümə, Nazlı dilbər inanacaq sözümə; Niqab altdan oğrun-oğrun üzümə Baxan gözlərinin sədqəsi canım. Şikəstə Zakiri gah şad eləyib, Gahi bəndə, gahi azad eyləyib, Könül xanimanın bərbad eyləyib, Yıxan gözlərinin sədqəsi canım. * * * Müəttər zülfünün həsrətin çəkən Müəttər zülfünün həsrətin çəkən Gül iyləməz, müşkü ənbər istəməz. Camalın müştaqı baxmaz günəşə, Üzün sevən bədri-ənvər istəməz. Canü dili bəslər idim, sevərdim, Tapşırıb cananə azala dərdim; Qoşub bir-birinə bu gün göndərdim, Bilməzəm, o bədxu istər, istəməz. O şahibaz gözlərini görəndə, Uçar mürği-ruhum, durmaz bədəndə; Dilin soran baxmaz nabatə, qəndə, Ləbin əmən şəhdü şəkkər istəməz. Əlhəzər yay qaşın şux peykanından, Vurar, yıxar, etmək olmaz yanından; Gözəl sevən gərək keçə canından, Canını istəyən dilbər istəməz. Həddi yoxdur məndə cürmü günahın, Həm müqəssirinəm, həmi güvahın, Zakirin qətlinə bəsdir nigahın, Əl vurma, qəbzei-xəncər istəməz. * * * Nə zülmlər qaldı mənim həqqimdə Nə zülmlər qaldı mənim həqqimdə Eyləməmiş o bivəfa, görəsən? Yandığına görə alovlarına, Hələ, barı beş gün səfa görəsən. Yaslandım dərində bir neçə müddət, Bir zaman müyəssər olmadı xəlvət; Vüsalında mümkün olsa fərağət Səhldir hicrində cəfa görəsən. Qəm evində paybəstə olduğum, Halpərişan, dilşikəstə olduğum; Bəstəri-möhnətdə xəstə olduğum, Deyən varmı biinsafa, görəsən? Nazlı dilbər özgələrə ad olsa, İşim, gücüm nalə olsa, dad olsa, Dəli könül dost kuyindən yad olsa, Kəsilərmi bu qafqafa, görəsən? Zakir, hər yetənə özün uduzma, Dərdü qəm çərisin dövranə düzmə, Əbəs yerə cəfa çəkmə, can üzmə, İnanma, xublardan vəfa görəsən. * * * Nə yaraşır sana, divanə könül Nə yaraşır sana, divanə könül, Həmdəm olmaq yarə bu gündən belə? Vədə yaxınlaşıb, köçmək çağıdır Bir özgə diyarə bu gündən belə. Sərvqamotlərə su kimi axma, İnani-məqsədi əldən buraxma; Mürüvvət eylə, bax tanrıya, baxma Çöhrəvü rüxsarə bu gündən belə. Sal yadına keşa-keşin məhşərin, Qafilsən, özündən yoxdur xəbərin; Ənqəribdir ola cimsi-pərvərin Tömə murü marə bu gündən belə. Yüyürüb, yortmaqdan abü ələfə, Ovqati-əzizi verdin tələfə; Yıx özünü xaki-dəri-Nəcəfə, Çox gəzmə avarə bu gündən belə. Şərm eylə nəbidən, utan xudadən, Usan təməşadən, zövqü səfadən; Dəxi bəsdir, bu vərtəyi-bəladən Çəkil bir kənarə bu gündən belə. Zəbt edə bilmədin çıxmış gözünü, Xəlq içində rüsva etdin özünü; Bu rahi-xətadən döndər üzünü Qadirü qəffarə bu gündən belə. Ömür keçib, az qalıbdır həyatın, Ləhvü ləəb ilə keçdi ovqatın; Dosta layiq yoxdu, Zakir, sovqatın, Gör başına çarə bu gündən belə. * * * Nə müddətdi iştiyağın çəkirdim Nə müddətdi iştiyağın çəkirdim, Şükür həqqə, pərizadə gedirəm. Çərxin sitəmindən, dövrün zülmündən, Gözəllər şahına dada gedirəm. Mən ona çəkərəm, o mənə sultan, Hər nə hökm eyləsə-bəndeyi-fərman. Möhnətimə çarə, dərdimə dərman Edən yoxdu bu arada, gedirəm. Gecə-gündüz qan tökülür didəmdən, Yarımadım hərgiz yarü həmdəmdən; Ya öldürsün məni, qurtarsın qəmdən, Versin muradımı, ya da gedirəm. Baş ağardı, ömür keçdi yarıdan, Qurtarmadıq hərgiz ahü zarıdan. Bu gün neçə gündü canan sarıdan Yetibdi guşuma səda, gedirəm. Zakirəm, sızlaram misli-əndəlib, Görüm, ya görməyim üzün, ya nəsib? Hal-pərişan, dil-nigaran, müztərib, Sərdarıma bir murada gedirəm. * * * O qədər gəlmədi intizar öldüm O qədər gəlmədi intizar öldüm, Deyin, indən belə yara gəlməsin. Gözü yolda natəvanım var, - deyən, Zəhmət çəkib bu diyara gəlməsin. Əgər ağlamağa olsa həvəsi, Səd əmanət, uca çıxmasın səsi, Deməsinlər yoxdu bir kimsənəsi, Xəlq üzünə geysin qara, gəlməsin. Biganələr sarayına varmasın, Dırnaq çalıb gül üzarı yarmasın, Amandı, baş açıb, əl aparmasın Siyah zülfi-tabdara, gəlməsin. Yar olan gərəkdir yana yarına, Qəmü möhnət çəkə qəmküsarına. Səbr etməkdən qeyri qəza karına, Yoxdu dəxi özgə çara, gəlməsin. Həsrət ilə getdi Zakiri-xəstə, Badi-səba, yetir ol çəşmi məstə, İşdir, yolu düşsə məzarım üstə, Pünhan gəlsin, aşikarə gəlməsin. * * * Ömür keçdi, insaf elə, sevdiyim Ömür keçdi, insaf elə, sevdiyim, Nə müddətdi dərdü möhnət çəkərəm. Hər kəs öz yarını çəkib yanına, O ki mənəm, elə həsrət çəkərəm. Bahar fəsli el şad olur sərasər, Hərgiz məndən özgə yoxdu mükəddər. Nəkhəti-zülfünü nəsimi-səhər Gətirsə, ziyadə minət çəkərəm. Gül ilə həmzəban olubdu bülbül, Açılıb bənövşə, yasəmən, sünbül. Dolanıb başına, mürüvvət degül Bu qədər ki, sonsuz xiffət çəkərəm. Mey içir gülşəndə məşuqə aşiq, Mən qalmışam təkü tənha, nə layiq? Bir para dərdimi bilir xəlayiq, O ki, bir parasın xəlvət çəkərəm. Qoyubsan könlümü cövrü cəfadə, Gözüm yollardadır, əlim duadə. Şikəstə Zakirəm, ruzi-cəzadə Bu qisası səndən, əlbət, çəkərəm. * * * Piranəsərlikdə bir növcavanın Piranəsərlikdə bir növcavanın Oxları sinəmə kargər olmuş. Atdı, vurdu, yıxdı, keçdi çəpəndaz, Könül əqəbincə dərbədər olmuş. Yetişən zamanda başa sinnü sal, Didarını görcək rəf oldu məlal; Gəlib təravətə gülşəni-xəyal, Şükufələr açıb barvər olmuş. Həvavü hovəsi sanmayın asan, Şiri-nəri eşq eyləyər bəndivan. Görmədinmi, necə o Şeyx-Sənan Düxtəri-tərsaya xidmətgar olmuş! Pirlik etmişdi məni sərsəri, Qalmamışdı zövqü səfa əsəri; Ol qönçədəhanı görəndən bəri Nəzmi-təbim yenə pürgühər olmuş. Yüz huriyü qılman olaydı hazır, Mu qədəri ülfət etməzdi xatir; Bu gün neçə gündür qocaman Zakir Tazə-təri sevmiş, tazə-tor olmuş. * * * Piranəsərlikdə bir növcavanın Piranəsərlikdə bir növcavanın Piyalə çeşminin məstanəsiyəm. Dolanıb başına şam ta səhər, Şəmi-camalının pərvanəsiyəm. Eşq əhlinin işin məndən al xəbər, Hər aşiq olurmu sahibi-hünər? Yanmağa kahildir, odda səməndər, Mən özüm bu yolun mərdanəsiyəm. Sərasər sövdayi-eşqi tərsanın Apardı əqlini Şeyx-Sənanın, Fərhad - Şirinin, Qeys - Leylanın, Mən də bir pərinin divanəsiyəm. Qurbanam özünə, həm yoldaşına, O xumar gözünə, hilal qaşına. Nə olur pinhani bir sirdaşına Deyə: "filaninin cananəsiyəm". Mən Zakirəm, budur sözüm, söhbətim, Nadan ilə yoxdur hərgiz ülfətim, Hanı bir xiridar, bilə qiymətim? Mərifət gəncinin dürdanəsiyəm. * * * Piranəsərlikdə hərcayi könül Piranəsərlikdə hərcayi könül Bir tazə cavanın bəndivanıdı. Tərk eləyib olan şüğlü karını, Kəbeyi-kuyinin pasibanıdı. Fərar eləmişdi dili-sərsəri, Bu gün badi-səba gətdi xəbəri; Söylər ki, məskəni gedəndən bəri, Bir pərinin zülfi-pərişanıdı. Sərasər sinəmi oxları dəlib, Bu gün sabah köçməliyəm, ənqərib, Cəfa çəkmə, dur üstümdən, ey təbib, Tökülən didəmdən cigər qanıdı. Müddətdti düşmüşəm qürbət diyara, Kimsədən olmadı dərdimə çara, Gecə-gündüz baxar gözüm yollara, Bir laçın gözlünün nigaranıdı. Demə ki, çıxıbdır xeyirdən, şərdən, Bədöv at ölünçə qalmaz hünərdən, Sevdiyim, Zakiri salma nəzərdən Qədr eylə ki, ləlü guhər kanıdı * * * Piranəsərlikdə hərcayi könül Piranəsərlikdə hərcayi könül Hər zaman bir çeşmi-məstanə sevər. Məgər heç düşünməz qobahətini, Gedib növrəsidə cavanə sevər. Qəm deyildi sevsə idi əzəllər, Eşidən tən edib indi bəzəllər; Deməz, mənə qədr eyləməz gözəllər, Əbəs yerə olub divanə, sevər. Aşiqlik işində xeyli pürfənəm, Fərhada, Vamiqə, Məcnuna tənəm; Hər gözəl sevənə aşiq demənəm, Sevən mənim kimi mərdanə sevər. O gündən ki, göz evindən gedibsən. Gülüstana gülzar etməmişəm mən. Ləblərin sərməsti, ey qönsçədəhan. Nə mey istər, nə də meyxanə sevər. Müddətdir çəkərəm qalmaqalımı, Heyf ki, görmədim gül camalımı. Zakirəm, sevmişəm rüxi-alını, Necə ki, ateşi pərvanə sevər. * * * Sevdiyim, bir yerə cəm eyləsələr Sevdiyim, bir yerə cəm eyləsələr, Məhvoşi-dövranı, sənə yetişməz. Çıxarıban gətirsələr Misirdən Yusifi-Kənanı, sənə yetişməz. Sanasan içində gül pirəhənin Bir bərgü-səməndir cəsədin sənin. Quzu quyruğundan tərdir bədənin, Şərayi-Yəmani sənə yetişməz. Həqdi, gözəl çoxdu bu vilayətdə, Hərgiz ola bilməz son məlahətdə; Ey dürri-nasüftə, qədrü qiymətdə Yaquti-rummani sənə yetişməz. Müştəridir sənə Zöhrə fələkdə, Gecə-gündüz ovsafını deməkdə; Bərabərin yoxdu göydə, mələkdə, Behiştin qilmani sənə yetişməz. Vəsfin demək üçün sənin tək şahın, O çöhreyi-alın, zülfi-siyahın, Firdovsi, Cami tək gərək məddahın, Zakirin hədyanı sənə yetişməz. * * * Sevdiyim, dimədən sellər açılır Sevdiyim, dimədən sellər açılır, Hər zaman düşəndə iraq gözlərin. Gəlmədi söndürə cigər atəşin, Hər biri bir qaynar bulaq gözlərin. Kimin yolu düşsə xaki-dərinə, Ox vurar köksünə mərhəm yerinə. Belə kafər olmaz, aşiqlərinə Qan uddurur çanaq-çanaq gözlərin. Bir zaman var idi, görəndə məndən, Ahuyi-xütən tək qaçardı gəndən. Bildi xərəbədi, ey qönçədəhən, Elədi könlümü yataq, gözlərin. Yığılıb bir yerə el qınar səni, Deyər çox incitdi gedib-gələni. Təəccüb eylərəm, neçin müjəni Pilto tək yandırmaz çıraq gözlərin. Səlibsan Zakiri cövrü cəfayə, Yolunda canını verdi fənayə; Ömür başa yetdi, ol binəvayə Olmadı bir gecə qonaq gözlərin. * * * Sevdiyim, gələ-gör bahar fəslidir Sevdiyim, gələ-gör bahar fəslidir, Könül istər gəzə bağı səninlə. Gecə qucaqlaşıb yataq qol boyun, Bir də duraq səhər çağı səninlə. Nə xoş səadətdir dodaq-dodaqda, Məzə müqabildə, badə qabaqda. Vermənəm aləmə xəlvət otaqda Deyib, gülüb, danışmağı səninlə. Xahi aqil olam, xahi divanə, Yoxdur ehtiyacım hürü qılmanə, Gedərəm duzəxə mənıdü mərdanə, Əsli budur sözün sağı səninlə. Aşiqələr bağrını şan-şan elərsən, Gündə birin kəsib qurban elərsən; Hər qiya baxanda yüz qan elərsən, Müşküldür dolanmaq, yağı, səninlə! Ləbindir Zakirin abi-həyatı, Dirildir ölünü hər ixtilatı; Neylərəm şəkkəri, qəndi, nəbatı, Xoşdu mənə içmək ağu səninlə. * * * Sən gedəndən bəri, ey üzü dönmüş Sən gedəndən bəri, ey üzü dönmüş, Gözlərəm oturub yol qabağında; Soruşdum zülfünü səbadən, dedi: Baş çəkər kəmərə bel qabağında Dad eylərəm, yetişməzsən harayə, Neçün rəhmin gəlməz binəvayə; Eşqin çox aşiqi verib fənayə, Çör-çöp dayanarmı sel qabağında? Müddətdi könlümü qəmzən alıbdı, Gəlmədi, gözlərim yolda qalıbdı; İndi deyirlər ki, çahə salıbdı, Zənəx kənarında, tel qabağında. Çin ləşkərin çəkib zülfi-çəlipa, Həstimi-nistimi eylədi yəğma. Kimsə qınamasın, mən təkü tənha Necə durum ağır el qabağında! Olubdur vətəndən avarə Zakir, Düşüb səhralərə, dağlərə Zakir, Hicranın yanında biçarə Zakir Keyitkən koludu yel qabağında. * * * Sən gedəndən bəri, ey çeşmi xumar Sən gedəndən bəri, ey çeşmi xumar, Əzəl gözlərimin xabı çəkildi. Nə dil qərar tutdu iştiyaqından, Nə gönlümün iztirabı çəkildi. Səru-kuyin məhşər, qəddin qiyamət, Qiyamət edərsən saətbəsaət; Hüsnün günəşindən çəkib xəcalət, Çərxin məhi, afitabı çəkildi. Dün naz ilə qədəm basanda bağa, Şümşadü sənubər düşdü ayağa, Süsən, sünbül, lalə üz qoydu dağa, Bərgi-gülün rəngü abı çəkildi. Harada düşsə ləli-ləbin sözündən, Camü badə çox deyərdi özündən. Axır elə düşdü xəlqin gözündən, Saqi götdü meyi-nabı, çəkildi. Zakirəm, sinəmi sipər bəlayə Tikmişəm, at oxun, pənah xudayə! Fərhad ilə Məcnun cövrü cəfayə Beş gün gətirməyib tabı, çəkildi. * * * Sən sadə gözəlsən, qoyma, sevdiyim Sən sadə gözəlsən, qoyma, sevdiyim, Məşşatələr bəzək taxta üzünə, Bərgi-gülə bənzər üzari-alın, Nə lazımdı ənlik yaxa üzünə. İşləri xətadır çeşmi-məstanın, Çalar, çapar, xərab elər dörd yanın; Əmanət, əmanət, növki-müjganın Toxunmasın, qanar, yuxa üzünə. Çıxıb aralıqdan küduratü qəm, İxtilat qatışıb qızışanda dəm, Bəyaz cəbinindən gül kimi şəbnəm Dumurcuq-dumurcuq axa üzünə. Gözlərindi nərgiz, qaşlarındı yay, Heç növcavan ola bilməz sənə tay; Camalın görəndə daldalanır ay, Günün nə həddi var çıxa üzünə? Gələ gör Zakirin özün üstünə, Sənin payəndazın gözün üstünə, Götür qoy başımı dizin üstünə, Can verəyim baxa-baxa üzünə. * * * Səri-zülfün kimi titrər ürəyim Səri-zülfün kimi titrər ürəyim, Gələ-gör ki, səri- muyin istərəm. Duzlu hekayətin, nəməki sözün, Pəsəndidə xülqü xuyin istərəm. Bir otaqda oturuban biz ilən, Könlümü aldığın şirin söz ilən, Eyhamü işarə, qaşu göz ilən, Gahi həzin göftiguyin istərəm. Səndən ayrılandan bəri lalam mən, Ümüd yoxdu gələn ilə qalam mən; And olsun Kəbəyə xəstəhalam mən, Can verməyə səru-kuyin istərəm. Kəsibsən bizimlə aramı nədən, Nə müddətdən bəri yox gəlib-gedən, İntizar çəkirəm ta ki, sübhədən Ol badi-səbadan buyin istərəm. Mən Zakirəm səni görəndən bəri Düşmüşəm çöllərə dəli, sərsəri; Neylərəm günəşi, mahi-ənvəri, Üzarın anaram, ruyin istərəm. * * * Sifariş eyləsəm badi-səbadən Sifariş eyləsəm badi-səbadən, Gərən, dərdim o cananə deyərmi? Dolanıb başına misli-pərvanə, Od tutuban yanə-yanə deyərmi? Bu sitəmlər dili-zarə keçdiyin, Əl çəkməyib varə-varə keçdiyin, Uzun illər günüm qarə keçdiyin, Siyah zülfi pərişanə deyərmi? Səğ rəqibdən məclis olanda xali, Çəkib bir kənara çeşmi-qəzəli, Üzün təmənnası, ləbin xəyalı Salıb binəvanı qanə, deyərmi? Səbadən olmasa əgər bir çarə, Cürət eyləməsə deməyə yarə, Bu əhvalı o türreyi-tərrarə, Məhrəmdi, görəsən şanə deyərmi? Zakirəm, kuyindən avarəyəm mən, Karü şüğlüm olub nəlavü şiyvən, Yad eyləyib bir yol, yarəb, görəsən, Harda qaldı o divanə deyərmi? * * * Soruşdum dibərdən: yoxsa bərgi-gül Soruşdum dibərdən: yoxsa bərgi-gül Lətafəti tər bədəndən öyrənib? Dedi: təqərrübü yoxdur o qədər, Varsa da, eşidib gəndən, öyrənib. Məhəbbət damını yırtıb çıxmağı, Səyyadının xanimanın yıxmağı, Yeriyəndə dönüb dalı baxmağı Ahunun balası səndən öyrənib. Zahirdi qəmzənin cigər sökməyi, Can almağı, nahaq qanlar tökməyi; Gözündə ox atıb, kaman çəkməyi, Belə billəm, o pürfəndən öyrənib. Ay, gün camalını görəndən bəri Sənsən dillərinin zikri, əzbəri. Naqisdi vəsfində Zöhrə, Müştəri, Çünki onlar özgəsindən öyrənib. Görəndə Zakirdən istər yaşına, Bimürüvvət qoymaz dönəm başına, Deməz ki, pərvanə eşq ataşına Yanmağı binadən məndən öyrənib. * * * Təğafül eyləmə, ey badi-səba Təğafül eyləmə, ey badi-səba, Tezlik ilə yetir yarə dərdimi. Tutub səri-zülfün, dolan başına, Söylə şuxi-sitəmkarə dərdimi. Alıbdı sinəmi möhnətü vərəm, Sübhü şam Allahdan ölüm istərəm, Nə yar yazı bilir, yazam göndərəm, Nə deyən var o dildarə dərdimi. Səg rəqib bilməsin, düşərik qana, Sərzəniş yetişər bəlkə canana. Qorxuram cismü can alışıb yana, Tapşırmışam dili-zarə dərdimi. Üz qoyub üstümə küduretü qəm, Yaş tökülür gözlərimdən dəmbədəm; Alov tutar kağız, alışar qələm Səbt etsələr hər tumarə dərdimi. Mən Zakirəm, bu fələyə neylədim, Vermədi muradım, dedim, söylədim, Nə qədər ki, fikrü xəyal eylədim, Çıxartmadı bir kənarə dərdimi. * * * Təğafül eyləmə, ey badi-səba Təğafül eyləmə, ey badi-səba, Bəlkə o gül üzlü yarı görəsən. Şərh edəsən ona dərdi-dilimi, Bir vosilə sala tarı görəsən. Dolanıb başına sərvi-rəvanın, Döşən ayağına qaşı kamanın. Xəbər alsa səndən: o binəvanın Necə keçir ruzigarı görəsən? Söylə ki, göz yolda könül, intizar, Şəm tək oturub sübhədən ağlar, Bu gün-sabah ölər, ixtiyarın var, Nə olur gedəsən, barı, görəsən. Əmanətim budur, bir kənanrə çək, Yalvarıb, yapışıb, eylə əl-ətək; Gəlməkdə təğafül eyləsə, gərək Məzəmmət edəsən, karı görəsən. Zakir der: eybi yox xülqi xuyində, Şirin söhbətində, göftiguyində. Biz yad olduq, indi səri-kuyində Kimin vardır etibarı görəsən? * * * Tökər səndən ayrı, ey çeşmi xumar Tökər səndən ayrı, ey çeşmi xumar, Gecə-cündüz əşki-ali gözlərim. Nə deyir-dincəlir, nə qərar tapır, Dəmbədəm yadına salı gözəlerim. Başadək olmadı didarın qismət, Qorxuram ki, ala canımı həsrət; O qədər çıxmadı, gördü aqibət Sən gəzən yerləri xali gözlərim. Firqət odu məni yandırıb yaxar, Sübhü şam didəmdən qanlı yaş axar; Viran olmuş bağda dolanıb baxar Gah irəli, gahi dalı gözlərim. Nə bilsin düşəcək qürbət diyarə, Sanırdı mümkündür daim nəzarə; Baxmaz idi zülfə, xalə, üzarə, Belə bilsə idi halı gözlərim. Mən Zakirəm, nələr düşər xaşıma, Çərxi-fələk ağu qatdı aşıma. Bilirdim ki, əvvəl-axır başıma Gətirəcək qalmaqalı gözlərim. * * * Xuraman-xuraman seyri-gülşənə Xuraman-xuraman seyri-gülşənə Al geyinib çıxma, Allahı sevər; Sən bəşər deyilsən, suni-xudasan, Yıxarlar evimi, çoxdu bədnəzər. Tək yaradıb səni xaliqi-əşya, Mahi-bədrə bənzər rüxsari-ziba; Arasında bini-siminin guya Əngüşti-nəbidən şəqq olub qəmər. Hər kəs gedib öz şüğlünə, karına, Mənəm düşən eşqin girü darına; Bilməzəm əbrudur, can şikarına, Ya şahbaz gözlərin açıb balü pər. Diyarü-qürbətdə dili-divanə, Necə tab edərdi qəmi-hicrano; Nəkhəti-zülfünü məşami-canə Gətirməsə gündə nəsimi-səhər. Zakirəm, mən sənə olmuşam mail, Danışığım hədyan, kəlamım zail; Divanə sözünə qatmışam aqil, Dolanım başına, olma mükəddər. * * * Heç bilirsən nə cəfalər çəkmişəm Heç bilirsən nə cəfalər çəkmişəm, Uzun müddət yollarında, yar, sənin? Nə olur danmaqdan, daldalanmaqdan, Düşgününəm aləm-aşikar sənin. Nə qədər ki, gəlir təndə nəfəsim, Bülbüli-şeyda tək kəsilməz səsim; Mənim səndən özgə yoxdur bir kəsim, Yüz kimin-kimsənən o ki var, sənin. Ayırmışdı məni bəxti-siyahım, Gəlmişəm dərinə, ey padişahım; Çək tiğini, gər var isə günahım, Öldür, gərdən mənim, ixtiyar sənin. Tutmuş idim səri-kuyində mənzil, Gecə-gündüz danışırdım dilbədil; İndi qəm evində sərparə könül Əzəlki lütfünü arzular sənin. Ayrı düşüb obasından, elindən, Yenə əl götürməz xublar telindən; Zakir, məgər usanmazsan əlindən Saf canə yetişdi dili-zar, sənin. * * * Həqdi, gözəl çoxdu cahan içində Həqdi, gözəl çoxdu cahan içində, Gözəldə bir neçə nişanə gərək. Əvvəl aşiqinə mehriban ola, Ondan qeyrilərə biganə gərək. Gözəlin billur tək gərək bədəni, Eyləyə özünə heyran görəni, Yarlı-yaraşıqlı boyu, gərdəni, Nə uzun, nə gödək, miyanə gərək. Ənbər xəcil ola zülfü buyundən, Qəmər-rüxsarından, şəms-ruyundən; Canlar təzələnə göftü kuyundən, Sözünün hər biri dürdanə gərək. Mərifətdə kamil, sinndə uşaq, Qədir bilən, özü doğru, sözü sar. Quzu quyruğu tək nazikü yumşaq, Lərzə verə cismi hər yanə gərək. Zakir nə yamandır halı dünyanın, Əksik olmaz qalmaqalı dünyanın, Dərdü sərdi mülkü malı dünyanın, Can üçün bir belə cananə gərək. * * * Həqdi, gözəl çoxdu cahan içində Həqdi, gözəl çoxdu cahan içində, Ola bilməz sənə nisbət hər gözəl. Zərrəcə eybin yox başdan ayğa, Ola bilməz son tək sərasər gözəl. Müdrik ola, aqil ola əhli-hal, Bilməyə ki, nədir hərgiz məkrü al, Dişi gövhər, ağzı şəkər, dili bal, Dodaqları qəndi-mükərrər gözəl. Gözəlin bəzisi bədniyyət olur, Qədrbilməz olur, bihörmət olur, O ki, bir parası kəmcürət olur, Çətin ələ düşər dilavər gözəl. Gözəl olan gərək bizar olmasın, Təmiz-tariq olsun, yassar olmasın, Heç kafər bəndəyə düçar olmasın Ev-eşiyi murdar, bihünər gözəl. Şikəstə Zakirin varı var idi, Öz boynuna şüğlü karı var idi, Xəlq içində etibarı var idi, Əbəs-əbəs saldı dərbədər gözəl. * * * == Təcnislər == Qalmadı bir ovuc qəllə, biz acıq Qalmadı bir ovuc qəllə, biz acıq Qurtulubdi bu afətdən o Dızaq, Quru yerə zor eyləmiş bir acıq, Qəlbimizdən gedən deyil o dızaq. Qalırmola yarəb bizə bu damaq, Qılınc alıb səg rəqibi bu damaq, Qaragözlüm geyinibdir bu damaq Qəmər kimi şölə verir o dızaq. Qələm alıb əhvalımız yazarıq, Qəhbə fələk fitnəsindən yazarıq, Qışın zəhmətindən çıxıb yazarıq, Qoyun-quzu cövlan eylər o dızaq. Qarı düşmən ölsün gedək yasadıq, Qayım-qayım dost dərdini yasadıq, Qadir Allah yaradıbdır yasadıq, Qayıtmanam təriqindən o dızaq. Qoyma rəqib dərgahına yaxalıq, Qəsdi bunu aparmıya yaxalıq, Qismət eylə bu Zakirə yaxalıq, Qızılgülə sarmaşıbdı o dızaq * * * Dəli könül nə düşübsən çöllərə Dəli könül nə düşübsən çöllərə, Məgər usanmazsan yar aşiqidi, Dost kuyindən gedən deyil bir yana, Rəqibi-səgsifət yar aşiqidi. Adəm gərək həzz eyləyə həvadən, Xatircəm ol gətirmişəm həvadən. Laçın kimi qanad çaldı həvadən, Sonanın bağrını yar aşiqidi Haçan ola canan gələ bu saça, Qorxuram ki, qanlı qəmzə bu saça. Qurban olum bu geysuyə, bu saça Sənubər qəddinin yar aşiqidi Naşi sərraf fayda bulmaz o laldan, Xəbər alma bilən deyil o laldan. Yara deyin əl götürsün o laldan, Ağ geysin ki, əcəb yar aşiqidi Qaş qaradı, xal həbəşi, gözələ, Yığ dərdini bu canıma gözələ, Zakir meyl eyləməz yetən gözələ, Bir büllur əndamlı yar aşiqidi. * * * Dilbər, həsrətindən xəstə düşmüşəm Dilbər, həsrətindən xəstə düşmüşəm, Hicran qoymaz duram ayağa məni. Çülqala zülfünə, basdır dərində, Qoyma ki, bükələr ayağa məni. Gün camalın yüz min eyib tapdaya, Gürüsnəsən al başını tapdaya, Dərdü qəmin həddi nədir tapdaya Sən salmasan əgər ayağa məni. Hazır olsa bir məclisə o zalım Yenə mənim öz yaxamdı o zalım Piltə kimi dönə-dönə o zalım, Yandırdı, buladı ayağa məni. Çünki düşdün eşq oduna yan, yana, İnsaf eylə hər tərəfdə yan yana, Neçə aşiq döşənibdir yan-yana, Kim çalıb onlara ayağa məni Qoşulmadı Zakir nocamə səndən, Bəhs etmək olurmu nə camə səndən. Nə ücrət istərəm, nə camə səndən, Tək qovma dərindən ayağa məni. * * * Əlləri qurumuş məşşatə sənin Əlləri qurumuş məşşatə sənin, Salıb gərdəninə o taq nədi?! Məgər ki, dolanır hilal başına Bəyaz cəbinində o taq nədi?. Dərs alıb oxudum hərayə gəldim, Müşkülüm bitmədi hərayə gəldim. Dərd əlindən yara hərayə gəldim, Artırdı qəmimi o taq nədi? İş görən hər kəsin öz kamalidi, Ariflər istəsə öz kamalidi. Aqbəti yoxdu öz kəmalidi, Cəhanın zərnişan o taq nədi... Cəbrail qalanda olar dəmindən, Lütf edib çıxardı olar dəmindən Dürüst oldu pəri olar dəmindən, Yoxsa yanmış idi, o taq nədi. Xəstə Zakir, cövə dəymə, buqdan üz Hardan görsən səg rəqibi buqdan üz, Qorxuram ki, zərər çəkə buqdan üz Bir məkəs pərindən o taq nədi. * * * Gün cəmalın göz yaşımı qurutdu Gün cəmalın göz yaşımı qurutdu, Qoymadı bulut tək ayağam məni. Əl götürməz, gedər-gedər qayıdı, Nə taptaq eyləyib ayağam məni. Qovğa günü Rüstəm ilə əzələm, Gələ bilməz meydanıma əzələm, Mən sərxoşi-peymaneyi-əzələm, Xəlq məndən öyrənib ayağam məni Qaşlarındı rüxsarında sərayə Həsrətindən rəngim dönüb sərayə Dost qədəmin basdı bizim sərayə, Deməneməm kimsədən ayağam məni. Yığılıb bir yerə arxayın olmuş, Deyirlər bizimlə arxayın olmuş. Oturub evində arxayın olmuş, İmtahan eyləmiş ayağam məni. Zakir tək bəzmində oxumar oldum, Bir kamanəbrudən oxumar oldum, Ləli-ləbin sordum oxumar oldum, Yoxsa ki, tutubdur ayağam məni. * * * Laçın gözlüm, səndən cüda düşəli Laçın gözlüm, səndən cüda düşəli, Abi-rəngim qaçıb ağulanmışam. Dönə-dönə yanıb canım-cigərim, Eşqin ateşinə ağulanmışam Dərs alıb oxudum yazığam mana, Qış möhnət çəkdirir, yazığam mana, Ver şəfa ləbindən yazığam mana, Zəhri-fəraqınla ağulanmışam. Yaslanıram kəlbin kimi dəryaya, Xəstə cismim şəfa tapa, dəryaya, Tut əlimi qərq olmuşam dəryaya Zovrəqim sınıbdır ağulanmışam. Hicr əlindən pərişanəm üzüldü, Qara bəxtim zülfün kimi üzüldü Dərdü qəm çəkməkdən canım üzüldü, Ömür keçib, indi ağulanmışam. Mən Zakirəm dilim dönməz hər ada, Göz yaşım tək ola bilməz hər ada, Bir yol deməz görün qalıb hər ada Müddətdi dərində ağulanmışam. * * * Nazlı dilbər, bu gün gülşən seyrinə Nazlı dilbər, bu gün gülşən seyrinə, Getdi, aparmadı üzülən məni, Möhnət ləşkərinin kirəkeşiyəm, Qoymayın qatardan üzülən məni. Dönə-dönə dərs almışam alimdən, Dil mürğünə xallarındın alimdən, Sərü-zülfün buraxmazam alimdən, Əgərçi dişləyə üzülən məni. Qorxuram ki, səg rəqiblər kəmalə, Gecə-gündüz fikrim budur kəmalə, Bəd əsillər çətin yetər kəmalə, Əgərçi oxuya üzilən məni Kəs başını harda görsən ərindi, Gələməyibdi Əli kimi ərindi, Yardan ayrı cismim elə ərindi, Görsə də tanımaz üzülən məni. Hicran ateşinə can bazarıdı, Bağrım şan-şan edən can bazarıdı. Vəsiyyət çağıdı, can bazarıdı, Zakirəm, bilməyin üzülən məni. * * * Ömürlər səf edib, canlar üzməmiş Ömürlər səf edib, canlar üzməmiş, Həmdəm olmaz ey dil, oturan, sənə. Mənzili-məqsudə yetmək istəsən, Həzrəti-Musa tək oturan sənə. Cigər yandı Hərarətdən yəx arac Şirin canın qəm oduna yəx arac Zülfün alır Hindi-Çindən yəx arac, Bəndeyi-fərmandır oturan sənə. Sən ağasan mən sənin öz gədən, Dil mürğünə verə bilməz öz gədən. Dəli könül umub-küsmə öz gədən Aləm bilir odur oturan sənə. Uca dağlar dərdim ilə yar olmaz, Bir sinəyə ox dəyməsə yar olmaz Əbəs yerə cəfa çəkmə yar olmaz Rəqib ilə durub, oturan sənə. Görməmişəm zülfün kimi tərlanı Xəstə canım şəfa tapıb tərlanı Zakir, qəsdin tutma qisə tərlanı Çəkilib bir küncə oturan sənə. * * * Ha deyirsən gələcəyəm, gəlməzsən Ha deyirsən gələcəyəm, gəlməzsən, Bu qədər insanda ayılan olmaz. Sənin qəmzən kimi xəncəri-xunriz, Mənim bağrım kimi ayılan olmaz. Bir yerdə ki, şərh eyləyə araya, Arif gərək o mənanı araya, Saqi oldun sən ki, düşdün araya, Dəxi bu məclisdən ayılan olmaz. Dərin dərya kənarında yaqusən, Tök rəqibin gözlərinə yaqusən, İnsafi yox, qəzəği yox yaqusən, Hərgiz sənə mayil ayılan olmaz. Neçə aşiq can veribdir dərində, Neçəsi də pabəstədi dərdinə, Muradımız hasil xaki-dərdində Yatarıq illən, ayılan odmaz. Sonalar gölləri bulanıq olar, Piltə cismim yanar bulanıq olar Görəndə Zakiri bulanıq olar Zülfün kimi bədxu ayılan olmaz. * * * Heyf ki, bilmədim çay kənarında Heyf ki, bilmədim çay kənarında Yetişən guşimə bu səda qıydı. Yoxsa qətl-am edib xublar aşiqin Səs səsə veribdir bu səda qıydı. Çeşmimin yaşından dirilən olmaz, Siyəh zülfün kimi dirilən olmaz, Yar gəlməsə məndən dirilən olmaz, Məni xəstə salan bu səda qıydı. Müjganları tökər yağı gölərin, Əritdi cismimdə yağı gözlərin. Qanlıdır aşikar yağı gözlərin Bu yayı, bu oxu bu səda qıydı. Gündüz yüzə çıxa bilməz yarasan, Əfv olursan qulluğuna yarasan. Etibar eyləmə, çarə yarasan, O biri şəfadı, bu səda qıydı Hahan qəmin yetər oldu üzə yar, Az qalıbdır Zakir canın üzə, yar. Səri-zülfün qoma düşə üzə, yar, Qorxuram üzari bu səda qıydı. * * * Heç bilməzəm nəəqt vəqtədən sevdiyim Heç bilməzəm nəəqt vəqtədən sevdiyim, Gözlərim yolunu bu saqi nədi? Sən də bir insafa gələcəksənmi, De görüm sözünün bu saqi nədi? Girib meyxanəyə xumariyəm mən, Tutmuşam zülfünlə xumariyəm mən. Şəhla gözlərinin xumariyəm mən Dəxi bu piyalə, bu saqi nədi? Qarışıb çeşmimin abi cananə, Pəyəndaz etmişəm abi cananə. Yüz kərrə can verdim abi cananə. Bir kərrə istədim bu saqi nədi Yaşılbaş sonasan, üzqan eylərsən, Aşiqlər canını üzqan eylərsən. Hər qiya baxanda üzqan eylərsən, Bilməzəm dərində bu saqi nədi? Neylədi, Zakirdən dəndanə yüzin, Həbəşi xalların dandanə yüzin, Necə tab gətirsin dəndanə yüzin Bir məgəs pərilə bu saqi nədi * * * == Gəraylılar == Bənzər meyxanədə sərxoş Bənzər meyxanədə sərxoş İki tərsayə gözlərin. Dəxi sürmə nə hacətdir, Can alır saye gözlərin. Kaman qaşın peyvəstdir, Oxları dilnişəstdir, Guya hinduyi-məstdir, Giribdi yayə gözlərin. Zülfün könüllər məskəni, Pabəst eylər hər görəni; Məcnun tək, aqibət, məni Salır səhrayə gözlərin. Neyləmişəm o xunxarə, Müttəsil baxar əğyarə, Bir dəm eyləməz nəzzarə, Məni-rüsvayə gözlərin. Bir tərəfdən artırar qəm, Bir tərəfdən edər mərhəm, Həm öldürür Zakiri, həm Qaçar hərayə gözlərin. * * * Bəhri-bəlayə qərq oldum Bəhri-bəlayə qərq oldum, Dişi durdanədən ayrı. Yanmaqda məni bilməyin Oda pərvanədən ayrı. Saqi, məni namuradə Dərdi-sər vermə ziyadə; Hərgiz içərəmmi badə Çeşmi məstanədən ayrı? Xəbər alsan mürği-canı, Tari-mudur aşiyanı; Bir-bir zülfü-pərişanı Dolanır şanədən ayrı. Sevdiyim məni dağ eylər, Qeyr ilə ittifaq eylər, Hər zaman seyri bağ eylər Məni-divanədən ayrı. Öləndə Zakiri-xəstə Növcavanlar dəstə-dəstə Gəlməsin qəbrimin üstə, Deyin, cananədən ayrı. * * * Bilməm neçin ölməyirəm Bilməm neçin ölməyirəm Bərkiyibdir üzüm sənsiz. Həg bilir ki, öz işimə Təəccübəm özüm sənsiz. Qəmi-eşqin varə-varə Əsər etdi dili-zarə. Çıxsın, səndən özgə yarə Əgər baxsa gözüm, sənsiz. Nəzər sallam solü sağa, Bir kimsə yox danışmağa, Bu qədər dərdi-fərağa Axır necə dözüm sənsiz. Gələ gör ki, növcəvanım, Qalmadı tabü təvanım; Lal olub nitqi-zəbanım, Tükənibdir sözüm sənsiz. Zakirəm, çəkirəm əfğan, Bülbül kimi şəbi-hicran, Əli qoynunda, sərgərdan Nə vəqtədən gəzim sənsiz?! * * * Bu növi qaşü göz olmaz Bu növi qaşü göz olmaz, Məgər bəxşi-xudadır bu? Hər atanda yüz qan eylər, Qiyamət oxu yadır bu. Dərində, ey padişahım, Əflakə yetişdi ahım; Bir demədin, qibləgahım, Görün necə gədadır bu. Bu qədər eylərəm şivən, Sanma vəslin dilərəm mən. Həmin bu yetər deyəsən Kim, bizim binəvadır bu. Məni-bidil, biqərarı Öldür, qurtar səni tarı! Kuyində görmək əğyarı – Əlhəq, mənə cəfadır bu. Yaya girib iki hindu, Ox atar Zakirə hər su; Çox görmüşəm çeşmü əbru, Göz deyil, bir bəladır bu. * * * Bu növi ki, çərxi-fələk Bu növi ki, çərxi-fələk Bizim ilən mədar eylər, Az çəkər ruzigarımı Zülfün tək tirə-tar eylər. Su oynağı olan mənzil Səbz olmaya, mümkün deyil, Göz yaşı tökdükcə könül Dəxi də çox qübar eylər. Yolunda keçmişəm sərdən, Əbəs yerə bəyaz gərdən Belə ki, saldı nəzərədən, Kim mənə etibar eylər. Zülfündü pəri-pərvazın, Kimdir ki, çəkəməyə nazın, Dəmbədəm çeşmi-şahbazın Dil mürğünü şikar cylər. Qəm ləşkəri dəstə-dəstə Hər tərəfdən gəlir üstə; Bilməzəm, Zakiri-xəstə Onsuz necə qərar eylər?! * * * Dedim dilbərə: ey zalım Dedim dilbərə: ey zalım Bu qədər də qan olurmu? Dedi: pərvanə yanmaqdan Şəmə bir nöqsan olurmu? Eşq əhlinə ol şəkərləb Hər görənədə eylər qəzəb. Öldürəndən sonra, yarəb, Görən, peşiman olurmu? Dil bağladım bir dilbərə, Yıxdı evimi göz görə; Əqli olan gözəllərə Valehü heyran olurmu? Sevdiyim, Allahı sevər, Ahımdan eyləmə həzər; Ta əsməsə badi-səhər Qönçələr xəndan olurmu? Təbibə götürüb pərdə, Dedim: bir od var cigərdə; Dedi: Zakir, elə dərdə Təbibdən dərman olurmu? * * * Keçdi növbəti zimistan Keçdi növbəti zimistan, Yenə fəsli-bahar oldu. Əndəlibi-binəvanın Sənəti ahü zar oldu. Yasəmənü gülü lalə Bir çəməndə qurub halə; Ərfüğan tutub piyalə, Nərgis içib xumar oldu. Əmr olundu, abi-niysan Cansızlara bəxş etdi can. Yenə təzələndi dövran, Nə gözəl ruzigar oldu! Səbzpuş olub çəmənlər, Qaldıdı hər şükufə sər. Oyan, ey bəxti-bixəbər, Yatan hamı bidar oldu. Əlac oldu hər bimarə, Tapıldı dərdinə çarə. Elə, həsrət qalan yarə Zakiri-dilfikar oldu. * * * Könül, uyma bivəfayə Könül, uyma bivəfayə, Axır səni xərab eylər; Salıb eşqin atəşinə, Cigərini kəbab eylər. Dil bağlama bir dilbərə, İstər yolunda can verə. Beş gün keçməz, əbəs yerə, Görərsən, inqilab eylər. O zaman ki, dönər üzü, Bəhanəli olar özü, Açar, çəkər, iki sözü Uzadıb bir kitab eylər. Onlarda olmaz, müxtəsər, Mehri məhəbbətdən əsər. Sənə biganədən betər Cəfa verib əzab eylər. Zakir, sevən kəs novcavan Gərək eyləyə imtəhan. Sonradan olur peşiman Hər kimsə ki, şitab eylər. * * * Gecə-gündüz gözüm, könlüm Gecə-gündüz gözüm, könlüm Qan-yaş tökər yar əlindən, Baş alıb gedim nə yana Bu iki xunbar əlindən. Müddətdi, can idi xəstə, Səngi-sitəmlə şikəstə; Tapşırdım nərgisi-məstə, Qurtardım bimar əlindən. Düşmüşdü dili-divanə, Dami-zülfi-pərişanə, Aldı bir şəkl ilə şanə Turreyi-tərrar əlindən. Məşhər günü pirü novrəs, Şikayət edəndə hər kəs, Bəlkə deyəm, ey dadrəs! Dad çeşmi-xumar əlindən! Boynu buruq kəsib yanın, Həmin ki, ola qurbanın, Gəlməz Zakiri-şeydanın Bundan qeyri kar əlindn. * * * Gözəl çox olur, sevdiyim Gözəl çox olur, sevdiyim, Sən nə ziyadə göyçəksən; Zikri-ləbin dəhanımı Gətirir dadə, göyçəksən. Söylədi behiştdən gələn; Sənin tək yoxdu müstəhsən. Əvvəl elə bilirdim mən Bizim aradə göyçəksən. Aşiq alıbdır dörd yanın, Atarsan növki-müjganın, Əsirgəməzsən peykanın, Əcəb üftadə göyçəksən. İxtilatındır məzəli, Sözündən canlar təzəli, Ellərdi bəzək gözəli, Vəli, sən sadə göyçəksən. Hədyan söylər öz-özünə, Qatışma onun sözünə; Giribsən Zakir gözünə, Bilməzəm yadə göyçəksən. * * * Günəş pərtövəfkənliyi Günəş pərtövəfkənliyi Ruxi-zibadən öyrənmiş, Tuti şəkkər-şikənliyi Ləbi-guyadən öyrənmiş. Zülfün könüllər pənahı, Qaşlarındı qibləgahı; Ahular tərzi-nagahı Çeşmi-şəhladən öyrənmiş. Sərkəşliyə olub mötad, Üftadəsin eyləməz yad; Bu şiveni sərvi-azad Qədi-rənadən öyrənmiş. Düşdükcə yadıma tellər, Sızıldaram uzun illər; Ahü əfğanı bülbüllər Dili-şeydadən öyrənmiş. Zakir tək mərdi-mərdanə, Can verir vəsli-cananə; Oda yanmağı pərvanə Məni-rüsvadən öyrənmiş. * * * Neyləmişəm, incimisən Neyləmişəm, incimisən Yenə ey gülbədən məndən? Zahirən, vardır təzədən Sənə bir söz deyən məndən Qəm evində zar olalı, Eşqə giriftar olalı, Yarımadıq yar olalı, Nə mən səndən, nə sən məndən. Mailəm çeşmi-qəzalə, Olmuşam dərdə həvalə, Əl götürməz ahü nalə Gecələr sübhədən məndən. Pərişan etdin halımı, Əyibsən qəddi-dalımı; Nə deyim, tanrı zalımı Xəbər alsa, görən, məndən? Yox olub Zakirin varı, Günbəgün artar azarı; Xəbrdar eyləyin yarı, Ey Allahı sevən, məndən. * * * Neçin ol səngdil, bu mən Neçin ol səngdil, bu mən Çəkən əfğanə bir baxmaz? Gözümdən seyl tək hərdəm Axan al qanə bir baxmaz? Götürüb qönçə sərpuşun, Cəm eyləib əqlü huşun, Veribdir bülbülə guşun, Gülü xəndanə bir baxmaz. Hanı Şirin, hanı Leyli, Var idi aşiqə meyli; Dəhrdən getdi gileyli, Keçən dövranə bir baxmaz. Çeşmi-xumarın görəndə Can çıxar durmaz bədəndə, Mey içib sərxoş gəzəndə Dönüb məstanə bir baxmaz. Səg rəqibi harda görcək, Görərsən deyib güləcək. Mürüvvətdirmi Zakir tək Münasib xanə bir baxmaz. * * * Nə müddətdir dost yolları Nə müddətdir dost yolları Bağlanıbdır, xəbər gəlməz. Nə bir namə, nə bir qasid, Heç biri, müxtəsər gəlməz. Yazaram, eylərəm minnət, Gah aşikar, gahi xəlvət. Yəqinimdir o bimürvət Həqdi, gəlləm deyər, gəlməz. Hərdəm artırır qəzəbin, Soruşan yoxdur səbəbin; Yad etməkdən ləlbi-ləbin Döndü qanə cigər, gəlməz. Xəbər aldım dönə-dönə, Yar qəhrin çəkən kimsənə, Əlhəqqi, çox dedi genə; Bivəfadan səmər gəlməz. Lütf eylə Zakiri-zarə, Baxma təneyi-əğyarə, Qiyamət qopsa, xublarə Aşiqindən zərər gəlməz. * * * Nə faidə, ildə bir yol Nə faidə, ildə bir yol Olur lazım sizə qurban. Mən istərəm sənə gündə Olam tazə-tazə qurban. Əqlü huşi, din imanı Etmişdim qaşın qurbanı; Dur öldür, sevdiyim, canı Gətirmişəm gözə qurban. Eşq əhli cüstü cuyində, Dolanır dövri-ruyində, Yatarlar səri-kuyində, Tökülübdür düzə qurban. Deyin sərvi-güləndama; Öldürsün, yetişim kama; Müşküldür gələn bayrama Acü susuz dözə qurban. Siyəh zülfün kəmənd eylə, Zakiri payibond eylə; Etibar yoxdu, bənd eylə, Qoyma açıq gəzə qurban. * * * Sənin günəş camalına Sənin günəş camalına Olsun şəmsü qəmər sədqə; Gözünə, rüxi alına Nərgisü güli-tər sədqə. Dur sallan,ey şahi-xuban, Düşsün əyağına yüz can. Yay qaşlara vəsmə qurban, İncə belə kəmər sədqə. A yanağa siyəh birçək, Təəccüb, yaraşır göyçək; Hər telinə yüz mənim tək Aşiqi-dərbədər sədqə. Mayiləm xülqü xuyuna, Valehəm göftiguyuna, Dəmbədəm səgi-kuyuna Parə-parə cigər sədqə. Zakirinəm, rəhm et mənə, Üz tutub gəlmişəm genə; Çıx xanədən, olsun sənə Neçə əhli-nəzər sədqə. * * * Uçur gören məzarımı Uçur gören məzarımı Sanır ki, onda xakəm mən. Heç deməz ki, yardan ayrı Ləhəd tək sinəçakəm mən. Şəhidi-eşqdir tənim, Nə hacət qüslü kəfənim, Göz yaşı yuyub bədənim, Dəfn eyləyin ki, pakəm mən. Üstümə gəlsə ol nigar, Qoymun nəbzim tuta zinhar; Barmaqları qabar atar, Ziyadə suznakəm mən. Qəsdin imtahandı əgər, Bunca cövrü cəfa yetər, Tut əlimi, nazlı dilbər, Dərd əlindən həlakəm mən. Zakirəm ləbi- meyguna, Cigərim dönübdür xunə, Nisbətim vermə Məcnunə, Bir aşiqi bibakəm mən. * * * Fələk, səndə nə adətdir Fələk, səndə nə adətdir Ayırmaq yarı yarından, Məgər həzər etməzmisən, Aşiqin ahü zarından? Giriftari-kəmənd oldum, Günbəgün dərdmənd oldum, Boynuma keçdi, bənd oldum, Bir muy zulfi-tarından. Hər kimsə ki, aşiq ola, Mənim kimi həsrət ölə, Bir əlin qoyun çölə, – Tanısınlar məzarından. Rəhi-eşqində öldüm mən, Gəlib görsə edər şivən; Götürün, Allahı sevən, Nəşim rəhgüzarından. Qalmayıb şövkətü şanı, Dəxi ol sən gören hanı, Sevdi bir qönçədəhanı, Zakir yox oldu varından. * * * Hər aşiqin bir yarı var Hər aşiqin bir yarı var, Əlamətdi mənim yarım. Başdan ayağa naz ilə Nəzakətdi mənim yarım. Gedəndə, getməyib mən də, Ayrılıb can qaldı səndə; Məhəbbət elə düşəndə, Əmanətdi mənim yarım. Çəkərsən ruyinə pərdə, Salarsan aşiqi dərdə; Üz gizləmək gözəllərdə Nə adətdi, mənim yarım?! Şikəstə Zakiri görcək Üstünə qəmzə tiğin çək. Aşiqə kuyində ölmək Səadətdi, mənim yarım! * * * Hüsnün sultanı gözlərə Hüsnün sultanı gözlərə Tamam xanü paşa qurban. Şəbnəm kimi gül üzündə Qətrə-qətrə yaşa qurban. Olmuşam dərdə həvalə, Çəkirəm sübhədən nalə; Əqlü huşum-zülfü xalə, Mən özüm-yay qaşa qurban. Götür tiğini dəstinə, Can sədəqədir şəstinə, İki nərgisi-məstinə Gətirmişəm qoşa qurban. Bir aşiq bəsdir qurbana, Batma munca nahaq qana; Yatar dərində yan-yana, Veribdir baş-başa qurban. Qətl eylə Zakiri-zari, Yoxdur özgə tələbkari, Ondan qeyri, səni tari, Kəsmə, həddən aşa qurban. * * * Cəfa çəkdim, bağ yetirdim Cəfa çəkdim, bağ yetirdim, Gülşəni xarə tapşırdım. Bunca fikrü xəyal etdim, Tapmadım çarə tapşırdım. Ölsəm qoyun, sizi tarı, Yönümü dilbərə sarı. Özüm öz əlimlə yarı Bu gün əğyarə tapşırdım. Nə qədər eylədim minnət, Vəslinə vermədi fürsət; Lailac olub, aqibət Gənci şəhmarə tapşırdım. Qaldım misali-pərvanə, Eşq oduna yanə-yanə; Canı göndərdim cananə, Dili dildarə tapşırdım. Xəstə Zakir kimi hanı Könlü olan qəm məkanı? Mən öldüm, ahü əfğanı Bülbüli-zarə tapşırdım. * * * == Bayatılar == Bir Tərtər, bir İncə var Bir Tərtər, bir İncə var, Camçapar bürünc ovar Aşiqin gizli dərdi Dağların birincə var. * * * Bağında birgəzən var Bağında birgəzən var, Bürünmüş bürqə zənvar. Xəyalım dağınıqdır, Könlümdə bir gəzən var. * * * Aşiq o yağiləndir Aşiq o yağiləndir, Piltə o yağ iləndir. "Vəhdəhu la şərik"in Lütfü oyağ iləndir. * * * Aşiqəm gör düğünü Aşiqəm gör düğünü, Ay doğdu, gördü günü, Cənnətdə görməz aşiq Qoynunda gördügünü. * * * Aşiq Minayə dəgər Aşiq Minayə dəgər, Xalın Minayə dəgər, İl var bir günə dəgməz, Gün var min ayə dəgər. * * * Gəldi bir baqi süvar Gəldi bir baqi süvar, Bağban, sən bağı suvar. Gül dəftərin bükübdür, Bülbülün baqisi var. * * * Gəldi bir yaxşı süvar Gəldi bir yaxşı süvar, Gir bağa yaxşı suvar: Aləmin malü mülkü, Aşiqin yaxşısı var. * * * Yorğanında birə var Yorğanında birə var, İki qumuq, bir avar. Rüstəmi-zal olasan, Fələk səni bir ovar. * * * Gətirdin abugərdən Gətirdin abugərdən, Ver mürğə a bekar, dən, Bilmədin yar qədrini, Sınasan, a bu gərdən. * * * Aşiq hərayə çatar Aşiq hərayə çatar, Oxur hər ayə çatar, Can çıxdı, canan gəlməz, Haray harayə çatar? * * * Dur atlan, yanına var Dur atlan, yanına var, Oxlanan yanın ovar, Dindirərəm dinməzsən, Arada yenə nə var? * * * Gözüm, səndə səda var Gözüm, səndə səda var, İskəndərvar səda var Deyirlər canan gəlir, Bir beləcə səda var. * * * Şuşa var, Dağdana var Şuşa var, Dağdana var, Mürğ üçün dağ dən ovar, Göz yaşım selə döndü Endidi dağda nə var. * * * == Qəzəllər == Bayram günüdür, zövqü səfa xanələr içrə Bayram günüdür, zövqü səfa xanələr içrə, Cananım oturmuş neçə cananələr içrə. Bir hiylə ilə gizlənibən zülf arasında, Pünhan gedə bilsəydim əgər şanələr içrə. Könlüm quşu pərvaz qılır kuyi-nigarə, Zahir ki, onun qisməti var danələr içrə. Dil mülkünə göndər həşəmi-dərdü fəraqı, Şənlik düşə ta bəlko bu viranələr içrə. Hicran qəminin badeyi-gülgundur əlacı, Vazeh danışırlar bunu meyxanələr içrə. Əzbəs ki, mənə şəfqəti var piri-muğanın, Camım doludur gör necə peymanələr içrə. Ha beylə məni əql xərab eylədi, yoxsa Bir adəm idim əvvəli divanələr içrə. Haşa çəkib əl həmrəhi-dirinələrimdən, Bir dəm dolanım aqilü fərzanələr içrə. Kəm tutma rəhi-eşqdə bu Zakiri kim var Yanmaqda onun şöhrəti pərvanələr içrə. * * * Basdı qədəm başıma sərvi-səhiqamətim Basdı qədəm başıma sərvi-səhiqamətim, Keçdi fələkdən yenə dəbdəbeyi-rifətim. Rəhgüzəri-yardə dəfn qılın cismimi, Nəli-səməndi düşüb sikkələnə türbətim. Can quşu məskən tutub, dəymə, səba zülfünə, Dərhəm olub aşiyan, dağılı cəmiyyətim. Ol səri-ku itləri içrə yerim var idi, Adəm idim xəlq ara, özgə idi hörmətim. Niyyətim oldur dönüb başına pərvanələr, Dönsəm əgər başına hasil olur niyyətim. Pənbeyi-dağı-cünun məhz kəfəndir mənə, Billah ölən vəqtdə kimsəyə yox minnətim. Deyri-xorabat ara bir sənəmə talibəm, Məscidə yox rəğbətim, minbərə yox taətim. Qasimi-kəmqismətəm, qasimi-rəzzaqdən Dəlq qəba xələtim, nani-cəvin qismətim. * * * Bunca kim, vardır ol qəmzeyi cadudə bəla Bunca kim, vardır ol qəmzeyi cadudə bəla, Yoxdu yüzdən biri bu çərxi-cəfacudə bəla. Ol edər kimini dilşad, kimini məhzun, Hər nə ətvar, rəviş var bu bədxuda bəla. Zülfi-pürçinin ucundan, nə deyim, çin-çindir Çin mülkündə xəta, kişvəri-hindudə bəla. Zöhrəsi çak olur hər görənin, əfivəş, Guyiya qat-qat olub həlqeyi-geysudə bəla. Dami-geysulər əgər almasa rahi-güzəri, Qandadır seyr zənəxdə, nigahi-rudə bəla. Gəlmədi, saçı arasında yəqin itdi könül, Rəsm ayindir olur şami-qaranqudə bəla. Küfri-xəttin çərisi səfheyi-ruxsarı tutub, Ey müsəlmanlar, olurmu bu qədər mudə bəla! Yar birəhmü cəfapişəvü aşiq bibak, Özü bir ləhzə bəladən degil asudə bəla. Hicridir afəti-can, vəslisə pür bimü xətər, Zakira, fikrini gör,o da bəla, bu da bəla! * * * Vurub dün bərgi-gül həmrənglik lafın dodağilə Vurub dün bərgi-gül həmrənglik lafın dodağilə, Səba torpağə salmış, hər yetən tapdar ayağilə. Qalırdım, gizlənib billəh müsəlsəl zülf arasında, Əgər bir hiylə ilə gedə bilseydim dəraq ilə. Nə hacətdir şəbi-hicran ara hali-dilim sormaq, Bilirsən rövşən olmaz aşiqin bəzmi çiraq ilə. Cigər qanindən özgə əkl bilməz dildə peykanın, Diriğa ki, səri-karım, düşüb bədxu qonaq ilə. Degil şəbnəm, götürmüş başə nəqdi-hasilin yeksər, Nisari-məqdəminçin lalevü güllər təbaq ilə. Yetişdi başə ömrüm, olmadı məqsudi-dil hasil, Bugün-fərda deməkdən canə yetdim iştiyaq ilə. Nə müşküldür ki, asan olmaya tədric ilə, Zakir, Müdara edə bilseydin əgər müddət fəraq ilə. * * * Qatdım əsir zülfi-pərişanə könlümü Qatdım əsir zülfi-pərişanə könlümü, Atırmasa o silsiliədən şanə könlümü. Xatircəməm, qara günə əzbəs ki, tabı var, Üz ağ edəndi, göndərə hər yanə könlümü. Düşmüş şikəst dəlv kimi abruydən, Salmaz o şux çahi-zənəxdanə könlümü. Çıxmaz saçı xəyalı könüldən, tikib məgər, Memari-sünəfilərə xanə könlümü? Dönə-dönə dedim gözə ki, dincələn deyil, Gözdən irağə qoyma bu divanə könlümü. Həddi nədir mənimlə vura laf eşqdən, Yanmaqda çox görüb özü pərvanə könlümü. Zakir, yer eylədim səri-ku itləri ara, Tapşırdım aşinalərə biganə könlümü. * * * Qeyr üşşaqə edən rəhmi nigar eməz imiş Qeyr üşşaqə edən rəhmi nigar eməz imiş, Mütləqa sərzənişi-qeyrdən ar etməz imiş. Desələr ki, qəmi-hicrində filan biçarə Səxt rəncurdur, ol suyə güzar etməz imiş. Əhdü peyman edərmiş, vəli üşşaqi ilə, Ani-vahid sözünün üstə ğərar etməz imiş. Bir düşən silsileyi-qeydinə gülçöhrələrin, Bir də meylü həvosi-zülfü üzar etməz imiş. Mən dedim ahü fəğan eylər o mahə təsir, Ah kim, ah pəriveşlərə kar etməz imiş. Yadi-rüxsarı ilə əzmi gülüstan etdim, Seyri-gül dəfi-qəmi-arazi-yar etməz imiş. Kaş bədhalü bədətvar olaydın, Zakir, Çünki hal əhli ilə dövr mədar etməz imiş. * * * Qəsdin budu gər xatiri-biçarə dağılsın Qəsdin budu gər xatiri-biçarə dağılsın, Bir şanə çək ol türreyi-tərrarə dağılsın. Ver zib rüxi-alına, çıx xanədən, ey məh, Məh daldalanıb, əncümü səyyarə dağılsın. Tənha dili-məhzunə həqiqətdə cəfadır, Bir parə oxundan de təni-zarə dağılsın. Açmış bu gün ol sərvi-səhi töhfeyi-hüsnün, Xuddamləri müjdeyi-bimarə dağılsın. Bir ləhzə o birəhmə nihan şərhi-qəmim var, Allahı sevərsiz, deyin əğyarə dağılsın. Vəhmim budu, yol verməylər ləxti-cigərdən, Təqsim eləyim, hər itə bir parə dağılsın. Göz mərdümü məşqi-xəti-hüsnün həvəs eylər, Ey çeşm, bu lövhündə olan qarə dağılsın. Birənc nə mümkündür ola gənc müyəssər, Zakir, dəmi-əfsun oxu şəhmarə dağılsın. * * * Dəmadəm bəhs edir bülbül mənmlə xürdədanlar tək Dəmadəm bəhs edir bülbül mənmlə xürdədanlar tək, Deyir: çoxdur bu gülşəndə sizin qönçədəhanlar tək. Əsib badi-müxalif, sındırıb nəxli təmannamı, Dolannam zarü sərgərdan cəfakeş bağbanlar tək. Görünməz bir əsər dövri-rüxündə tari-zülfündən, Yatıb gündüz gəmingəhdə, gecə karvanvuranlar tək. Mənə bu zəfü bihallıq, saqınma, parlikdəndir, Gözün fikri məni yornuq salıb ahuqovanlar tək. Eşitmiş xəstəhaləm, göndərib şux qəmzə peykanın, Tutar gəh-gəh rəngi-canı təbibi- mehribanlar tək. Dili-divanə müddətdi gedib, başımdan olmuşdu, Genə zalim bu gün çıxdı bəlayi-nagəhanlar tək. Şikəstə Zakirəm, ey məh, rüxü zülfün xəyalilə Dəmadəm piç-piç ollam, oda düşmüş ilanlar tək. * * * Dəftərin yum, ey münəccim, gizğbinə oldur dəlil Dəftərin yum, ey münəccim, gizğbinə oldur dəlil, Zülfiləru tənləşib, dersən hələ bayram degil? Gecə-gündüz hər zaman olsa müsavi eyd olur, Laəqəl, ey bixirəd, mən görmüşəm yüz ayü il. İldə bir yeldə gəlir ayinü rəsmi-dəhrdə, Bu nə yeldadır gəzir ayın yanınca müttəsil? Sən deyirdin ki, hər ay başında bir hilal, Qıl nəzər, bir ay başında ikisin gör, ol xəcil! Kor deyilsən, müştəri çeşmilə bax, göz Zöhrədə Varmı bu ənvar, bu rəftar, bu hüsni-cəmil? Sərbəsər seyri-kəvakib, gərdişi-dövri-qəmər, Nüsxeyi-hüsnündədir, dərs al, hamı əhkamı bil! Zinhar pəndim eşit, Şəhri-Mütəvvəldir saçı, Yetmək olmaz intəhasına, bəri başdan çəkil! Gəh tülu eylər üfüqdən könlümüz rövşən qılar, Gəh səhabı zülf ilə örtər, biz olluq tirədil. Ah bilməm neyləyim, aldı qərarım, Zakira, Ol məhi-naməhriban, ol dilbəri-peymanküsil. * * * Dəhənin ləlinə var həddən əfzun aşiq Dəhənin ləlinə var həddən əfzun aşiq, Qönçəvəş yoxdu, vəli, mən kimi dilxun aşiq. Düşsə küstax səri-kuyinə gün, qəhr etmə, Nə bilir rəsmü rəhü adətü qanun aşiq. Dili-suzanə tərü xüşk nə kim düşsə yanar, Çəkərək at oxun, eylər səni məğbun aşiq. Munca kim, əşk saçar, keçsə əgər bir müddət, Cəm edər hər biri səd məxzəni-Qarun, aşiq. Hicrdə müttəsil ümmidi-visal ilə xoşam, Gəlməyib aləmə bir mən kimi məmnun aşiq. Eydi-novruzda geyər xəlq qəbayi-əhmər, Gündə əşk ilə qılır rəxtini gülgun aşiq. Daməni-vəslə yetə gərdi-məzarı şayəd, Rəhgüzarında gərəkdir ola mədfun aşiq. Duş gördüm ki, girib məscidə eylər tövbə, Döndərib meykədədən yüz neçə məlun aşiq. Var min aşiqin, amma hamı bu Zakir tək, Deyən əşar qədi-sərvinə mövzun aşiq. * * * Dili-üşşaqə gərçi qeydi-zülfündən fərar olmaz Dili-üşşaqə gərçi qeydi-zülfündən fərar olmaz, Götürmə bəndi zəngirin, əsirə etibar olmaz. Rüxün dövründə ey gül, naleyi-zarımdan incimə, Bu ayini-cahandır, heç bülbülsüz bahar olmaz. Dedim: cana, məni agah qıl sirri-dəhanından, Dedi: məzur tut, elmi-müəmma aşikar olmaz. Günəş rüxsarına hərdəm tökər zülfi-siyəhfamı, Bu minval ilə keçsə aşiqin leyli nəhar olmaz. Qübari-xatirim əfzun olur göz yaşı tökdükcə, Su oynağı olan yerdə bəs dərlər qubar olmaz. Sərasər cismimi surax-surax etdi peykanın, Behmədillah, dəxi indən belə dil tirə-tar olmaz. Qiyamət rəstəxizində bu şəkl ilə qiyam etsən, Tutarlar Zakiri məzur, mütləq şərmsar olmaz. * * * Dün eylədim nəzarə bəsi lalə dağına Dün eylədim nəzarə bəsi lalə dağına, Gəlməz o dağ, daği-dərunum ayağına. Gəlmişdi bəhsə, teyyi-mərahil qılıb günəş, Qoydu rüxün yetən kimi eybin qabağına. Bir pakzadi-nadirəsən, almayıb hənuz, Sən kimi tifli mədari-giyti qucağına. Ver guşimal mehrə ki, çox xudnümalənir, Əzbəs ki, bir yol adı dəgibdir qulağına. Əzmi-çəmən qılır bu gün ol sərv, qorxuram, Bərgi- hənəvü gül dolaşa əl-ayağına. Ömri-dirazdır, çəkirəm zülf pəncəsin, Bir tari-muyə keçmədi könlüm darağına. Əksi-ləbin səadətini bulmasaydı mey, Meyl eyləməzdi heç kəs ol qan çanağına, Versin nə növhadisə üz versə Zakirə, Müşküldü səbr yari-əzizin fərağına. * * * Dün hökm qıldı qətlimə ol şəh itab ilə Dün hökm qıldı qətlimə ol şəh itab ilə, Şad eylədi gədasını bu xoş cavab ilə. Olsun qara üzü, üm ol qanlı qəmzənin, Öldürmədi məni, genə qoydu əzab ilə. Zülfi siyahlər qəmini şam ta səhər, Ömri-dirazdır çəkirəm piçü tab ilə. Ol gül üzardə ərəqin xoş səfası var, Türfə budur ki, saziş edər ateş ab ilə. Öldürməsən nə sud mənə bərqi-tiğdən, Mümkün degil ki, siyr ola təşnə şərab ilə. Gündüz üzün qəmi, gecə zülfün kəşakəşi, Asayişim nə xürd ilə hasil, nə xab ilə. Zakir o şux nərgisi-məstin xərabıdır, Ha böylə sərxoş olmaq olurmu şərab ilə. * * * Əla, ey sərvi-xoşrəftar, xoş qamət, xudahafiz! Əla, ey sərvi-xoşrəftar, xoş qamət, xudahafiz! Edər məşuqdən aşiq, budur adət, xudahafiz! Vida eylə, əzizim, görməgə didarını bir də Ümidim yoxdu hicranın verə möhlət, xudahafiz! Səadətdir səri-kuyində can vermək, budur vəhmim, Diyari-hicrdə sənsiz öləm həsrət, xudahafiz! Rəqibi-məhrəmi-bəzmi-vüsal etdin, məni məhrum, Olurmuş böylə rəsmi-yarlıq, əlbət, xudahafiz! Alıb irsal qıllam nəqdi-can ilə nə əmr etsən, Buyur, hər xidmətin vardır bizə nisbət, xudahafiz! Bu fəsli-novbahar içrə mənim tək varmı ola yarəb, Ənisi möhnətü qəm, mənzili qürbət xudahafiz! Mürüvvətdirmi, ey zalım, dərindən Zakiri-çakər, Gedə bu növ ilə bimüzdü biücrət, xudahafiz! * * * Əgərçi dönmədi, ey dil, fələk mədarın ilə Əgərçi dönmədi, ey dil, fələk mədarın ilə, Özü həm olmadı asudə ahü zarın ilə. O yandıdı səni hicr ateşinə, yandırdın, Həzar bar anı ahi-pürşərarın ilə Müyəssər olmadı vəslin, dönə-dönə aldın Qərarım, ey güli-tər, əhdi-biqərarın ilə. Bəsani-mari-gəzidə sızıldaram ta sübh, Şəbi-fəraq qəmi-zülfi-tabdarın ilə. O gün həyatdən ümid kəsdim, əbrulər Ki, oldu həmsər iki nərgisi-xumarın ilə. Özündən oldu meyə bəzmdən kənar olmaq, Qələtdi bəhs ləbi-ləli-abdarın ilə. Diyari-yarə yolun düşsə, ey səba, söylə Ki, öldü Zakiri-biçarə intizarın ilə. * * * Zərdü zəif etsə qəmin hər zaman məni Zərdü zəif etsə qəmin hər zaman məni, Filfövr əşki-al qılır ərğəvan məni. Təhqiq üzari-yar çəkər rənc zülfdən Kim, gecə munca xabdə sancar ilan məni. Təndən oxun, o yarə deyin, bari çəkməsin, Hicri qılır onun dəxi də natəvan məni. Bir nəxli-pürşərərdi qəmim, mürği-can, saqın! Məcnun səri sanıb eləmə aşiyan məni. Ləli-ləbinə badə dedim, tökdü qanımı, Xuni degil o məh, yeridir, tutdu qan məni. Şami-vüsal xali gərək xanə qeyrdən, Şəmi keçir ki, sayən edər bədgüman məni. Zakir, usanmadın o qədər eşqdən ki, ta Candan usandıdı sitəmi-bigəran məni. * * * Zur etdi dəhr möhnəti canə yavaş-yavaş Zur etdi dəhr möhnəti canə yavaş-yavaş, Cəsm oldu tiri-çərxə nişanə yavaş-yavaş, Kibrü qürurdən,-dedi,-en, əvvəl enmədim, Dediyin etdi dövri-zəmanə yavaş-yavaş. Qovğa günü bəgənməz idim hərbi-Rüstəmi, Zali-fələk gətirdi əmanə yavaş-yavaş. Xoş gəlməz indi səmimə, bilməm səbəb nədir, Avazü-nayü çəngü təranə, yavaş-yavaş. Eyşü nişatdən soyuyub meylü xatirim, Olmuş füzun ahü fəğanə yavaş-yavaş. Diş düşdü, ağzım oldu uçuq xanədən betər, Dağıldı dürri-cəncü xəzanə yavaş-yavaş. Hər qanda bir məh olsa mənə mehriban idi, Mehr etməz indi sahibi-xanə yavaş-yavaş. Tutub üzümə gedər idim dust kuyinə Bir töhfə əldə olsa bəhanə, yavaş-yavaş. Zakir, kəs iltifatını bu dəhri-fanidən, Təslim eylə cani cananə yavaş-yavaş. * * * Zülfündümü dövri-rüxü-zibayə dağılmış? Zülfündümü dövri-rüxü-zibayə dağılmış? Ya Çinü Xəta ləşkəri yəğmayə dağılmış? Ətrafi-ləbi-ləldə xəttindimi,yoxsa, Hind əhli yəmən mülkünə sövdayə dağılmış? Təni-dəhənin müşt ilə əzmiş sədəf ağzın, Dəndanı sərasər təhi-dəryayə dağılmış. Rəhzənliyi qəmzən götürüb çıxmış aradan, Maqabi məlahət sərü simayə dağılmış. Məzmuni-müəmma dəhəninçün füqəhalər, Məcnun-kütübxaneyi-mənayə dağılmış. Dərda ki, xiridari-qəmin içrə yerim yox, Sövdayi-səri-zülfdə sərmayə dağılmış. Sərdən gedəli sayəsi ol sərvi-rəvanın, – Biqədr oluban həmərhü həmsayə dağılmış. Hər yerdə qaragünlü xətadən uzaq olmaz, Gör zülfi-siyəh necə düşüb payə, dağılmış. Eyb eyləməsin əhli-hünər fikrimə, Zakir, Heyran olalı nərgisi- şəhlayə, dağılmış. * * * Yox bu cahanda dilbəri-ziba sənin kimi Yox bu cahanda dilbəri-ziba sənin kimi, Firdövsidə məgər ola hura sənin kimi. Aşubi-dəhr, fitneyi-dövran, bəlayi-əsr, Çeşmi-zəmanə görməyib əsla sənin kimi. Şamü səhər dərində fəğan eylər əhli-dərd, Ey şux, varmı talibi-qovğa sənin kimi? Yüz nəqdi-canı bir oxa alsan əcəb degil, Aləmdə kimdi mahiri-sövda sənin kimi. Abi-həyat çeşməyi-ləli-ləbindədir, Olmaz bəqayi-Xizrü Məsiha sənin kimi. Başdan əyağə pərtövi-ənvarsən, Kəlim Haşa ki, göstərə yədi-beyza, sənin kimi. Bir Yusif adlı Misirdə, derlər ki, sabiqa Xəlq eyləyibdi xaliqül-əşya sənin kimi. Bangi-dəhəl gəlir xoş iraqdan, inanmazam, Növi-bəşərdə hüsn ola haşa sənin kimi. Kuyində xəstə Zakirə bir yer binası qıl, Yoxdur behiştdə mənzilü məva sənin kimi. * * * Yoxdu bu bəzmdə gərçi sitəmi-yarı görən Yoxdu bu bəzmdə gərçi sitəmi-yarı görən, Eylə bilsin ki, görüb dideyi-xunbarı görən. Munca kim zülm edər, insafü mürüvvət axır Salacaqdırmı onun könlünə bir tarı, görən? Xəstədillər nə çəkir bəstəri-möhnətdə, bilir Nərgisi-məstə baxan, qəmzeyi-xunxarı görən. Aşiqin halı pərişanü təbah olduğunu Fəhm edər zülfi-pərişanü siyəhkarı görən. Tuta gər Yusifi-gumgəştə nəbati-Misri, Eyləməz meyl ləbi-ləli-şəkərbarı görən. Yanar əhvalına pərvanəsifət şanələrin, Piç-tabü girehi-türreyi-tərrarı görən. Mütləqa ol məhi-bimehrə dəxi meyl etməz Künci-qürbətdə gəlib Zakiri bimarı-görən. * * * Yox məndə bəs ki, tabü təvan hicr dağına Yox məndə bəs ki, tabü təvan hicr dağına, Çarə budur: yıxam özümü xüm ayağına. Bir ləhzə, kafirəm, çıxa meyxanədən əgər, Zöhd əhlinin dəgə meyi-gülgun dodağına. Hər kim dilərsə rahəti-dünyavü axirət, Versin özün o piri-müğanın bucağına. Yüz fərqi var badə ilə abi-kövsərin, Su içsin, ol kəsin dəgə bu söz damağına. Can sədqə olmasınmı ki, əbrulərə, edor Peyvəstə şərhi-halımı yarın qulağına. Pürpiç zülfi qaməti-sərv üzrə, der görən, Mari siyahlərdi çıxar gül budağına. Can qılsa pişvazi-xədəngin əcəb degil, Lazımdı mizobanə təvazö qonağına. Ey didə, əşki gedə kuyi-dilbərə, Mərdüm gərəkdir ögrədə adab uşağına. Kəs şəm başını, uzadır dil üzarına, Zahirdə baxma hiylə ilə ağlamağına. Xari-müjəmdən etməsə əndişə, Zakira, Sərvi-sahi basardı qədəm göz bulağına. * * * Kəmali-hüsn ki, sane o sərvi-nazə verə Kəmali-hüsn ki, sane o sərvi-nazə verə, Dəxi nə hacət ona bir də zibi-qazə verə? Hədisi-ləli-ləbin görsə hər kitabdə dil, Gərək ki, rişteyi-candan ona şirazə verə. Təkəllümün, dedilər, yar nəqdi-canə verir, İnanmazam, bu giranmayə dürrü azə verə. Nə dildə tabü tavan var ki, şərhi-raz qıla, Nə əl qələm tutar əhvalı yarə yazə, verə. Sirişki-al ilə kilki-müjə bəyaz rüxə, Bu iki fərdi yazıb ol dəni nəvazə verə. Rəqib-məhrəmi-bəzmi-vüsal, mən-məhrum, Rəvadürmü bu qüssə məni güdazə verə? Bu Zakiri edə hicran fəzayi-qəmdə həlak, Həyat ləli-ləbin qeyrə tazə-tazə ver? * * * Kim varıb kuyinə ol qaməti-rənayə baxar Kim varıb kuyinə ol qaməti-rənayə baxar, Elə bilsin ki, girib cənnətə, tubayə baxar. Mərdümi-didələrin əksi, gözümdə guya, Şahi-hindu otuurub gəştidə, dəryayə baxar. Dəhənin rəmzini bilmək bizə, bənzər ona kim, Tifl əbcəd oxuyur, elmi-müəmmayə baxar. Atəşi-rəşk məni yandıdı, şəmi keçirin Ki, məbada rüxi-gülrənginə həmsayə baxar. Yay qışı altına mərdümləri çeşmi-siyəhin, İki tərsa-bəcə san taqi-kəlisayə baxar. Bitəmənna baxar ol arizə çeşmim, əmma Dilrüba öylə bilir özgə təmənnayə baxar. Olma məğrur, gözüm zülfdən öyrən ədəbi, Nə qədər olsa işi üzdə anın, payə baxar. Nola nəzzareyi-rüxsarına el cəm olsa, Eydi-novruz gələn dəmdə kişi ayə baxar. Təlxkam etmə bizi, saqi, çəkil bir tərəfə, Ləbi-meygunu görən sağəri-səhbayə baxar? Dəftəri-bərgi-gülü almış elə badi-səba, Bülbülün baqisi var, hasili-sövdayə baxar. Dedilər, var fələkdə sənə manənd, Məsih, Yoxdu, bihudə çıxıb ərşi-müəllayə baxar. Vamiqü Qeys dəm urmaz dəxi aşiqlikdən, Rəvəşi-eşqdə gər Zakiri-şeydayə baxar. * * * Könlüm quşu seyd oldu gözü qaş arasında Könlüm quşu seyd oldu gözü qaş arasında, Qanlar düşəcəkdir iki yoldaş arasında. Sədparə dilin hər itinə parəsi düşdü, Təqsim ola yəğma necə ovbaş arasında. Bak eyləməzəm səngi-cofadən eşigində, İncirmi vətəndən, kəs ola daş arasında? Sərçeşməyi-çeşmimdə ləbin əksidi bilməm, Ya xuni-cigərdirmi gəlib yaş arasında? Bir aydı qaşın tərhinə qoymuşlar əl, əmma Var külli kəşakəş hələ nəqqaş arasında. Köksün çıxarıb gül pirəhondən o nigarın, Əmib-əmib, ondan qoyasan baş arasında. Zakir, belə avarəvü heyran qalınca, Ölüb qala idin oların kaş arasında. * * * Könül mürğü səri-zülfündə, ey gül, aşiyan tutmuş Könül mürğü səri-zülfündə, ey gül, aşiyan tutmuş, Əcəb naəmn mənzildə məkan ol natəvan tutmuş. Edərlər əhli-dərdi qanda görsə rəhm mərdümlər, Gözün mərdümləri tək kimdir ox çəkmiş, kəman tutmuş. Olub huşyar bəzmi-badədən ol gün əyağ çəkdim Ki, gördüm ləli-nabınla qılır dəva o qan tutmuş. Dəhən sirrin eşitdim xürdədandır, qönçədən sordum, Dedilər: bilməzik, bu sirri həq bizdən nihan tutumuş. Nə qəflətdir bu səndə, ey sitəmgər, cövrü zülmündən Sərasər yer üzün sövtü sədayi-əlaman tutumuş. Dolanır dövri-rüxsarında gərçi müflisi-eşqin, Nə sud, ol gəncdən kim çevrəsin əfi ilan tutmuş. Qəmü möhnət yükün yoxdur cahanda çəkməyən, əmma Şikəstə Zakirin çərxi-fələk barın giran tutmuş. * * * Geyib gülgun qəba sərvim durub gülzar arasında Geyib gülgun qəba sərvim durub gülzar arasında, Sanasan şaxsari-güldürür gülnar arasında. Gözümdən, ey kəmanəbru, sərasər keçdi peykanın, Bir əndək saxladım bu dideyi-xunbar arasında. Siyəhpuşu pərişan olduğumdan məqsəd oldur kim, Gəzəm bu rəng ilə ol türreyi-tərrar arasında. Nə vəch ilə tutub xət səfheyi-rüxasın ol şuxun, Olur, qanuni-xətdir, bir əlif rüxsar arasında Səhər pərvaz edəndə zülfi-mişkin dövri-ruyində, Görən der: zağlardır gülşənin oynar arasında. Gözü qəmzən gəlib can qəsdinə, əmma budur vəhmim, Düşə nahaq yerə qanlar iki sərdar arasında. Səgi-kuyində tutsam cəng, tut məzur, sultanım, Eşikdə qilü-qal olmazmı xidmətkar arasında? Qaçıbdır tənədən Fərhad kuhə, Qeys səhraya, Mənim tək daşlanan kimdir dərü divar arasında? Hərimi-məhrəmi-bəzmi-səri-kuyin olan Zakir Rəvadırmı gəzə biganəvar əğyar arasında. * * * Gecə ta sübhədək fəryad edər könlüm cərəslər tək Gecə ta sübhədək fəryad edər könlüm cərəslər tək, Nola fəryadə yetsən sən də bir fəryadrəslər tək. Səri-kuyində görsən nəşmi, qəhr etmə, ey zalım, Aparır hər yer olsa seyli-əşkim xarü xəslər tək. Dolanıb başına, zülfün öpər ol taqi-əbrudən, Sücud eylər üzari-alına ptosporəstlər tək. O gündən mən dili-divanədən əl çəkmişəm, dilbər, Səgi-guyinlə həmraz olmaq istər bülhəvəslər tək. Bəhəmdillah ki, düzdi-qəmdən eymendir könül şəhri, Dolanır qanlı peykan onda məşəldar əsəslər tək. Nigari-bimürüvvət çəkdi təndən oxların bir-bir, Dağılmış xaneyi-dil sərbosor pozğun qəfəslər tək. Dedim pərran keçə təndən oxun, biçarə bənd oldu, Cigər pərkaləsində qanə qərq olmuş məgəslər tək. Gözün mərgümləri müjgan oxun hər yanə göndərsə, Duayi-xeyr edər ol mürşidi-sahibnəfəslər tək. Giribanın tutub məşhər günü Zakir fəğan eylər. Saqınma yetməyə qövrə, xuda, bu qeyri kəslər tək. * * * Gərçi edib çoxların qəmzədəvü zar eşq. Gərçi edib çoxların qəmzədəvü zar eşq. Yoxdu vəli mən kimi hiç giriftari-eşq. Çəkmə cəfa, ey təbib, zaye olur zəhmətin, Ləli-ləbi-yardır çareyi-bimari-eşq. Seyli-sisəm aləmi qərqə verər, olmasa, Zövrəqi birlə əgər xəlqə nigahdır eşq. Mən necə meyxanədən əl götürüm, ondadır Şamü səhər mocməi-həmdəmü həmkari-eşq. Kövsər ilə badədə fərq budur: nisyəni Sud hesab eyləməz taciri-bazari-eşq. Müğbəççeyi-gülüzar, saqiyi-siminbədən, Mütribi-kakilşikən çəngü dəfü tarü eşq. Vamiqü Fərhadü Qeys getdi hamı nimməst, Yox bu kühən deyrdə mən kimi sərşari eşq. Hər biri bir canibə etdi fərar əqlü huş, Mülki-dili paytəxt edəli sərdari-eşq Duş gəzərkən yolum düşdü dəri-məscidə, Gördüm oturmuş neçə münkiri-əsrari-eşq. Əl götürüb dərgəhi-hacətə övrad oxur, Zöhdü riyadən nə sud, olmasa asari-eşq. Hər biri bir divdir surəti-insandə, Yoxsa olarda hanı həqqə səzavər eşq. Talibi-canan gərək canü cahandan keçə, Sudü ziyan gözləməz mərdi-xiridari-eşq. Sanma ki, qürbi-həqə yol bulasan bitəəb, Eyləməmiş imtəhan ta səni səd bar eşq. Payi rəhi-səydə abiləriz olmamış, Dəsti-Kəlim olmadı məzhəri-ənvari-eşq. Atəşi-duzəx sənə gülşən olur, qəlbini Buteyi-ixlasdə yandıra gər nari eşq. Səhvü şəkin aləmi əmri-əlahiddədir, Şəkk var ol əmrdə, qeyrdir ətvari-eşq. Xüm dibinə dürdvəş yatmayasan salha, Piri-müğan eyləməz məhrəmi-əsrari-eşq. Məsiyətə qərqdir, ah, əgər yetməyə Dadına bu Zakirin qafiləsalari-eşq. * * * Gərçi tutub aləmi şurişü qövğayi-eşq Gərçi tutub aləmi şurişü qövğayi-eşq, Yoxdu cahanda vəli mən kimi rüsvayi-eşq. Canü dilü əqlü huş cümlə müsəlləm ona, İndi nədir bilməzəm daxi təmənnayi-eşq. Xuni-dili dişrəyə mərdümi-çeşmim tökər Kim, gərək ari ola məzilü məvayi-eşq. Dur yola düş, ey təbib, çarə mənim dərdimə Ləli-ləbi-dilbəri yazmış ətibbayi-eşq. Vaizi-əfsanəgu dün məni neyrəng ilə İstər indi döndərib eyləyə tərsayi-eşq. İş mənə qalsaydı gör, keçmiş idim badədən, Tale edib yarlıq, qoymadı danayi-eşq Dərgəhi-piri-muğan-məlceyi-əmnü əman, Xanəgəhi-meyfiruş-bəzmi-dilarayi-eşq. Zahidi-sahilnişin, bəhri-bəladən sağın, Kamə çəkər Yunisi mahiyi-dəryayi-eşq. Sal təni-napakinə xirqeyi-sədparoni, Hər qədə layiq dögül xələti-zibayi-eşq. Qeyslə həmdərs idim, qaldı o "Vəlleyl"də, Naqis imiş, olmadı vaqifi-mənayi-eşq. Badiyeyi-hicrdə Zakiri-gümgəştəyə, Oldu əcəb rahbər mürşidü mövlayi-eşq. * * * Gözüm qaldı eşikdə, yar dövlətxanədən çıxmaz Gözüm qaldı eşikdə, yar dövlətxanədən çıxmaz, Kosibdir şəfqətin aya məni-divanədən, çıxmaz. Tələb qıldım təbibimdən dəva, döndərdi üz məndən, Bu iş kim, aşinadən çıxdı yüz biganədən çıxmaz. Mədəd qıl, ey əcəl, al canı, təndən çıxmadan ta can, Yəqinimdir, onun dərdi dili-viranədən çıxmaz, Xətadır zülfi-pürçinin, nigarım, şüstü şu etmək, Otursa sübhdən təşt üzrə ta şəb, şanədən çıxmaz. Necə mən olmayım avareyi-qürbət, rəqib indi Deyər ki, çün filanidir gələn, astanədən çıxmaz. Gözün xunrizdir əlhəq, degil qəmzən kimi muzi, Töküb qan, xəlqdən gəzmək nihan, mərdanədən çıxmaz. İnanma arizin fikri çıxa Zakir xəyalından, Ölüncə atəşin zövqü dili-pərvanədən çıxmaz. * * * Görənlər nərgisi-məstin, nigarım, öylə məst olmuş Görənlər nərgisi-məstin, nigarım, öylə məst olmuş, Çəkib səf dövri-çeşmində müjən tək paybəst olmuş. O gündən ki, qaşın taqi olub taətgəhi-mərdüm, Pozulmuş taqi-məscid, rövnəqi-minbər şikəst olmuş. Nə xoş ülfət tutub zülfi-siyəh rüxsari-al ilə, Təəccüb eylərəm əfi gedib atəşpərəst olmuş. Olubdur xanəyek əbrulər ilə mərdümi-çeşmin, Nə mərdümlik, dəxi əyrilə ol kim, həmnişəst olmuş. Səba şərh eyləmiş guya bu gün hüsnü qədi vəsfin Ki, gül pəjmürdələnmiş, qaməti-şümşad pəst olmuş. Saqınma ki, çıxa sövdayi-eşqin ta əbəd sərdən, Dilü can valchü heyran sənə ruzi-ələst olmuş. Nisari məqdəminçün can kimi nəqdi-rəvacım var, İnanma gər desə əğyar Zakir təngdəst olmuş. * * * Ləbi-ləlin həvəsilə cigərim xun olmuş Ləbi-ləlin həvəsilə cigərim xun olmuş, Rəngi-zərdim onunçün əşq ilə gülgun olmuş. Əlifi-qamətim ol sərvi qədindən ayrı, Qaşların taqına qurban olayım, "nun" olmuş. Talei gör ki, səni yer götürüb, mehri fələk, Aldadıb göz görə, yerdən göyə məğbun olmuş. Aşiqi-sadiq odur ki, verə can yarın kuyində, Nə ki, Məcnun kimi sərmənzili hamun olmuş. Var bir nəhr, suyu çeşmeyi-çeşmimdəndir, Xəlq arasında, vəli, şöhrəti Ceyhun olmuş. Demə, qasid, şahi-xubanə pəyamım, saxla Ki, bu gün qəhri tutub, halı digərgun olmuş. Aşiqə nəkhəti-zülfün gətirib badi-səba, Dağılıb cümlə pərişanlığı, məmnun olmuş. Zakirin təbi deyildi belə mövzun əvvəl, Qədinə valeh olandan bəri mövzun olmuş. * * * Məni bir zülfi-mişkinin qəmi aşüftəhal eylər Məni bir zülfi-mişkinin qəmi aşüftəhal eylər, Gətirsə nəkhətin badi-səba dəfi-məlal eylər. Qalıbdır bəstəri-möhnətdə dil, vəslin dilər yarın, Görün bu zəfi-talələ necə fikri-məhəl eylər. Sərasər xəlqi-aləm cümlə müştaqi-cəmalındır, Göz açmaz kimsə, gün hərçənd izhari-cəmal eylər. Mən öldüm həsrətindən bir büti-çeşmi-çəpəndazın, Qətili-tiri-müjgandır deyin, hər kim sual eylər. Qılır əğyar ilə seyri-çəmən sərvi-sərəfzarım, Şikəstə Zakiri hər yerdə, görsə, payimal eylər. * * * Möcüzi-ləli-ləbin həzrəti-İsa nə bilir? Möcüzi-ləli-ləbin həzrəti-İsa nə bilir? Nazi-əndazəni Şirinü Züleyxa nə bilir? Desələr kim, bilir əndazeyi-zülfün şanə, Bavər etmə, elə pür-piçi sərpa nə bilir? Qönçədən sorma dəhən sirrini, yoxdur xəbəri, Kuhü səhra çiçəyi elmi-müəmma nə bilir? Bənzər ahuyi-Xətayə baxışı filcümlə, Yoxsa tərzi-nigəhi nərgisi-şəhla nə bilir? Zülfünün hər teli bir mari-siyah olsa əgər Tutaram, aşiqi-sövdazədə pərva nə bilir? Mülki dil fəthinə, derlər ki, gəlir ləşkəri-hicr, Gəlsə də qəmzeyi-qatil kimi yəğma nə bilir? Zahirən Zakiri-dilxəstədən öyrənmiş ola, Yoxsa ahəngi-nəva bülbüli şeyda nə bilir? * * * Müştaqi-ləbin sağərü səhbayə baxarmı? Müştaqi-ləbin sağərü səhbayə baxarmı? Bir göz ki, səni görməyo, dünyayə baxarmı? Aludeyi-qəddü rüxü çeşmin olan aşiq, Sərvü səmənə, nərgisi-şəhlayə baxarmı? Yüz mövsimi-gülzar ola, dilgiri-cəmalın Suyi-çəmənə, canibi-səhrayə baxarmı? Bir kimsəyə xürşid cəmalın ola mənzur, Mehri-fələyə meyl qılıb, ayə, baxarmı? Həmrahi-rüxündür edərəm zülmə təəccüb. Ha böylə işi üzdə olan payə baxarmı? Ya dust!– deyib, dad eləsəm yar eşigində, Yarəb, görəsən bir məni-rüsvayə baxarmı? Məktubunu mən xəsətonin, ey qasidi-həmraz, Ver sürət ilə, gör bütü-tərsayə, baxarmı? Gər desə: sabah mən dəxi gəlləm, hələ sən get Ərz eylə: əcəl zabiti fərdayə baxarmı? Zakir, kəs ümidi-nəzəri-mərhəmət ondan, Kim padşahi hüsn olan ədnayə baxarmı? * * * Nə qədər cövrü cəfa eyləyə dildar mənə Nə qədər cövrü cəfa eyləyə dildar mənə, Eyləməz eylədigin dideyi-xunxar mənə. Gah-bigah baxıb xalü xəti-mişkinə, Eylədi ruzi-cahantabı şəbi-tar mənə. Dün gecə xabdə çox mari-siyəh tutmuş idim, Odur əl verdi bu gün türreyi-tərrar mənə. Gözlərindən məni-bədbəxt bir asayiş yox, Uddurur qan gecələr ol iki bimar mənə. Çarə yoxdur, bilirəm, ləli-ləbin xəstəsinə, İçirir badeyi-gülgun genə naçar mənə. Bir zaman təndən oxun tarı üçün çəkmə, təbib, Görsün əğyar ki, yarın nəzəri var mənə. Dedilər qönçə bilir sirri-dəhanın, əmma, Nə qədər sordum isə qımadı izhar mənə. Şükr-lillah ki, görəndən bəri ol sərməsti, Etməyib tənü təərrüz gülən ağlar mənə. Tiğinə qıymadı, mən ölməyimə şakir idim, Həqqə baxsın, deməsin kimsənə biar mənə. Üzünə pərdə salıb ol məhi-bimehr deməz, Mahilə mehr olub aşiqi-didar mənə. Qalmışam badiyeyi-qəmdə, kimim var, Zakir, Didəvü dldi həmin munisü qəmxar mənə. * * * Nə müddətdir mənə ol sərvqamətdən xəbər gəlməz Nə müddətdir mənə ol sərvqamətdən xəbər gəlməz, Qiyamətdir məgər, bir qasidi-nikusiyər gəlməz? Rəhi-vəslində, ey göz mərdümü, bihudə seyr etmə Ki, mən çox görmüşəm peymanşikən, gəlləm, – deyər, gəlməz. Mətai-hüsnə istərdim verəm canı, dedi zülfü: Xəta gər dəyməyə bizdən, bu sövdadən zərər gəlməz. Bilib, qürbi-gədə mümkün degil sərdar bəzmində, Budur vechi ki, mütləq kuyuna şəmsü qəmər gəlməz. Bəsani-şəmi-məhfil gecələr ta sübhədən yannam, Məni dildadəyə səngindilin rohmi məgər gəlməz? Xədəngi bari-əvvəl köksümə bir gəz dəgib keçdi, Nədəndir, bilməzəm, lütf eyləvib bari-digər gəlməz. Edər düşdükcə vaiz vəsf abi-Kövsəri, əmma Mükərrər ləbi-nabın tək hədisi-mötəbər gəlməz. Ayağın basa saqi başım üzrə cana minnətdir, Neçin zöhd əhldən bir dərdməndə xeyrü şər gəlməz. Nə bir namə, nə bir qasid, nə bir peyki-səba, Zakir, Tutuşdu atəşi-hicrə dilü canü cigər, gəlməz. * * * Nə üzdür bu ki, kəsb eylər ziya şəmsü qəmər ondan Nə üzdür bu ki, kəsb eylər ziya şəmsü qəmər ondan, Nə rüxdür bu ki, abü rəng alır külbərgi-tər ondan. Həzər qıl, ey könül, ol zülfi-pürçinin xotasından, Açılmış neçə-neçə sən kimi aşüftələr ondan. Dəhən sirrin, eşitdim xürdədandır, qönçədən sordum, Dedilər: bilməzik, gülşəndə yoxdur bir xəbər ondan. Cəfayi-zülfünün yüzdən birin şəhr edə bilməz dil, Uzun illər şikayət eyləyə şəb ta səhər ondan. Yüzündən göz götürməm eyləsən yüz min səyasətlər, Nigara, səxt müşküldür mənə qəti-nəzər ondan. Həvayi-kakilin ömri-cəvani verdi yəğmayə, Əlilü pirəm, ancaq var sərimdə bir əsər ondan. Ayaq çək, Zakira, bəsdir, bəqasız dəhr bağından, Drib kim dərdü möhətdən sivayi bir səmər ondan? * * * Nola gör saxlar isəm təndə dilü cani əziz Nola gör saxlar isəm təndə dilü cani əziz, Bir pərinindir, onunçün tutaram anı əziz. Qılmışam nəzr onu mən ol səri-ku itlərinə, Rəsmü ayindir, əzizin olu qurbani əziz. Əşkimi, çöhreyi-zərdimi görüb qədr etməz, Mən eşitmişdim edər simü zər insani əziz. Ateşi-eşqi-dərun ilə ərindi axır, Saxlar idim neçə əyyam idi peykani əziz. Naqisəm, alsam əgər bir kələfi-rismanə, Misri-dildə sata ol Yusifi-Kənani əziz. Mənə nisbətdi siyəhbəxtü pərişanlıqda, Vəchi oldur tutaram zülfü-pərişani əziz. Zakiri-xostədilə rəhm qıl, ey sərvi-rəvan, Hovcavanlar tutar, adətdi ki, pirani əziz. * * * Ol gün ki, bu xakidanə düşdüm Ol gün ki, bu xakidanə düşdüm, Tiri-fələyə nişanə düşdüm. Bildim sitəmü qəmü ələmdir Çərxin rəvişi, fəğanə düşdüm. Eşq aldı əlimdən ixtiyarım, Rüsvay oluban cahanə düşdüm. Bir Leylimisal yarı gördüm, Məcnun kimi xanə-xanə düşdüm, Əqlimi verib mətai-eşqə, Sud eyləmədim – ziyanə düşdüm. Oxşar ləbini dedim, şərabə, Qan eyləmədim ki, qanə düşdüm?! Zakir, nə yamanlıq eyləmişdim Bilməm ki, belə yamanə düşüdüm. * * * O gün ki, ateşinlik arizi-cananə yazmışlar O gün ki, ateşinlik arizi-cananə yazmışlar, Məni-sərgəştəni ol ateşə pərvanə yazmışlar. Sənəmlər fikri çıxmaz xatirimdən bir zaman, guya, Yazan dəmdə bu viran olmuşu bütxanə yazmışlar. Ayağın kəsmə məndən, saqiya, pəeşminəpuşəm deyn, Məni lovhi-əzəldə sərsofi-məstanə yazmışlar. Nə vəch ilə, dedim, qaşın düşüb kəc müshəfi-rudə, Dedi: qanuni-xətdir, səhv imiş, ünvanə yazmışlar. Sərü simayi-cananı çəkiblər bir-birindən xoş, O ki çeşmi-siyəhməsti, bəsi şahanə yazmışlar. Nədir həddi ola həmta mənə gümnam aşaiqlər, Məni-divanənin adın necə divanə yazmışlar. Həram olsun görüm nanü nəmək, derlər, meyü badə, Dəhən sirrini məxfi qönçeyi-xəndanə yazmışlar. İki meygun ləbin vəsfin sənin, ey şuxi-şirinkar, Datırmış kilki-Xızrı çeşməyi-heyvanə, yazmışlar. Könül cəmiyyətində namümidəm, Zakira, qismət Onun hər parəsin bir naveki-müjganə yazmışlar. * * * Olubdu məclis-ara sağəri-mina çəmənlərdə Olubdu məclis-ara sağəri-mina çəmənlərdə, Salıb sothi-zəminə nəqşi-pürziba çəmənlrdə. Nəsimi-canfəzayi-novbaharı zərrəcə, ey dil, Bir asari-küdurət qoymayıb qəta çəmənlərdə. Məzaqi-təlx olur şirin bu fəslin xani-vəslində, Müheyyadır sərasər neməti-üzma çəmənlərində. Dəmi-nitqi-Məsiha tək müəssirdir dəmi sübhün Ki, feyzindən olur əmvatlar əhya çəmənlərdə. Əyağinə düşüb eylər təvazö hər kimi görsə, Götürmüş lalə başə sağərü səhba çəmənlərdə. Şəqaiq-dameni-kuhsardə, gül-bağ arasında, Tutubdur hər biri bir mənzilü məva çəmənlərdə. Qəranfil, nəstərən,nərgiz, bənövşə, ərğüvan, lalə Zəbani-hal ilə şövqün qılır peyda çəmənlərdə. Urarlar qumrilər cəh-cəh, gülərlər kəbklər qəh-qəh, Tutubdur aləmi yeksər əcəb qovğa çəmənlərdə. Yetən tək şəmə pərvanə, verib can müft kim aldı, Düçar olmuş ona gör kim, nə xoş sövda çəmənlərdə. Salıb bazari-eşq içrə harami qəmzələr talan, Mətai-dinü dil olmuş genə yağma çəmənlərdə. Veribdir özlərinə ziybü zinət nazənin bütlər, Gəzərlər hər tərəf sərməstü biparva çəmənlərdə. Nə vəqti-xabdır, dur, məsti-nazım, seyri-səhra qıl, Təmamən aşinəvü həmdəmü həmta çəmənlərdə. Ruxi-alı xəyalilə sızıldar bu dili-şeyda Gecə ta sübh olunca əndəlib asa çəmənlərdə. Yanında hər kəsin yarı, kəsilmiş nəlavü zarı, Mürüvvətdir, sizi tarı, qalam tənha çəmənlərdə?! Olub Məcnunsifət bir Leylivəş dildardən ötrü, Ədəb tərkin qılıb Zakir, gəzər rüvsa çəmənlərdə. * * * Olur gəh-gəh nümayan sinədə narinc püstanı Olur gəh-gəh nümayan sinədə narinc püstanı, Təəccüb eylərəm, aya, bu sərvin kimdi dehqanı? Dələr bağrım, tökər qanım, görəndə qadiri-biçun, Əsiri beylə kafir etməsin heç bir müsəlmanı. Eşitmiş əzmi-seyrin, bilməzəm, əhli-çəmən kimdən, Bu gün şimşadü sərvin yox ayağa durmaq imkanı. Tənimdə qalmadı bir xali qəmzən xədənginden, Olur abad hər mülkün ədalət olsa sultanı. Həyati cümlə əşyaya səbəb feyzi-vücudundur, Rəvan olma, çıxar ayinəvü abi-rəvan canı. Müjəm mənzuməsi zəbt edə bilməz əşk seylabın, Xəsü xaşak ilə tutmaq olurmu bəhri-Ümmanımı?! Bu çərxi-pürcəfadən, Zakira, kəs rahət ümmidin, Muradınca dolanmaz kimsənin bu dövr dövranı. * * * Ol cəfakar nəzərdən bizi atmış kimidir Ol cəfakar nəzərdən bizi atmış kimidir, Qeyr ilə həmdəm olub, ülfəti qatmış kimidir. Gəc gedib qaşlarını mahi-növə bənzətmə, Ustad iki yayı baş-başa çatmış kimidir. Arizi-alını, derdim, əsəri-meydəndir, Baxdım əmma nigəhi-çeşm qanatmış kimidir. Çeşmi-məstanələri guşeyi-əbrulərdə Tağ arasında Xütən ceyranı yatmış kimidir. Xəti-növxizi ləbi-ləlinin ətrafında Əngəbin şəhdi ara murçə batmış kimidir. Şom başın gecələr tiği-cəza kəsməkdən, Biədəb ərizi-yarə dil uzatmış kimidir. Əql ilə huş qaçar meydən ayaq tutunca, Nisyə mərdümi-şəhr əqmişə satmış kimidir. Tabi-sinəm oxunu, heyfdi, tez çək, əridər, Haliya kürreyi-həddad qızartmış kimidir. Yar hali-dili-viranı xəbər alsa, deyin: Xaneyi-mücrimi sultan talatmış kimidir. Qönçənin başını hər sübhü məsa yarmaqdan, Ol məhin ağzına məxfi dil uzatmış kimidir. Demə yoxdur əsəri ahü fəğanın, Zakir, Xabdən ol məhi-bimehri oyatmış kimidir. * * * Rəqibi görməyə mümkün olaydı yarım ilə Rəqibi görməyə mümkün olaydı yarım ilə, Gedərdim ol səri-kuyə öz ixtiyarım ilə. Gəzərdim itləri içrə dərdində biparva, Ziyadə tapmış idim rütbə etibarım ilə. Hər ay başında bir ox növki-qəmzədən ücrət Gərək mənə yetişə-şərt budur nigarım ilə. Qoyanda qəbrə məni örtməyin, gəlib dilbər, Nə göftgu edəcək ta görüm məzarım ilə. Töküb sirişk gözündən, deyərmi: ah, əfsus, Ki, həsrət öldü bu biçarə intizarım ilə. Təğafül eyləsə birdəm o səngdil, deyərəm, Fəğan ilən tutuban damənin qubarım ilə. Bağışla cürmümü, ey şux kim, həyatmda Çox etmişəm səni azürdə ahü zarım ilə. Gəlib xuramə gəz indən belə boyun uzunu, Gil olmuş idi dərin çeşmi-əşkbarım ilə. Rəqibi məhrəmi-bəzmi-visal eyləmə kim, Cahana od salıram ahi-pürşərarım ilə. Şükür xudayə ki, basdın məzarım üzrə qədəm, Şikəstə Zakirəm, əhdim, bu idi tarım ilə. * * * Saldı məni ayaqdan qəm, ver piyalə saqi Saldı məni ayaqdan qəm, ver piyalə saqi, Yoxdur bir ondan özgə üftadələr dayağı. Ol gülüzar məndən ayrıldı nisfi şəbdə, Sübh açılınca yanmaz heç kimsənin çirağı. Qoymaz düşə nigarım payinə dürri-əşkim, İnsafdırmı salmaq gözdən yetim uşağı. Şahnazımı müxalif dövran gətirmədi rast, Gəzdim dügəh Hicazı, Azərbaycan, İraqı. Məndən degil toxunmaq bir-birinə xadəngin, Ayinü rəsmdir bu-sevməz qonaq qonağı Mili-müjənmi bilməm əbrulərə çatıb sər, Memari-sün yoxsa tutmuş sütunə tağı? Sövdayi-xalü xəttin əymiş qədim nihalın, Zağü zəğən hücumu eylər düta budağı. Zülfi-siyah içində sərgəştə könlüm itdi, Hindü həbəş gizildi, tapılmadı sorağı. Zülfün zəbani-şanə ayırdı bir-birindən, Dildir edən pərişan məcmui-ittifaqı. Çeşminlə məstlikdə sağər dəm urdu, billah, Almış haramzadə başına qan çanağı. Əsdi nəsimi-nüsrət, Zakir, behəmd-lilləh, Fəth etdi sərvəri-vəsl cəmiyyəti-fəraqı. * * * Sənə hər mətləbi məxfi dedim, ey gül, əyan tutdun Sənə hər mətləbi məxfi dedim, ey gül, əyan tutdun, Rəqibi-ziştkarın aşikar, eybin nəhan tutdun. Oğurlar dövri-ruyində səri-zülfün əreq nəqdin, Nə pakizə əmin tapdın, nə yaxşı pasiban tutdun. Kilidi-məxzəni-hüsni sipahi-cinnə tapşırdın, Hər iş kim tutdun aləmdə, onu biimtahan tutdun. Keçirdin bitəkəllüm şanədən geysuyi-pür-piçi, Sənə ənam lazımdır ki, əfsunsuz ilan tutdun. Məbadə eyləyə gəndən nəzarə mərdümi-çeşmim, İki hindu kamandarın həmişə dideban tutdun. Rəqib etdi xoyanət ruberu, keçdin rəvan ondan, Mənim həqqimdə hər böhtan dedilərsə, rəvan tutdun, Danışdın qaşü gözlə hər yetən naəhl ilə, zalım, Şikəstə Zakri gördükdə ox çəkdin, kəman tutdun. * * * Sən onda eylə zövqü səfa bağ arasında Sən onda eylə zövqü səfa bağ arasında, Mən munda yanım piltə kimi yağ arasında. Peykanlarını sineyi-çakimdə görən der: Bir qönçəyi tərdir ki, bitib bağ arasında. Könlüm quşunu seyd elədi qəmzəvü çeşmin, Qorxum budu qanlar düşə ortaq arasında. Getmişdi saçı seyrinə, dil gəlmədi, bişək, Güm oldu şəbi-tarda sığnaq araısnda. Ol guşeyi-əbruydə çeşminmidi, yoxsa, Yatmış iki Xütən geyiki tağ arasında. Nasehlər edir mən məni mütrübi meydən, Əfsus ki, qaldım necə sarsaq arasında. Zakir, rəhi-eşqində diriğ eyləmə canı, Ta nami-nikuyin qala üşşaq arasında. * * * Səri kuyində məzari-məni-məhzuni gören Səri kuyində məzari-məni-məhzuni gören Tutar ol dilbəri-peymanşikəni xuni, gören? Mütləqa əzmi-təmaşayi-gülü sərv etməz Arizi-alə baxan, qaməti-mövzuni gören. Gənc əfi yatağı olmağına bəsdi güvah, Dövri-hüsnündə onun həlqeyi-göysuni gören. Küfri-zülfinə uyub bir sənəmə taət edər, Danışıb badi-səbayə dili-məluni gören. “Rəhm qıl canına, obruyi-xəmə meyl etmə!” – Qan ayağında sənə çox dedi ol “nun”i gören. Tutmadım pəndi-xirədmənd, özümdən düşdü, Daşlar indi məni-ohvali-digərguni gören. Tökülüb nəqdi-sirişkim çölə xərmən-xərmən, Birə yüz fərq tutar məxzəni-Qaruni gören. Qalmışam fərd, tapılmaz mana həmdərd, durub, Taparammı arasam Vamiqü Məcnuni gören? Rövnəqi-eşq pozuldu, bilirəm xublərə Bağlamaz bel dəxi bu Zakiri-məğbuni gören. * * * Sufi saf olduğunu sağərü səhba nə bilir? Sufi saf olduğunu sağərü səhba nə bilir? Düşməyibdir yolu meyxanəyə əsla nə bilir? Tutmayıb deyri-xərabatdə xoş cayü məqam, Rənci-bihudə çəkib, zəhməti-bica, nə bilir? Gün bu gündür, içəlim badeyi-gülgun, zahid, Etibar eyləmə, keyfiyyəti-fərda nə bilir?. Söylər əhvali-qiyamət, öz evindən qeyri Görməyib bir yeri, mən bilməzəm aya nə bilir? Abi-Kövsər həvəsilə çəkib əl sağərdən, Özünü aqilü dana tutar, amma nə bilir? Nəşəyi-mey kişini vaqifi-əsrar eylər, Çəkməyə başına peydərpey anı ta, nə bilir? Qəsdi taətdən əgər cənnət isə, eyni-xəta, Bilməyən kimdi o ev sahibi sövda nə bilir? Eylə olsa nə tərəhhüm, nə şəfaət, nə güzəşt, Küfrdür söylədiyin məhz sərapa, nə bilir? Eybinin kəşfinə bəhs eyləsə meyxanələrin, Sölə Səttaril-əyub anı bilir, ya nə bilir? Ya gərək nadim ola, tərk edə cəngü cədəli, Ya deyə həq deyil isminə müsəmma nə bilir? Mücrümün cürmünü əfv eyləməsə rəbbi-qəfur, Qalı rizvanda həmin firqeyi-hura, nə bilir? Cəhəti-qəhrinə yox kimsədə imkani-sual, Vechi-amürzişini xaliqin əşya nə bilir? Hər kəs öz səyi təlaşilə tapa rahi-nicat, Hörməti-ali-əbani dəxi qəta nə bilir? Rəqəmi-əfv çəkər qaziyi-ruzi-əresat, Günəhi-hibbi-Əlinin ola dərya, nə bilir? Zakirin bir əməli yox, ona ümid tuta, Ta məgər inki tutub dameni-mövla, nə bilir? * * * Sübhdəm badi-səba türreyi-xubanə dəyər Sübhdəm badi-səba türreyi-xubanə dəyər, Götürüb nəkhətin ondan sonra yüz yanə gəyər. Od salır xirməni-məhsuli-dilə bərqasa, Bu təni-zərdə peykanı ki, peykanə dəyər. Gah bivəchü cəhət xatirim eylər dərhəm, Gah bicürmü günəh bu dili-nalanə dəyər. Odlara düşmüş ilan tək oluram piçində Ki, neçin zülfü-siyəh arizi-cananə dəyər. Qərəzin can isə, bir tünd nigahın bəsdir, Heyfdir,atma oxun, hər biri min canə dəyər. Könlümü qanda urub həbsə ki, tapmaz şanə, Nə qədər zülfi gəzər, çahi-zənəxdanə dəyər. Zakira, səbr elə kim, vəslə dəyən afətdən, Ay ötər, il dolanar, vəqt olu hicranə dəyər. * * * Tökülmüş hər tərəf zülfi-siyahın mişkbulənmiş Tökülmüş hər tərəf zülfi-siyahın mişkbulənmiş, Pərişanlıq görüb badi-səbadən tündxulənmiş. Əzəldən rütbeyi-mehrab degildi böylə xəlq içrə. Qaşın taqinə ikram etmək ilə abrulənmiş. Nə möcüzdür bu kim, bir kəs təkəllüm görməmiş ondan, Düşüb dildən dilə vəsfi-dəhanın göftgülənmiş. Fəzayi-hicrdə xari-sitəmdən parələnmiş dil, Behəmdillah kim, indi tari-zülfilə rüfulənmiş. Edib bədməstlik bəzm əhlinə qan udduran badə, Ləbi-ləlin görüb axır xəcalətdən səbulənmiş. Gətir təşrif, əziza, həsrətindən xəstəhal oldum, Şikəstə Zakirəm, könlüm sənə yen arizulənmiş. * * * Üzvi-əzayi-xublərə padişah zülf Üzvi-əzayi-xublərə padişah zülf, Xəncər-güzari-çeşmi-əmiri-sipah zülf, Çinü Xətavü Hindü Həbəş, Zəngbarü Rum Tutmuş təmam yer üzünü dadxah zülf. Şəbxun edən sənə dilə, kimdir, dedim,– dedi: Gərdənsüvar kakilü mişkinkülah zülf. Gəncineyi-comalı keçiribdi yarıdan, Həddən füzundu axtaran olsa güvah, zülf. Mən çox dedim sənə, az eşitdin, könül, künun Çıxsın canın, de: ah xətü xal, ah zülf! Əhvali-şamı rövşən edər sübh arizə, Oldur ki, şənəvar edər təyyi-rah zülf. Munca kəşakeşi-kəmərə bəlkə mu mijan, Tab eyləməzdi, olmasa püştü pənah zülf. Müşküldü tab türreyi-tərrar qəhrinə, Rəhm eylər əhli-dərdə genə gah-gah zülf. Etdin qara mənim günümü şami-tirə tək, Ey aləmin evini yaxan rusiyah zülf. Təhrik etməsəydi səba sübhü şam əgər, Etməzdi hali-Zakiri böylə təbah zülf. * * * Üzünü görsə əgər gərblər iymanə gəlir Üzünü görsə əgər gərblər iymanə gəlir, Küfrdən əl götürüb, rahi-müsəlmanə gəlir. Baxmasınmı sənə ayinəvü həm abi-rəvan, Aparır feyzi-bədən, hər ikisi canə gəlir. Gün sərasimə səri-kuyuna ilğar gecədən, Necə bir qul duruban xidməti-sultanə gəlir. Düşmək istər şəmi-rüxsarına zülfi-siyəhin, Bəxtinin qarəliyin gör, oda pərvanə gəlir. Xət bu məzmun iləndir dövri-ləbində, guya, Ləşkori-hind tutub Rumi, Bədəxşanə gəlir. Zindəganlıq mənə düşvardır ondan sonra, Bar-ilaha, mənə gəlsin, nə ki, cananə gəlir! Qorxuram Zakiri hicrin qəmi bir halə sala, Gören adəm deyə “vay-vay!.. budu divanə gəlir”. * * * Fəsli bahar gəldi, könül, künci-bağ tut Fəsli bahar gəldi, könül, künci-bağ tut, Möhnət bizi ayaqladı, bir dəm əyağ tut. Təsbih tarini neçə gün alma dəstinə, Dəsti-lətifi-saqiyi-simin-saq tut. Çək yanına sürahını təqvavü taəti, Bilmərrə ta əvaxiri-şəban qıraq tut. Tök cami-zərnigarə şəvəqgun badəni, Yəni fəraq şamına rövşən çıraq tut. Zar eyləmişdi xəlqi fəğanü nəvalərin, Bir gəz özün də nayü nəvayə qulaq tut. Hər kimsəyə öz adətincə ver şərabi-nab, Növbət mənə yetəndə, əzizim, çanaq tut. Zakir, köç eylə, mənzili-məqsudə varid ol, Dünyanı bir ribat, özünü bir qonaq tut. * * * Fəsli bahar gəldi, könül, şad kam bul Fəsli bahar gəldi, könül, şad kam bul, Yox etibar gərdişi-əyyamə, cam bul. Naseh haram deyərsə meyi, söylə sən ona; Mən püxtə olmuşam, get özün kimi xam bul. Bir neçə yarü həmdəm ilə künci-bağdə, Vəqti keçirmə, badeyi-gülnar-fam bul. Eylə sücud sidq ilə əbruyi-saqiyə, Ol sərvqamətin nəzərində qiyam bul. Yoxdur davamı zahidi-xuddar lütfünün, Tap bir pərivü rahəti-eyşi-müdam bul. Vaiz kəlamə baxmasa bilməz nədir cavab, Oldur cavabı: mürşidi-hafizkolam bul. Zinhar girmə məscidə, bihörmət olmagil, Var, paytəxti-meykədəyə, ehtiarm bul. Həq söz budur ki, mədrəsədir dari-qalü qil, Qovğaya salma kəndini, Darüssəlam bul. Eşq əhli getdi hər biri bir ismü rəsmlə, Zakir, oturma sən dəxi bir niknam bul. * * * Xəlqə şərh etmək qəmi-hicrin nə hacətdir mənə! Xəlqə şərh etmək qəmi-hicrin nə hacətdir mənə! Laləvəş sinəmdə dağların şəhadətdir mənə. Xar olur, güli-həmraya baxsam, çeşmimə, Sərv qəddin görməsəm, ol gün qiyamətdir mənə. Məqsədim oldur səgi-kuyinlə həmavaz olam, Bu təmənna versə ol, eyni-səadətdir mənə. Giryəvü zarım visalınçın degil şamü səhər, Biğərəz sevdayi-eşqində bir adətdir mənə. Çünki vəsli ol məhin mümkün degildir, ey əcəl Öldürüb azad qılsan, külli minnətdir mənə. Əhd qıldı padşahım qətlinə fərda mənim, Xeyli dilşadəm bu gün, hərçənd zəhmətdir mənə. Zakirəm, ol vechdən zülfü xətin müştaqiyəm Kim, siyahbəxtü pərişanlıqda nisbətdir mənə. * * * Hər yana kim, seyr üçün ol şahi-xuban düşər Hər yana kim, seyr üçün ol şahi-xuban düşər, Saya kimi yanana əqlü dilü can düşər. Bəxtiqərələr işi olmasa surətpəzir, Bəs nuçin ol arizə zülfi-pərişan düşər? Yadi müjən bağrımı paraləsə yox əcəb, Rəsmdi, məcruh olur, hər yerə peykan düşər. Rast düşüb bağ ara görsə qədü çeşmini, Sərv sınıqlıq tapar, nərgisə talan düşər. Cameyi-əhmər geyib, yaxdın oda aşiqi, Necəki, xarü xəsə atəşi-suzan düşər. Çakər olur, rəsmdir, bəndeyi-fərmani-xan, Vəh, bu nə çakərdi kim, payına yüz xan düşər, Zakirə ver sədqeyi-hüsnüni kim, var yeri, Müstəhəqindir, ona, həq bilir, ehsan düşər. * * * Hər kimin ki, nəzəri arizi-pürxalə düşər Hər kimin ki, nəzəri arizi-pürxalə düşər, Dami-geysulərə pabəstə olub, qalə düşər. Vəsmə çək qaşlarının tağına peyvəst olsun, Bu kəşakeş deyil, ay başına bir halə düşər. Aşiqi-xam-təməbusə dilər ləlindən, Bir deməz ki, nigəhindən ona təbxalə düşər. Vamiqü Qeys mənimlə rəhi-rüsvalıqda Nə qədər səxt təka-pu eləyə, dalə düşər. Qoy tökülsün güli-rüxsarına zülfi-siyəhin, Rəsmdir nəqşi-nigaridə siyəh alə düşər. Çeşmi bəddən səni hifz edə amanında xuda, Tabi meydən ki, güli-arizinə jalə düşər. Zakira, dərdi-dəruni üzə saldı əşkim, Bir deyən yox, belə qammazlıq ətfalə düşər. * * * Hüsni-nigar əhli-nəzər afitabıdır Hüsni-nigar əhli-nəzər afitabıdır, Qoymaz, nə sud görməyə, geysu səhabıdır. Təbxi-qəza üçün müjəmi yandırın, dedim, Təbbaxi-yar tulladı kim, çubi-abıdır. Badi-səhərlə, nəkhəti zülf üstə, şanənin Ömri-dirazdır arada inqilabıdır. Pamal olursan, enmə sərazir, çox dedim, Tutmadı zülf pəndimi, çəksin, əzabıdır. Qəmzə xədənginə taxar üşşaq bağrını, Guya həlal mürği-şikarı kəbabıdır. Ləb – şəhdi-əngəbin, xəti-növdür – şəhibi-mur, Qəd – sərvi-bağ, kakili-miskin – qürabıdır. Püstani-yardır görünən çaki-sinədən, Ya cənət içrə çeşmeyi-Kövsər hübabıdır? Bir vəqt şanə səxt deyib tari-zülfünə, Dildə hənuz şol əsərin piç-tabıdır. Buyi-vəfa verir, necə mən ondan əl çəkim? Gülgun sirişk eyni məhəbbət gülabıdır. Qətl əzmin eyləsə əgə müjgani-çeşmi-məst, Qövsi-qüzeh qaşın həmə tiri-şəhabıdır. Ovraqi-ləlin açmağa etdim həvəs, dedi: Bilməzsən, açma, elmi-müəmma kitabıdır. Gül dəftərin tökübdü səba, zahirən bu gün, Biçarə bülbülün genə baqi hesabıdır. Saqi, şərabi-nabını get qeyrə vəsf qıl, Zakir o şux nərgisi-məstin xərabıdır. * * * Çeşmi-məstin rovişi-nərgisi-sirab aparır Çeşmi-məstin rovişi-nərgisi-sirab aparır, Taqi-əbruylərin rövnəqi-mehrab aparır. Qanlı göz yaşını qət etsə üzün şövqü, nola, Bərgi-gül şəbnəmini mehri-cahantab aparır. Mana derlər, çəkərək get səri-kuyinə onun, Heç deməzlər ki, salıb qoynuma qüllab aparır. Mərdümi-didələrim hicr günü Nuh-asa O qədər əşk tökər, aləmi seylab aparır. Şamlar tişeyi-Fərhad salır dağə səda, Bəstəri-nazdə Şirini şəkərxab aparır. Dil tutuldu, rəhm– meyxanə tut, ey zahid kim, Qəmi sağər dağıdır, dərdi meyi-nab aparır. Yarı derlər ki, gedir Zakirinə çarə edə, Nuşdarunu öləndən sora Söhrab, aparır. * * * Can cilvələnir qaməti-mövzunu görəndə Can cilvələnir qaməti-mövzunu görəndə, Dil tazələnir arizi-dilcunu görəndə. Zənciri-cünunə birə yüz rəğbətim artır, Rüxsari üzə zülfi-pürəfsunu görəndə, Pür-piç oluram hərdəm oda düşmüş ilan tək, Ol arizi-gülnarda geysuni görəndə. Dağıldı xiridari-qəmi-eşqin olanlar, Bu mərdümi-çeşmim tökən altunu görəndə. Gəlmişdim edəm mərdümi-çeşminlə müdara, Dildim ki, düzəlməz bu iş əbrunu görəndə. Xunxarəligi eyb degil nərgisi-məstin, Hər kim ola qaynar qanı gülgunu görəndə. Ey əhli-hünər, cəm degil Zakir həvası, Eyb eyləmə şerindəki məzmunu görəndə. * * * Cahan içrə mənim bir dilbəri-naməhribanım var Cahan içrə mənim bir dilbəri-naməhribanım var, Nə cövrinə şəkibim, nə cəfasına təvanım var. İtibdir nəqdi-can qaşü gözü qəmzə arasında, Hər üçü bassın əl ol müşhəfi-hüsnə, gümanım var. Həzər qıl qaməti-xəm birlə ahi-cangüdazımdan, Mühəqqər sanma, ey çərx, adəməm tirü kəmanım var. Səri-kuyin səfadə rövzeyi-rizvandan artıqdır, Necə həqdən keçim mən göz görə, dinim, imanım var. Cəfavü rənc çəkdim gənci-hüsnündən olam faiz, Tutub ətrafını əfi, bu sövdadə ziyanım var. Nolar ahu gözün fikri mənim çeşmim vətən tutsa, Gədayəm, həqdi, yaxşı otlağım, abi-rəvanım var. Bu dağ ilə qəmim yox, qanda varsam aliqədrəm mən, Əgərçi ürəm, amma bir şəhənşəhdən nişanım var. Nə müddətdir qara günlü könül zülfilə xu tutmuş, Qayıtmaz bir deməz axır dağılmış xanimanım var. Diyari-hicrində sənsiz nə qalar udmuşam, gör kim, Dəmi, dilbər, ayaq saxla sana şərhü bəyanım var. Sizi tarı, mürüvvətdirmi ol birəhmü səngindil Edər əğyar ilə işrət, deməz bir natəvanım var. Sərasər əhli-aləm şikvə etsin cövrü zülmündən, O xatircəmdi kim, Zakir kimi övsafxanım var. * * * Cahan içrə mənim bir səngdil, bimehr mahım var Cahan içrə mənim bir səngdil, bimehr mahım var, Büti-peymanşikən, şuxçeşmi-gəcnigarım var. Yolunda dürrlər sərf eləyibdir mərdümi-çeşmim, Olurmu göz-gözə danmaq, iki adil güvahım var. Nigarım zülfü tək qoymaz düşəm pabusuna bir dəm, Pərişan halım ondandır, əcəb bəxti siyahım var. Mənə mehrabü minbər vəsfini təkrar edən vaiz Utanmazmı, baxıb görsə bu surət qibləgahım var? Könül şəhrin çapıb yağmaladı qəm ləşkəri, Zakir, Neçin imdad qılmaz, bəs deyirdin padişahım var? * * * Cövrü cəfavü dərdü qəmi-yarə qaniəm Cövrü cəfavü dərdü qəmi-yarə qaniəm, Tağı sitəmlə gər cigərim yarə, qaniəm. Təqsim edəndə itlərinə süfrə-süfrə nan, Hər ruz bəxş edə mənə bir parə, qaniəm. Gün kimi simtən degiləm kuyinə düşəm, Gəndən nəzareyi-dərü divarə qaniəm. Üşşaq yardən nəzori-mərhəmət dilər, Mən növki-çeşmi-məstü cigərxarə qaniəm. Eşqi onun ola mənə gər mucibi-səğər, Zülfi sanınca yandıralar narə, qaniəm. Özbəs ki, var nisboti geysuyi-dilbərə, Qəbr içrə nişi-əqrəbü şəhmarə qaniəm. Rövşəndi ol nigarə ki, cismi-fikarımı Pərvanəvər salsalar odlarə, qaniəm. Həqqi budur ki, taneyi-əğyardən siva, Hər cövrü zülm yetsə dili-zarə, qaniəm. Eşq əhli dəğşirür qərəzin dombədəm, vəli, Mən Zakirəm, həmin elə didarə qaniəm. * * * == Müxəmməslər == Ah, yüz min ah, dərvişü qəni, mirü gəday Ah, yüz min ah, dərvişü qəni, mirü gəday, Mütləqa bilməz nədir şəri-Nəbi, əmri-xuday, Dillərində yox sifatın, gizbü böhtandan sivay, Bir-birilə batini düşməndir, əmma aşinay, Şafei-ruzi-cəzadən olmaya bir çarə, vay! Məsiyət əmrazına onlarda daruyi-şəfay. Ya Əli, səndən mədəd, ya bülhəsən, səndən həray! Həqqə layiq heç birində görmədim felü əməl, Dedilər ki, var, yoxdur, hər yana mən vurdum əl, Zahiri xəlqin tiladır, batini simi-dəğəl, Sövti-nayə tundrov, banki-nəmazə kəmməhəl, Mən kimi məcmuəsi şayisteyi-qüllabü qəl, Bu məta ilə hüzurə getmək olmaz mahəsəl, Ya Əli, səndən mədəd, ya bülhsən, səndən həray! Abi-ənguri məcalisdə oxur naseh həram, Etməyin rəğbət ona kim, böylədir hökmi-kəlam, Olmuşuq bu əmrinə tabe yekayek, bittəmam, Xuni-məzlumi-cahandır şürbümüz əmma müdam, Etməzik ikrah ondan xah xasü, xah am, Bu nə dindir, bu nə məzhəb, ey şəhi-aliməqam, Ya Əli, səndən mədəd, ya bülhəsən, səndən həray! Boylərin rəyətlərə cövrü cəfadır sənəti, Rəyətin ağasına həm bəd duadır sənəti Ol təbibin xəstəyə mühlik dəvadır sənəti, Bəzmdə layəstovi xanın ğınadır sənəti, Alimin şamü səhər reybü riyadır sənəti, Sərbəsər bu əhli-əyyamın xətadır sənəti, Ya Əli, səndən mədəd, ya bülhəsən, səndən həray! Dərbədər düşmüş qələndər, dəmbədəm yahu çəkər, Döndərib üz xəlqə vaiz mənbərə pəhlu çəkər, Xüdnümalıqdandır ol kim, göz süzər, əbru çəkər, Qazinin tutumuş giribanın təmə hər su çəkər, Çavuşun ta kuyi-Məşhod ildə bir yol zu çəkər, Mübtəladır hər biri min dərdə kim, qayğu çəkər, Ya Əli, səndən mədəd, ya bülhəsən, səndən həray! Firqeyi-tüllabə, sanma, dərsi-qürandır qərəz, Sərfü nəhfə sərf edər ovqatın, iymandır qərəz, Şəkkü səhvi öyrənir, şərti-müsəlmandır qərəz, Həftə-həftə ac qalır, gulgəşti-rizvandır qərəz, Həq bilir ki, nanü həlva, şali-Kirmandır qərəz, Can üzər, zillət çəkər, fərmani-canandır qərəz, Ya Əli, səndən mədəd, ya bülhəsən, səndən həray! Ağlaya mahi-məhərrəmdə gərək vəhşü tüyur, Hiç dildə olmaya zövqü səfa, cşü sürur, Qoşulur bir-birinə əlvati-bioqlü şürur, Əldə payə, bəldə xəncər, dildə heydər, sərdə şur, Çeşmi şəhvət birlə hər kəs öz uşağın axtarur, Əhli-şəhri-lut tək həddən aşıb fisqü fücur, Ya Əli, səndən mədəd, ya bülhəsən, səndən həray! Rəsmdir xəyyat miqraz işlədə, suzən tuta, Mərddir hərçənd, əmma kari-şüğli-zən tuta, Əldə hər dəllak hünərvər tiği müstəhsən tuta, Çormağı ta qollada sərrac, işin pürfən tuta, Dəbi baqqalın tarazuyi-əsəl rüğən tuta, Nə ki elm əhliylə hüccət hər yetən gövdən tuta, Ya Əli, səndən mədəd, ya bülhəsən, səndən həray! Cöv satar gəndüm yerinə parə biinsaflər, Müctəhidəm deb vurar xəlqin yanında laflər, Dörd kənarın parçanın möhkom toxur zərbaflər, Göstərir xəlqə qənəm surət özün əclaflər, Əl aparsan surəti-peydir miyani-kaflər, Bunda yoxdur olsa da özgə viladə saflər, Ya Əli, səndən mədəd, ya bülhəsən, səndən həray! Alilər ədlü-ədalətdən bəridir müxtəsər, Dadixahın əcri latiyildi gəh, gahi xətər, Sər çəkiblər ovci-əflakə nəhayət bisəmər, Gecə-gündüz başının üstündə tutsan çətri-zər, Qədr, qiymətdə yenə səndən füzundur bəxyəgər, Saxlaya şərrindən onların bizi xaliq məgər, Ya Əli, səndən mədəd, ya bülhəsən, səndən həray! Yox ünas əhlində bir zorrə həya, şərmü ədəb, Xah ədnazədə, xahi məhvoşi-alinəsəb, İşləri cəngü cədəldir bir-birilə ruzi şəb, Göftgusi dərdü sər, nəzzarəsi rəncü təəb, Şövhərin rüsva edər aləmdə bivəchü səbəb. Eyləsin bu növ biismətlərə tanrı qəzəb, Ya Əli, səndən mədəd, ya bülhəsən, səndən həray! Düxtəri pakizələr bipərdə gəşti-dəşt edər, Nə peyğəmbərdən həya, nə taridən xovfü xətər, Saxlamaz namusi-mədər, gözləməz nəngi-pədər, Qanda görsə bir səhiqəd qoşulub çöldən gedər, Qalmaıybdır dəhrdə əsla səyaqi-xeyrü şər, Əlhəzər ha böylə dövrandən, həzarən əlhəzər! Ya Əli, səndən mədəd, ya bülhəsən, səndən həray! Sərvqamətlər verir yüz ziybü ziynət hüsnünə, Zülfi pürçinin tökər hər ləhzə afət hüsnünə, Cami-meydən artırır tabü təravət hüsnünə. Mətləb oldur, növcavanlar edə rəğbət hüsnünə, Qəddinə, əndamına, səd bar lənət hüsnünə! Ya Əli, səndən mədəd, ya bülhəsən, səndən həray! Cifeyi-dünyayi-fani bir ərusi-dilfirib, Göstərir ta hüsnü surət, kimsədə qalmaz şəkib, Vay o gündən ki, qalam qəbr içrə tənhavü qərib, Məzrəi-əməl zaye, rusiyəh, zabit mühib, Nəməti-vəslin mənə gər olmaya ol dəm nəsib, Zəhreçək eylər məni xovfi-xətər, ammən-qərib, Ya Əli, səndən mədəd, ya bülhəsən, səndən həray! Zərbi-təyin şölevər qılmış nübüvvət məşəlin Eyləyib mənkuf ol həftad millət məşəlin, Sənsən ancaq qaldıran fələkə nüsrət məşəlin, Ruzevü həccü cəhadü fərzi-sünnət məşəlin. Qoyma ki, əldən düşə yeksər təriqət məşəlin, Qəsdi dövranın keçirməkdir şəriət məşəlin, Ya Əli, səndən mədəd, ya bülhəsən, səndən həray! Mənboi-cudü kərəmsən, mədəni-fəzlü ata, Qütbi-aləm, nöqteyi pərgar, həm ərzus-səma, İbni-əmmi-Müstəfa, damadi-xətmi-ənbiya, Rovzəyi-cənnət misalın, məlcəi-şahü goda, Olmasa səndən mədəd, əhvalıma səd ahü va, Ya Əli, səndən mədəd, ya bülhəsən, səndən həray! Varmola ya rəb, mənim tək hiç yerdə naxələf, Tifl ikən ləhvü ləəblə eylədim ömrü tələf, Düşdü axır başıma şuri-həvayi-çəngü dəf, Xubrulər navüki-mujganına oldum hədəf, Nəfsi-zalim bir tərəf, şeytani-məlum bir tərəf, Olmuşam indi peşiman, ey şəhi-xaki-Nəcəf, Ya Əli, səndən mədəd, ya bülhəsən, səndən həray! Sud verməz, Zakira, bu hərzəvü hədyan sənə, Taət üçün xəlq edib ol kim, veribdir can sənə, Göndərib tohdid ilə quran kimi fərman sənə, Gəlməsin əmri-xuda, şəri-Nəbi asan sənə, İçdirərlər ruzi-məhşər kasə-kasə qan sənə, Malü dövlətdən nolur, iyman gərək, iyman sənə, Ya Əli, səndən mədəd, ya bülhəsən, səndən həray! * * * Bu gün bir məhvəşi-sadə bizə gəlmiş qonaq, oynar Bu gün bir məhvəşi-sadə bizə gəlmiş qonaq, oynar, Onun zövqi-vüsalından gəlib rəqsə otaq oynar, Çalar mütrib, içər saqi, gülər mina, əyağ oynar, Nə xoşdur, iki həmdəm bir-birilə ittifaq oynar, Öpüb gahi, qucub gahi, edib gahi məzaq, oynar, Gözü dil qəti-gənci-hüsnə əvvəl oldular yoldaş, Bu çıxmış göz, nə sud, axırda qıldı nəqd sərfin faş. Məsəldir ki, deyrlər: sirr batmaz, olsa üç ovbaş, Bahari-hüsnünə qarşu gözümdə səyrişir qan-yaş, Yetənndə eydi-novruzə geyr gülgun uşaq oynar. Cəfadən çıxdı canım, nazəninim, bir vəfa göstər, Camalın güzgüsün tut, ağzıma gər etməsən bavər, Qəmindən mu tək incəldi vücudum, ey pəripeykər! Nihali-zəfi-qəddim kakilin sövdasidən titrər, Düşəndə başına zağ, olsan nazik hər budaq, oynar. Dolanır başına bir ömrdür, bu çərxi-sərgərdan, Egib ta yarlıq bəxti, yetə pabusuna asan, Nə bilsin ki, bu sövdadə tapıb çox müştəri nöqsan, Günəş lövhi deyil səqfi-səmadə, ey şəhi-xuban, Mələklər zövqi-vəslnlə döyər sudə tabaq, oynar. Siyəh zülfünmü, bilmən, pər açıb gülzar dövrində Ki, yoxsa zağlordir gülşənin oynar dövrində? Verib baş-başə yatmış gənci-hüsnün mar dövrində; İki keysulərindir atəşin rüxsar dövründə, Və ya rəqqas hindulərmidir oddan qıraq oynar? Dəmadəm cami-meydən eyləyən ikrahlər könlüm, Rümuzü-zöhdü təqvadən olan nagəh könlüm, Salıb meyxaneyə eşqində indi rahlər könlüm, Rüxi-alın xəyalilə çəkəndə ahlər könlüm, Dərunum butəsində atəşi-hicrü fəraq oynar. Deyildi böylə əvvəl, adəm idi aqilü dana, Müənbər kakilindən düşdü nagah başına sövda, Vurub zənciri-zülfə, qoyma olsun aləmə rüsva, Düşüb söhralara manəndi-Məcnun Zakiri-şeyda, Yetişsə hər kimə Leyla köçün eylər soraq, oynar. * * * Bu gün yüz naz ilə sərvim çıxıb seyrə həvas ilə Bu gün yüz naz ilə sərvim çıxıb seyrə həvas ilə, Mübarək məqdəmin basmış gül üzrə iltimas ilə, Qaçıb bir küncdən nərgis baxar xovfü həras ilə, Əyib qəddin bənövşə səcdayə həmdü sipas ilə, Deyər: kimdir, xudavənda, gələn bu asü bas ilə! Dəmadəm bir nigarın zülfi ruyin yad edər könlüm, Gecə ta sübh olunca nalevü fəryad edər könlüm, Yıxıb bünyadi-səbri ah ilə bərbad edər könlüm, Cigər qanilə hər dəm əşkimə imdad edər könlüm, Necə kim, tifli mədər aldadır gülgun libas ilə. Gözüm ta görməyə balinim üzrə çeşmi-şəhlanı, Əlim ta tutmaya dəsti-lətfi-şuxü rənanı, Ona ta etməyəm təqrir cövri zülmi-hicranı, Yəqin bil, ey əcəl, yoxdur sənə can vermək imkanı, Çəkib təblü-ələm gəlsən əgər yüz min əsas ilə. Nə müddətdir dili-şeyda səri-kuyində sakindir, Əlindən qəmzeyi-məstin bəsi naşadü qəmgindir, Qaşından söyləmə, hər yerdə əyri olsa pürkindir, Gözü mərdümlərilə eyləmək rəftar mümkündür, Olur asan dolanmaq mərdümi-mərdümşinas ilə. Pərişan eyləmiş badi-səba zülfi-siyahkarı, Pərişan görmüşəm hər qanda olsa qovmi-tərrarı, Ağarmaz gecə-gündüz, gər çalışsa mərdümazarı, Əhatə eyləyib zülfi-siyəh ətrafi-rüxsarı, Təmənnası budur, bərqi tuta köhnə pəlas ilə. Bulunmaz, nuri-çeşmim, səndən ayrı xab çeşmimdə, Töküldü, qalmadı bir qətrə su bitab çeşmimdə, Olubdur qərq aləm sərbəsər girdabi-çeşmimdə, Sanır göz mərdümün hər kim görə seylabi-çeşmimdə, Keçib bəhri iki hindu, çıxıb Rumə kolas ilə. Yolun düşsə səba, öz başın üçün, sərvi-azadə, De kim, biçarə Zakir künci-qəmdə qalmış üftadə, Neçin yad eyləməzsən kəmtərinin, ey mələkzadə?! Kimi tüngi-şəkər der ağzına, kim qönçə kim badə, Bilən yoxdur, xülasə danışır hər kəs qiyas ilə. * * * Bu gün ol şuxi-sitəmkarə rəqibdən yani Bu gün ol şuxi-sitəmkarə rəqibdən yani Qıldım izhar qəmü dərdi-dili pünhani, Nalə çəkdim, dedim: ey xublərin sultani, Alıb aramımı ol ləli-ləbin hicrani, Axar oldu gözümün şamü səhər al qani. Rəsmdir aşiqi-miskini edər şad səba, Günbəgün dərdü qəmi-hicrdən azad səba, Mən də umdum ki, qılır dərdimə imdad səba, Bəs dedim müjdeyi-canan gətirib badi-səba, Dəmə gətirmiş imiş qətlimizə fərmani. Kim ki, güldü üzümə, mən onu canan bildim, Əqlimi gör ki mənim, can alanı can bildim, Bivəfadır dedilər, onları böhtan bildim, Mehrsiz mahlərin eşqini asan bildim, Bilmədim təni-rəqib öldürümüş insani. Bir tərəf mütribi-xoşxan oxuyur, çəng tutub, Bir tərəf nayü dəfü bərbət ilə həng tutub, Bir tərəf vaiz onu mən eləyir, cəng tutub, İçərəm, saqi bu gün badeyi-gülrəng tutub, Səhldir hər kişinin qalsa dana divani. Ey, könül sərvəri-din Əhmədi-Muxtar keçib, Babi-Xeybər dağıdan heydəri-kərrar keçib, Sərbəsər ali-Əli, rövnəqi-bazar keçib, Yığ mətain ki, gözüm, əhli-xiridar keçib, Yoxdu dünyayə vəfa, fərş eləmə dükkani. Zakir, aldanma cahanə ki, səni vayə salır, Göstərib hüsnü cəmal başını qovğayə salır, Görsə hər yerdə dənitəb ona sayə salır, Xar edir, əhli-dili mehrini ədnayə salır, İmtəhan eyləmişəm dönə-dönə dünyani. * * * Vay, yüz min vay kim, qoydu fələk tənha məni Vay, yüz min vay kim, qoydu fələk tənha məni, Künci-qəmdə axtara bir kimsə yox qəta, məni, Düşmüşəm bir dərdə kim, eylər görən haşa, məni, Saldı getdi, bivəfa ol şahidi-əla, məni, Eylədi rüsvayi-aləm aqibət sevda məni. Ruzigarım qoymadı beş gün keçə bir tövr ilə, Hər görəndə vurdu zəxmi zəxmin üstə cövr ilə, Təzələndi günbəgün rişi-dərunum qovr ilə, Eylə bədhalü pərişanəm cəfayi-dövr ilə, Rəhm edib əhvalıma ağlar görə tərsa, məni. Ləşkəri-dərdü bəla almış könül piramənin, Sındırıb səngi-sitəmlə xaçeyi-dil rövzənin, Atəşi-hirmanə yandırdı nəşatım xormənin, Sərsəri-əyyam tarac etdi ömrüm gülşənin, Çaldı, çapdı dönə-dönə, eylədi yoğma məni. Seydi-şahbazi-qəza oldum, özüm şəhbaz ikən, Qalmışam makisifət bibalü pər, pərvaz ikən, Simbər növrəslər ilə həmdəmü həmraz ikən, Mütribü saqi, müğənnilər belə dəmsaz ikən, Dərdü qəm tapdağı etdi dəhri-dun, dorda məni. Şad könlüm oldu axır dərdü möhnət mənzili, Səbz ikən dağıtdı bərgi-eyşimi ahım yeli, Qərqi-dəryayi-bəlayəm, hiç yoxdur sahili, Badə verdim qətreyi əşkimlə bünyadi-dili, Eylədi barani-qəm göz-göz, hübabasa, məni. Netmişəm, bilməm ki, munca zülm edir dövran mənə, Yağdırır tiri-məlamət hər tərəf, hər yan mənə, Öylə naşadəm ki, olmuş ruzü şəb yeksan mənə, Süd yerinə mədəri-giyti içirdir qan mənə, Zalimi-naməhriban çöldən tapıb guya məni. Zakira, ləhvü ləəblə keçdi övqati-şərəf, Bivəfa həmdəm yolunda eylədin ömrü tələf, Neylədin, netdin, nədir nəfin, görək, ey naxələf, Gəl tutaq ixlas əlilə damani-şahi-Nəcəf, Qartara rəncü inadən bəlkə ol mövla məni. * * * Ver müjdəmi, ey dil ki, nigarın gələcəkdir Ver müjdəmi, ey dil ki, nigarın gələcəkdir, Qönçədəhanü laləüzarın gələcəkdir, Təskin tapacaq naləvü zarın, gələcəkdir, Təhqiq, sabah sevgili yarın gələcəkdir, Ol kim, gələcək – səbrü qərarın gələcəkdir. Təndə eşidib tabi-təbi-əxkəri-hicri, Dil mülkünə cövrü sitəmi-ləşkəri-hicri, Rəncü, təəbbü, möhnətü şuri şəri-hicri, İxrac-bələd eləməyə sərvəri-hicri, Gülgün geyinib şahsüvarın, gələcəkdir. Geysuyi-girehgir qəmindən gecələr sən Əfi kimi pürpiç olurdun, bilirəm mən, Hər muyi-sərin başını sancardı çü suzən, Rəsmü rəvişi-aşiqi pərvanədən öyrən, Yox atəşi-rüxsarına varın, gələcəkdir. Ta sübh edib şəmə gilə badi-səbadən, Dərdin ki, yetirməz şəhə peyğam gədadən; İndi öz əyağilə gəlir lütfi-xudadən, Dön başına, əfsun ilə tut zülfi-dütadən, Qorxma, elə sərrişteyi-karın gələcəkdir. Pişi-nəzərindən gedəli ləbləri meygun, Peyvəstə gəzirdin əli qoynunda cigərxun; Həm aciz idi çareyi-dərdində Fələtun, Şükr eylə xudavəndi-təalayə ki, əknun Məddi-nəzəri-leylü naharın gələcəkdir. Bivədə sənin bari-giranü ələmü qəm Etmişdi “əlif” qamətini “nun” sifət xəm, Əhvalına qan ağlar idi hər görən adəm, Sərsəbz olacaq nəxlü-ümidin, genə dər-qəm. Gül-gül açılıb, tazə baharın gələcəkdir. Düşmə bu təmənnalərə, ey Zakiri-gümrah, Haşa ol əhvali-gədadən xəbəri-şah. Bir vəqt məgər türbəti-qəbrin edə agah, Səndən sora onsuz deyil, əlbəttə ki, ol mah Seyr eyləməyə xaki-məzarın gələcəkdir. * * * Etdi Məcnun kimi şeyda məni bir Leylicəmal Etdi Məcnun kimi şeyda məni bir Leylicəmal, Türki-xəncərkeşü aşiqküşü pürşurişü qal, Saldı səhralərə heyranü pərişanəhval, Qəmi-hicrində dili-zarə yox ümmidi-vüsal, Səxt müşküldü günüm keçsə əgər bu minval. Bərq urar zülfi ara mahi-münəvvər təki ru, Haləvəş dairəsin sərbəsər almış geysu, Çəkilib lövhi-cəbinində dü taqi-əbru, Nə əcayib, nə qərayib, nə təmaşadır bu, Kim görübdür ola ayda iki tazə hilal? Çəkməyib kitabi-qüdrət belə bir hüsni-həsən, Lalə rux, kiprigi ox, qəmzəsi şux, qönçədəhən, Hər səri-muyi könül qcydinə bir dami-rəsən, Müttəsil xaneyi-zənbur kimi çahi-zəğən Dili nalan ilə yeksər doludur mala-mal. Gözləri türki-siyəh-məst, yaman gözdən iraq, Əyilib yay qaşı, peyvəstə veri guşə qulaq, Bədəni balişi-pərqu kimi nazik, yumşaq, Qoynudur Kəbə – ziyarətgahi-xeyli-üşşaq, Asılıbdır iki püstan ona qəndil misal. Qəd səhi, zülf siyəh, sinə fərax, incə miyan, Naf bir təxteyi-ac yzrə bilurin fincan, İki zanuləri bişübhə sütuni-iyman, Bir əcəb qönçeyi-nəşükurtə dü şax içrə əyan, Yetdi nazik yerə iş zikri bəsi əmri-məhal. Bərf üzrə peyi-ahuyi-xütəndir, bilmən, Ya sədəf içrə əyan dürri-ədəndir, bilmən, Gənci-simindir..., ləli-yəməndir, bilmən, Yoxsa minqari-həzarani-çəməndir, bilmən, Vardır ovsafi-sifatında onun çox əşkal. Misli-şərayi-yəmani ... pür ənvar, Yəni aramgəhi-canü dili-əhli-nəzər, Topuğu beyzeyi-nimpüxtə kimi tazəvü tər, Zakira, nazik əyaq üzrə bəyaz əngüştlər Gör olub rəngi-hənadan nə gözəl rəngin, al! * * * Məni bir şux bu gün xanə-xərab etdi yenə Məni bir şux bu gün xanə-xərab etdi yenə, Aldı aramımı, bitaqətü tab etdi yenə, Bürqə üzdən götürüb, kəşfi-niqab etdi yenə, Dili-məcruhü pərişanı kəbab etdi yenə, Didəmi əşki-dərun ilə pürab etdi yenə. Gün kimi şölə verib sinədə əbyaz bədəni, Tazədən eşqə salıb məstü cünun etdi məni, Saçı canlar yatağı, telləri dillər vətəni, Küfr zülfü talayıb Çinü Xətavü Xütəni, Ləşkəri-xalü xəti Hində cavab etdi yenə. Keçdi əyyami-zimistan, yetişib fəsli-bahar, Eyləyib seyri-çəmən naz ilə ol türfə nigar, Dalısınca dəfü ney, saqiyu sağər – nə ki var, İçibən cami-məhobbətdən, olub məstü xumar, Açıban bəndi-qəba, tərki-hicab etdi yenə. Yar hicr ilə “əlif” qəddimi “nun” etmiş idi, Arizusunda qara bağrımı xun etmiş idi, Ruzigarimi siyəh xalı zəbun etmiş idi, Gərçi əvvəl məni sərməstü cünun etmiş idi, Öldürüb, qoymadı, axırda səvab etdi yenə. Müjəvü qəmzəvü göz, bir də kaman əbrulər, Hamı bir yanə və bir yanə haman əbrulər, Bir qatı yaydürür dananişan əbrulər, Zakiri-xəstədilin, gör, nə yaman əbrulər Cismi-zarın hədəfi-tiri-şəhab etdi yenə. * * * Nə xoşdur bir nigarın müddət olmaq intizarında Nə xoşdur bir nigarın müddət olmaq intizarında, Qoyub baş xakə, yatmaq həsrət ilə rəhgüzarında, Axıtmaq əşki-xunin yadi-ləli abdarında, Uyub ahulərə, gəzmək qomi-çeşmi-xumarında, Düşüb axırdı rahı, ola mehman kuyi-yarında. Ənisi-dərdü qəm aşiq olub məşuqinə vasil, Səri-zülfün tutub, almaq üzündfn buseyi-kamil, Arada pirəhəndən qeyri əsla olmaya hail, Bəqədri-qüdrətü qüvvət edib məqsudi-dil hasil. Xülasə, qoymaya bir kəsrü kəm itmami-karında. Gecə əsnayi-söhbətdə binayi məkr edib xəlvət, Səhər vəqti qonum-qonşu arasında sala şöhrət, Filani xəstəhal olmuş, yox onda getməyə qüdrət, Genə o gecə, ol gün gərm ola həngameyi işrət, Bu şərt ilə ki, bədxah olmaya qürbü civarında. Tuta aram dil mürği şikənci-dami-geysudə, Nişimən eyləyə misli-kəbutər taqi-əbrudə, Komani-tonədən eymən, xədəngi-qəmdən asudə, Qoyub bir ləhzə baş pərqu mütəkkavar zanudə, Tamaşa eyləmək zülfi-səmənsayə üzarında. Oturub dizbədiz almaq hənalı dəstini dəstə, Gəh öpmək, gahi də qoymaq iki həsrət gözün üstə, Danışmaq macəroyi-hicrdən ahəstə-ahəstə, Hekayət eyləmək bir-bir o şuxi-çeşmi-sərmstə Bəlalər kim, gəlibdir başına firqət diyarında. Qələtdir, dişləyib şəkkər ləbin əhli-günah olmaq, Nə lazım çakərə artıq müzahim-hali-şah olmaq, Götürmək boynuna öz cürmünü özü güvah olmaq, Düşüb yalvarə-yalvarə yanınca üzrxah olmaq, Çıxıb birdən fərar etsə məzaqın girü darında. Şəbi-axırda mütləq bir zaman fövt etməmək fürsət. Məbadə, qoymaya dövran, verə üz bir də bu dövlət, Deyib dincəlməmək ol gecəni əlbət, həzər əlbət, Üz üzdə, qol boyunda, əl zənəxdə, yəni bir saət, Təğafül etməyə ta sübhədən busi kənarında. Səhər tezdən durub, bidarü huşyar olmamış aləm, Qoyub ortaya ol sərvi dolanmaq başına bir dəm, Yenidən and içib, həm əhdü miysaq eyləmək möhkəm. O ahuyi-Xətadən ayrılıb naşad, naxürrəm, Genə Zakir tək olmaq hər zaman fikri-şikarında. * * * Nə xoşdur dövri-ruyində müsəlsəl ol qəra zülfün Nə xoşdur dövri-ruyində müsəlsəl ol qəra zülfün, Sərasər hər tükü üşşaqə bir dami bəla zülfün, İki şəhmarə bənzər gənci-hüsnündə düta zülfün, Bulanır hər tərəf, qovlar məni əfinüma zülfün, Nədəndir, bilməzəm, əfsunə gəlməz mütləqa zülfün. Tutubdur səhni-kətfində arasın həm solu sağın, Enib payində ovsafın edər təqrir yaylağın, Pərişan etməsin dövri-fələk cəmin bu yığnağın, Əcəbdirmi çəkəndə povşan eylər çeşmin üşşaqın, Dəmadəm xaki-payindən götürmüş tutiya zülfün. Minadır gərdənin, əmma miyanın özgə babətdir, Qiyamətdir qədin, nə fayidə, – biistiqamətdir, Həzər qıl bədnəzərdən gəzmə biparva, əmanətdir, Soruşdum şanədən: zülfə pərişanlıq nə adətdir, Dedi: yaxşı bilir məndən işin badi-səba zülfün. Qürurü kibrdəndir alişanlar kəmtərin olmaq, Həyavü hilmdəndir rütbeyi-cahə qərin olmaq, Səbəb xoşxuyluqdur nazənin nazənin olmaq. Bilib üftadəlikdəndir cahanda sərnişin olmaq, Budur vəchi, düşər pabusuna misli-gəda zülfün. Nəsimi-sübhdən rüxsari-al üzrə siyəh tellər, Sanasan pər açıb, zağü zəğən gülşəndə seyr eylər; Özü pür-piç, ucları dümi-əqrəb kimi çənbər, Uzandıqca uzanır ömrü, yoxsa, ey pəri peykər, İçib ləli-ləbindən Xizrvəş abi-bəqa zülfün. Dolannam başına şamü səhər manəndi-pərvanə, Deməzsən bir görün necə keçir əhvali-divanə, Bu qədri cövrü zülm insan edərmi, insan, insanə? Nə müddətdir düşübdür dəlvi-dil çahi-zənəxdanə, Nola çəngal ilə bir dəm çəkə müşgülgüşa zülfün. Komali-hüsndür geysuyi-mişkin səfheyi-rudə, Ziyası əncümün əfzun olur şami-qaranqudə, Su içrə bir siyəhrəng marə bənzər əksi güzgudə, Cəfasından deyil Hindu Həbəş bir ləhzə asudə, Xətasından deyil eymən dəmi Çinü Xəta zülfün. Cahan içrə sənin tək dilbəri-xoş xəttü xal olmaz, Səmənbu, mahru, şəkkərşikən şirinməqal olmaz, Süxənçin olmayan aləmdə, mütləq, payimal olmaz, Arasında belin mucə kəmərlə qilü qal olmaz, Miyanzənlik təriqin salmaya ortaya ta zülfün. Şikəstə Zakirəm, nəsri bilirdim cümlədən əfzun, Düşəndə rişteyi-nəzmə çəkərdim yüz düri-məknun, Künun sövdayi-eşqi bir məhin etmiş məni məğbun, Təmənna etmiş, ey yaran, məndən şəri xoşməzmun. Edər əhvalımı dərhəm qəmi sübhi məsa zülfün. * * * Nigari xürdəsalım, şükr-lilləh kim, kəbir olmuş Nigari xürdəsalım, şükr-lilləh kim, kəbir olmuş, Xuda hifz etsin afətdən ki, bir mahi-münur olmuş, Rümuzi-eşqdə sahibvüqufü nüktəgir olmuş, Dili-üşşaqi seyd etməkdə, billəh, nərrəşir olmuş, İraq olsun yaman gözdən, pəsəndidə əmir olmuş, Rəhü rəsmi-məhəbbət bilməz idi zərrəcə ol mah, Deyildi əhli-dərdin çəkdiyi fəryaddən agah; Nə bilsin aşiqin suzü güdazın növrəsü gümrah? Kimin var isə böylə nazənin imdi, bismillah, Yetib fəzlü kəmalə, əhli-hali-binəzir olmuş. Gəzirkən zarü nalan dün irişdim bəzmi-dildarə, Oturmuş ol büti gödüm yanında neçə məhparə, Dedim mən saqiyi-bimürvətə yalvarvə-yalvarə, Şərabi-nabə qat qanimi, ver içsin o xunxarə. Dedi: içməz dəxi, əzbəski bihəd məstü sir olmuş. Pərişanxatirəm zülfün ucundan, ey kamanəbru! Əyilib yayə dönmüş həsrətindən qaməti-dilcu. Xəm etmiş bidi-Məcnun tək qədim bari-qəmi-geysu, Tərəhhüm eyləyib bir gəz, demərsən növcəvandır bu, Mənim sevdayi-eşqimlə belə biçarə pir olmuş. Salıb Sənansifət dil boynuna zünnar zülfündən, Nə mümkündür xilas olmaq kəməndi-tari-zülfündən, Qaçardı bundan əqdəm qanda görsə yar zülfündən, Künun istər tuta, əndişə etməz mar zülfündən, Belə məlum əfsun öyrənib, munca dilir olmuş. Dəmi cövrü cəfadən çək əlin, ey sərvəri-xuban! Qırarsan əhli-dərdi, eşqdən keçmək deyil asan. İqamət mənzili mütləq deyil bu mənzili-viran. Bəsa siminbədənlər asiyayi-çərxi-gocgərdan Dolandıqca əzib gəndümsifət xurdü xəmir olmuş. Zamani eyş-işrət bəzmi püravaz edən könlüm, Rübabü cəngü nayı bir-birinə saz edən könlüm, Qüruri-hüsn ilə yüz nazənino naz edən könlüm, Dəmadəm ovci-istiğnadə xoş pərvaz edən könlüm, Künun səyyadi-biinsaf əlində dəstgir olmuş. Səba, öz başın üçün, əzmi-kuyi-sərvi-azad et! Məni-məhzunü zarı, düşsə, bir təqrib ilə yad et! Gətir bir xoş xəbər andan, bizi məmnunü dilşad et! Tərəhhüm çağıdır bir-bir gəzib, ey şanə, imdad et, Nə müddətdir dili-şeyda səri-zülfə əsir olmuş. Bir Allahı sevən yoxdur deyə dərdi-dilim yarə, – Qəmi-hicrində iqbalı mübəddəl olmuş idbarə, Qədimi çakərindir, baxma, zalim, təni-əğyarə, Yeridir, ver zəkati-hüsnünü bu Zakiri-zarə, Deyil ol sən görən tək indi, möhtacü fəqir olmuş. * * * Saqiya, badeyi-gülguni gətir mala-mal! Saqiya, badeyi-gülguni gətir mala-mal! Etmə təxir, zərurətdə xətadır ehmal! Ta ki, sərgər oluban, eyləyim izhari-kamal, Mən deyildim belə ləbbəstə, pərişanəhval, Eyləmiş nitqimi bir tutiməqalın qomi lal. Neçə müddətdi gözüm görməz o siməndamı, Eyləyib xəstə qəmi-hicri dili-nakamı, Eşq sövdasının, əlbəttə, budur əncamı, Ol cəfakar nigar ilə keçən əyyamı Əsəri-badə ilə, barı, bu gün yadıma sal. Qərəzin gər budu – xoşnud ola səndən əhbab, Nə qədər var həyatın elə al cami-şərab, Hər iki aləm ara bil ki, odur fəthülbab, Sanma kim, əcrini həq verməyə, ey, xanəxərab! Baxma zahid sözünə, eyləmə bihudə xəyal. Ömrülərdir çəkərəm bir sənəmin bari-qəmin, Ruzü şəb dəğdəğeyi-möhnətü-cövrü sitəmin, Üzümü fərşi-rəh etdim bu təmannayə həmin. İşləyib kövkəbi-talə, basa bəlkə qədəmin, Ruşinas edə məni ol məhi zərrin neal. Dün səhər gördüm o sərməst edir meyli-şərab, Artırıb hüsnü ziyasını dəxi də badeyi-nab, Dedim: əhbab ilə qəsdin nədir, ey xanəxərab! Əl-ayağın bu sifət rəngi-hənadəndi xizab, Öldürüb aşiqi, ya nəşin edibsən pamal? Xah əfv eylə mənim cürmümü, xah, eylə qəzəb, Nə bilir aşiqi-şuridə nədir rəncü təəb, Mən sənin valehü heyranınam ey şirinləb! Üzünə qarşı axa qanlı sirişkim nə əcəb, Eydi-Novruz geyər cameyi-gülgun ətfal. Ah, səd ah, məni aldı qəmü suzü güdaz, Çıxdı can həsrət ilə, gəlmədi ol mədəni-naz, Eşq məqtuluna, ey şeyx, nə hacətdi namaz, Qəbrimin daşına bu misrəi xoş xətti ilə yaz: “Bigünah bu Zakiri bir çeşmi-qəzal”. * * * Çıx xanədən, ey sərvəri-səhi, can sənə qurban! Çıx xanədən, ey sərvəri-səhi, can sənə qurban! Əzm eylə gülüstanə, gülüstan sənə qurban! Nərgislər açıb didəyi-giryan, sənə qurban! Fərşi-rəhin olmuş güli-xəndan, sənə qurban! Düzmüş yoluna lölöi-mərcan, sənə qurban! Yadi-rüxü zülfünlə olub leyl naharım, Nə səbrü sükunum, nə səbatım, nə qərarım, Məndən sora gər eyləyəsən seyr nəzarım, Basma qədəmin od tutar, ey tazə nigarım, Atəşgədədir sineyi-suzən, sənə qurban! Eşq əhlinə ölmək səri-kyində deyil qəm, Məqsudum olur hasil əgər mən dəxi görsəm, Nəfi budur aşiqliyin ey qibleyi-aləm! Çox rənc, müşəxxəsdi, çəkər can verən adəm, Olmaqdı nəhayət sudan asan sənə qurban! Sən işvədə qarətgəri-əqlü dilü cansan, Sən nazdə iqlimi-tənə hökmü rəvansan, Sən hüsndə şahənşəhi-xubani-cahansan, Məcmu gər aləm ola viran, hamansan, Yüz qeysərü, yüz xosrovü xaqan sənə qurban! Kim derki, sənə aşiqinə sərf zər eylə? Biçarədi, gahgah düşəndə güzər eylə, Görsən ki, yamandır halı gahi nəzər eylə, Ümmid əlin üzmə ətoyindən, həzər eylə, Getməz belə bu gərdişi-dövran, sənə qurban! Əl çək, dolanım başına, bu tərzi-ədadən, Tut mehr təriqini, usan cövrü-cəfadən, Qorxum budu, yeksər qalasan xeyrü duadən, Ağızım qurusun, ahi-səhərgahi-gədadən, Nakəh yetişmə hüsnünə nöqsan, sənə qurban! Layiqdimi hər bisərü pa kuyinə dolsun? Çöldə yolacaq bir-birinin yalını, yolsun; Çıxsın canı, ha getsinü gəlsin ki, yorulsun, Çək tiğini, vur boynunu, ey şux, qoy olsun, Bu Zakiri –xoş-tobü süxəndən sənə qurban! * * * == Müstəzadlar == Ey qaşı kaman, kipriyi ox, qəmzəsi xəncər Ey qaşı kaman, kipriyi ox, qəmzəsi xəncər, Rüxsari gülgun. Rəna qədinə zülfi-girehgiri bərabər, Hər ikisi mövzun. Tüngi-dəhəni içrə dodağı, dili şəkkər, Dişlər düri-məknun. Bu hüsnü sənə bəxş qılıb xaliqi-əkbər, Ol qadiri biçun; Ondan biir mali-füqəradır, bizə göndər, Yox sizdə bu qanun? Şəri-nəbəvi oldu şeyin xümsü zəkatın Rədd eyləməsən ta. Özün öz əlinlə qaçırıbsan bərəkatın, Xeyr isətəmə əsla. Bir parəsinə çək qələm, ol bəd hərəkatın Eylər məni yəğma. Ol misrəi-salisdəkiüç həbbi-nəbatın Lütf et bir, əmma Tiryakmizacəm, ola hər qansı şirintər, Qıl könlümü məmnun! Saçı, həvəsilə nə deyim, çeşmi-xumarın Sancar məni hər şəb, Ta sübh gəlincə gecələr sevgili yarın, Hər tük olub əğrəb. Bunca çəkərəm bari-qəmin leylü naharın, Oldur mənə mətləb. Sərkeşliyə mötad olub zülfi nigarın, Gəlməz elə yarəb! Əfi yaradıbsan bunu, ya mürtədü kafər? Kar eyləməz əfsun. Göndərdi, qoşub bir-birinə çərx qəmini, Qılsın məni pamal. Sərəsgər edib onlara hicr adlımı, yəni Pürməkrü bədəfal. Yox mu qədəri, tarı bilir, məzhəbü dini, Bir zalimü qəttal. Qaldım təkü tənha, məni biyarü həzini Etdi elə bihal, Ümmidi bəqadən keçib iş, gor gələ yeksər, Loğmanü Fələtun. Ey dil fələki-süflə qomaz kimsəni dilşad, Gah-gah vurar niş. Tədric ilə vuran olacaqdır hamı bünyad, Əlbətto pəsü piş. Cəmiyyətü-Cəmşidü, Firidunu elə yad, Ol aqibətəndiş. Bir ləhzədə bicürmü günah eylədi bərbad, Bədməzhəbü bədkiş; Zakir kimi dilgirü pərişanü mükəddər Yox dəhrdə əknun. * * * Ey dil, yapış ol Əhmədi-Muxtar ətəyindən Ey dil, yapış ol Əhmədi-Muxtar ətəyindən Ta kim, nəfəsin var. Səflər dağıdan Heydəri-Kərrar ətəyindən, Qəmdən bizi qurtar. Tut silsiləyi-seyyidi-əbrar ətəyindən, Onlardı dəhü çar. Həftad dü tən yavərü qəmxar ətəyindən, Xoşxülq, xoşotvar. Hər xeyr tökülsə, tökülür var ətəyindən, Bil vazehü aşkar. Ta onbeşədək bilmədin əsla nədir ehkam, “Tifləm”, – dedin, ey dun. Müddət də dolandın arada sərxoşü sərsəm, Öz-özünə məmun. Əlbəttə, dedin:püxtə olar əllidə bu xam, Keçdi o da əknun. Həştad yaxınlaşdı, görək hansı bəs əncam, Etdin məni məğbun. Harda tökəcəksən daşı idbar, ətəyindən, Yox səndə məgər ar?! Ovqati-əzizi keçidin ləhvü ləəblə, Çəkdin bəsi zəhmət. Tərtib verib məclisə biəsl nəsəblə, İçdin meyi-qəflət. Bir dəm oturub-durmadın ərkanü ədəblə, Bahörməti-taət. İnsaf elə ol qadiri-biçun nə səbəblə Versin sənə cənnət?! Dünyadə tutan badeyi-gülnar ətəyindən Üqbadə tapar nar. Hər qanda ki, dilbəri-tənnaz eşitdin, Xoş şəklü şəmayil. Çox verdi sənə pənd xirəd, sən az eşitdin, Oldun ona mayil. Daim süxəni-mərdümi-nasaz eşitdin, Yox sən kimi zail. Məsciddəvü mənbərdə qışü yaz eşitdin, Yüz vəzü dəlayil. Cümlə dedilər: əl götü bədkar ətəyindən, Lənət sənə səd bar! Bir kimsənə ki, naqis ola ruzi-əzəldən, Gər yalı ağarə; Bir ləhzə mənim kimi usanmaz bəd əməldən, Artar vara-varə. Daim danışır badəvü məhbubü gözələdən Bişüğl, bikarə. Yox daneyi-ərzən qədəri şəri qəzəldən, Zakir, sənə çarə. Tut Ali-Əlinin genə naçar ətəyindən, Fəryad elə, yalvar. * * * Ey dil rəvişi-aşiqi pərvanədən öyrən Ey dil rəvişi-aşiqi pərvanədən öyrən, Yax atəşə cani. Ahəngi-nəva bülbüli-məstanədən öyrən, Çək övcə sədani. Ayini-vəfa sakini-meyxanədən öyrən, Tap piri-muğani, Kim desə sənə zahidi-biganədən öyrən, Batildi gümani. Aldanma ona, şaribi-peymanədən öyrən, Sür eyşi-cavani. Əl çəkmə ölüncə meyi-gülnar ətəyindən, Kim dafei-qəmdir. Olma tutasan vaizi bədkar ətəyindən, Ənduhü ələmdir. Hər xeyr tökülsə, tökülür var ətəyindən, Xüm əhli-kərəmdir. Əlqisso, yapış badeyi-sərşar ətəyindən, Keyfiyyəti-Cəmdir. Helmü ədəbü məclisi-şahanədən öyrən Al dərsi-məani. Ta var həyatım dilərəm nəkhəti-zülfü Ol badi-səbadən. Bir kərrə qəbul eyləmişəm beyəti-zülfi Dönməm bu binadən. Yəğma götürür, hökm eyləsə, rəyəti-zülfü Çin ilə Xətadən. Tuli-əməli-kakili, cəmiyyəti-zülfü Ya badi-səbadan, Ya şamü səhər məhrəmidir, şanədən öyrən, Onlar bilir ani. Fərhad özün dağə çəkib bimi-bəladən, Aşiq demək olmaz. Məcnun düşüb dəştü biyabanə cəfadən, Biar, utanmaz. Sənan dəlidir, əl götürüb virdü sənadən, Məbudə inanmaz. Bu yolları axtarma yetən bisərü padən, Hərgiz özü qanmaz. Gəl tövrü təriqi məni-divanədən öyrən, Get həqqini tani. Ləli-ləbi-yarə desələr çeşmeyi-heyvan, İnsaf deyil bu. Bu qəndi-mükərrərdi bəsi faideyi-can, Olur bir içim su. Pəh-pəh, məmələr səfheyi-sədrində nümayan, Çün balişi-pərqu. Nadan nə bilir ki, nədi innabü sepüstan, Ya şərbətü-limu. Bu nüsxəni sən Zakiri-piranədən öyrən, Əttar dükanı. * * * Ey həmdəm olan ariyəti-hüsnünə məğrur Ey həmdəm olan ariyəti-hüsnünə məğrur, Bəsdir, dəxi bidad. Qalmaz belə bu surəti-pürseyqəlü pürnur, Olma ona dilşad. Tədric ilə bir-bir dağılır aləti-məmur, Viran olu bünyad. Ta sübh çəkər aşiqi-dilxəstəvü rəncur Səndən bu qədər dad, Bir kərrə demzsən ki, görən qandadı bu şur, Həm naləvü fəryad. Hər sübh səbadən dilərəm nəkhəti-zülfün, Əhvalı pərişan; Əzbəski, qəbul eyləmişəm biyəti-zülfün, Çün bəndeyi-fərman. Dağıtsa əgər şanə o cəmiyyəti-zülfün, Müşkül olur asan. İstər bu qədər şamü səhər nüsrəti-zülfün, Biçarə dilü can, Şayəd ki, çəkib darə xilas edə çü Mənsur, Qəmdən olam azad. Saqi, tükənibdir meyi-nabi o nigarın, Qəmgindi ziyadə. Düşməkdi xəta səmtinə ol laləüzarın, Durma bu aradə. Al başını get, əzmini qıl özgə diyarın, Sən payi-piyadə. Qanını tutar şişələrə aşiqi-zarın, Gər olmasa badə. Mey içməyə daim ol iki norgis-məxmur, Olmuş elə mötad. Hər kim ki, qara zülfünə söylər şəbi-yeldə, Olsun ona pabənd. Bica yerə haşa ki, tuta höccəti-bica, Danayi-xirədmənd. Ol Yusifi-gülpirəhənə meyli-Züleyxa Əfzun idi hərçənd; Amma yaradıbdı səni ol vahidi-yekta Binisbətü mənənd. Məxluqi-cahan içrə deyil kimsəyə məqdur, Bu hüsnü-xudadad. Avarə deyil, Kuhkənin vardı məqamı, Sakindi vətəndə. Qeysə yetirir Zeydi-vəfadar pəyamı Gah-gah düşəndə. Şərhi-qəmi-həcran edərlərdi təmamı Dildarı görəndə. Ol növ keçən aşiqin olmazmı davamı, Yox heç biri məndə. Ovqat keçirmişlər əcəb xoşdilü məsrur, Məcnun ilə Fərhad. Eşqin sipəhü üz qoya, Bəhmən dayanarmı? Çıxmazmı şəhərdən? Söhrab, Fəramərz, Təhəmtən dayanarmı? Çalırsa cigərdən? Tiri-nəzərə qələyi-ahən dayanarmı? Etməzmi çü rövzən? Yay qaşlarının oxuna cövşən dayanarmı? Keçməzmi sipərdən? Bir nəvəki-xunriz ki,çeşmindən ala zur, Qəmzən ola ustad. Dərda ki, bu bərbaddə bir dərd bilən yox. Halım deyə yarə. Ondan gətrib doğru xəbər, çarə qılan yox, Bu dərdə nə çarə. Tənha qalıbam badiyyeyi qəmdə, olan yox, Həmdəm məni-zarə. Dost yolları olmuş elə məsdud, gələn yox, Hərgiz bu diyarə. Didarına həsrətdi bəsi Zakiri-məhcur, Nə rah, nə irşad. * * * Ey ruhi-rəvan,sən gələli tazətər olmuş Ey ruhi-rəvan,sən gələli tazətər olmuş, Dil güləşəni yeksər. Nəxli-kuhəni-zəfi-bədən bərvər olmuş, Qıl bu sözə bavər. Xərmöhreyi-təbim neçə gündür gühər olmuş, Simi-dəğəlim zər. Əfsürdə vücudum yenə məddi-nəzər olmuş, Çün mahi-münəvvər. Dərdü qəmü möhnət qaçıban dərbədər olmuş, İşdən necə çakər. Kəsmişdi təmənnayi-rüxün tabü təvanım, Ehmal nə layiq? Dostluqda gərək düst ola munisi-canım, Mərdanəvü sadiq. Bir mən deyiləm hüsnünə heyran, din-imanım! Aləm sənə aşiq. Müştaqdı didarına çeşmi-nigəranım, Ey yari-müvafiq! Əlminnətü-lillah, şəbi-hicran səhər olmuş, Vəsl oldu müyəssər. Səd şükr, zəxminə pakizə mərahim, Bəxş eylədi gərdun. Əhvali-pərişanıma xoşnud olan adəm, Oldu özü məhzun. Bişübho tərəqqi edəcək şimdi dəmadəm Bu talei-meymun. Tutmuşdu könül şəhrini çoxdan sipəhi-qəm, Yox bir nəfər əknun. Guya olara fəthi-Əlidən xəbər olmuş, Çün mərdümi-Xeybər. Həmərəh sizə bir alinəsəb ərşədi-dövran, Sərdəftəri-əyyam, Haşa ola həmtası onun Rüstəmi-dəstan. İbni xələfi-Sam. Peyvəstə gəzər səhmi-xədəngilə hərasan, Mirrix ilə Bəhram. Ətvarı niku, xülqü gözəl, sahibi-ehsan, Təskindəhi-islam. Odur səbəb ovsafi-kəmalı səmər olmuş, Hər kim görə, istər. Şamildi tamam aləmə əltafi-şəhənşəh, Yox feyzinə işkal. Heyhat, ola mənzuri-nəzər hər yetən əbləh, Bədkar, bədəfal. Kim görsə, səzavər deyər, dövlətə billah, Polkovniki əlhal. Zakir nə ədalət, nə şücaətdi bu, pəh-pəh! Məhd eylə, məhü sal. Şəhr əhli onun maili növi-digər olmuş, Ey piri-süxənvər. * * * Əzm etdi səhər naz ilə ol sərvi-dilara Əzm etdi səhər naz ilə ol sərvi-dilara Seyr etməyə bağə. Ta yetdi xəbər, əhli-çəmən oldu mühəyya Yeksər bu sorağə. Şəbnəmbirlə yüz göz açıb hər çiçək əmda, Keçdi solü sağə. Rüxsarına öncən edim deyə tamaşa, Gül çıxdı budağə. Payinə nisar etmək üçün laleyi-həmra Dürr götdü tabağə. Sərməst gözün görcək özün nərgisi-şəhla, Bənzətdi naşağə Pişvazına şimşadü sənubər, dəxi tuba Dik durudu ayağə. Tutdular o şahi-şərafin cümlə sərapa Yolunu çirağə. Hər birisi bir töhvə ilə yeksərü yekcə Daşlandı qabağə. Kimdir ki, nisar eyləməyə varını, aya, Ha böylə qonağə? Xacə, belə sövda, belə bazar ələ düşməz Forş eylə dükanı. Bu saqiyi-sadə, meyi-gülnar ələ düşməz Tut rast, nəvanı. Həm mütribü hey, çəngü dəfü tar ələ düşməz Tut rast, nəvanı. Dünyada həyatın nə qədər var ələ düşməz, Sür eyşi-cəvanı. Çün dövr müxalifdi digərbar ələ düşməz, Çaldır aşuranı. Ver şüğlünü şəhnazə ki, zinhar ələ düşməz, Çək övcə sədanı. Dügah, segah iç meyi, təkrar ələ düşməz, Gərm eylə həvanı. Hicazü-səfabəxş, xoşətvar ələ düşməz, Çün əhli-Aranı. Axtarmaq ilə mövsümi-gülzar ələ düşməz, Azərbecanı Hicazü Nişaburo onu eyləmə həmta, Həm mülki-İraqə. Dil dəfi üçün tiğ çəkib qaş iki yandan, Canım ona qurban. Hind əhlidən uymuş ona ovbaş iki yandan, Qarətgəri-iyman. Minnət çəkirəm doğrayalar kaş iki yandan, Qətlim ola asan. Ey dil, səfər et kuyinə, tök yaş iki yandan, Gözdən elə tufan. Şayəd ki, nihan sirrin ola faş iki yandan, Həm giryə, həm ofğan. Düşsün roqibin başına qoy daş iki yandan, Ol dilbərə mehman. Aç bəndi-qəbasın, elə pərxaş iki yandan, Qıl cismini üryan. Gör səfhəyi-sədrndə verib baş iki yandan, Yəni iki püstan. Quc incə miyanın belə, sarmaş iki yandan, Al kami-dilü can. Küstaxlıq oldu, mənə düşməzdi bu əsla, Endim çox aşağə. Dön başına, yalvar, gileyi var isə səndən, Al dərdü bəlasın. Düş payinə, üzr istə, qərəz, sədri-səmandən Qoy sülh binasın. Bir qat oturuban ona şərh et hələ gəndən, Firqət macərasın, Səriştəyi-təqrirə gətir nəqli-kühəndən, Gör meylü həvasın. De söylo, xülasə, o qədor könli sevəndən, Saz eylə arasn. Əfsun ilə nagah əl atıb hüsni-həsəndən, Tut zülfi-dütasın. Al kami-dilin ləli-ləli-qonçədəhəndən, Sor şəhdi-səfasın. Ondan sora köksünü çıxart gül pirəhəndən, Çak eylə yaxasın. Bir hiyləyi-heyrong ilə nəsrin bədəndən, Soy cümlə libasın, Üryan özünü bağrına bas onları amma At əndək iraqə. Zakir, tələvi rüfət ilə olma didərgun, Ver halına təğyir. Hər vəqt qəmi-dəhr səni etsə cigərxun Aşüftəvü dilgir. İç saqiyi gülçöhrə-əlindən meyi-gülgun, Heç eyləmə təqsir. Bir vasitədir dəfi-qəmi-dəhrə bu məcun, Hacət dögü təqrir. Ol vəchdən eylərlər ona rəğbəti-əfzun, Həm növrəsü həm pir Kim, birdir onun bəzmi ara müflisü Qarun, Nə fərq, nə tovfir. Gördüm yazılıbdır qədəh üstündə bu məzmun Kim, badədir iksir. Feyzindən olur zar goda, sahibi-milyon, Həm şahi-cahangir. Gər cəm oluban eyləyə Loğmanü Fələtun Yüz fikr ilə tədbir, Bir çarə meyi-nabdən özgə dəxi qəta Yox dərdi-fəraqə * * * Ol sərv bu gün seyri-gülüstan edəcəkdi Ol sərv bu gün seyri-gülüstan edəcəkdi, Şi müşkülə düşdü. Cəmiyyəti-gülzarı pərişan edəcəkdi, Fürsət elə düşdü. Ta bidli gəlib xak ilə yeksan edəcəkdi, Rəxnə gülə düşdü. Müğri-çəmənə zülm nümayan edəcəkdi, Va bülbülə düşdü. Hər birinə bir tərzlə divan edəcəkdi, Yüz qülqülə düşdü. Bəzm içrə nişat əhlinin ol mehri-münəvvər Söndürdü çirağın. Ərbabi-tərəb yasə batıb oldu mükəddər, Yandırıdı dəmağın. Mütrib itirib həng nəvasın dəxi bədtər, Çaldı əl-ayağın. Xəm oldu sürahi, tökülüb məclisə sağər, Tərpətdi dodağın. Gördü ki, ləbi-ləlin meyi qan edəcəkdi, Saqi yola düşdü. Sərgəşteyi-dövran oluram, zülfi-girəhgir Hər canib əsəndə. Bir həqqi sevən yoxdu, salıb boynuma zəncir, Çəksin məni bəndə. Mocnunsifət avarə olur danişü tədbir Dildarı görəndə. Sirri-dəhənin badi-səba eylədi təqrir, Dün sübh çəməndə. Bu söhbəti qönçə necə pünhan edəcəkdi? Dildən dilə düşüdü. Məşuqə gərəkdir çəkə üşşaq qəmini, Dostluq ola baqi. Nə inki çala qətli üçün xəncəri-kini, Sürçəndə ayağı. Yox xublərin, tarı bilir, məzhəbü dini, Saf yağıdı, yağı! Geysuyi-müsəlsəl götürüb ləşkəri-Çini, Şəbxun səyağı. Hindü həbəşi qarətü talan edəcəkdi, Sərmənzilə düşdü. Dərdü ələmi-hicri günəş üzlü nigarın Aldı məni axır. Dağ oldu cigər, həsrətidən lalə üzarın, Ölmək mənə zahir. Bari-qəmini çəkməyə ol çeşmi-xumarın Yox mən kimi mahir. Üzüldü əlimdən ətəyi sevgili yarın, Mundan sora Zakir. Fəryad çəkib naləvü əfğan edəcəkdi, Neylim, belə düşdü! * * * Hüsnün çəməni-xubdən, ey sərvü sənubər! Hüsnün çəməni-xubdən, ey sərvü sənubər! Ta aldadı beydəq, Bu möhnətə tab eyləməyib mehri-münəvvər, Asıldı müəlləq. Mehrabə tutub ruyi edər səcdə ki, zahid, Taət deyil əzmi. Əbruylərin yadı ilə başını, dilbər, Dögər yerə təq-təq. Şahbaz gözün guşeyi-əbruyi-lətifin Sərmənzil edibdir. Bu dəğdəğədən ayda çalar çərxi-kəbutər, Öz köksünə dirnəq. Etmişmi iki nimə məhi-bodri-nigarı Bini, əlif-asa, Ya möcüzeyi-tazədir əngüşti-peyəmbər Qılmış qəməri şəqq? Öz pəstim ilə, mucibi-balayi-Məshi Sordum sənəmimdən. Tünd oldu, dedi: adəti-diirndən çakər, Kim qəlbi, kim olçəq, Dil mürğünü bir qəmzeyi-məstin, iki çeşmin, Hərçənd tutublar, Qorxum burasıdır, qıracaq bir-birini onlar, Bir seyd, üç ortəq. Göstərmə üçün Zakirə, Allahı sevərsən, Qovğayə düşərsən, Divanələrin adətidir gördüyün istər, Bibak olur əhməq. * * * == Tərcibəndlər və tərkibbəndlər == Mən sənə aşiqi-giriftarəm Mən sənə aşiqi-giriftarəm – Nə qədər dövri-fanidə varəm. Yüz gül açılsa könlüm açılmaz, Sonsiz, ey gül, ziyadə qəmdarəm. Gecə-cündüz mənə borabərdir, Mailü-xalü xəttü rüxsarəm. Paybusin müyəssər olsa mənə, Elə billəm cahanə sərdarəm. Sərvi-qəddim əyib qaşın fikri, Bidi-Məcnun kimi nigunsarəm, İki sərməst nərgisindəndir, Müddəti-durdir ki, bimarəm. Həvəsi-zülfi-tabdarın ilə Gecə ta sübh olunca bidarəm. Vəslinə yetməyə ümidim yox, Ol səbəbdən ki, çox giranbarəm. Səbrdir çarəsi qəmi-hicrin, Məndə yox səbr, səxt naçarəm, Çəkdiyim bəsdi hicr bidadın, Öldü kuyində gər günahkarəm. Bir deməzsən, görün, bu nalə nədir, Bu qədər kim dərində sızlarəm. Şah olan eyləməz gədasına rəhm? Mah olan eyləməz xudadan vəhm? II Ömrlər sərf edib, üzüb canlar, Olmuş idim səninlə ancaq yar. Fikrü-zikrim bu idi kuyində – Günbəgün qədrü qiymətim artar. Nə biləydim ki, mən olub məhrum, Məhrəmi-bəzmi olacaq əğyar. Həmdəmin osa idi bir adəm, Xəlq içində mənə deyildi ar. Nə ki, bir nadürüstü naqabil, Nə ki, bədtəriqü bədkirdar. Çəkə ağuşə cismi-yasəməni, Eyləyə seyri-xalü xotti üzar. Yüz əmə ləli-badə nuşindən. Nə bilir ləzzəti-şərabı himar. Peyrəvi-nəfsi-tiyzkam olma, Bazgəşti olur bəsi düşvar. Yoxdu mənlik bir iş, budur vəhmim - Yetişə bir məqamə axiri-kar. Üzünə baxmayıb ola səndən Mətəəzzi təmam xişü təbar. Pəndimi xah tutma, xahi tut, Mən dedim getdim, ixtiyarın var. Olusan bir zaman, gözüm, nədim, Eyləməz qədr bil sənə heç kim. III Bizə ol dəm ki, yarü yavər idin, Qədrü qiymətdə misli-gövhər idin. Ura bilməzdi kimsə ləkkə sənə, Bürci-ismətdə mahi-ənvər idin. Çeşmi bədbinə atəşin bir mil, Dili-bədxahə tiğü xəncər idin. Tapa bilməzdi əl sənə düşmən, Bir alınmaz rəfi səngər idin. Hər yana su tək axmağın yox idi, Gəştiyi-namü nəngə ləngər idin. Dami-təzvirə səmt düşməz iidin, Ahuyi-dəşt kimi ürkər idin. Harda görsən bir əhli-bədkarı, Şərm edib ruyü muyin örtər idin. Meyli-hər namünasib etməz idin, Maili-aşiqi-süxənvər idin. İltifat eyləməzdin ədnayə, Xeyli-xuban içində sərvər idin. Noldu oldun bu növ süfləpərəst? Sən ki, bir xoşsəliqə düxtər idin. Xah zahirdə, xah batində Bizi həddən ziyadə istər idin. Varə-varə belə kənar oldun, Axırül-əmr qeyrə yar oldun. IV Vədə verdin məni ki, öldürəsən, Bu ümid ilə xürrəm idim mən. İntizar ilə keçdi ömür, əfsus! Olmadım feyziyab tiğindən. Sənsiz, ey gülüzarü səməndam, Xardır çeşmimə güli-gülşən. Əsər etməz, nədəndi, heç sənə, Bu qədər kim, mən eylərəm şiyvən. Oxunur lənü tən peydər-pey, Ola bir nazənin-əhdşikən. Rəsmü ayini-lütfü mehrü vəfa, Şəmdən başına dönüm, öğrən! Hali-pərvanəyə yanıb cigəri, Gör necə əşk axıdır gözdən! Asü kəs, qətlimə nədir ehmal, Zülfi əbrü deyilmi tiğü rəsən? Etməyim mən nə növ tərki-diyar, Olmayım mən necə cəlayi-vətən? Səni tari, bu nə mürüvvətdir, Edəsən qeyr ilə səfayi-çəmən. Məhrəmi-bəzmi-vəslin ola rəqib, Mən baxam özgələr kimi gəndən? Dedilər mahlar olur bimehr, Etibar etmədim məni-kovdən. Hər nə oldu özümdən oldu mənə, Qanə dönmüş gözümdən oldu mənə. V Gördü hər yerdə bir mələkmənzər Qəddi-dilcuyin etdi məddi-nəzər. Ləşkəri-möhnət daruni-dilə Girməyə açdı iki rahi-güzər. Ol sərəncami-kari bilməyonə Yalvarıb, yapışıb, dedim nə qədər: “Sanma kim, xublar nihalından Dərəsən dərdü qəmdən özgə səmər. Düşmə dalinə, gəl bu sövdanın, Çox giranmayələr tapıbdı zərər”. Sözümə baxmadı o mənbəi-şur, Pondimi tutmadı o baniyi-şor, Aqibət saldı canə bir atəş, Əridi mum tək tənim yeksər. Ta ki, bəd əz-xərabiyi-Bəsrə, Bir zaman əql oldu müstəhzər: Sərvəri-eşq alıb könül şəhrin, Mülki-canı tutubdu möhkəmtər. Gedib əldən inani-səbrü şəkib, Qaldı biçarə acizü müztər. Neyləsin, dəfi qeyri-mümkündür, Gələ Xaqani-Çinü ya qeysər. Eşq sultani güclü sultandır, Paytəxti onun dilü candır. VI Var ümidim ki, iyzədi-mütəal, Yazmaya zövqü şövqi cümrü vəbal. Əsəri-eşqi-hüsn ondandır, Dəxi bizdən nədir cəvabü sual?! Hüsni-məşuqi eyləyib atəş, Cismi-üşşaqi xüşk pəmbəmisal. Odu eşqə verən sürurü səfa, Odu hüsnə verən cəmalü kəmal. Dil şikarinə zülf dami-bəla. Hər birinin ucunda bir çəngal. Qəmzə sərməst türki-xəncərkeş, Şüğlü kari müdam cəngü cidal. Taqi-əbru dü tiğü-xunaşəm, Çeşmi-cadü dü hindüyi-bədhal. Tühi bir dəm deyil xətadən xət, Xali bir dəm deyil cəfadən xal. Təng qucmaq miyanın eyb etməz, Olmasa gər aradə bədəfal. Münkiri-həqdürür edə hər kəs, Eşqdən dur əhli həqqi-xəyal. Küfrdür məni-zövqi şövq, vəli, Var həqiqü məcazdə işkal. Zövqsüz tən dirəxti-bihasil. Şursiz sər kəduyi-naqabil. VII Hər məkani ki, eşq tutsa məqam, Olmaz ol mülkdə təriqi-nizam. Padşah olsa zülmkar, olur Mərdümi-şəhrə eyşü nuş həram. Sitəmü cövri-mahrulərdən, Bəsi naşaddır dili-nakam. Bir nigarın məni qəmi-hicri Eyləyib biqərarü biaram. Nə vüsalinə var ümmidim, Nə fəraqinə var səbrü dəvam. Bilirəm ki, bu möhnətin yoxdur. Çarəsi qeyri-badeyi-gülfam. Saqiya, ver şərab peydərpey, Mən ki, xəlq içrə olmuşam bədnam! Tut əlim bir əyağ ilə, billah, Qoyma əldən düşəm, behəqqi-kəlam! Eylə bir növ məstü layəqil Xüm ayğında ta be-ruzi-qiyam. Bilməyim ki, nədir səfayi-səhər, Bilməyim ki, nədir məşəqqəti-şam. Xakdən ta ki, vəqti-rastaxiz Götürüm baş, bixüdü sərsam. Əhli-məhşər soruşsa kimdir bu: Məstü bibak, əldə camü səbu?! VIII Deyim: ey zümreyi-səğirü kəbir. Mənəm ol Zakiri-bəlayə əsir. Olmadım rəğbət ilə mən şeyda, Bir pəri saldı boynuma zəncir. Etdi bərbad eşqi dil mümkün, Tapmadın bir kəsi edə təmir. Biqərarü qəmin ikən gördüm Oturub xanəgah ara bir pir. Hali-zarımdan oldu çün agəh, Ol xücəstəxisalü saf-zəmir. Dili-süzanıma yanıb cigəri Dedi: “biçarə, eyləmə təxir. Al əlimdən bu cürəni nuş et Kim, zər eylər nə olsa bu iksir. Gəzəsən bərrü bəhri tapılmaz Mərəzi-eşq üçün belə tədbir. Bil ki, bir qətrəsi bu əczanın Zağı eylər hümay, rubəhi şir. Bu bir eylə məqamdır, munda Şah ilə yox gədalərə tovfir”. Yadi-ləlilə meypərəst oldum, Mənədə yoxdur bu babdə toqsir. Ol sitəmkardır bu cürmə səbəb, Mənə ondan yetib bu rənci təab! * * * Nə gözəl mövsümi xoş dövrandır Nə gözəl mövsümi xoş dövrandır, Hər tərəf dəştü çəmən əlvandır. Döşəyib fərşini fərraşi-qəza, Guyiya bəzmi-əzimüş-şandır. Xabi qəmdən oyan, ey dil ki, bu gün Mövsümi-seyri-baharistandır. Olma dilgir ki, dey dəfi üçün Tiği-cəlladi-qəza üryandır. Zahirən yəsi-zimistan tutmuş, Dəmbədəm çeşmi-fələk giryandır. Marü murü mələxü vəhşi tüyur Qüdrəti-həqqə sonaguyandır. Qaldırıb baş təmam əczalor – Yox ikən varlığına heyrandır. Badeyi eşqdən olmuş sərməst. Mən kimi cümləsi sərgərdandır. Nə gözəl mövsümi xoş dövrandır, Hər tərəf dəştü çəmən əlvandır! II Ey sənubər-qədü bala qamət! Vey güli-gülbini-baği-behcət! Haliya ləşkəri-sultani-bahar Dey sipahinə tapıbdır nüsrət. Nazəninim, nə təğafüldür bu, Gələ gör var ikən əldə fürsət. Bir konarə çəkilək gülşəndə, Eyləyib çeşmi-ədudən xəlfət. Götürək busəvü bazidən kam, Aparaq bir-birimizdən ləzzət. Xəlq ola kəmrəva, görmə rəva Mən qalam guşeyi-qəmdə həsrət. Qalmışam künci-boladə tənha, Kəsmişəm dəştü çəməndən rəğbət. Müddəilər sözünə guş etmə, Dolanım başına əlbət, olbət. Nə gözəl mövsimü xoş dövrandır, Hər tərəf dəştü çəmən əlvandır! III Ey qamu xublər içrə sərhəng! Vey olan baisi-hər fitnəvü cəng! Geydirib naz ilə məşşateyi-dəhr, Novərusi, çəməni rəngarəng; Mehrdən gör ki, büni-əşcari Düxtəri-rəz çəkib ağuşuna təng. Yetirir nəğmeyi-yahu fələyə, Nəhrlərdə toxunub bir-birinə səng. Kəbklər şur salıbdır dağə, Qümrilər bağdə tutmuş ahəng. Gəzdirir məclis ara camü qədəh, Saqiyi-sədavü şəhbazü qəşong. Bəzmi-işrətdə tutub bir-birini. Nay ilə bərrətü tarü dəfü çong. Qaşların qurbanı, gəl nuş eylə, Həm məzə hazirü həm badəvü bəng. Nə gözəl mövsümi xoş dövrandır, Hər tərəf dəştü çəmən əlvandır! IV Dövrə gəlmiş fələki-minafam, Bəzmi-dövranə veribdir əncam. Gəl tutaq cam ki, bişək aparır Gərdişi-dövr qəmin gərdişi-cam. Dürdvəş bəhri-meyə qərq olsun, Fəsli-gül badəni kim dersə həram. Bir bina eyləmişəm ki, görüşək, Sən də eylə bu binayə iqdam. Olma məğrur ki, qalmaz səndə Abü rəngi-əbədi, hüsni-müdam. Bu lətafət, bu məlahət, bu rəviş, Ənqəribdir ki, ola seyr əqsam. Bərgi-gül tək olar övraq dəhən, Bidi-Məcnunə dönər qəddi-xuram. Məni-möhnətzədədən etmə diriğ Nəzəri-lütfünü, ey aliməqam! Nə gözəl mövsümi xoş dövrandır, Hər tərəf dəştü çəmən əlvandır! V Mən edərmi məni zahid kim, duş Məndən əfzun olub əknun mədhuş. Əqlü idrakını bir işvə ilə Aparıb müğbəçeyi-badəfürüş. Kəndinin zöhd qəbasın çıxarıb, Dəştü səhra tək olub əlvanpuş. Məst nazım, gələ gör, aşiqlər, Cümlə məşuqu ilə həmağuş. Faş olub razi-dəruni-dili-gül, Açılıb qönçə sərindən sərpuş. Bu qədər Zakirini incitmə, Mən ölüm, üzr gətirmə, xamuş! Meyi-nab etmiş elə mostü xərab, Var nə səbrü nə taqət və nə huş. Biz də ellər kimi gül fəslində Mey içib, məclis edək nuşa-nuş. Nə gözəl mövsümi xoş dövrandır, Hər tərəf dəştü çəmən əlvadır! * * * Ey sərvqədü səmənüzarım! Ey sərvqədü səmənüzarım! Qəhri çoxü mehri az nigarım! Çeşmi-siyəhindən ayrı olmuş Zülfün kimi tirə ruzigarım. Bu rəşkdən ölməyimmi, – yoxdur Bir muca yanında etibarım. Yanmaqdı misali-şəm hər şəb Ta sübh olunca şüğlü karım. Gülçin kimi dolar dəmadəm Gülgun sirişk ilə kənarım. Əzmi-səri-kuyin eylərəm ki, Edəm sənə şərh hali-zarım. Gördükdə soni gedər əlimdən. Nə sud, inani ixtiyarım. Müşküldü bu hal ilə dolanmaq, Yeksər kəsilib rəhi-mədarım. Çək tiğini bir səvab eylə, Öldür, bu əzabdan qurtarım. Ey dilbəri-xoşxuramü bədxu, Tərk eylə bu rəsmi, xoş deyil bu! II Bir vəqt bizimlə həmdəm oldun, Təskindehi-möhnətü qəm oldun! Mən zar olanda, sən doxi zar, Mən xürrəm olanda, xürrom oldun! Zəxmi-dili-biqərarə əlhəq, Bir neçə zaman mərhəm oldun! Bilməm, sənə sonradan nə oldu, Kim, böylə bizimlə dərhəm oldun! Yadlar ilə söhbət etdin ağaz, Hər gəh mənə yetdin əbsəm oldun! Gördükdə məni bəxilü mümsik, Əğyarı görəndə Hatəm oldun! Adəm ki, deyildin əvvəl, ey məh, Ta kim, məni tapdın adəm oludun. Yıxdın evini o gün ki, getdin, Hər bisərü payə məhrəm oldun! Yoxdur xəbərin hənuz özündən, Rüsvayi-təmami-aləm oldun! Ey dilbəri-xoxüramü bədxu, Tərk eylə bu rəsmi, xoş deyil bu! III Hərçənd kəminə bir gədayəm, Ey şah, səninlə aşinayəm. Müddətdi dərində pasibanəm, Bir ömrdü xadimi-sərayəm. Hər hökm ki, eyləsən, mütiəm, Hər zülm ki, eyləsən raziyəm. Bicürmü günah etmisən dur, Avareyi-vadiyi-bəlayəm. Gəl, gör ki, diyari-qürbət içrə, Nə növ əsirü mübtəlayəm. Tərsayə rəva deyil bu bidad, Lillahül-həmd parsayəm. Sən həm dəxi bəndeyi-xudasən, Mən həm dəxi bəndeyi-xudayəm. Salmış məni möhnətin ayaqdan, Tut gəl olimi ki, binəvayəm. Bir yarı-müvafiqü qədiməm, Bir müxlisi-xasü biriyayəm. Ey dilbəri-xoşxuramü bədxu, Tərk eylə bu rəsmi, xoş deyil bu! IV Bipərdə durub oturma, ey yar, Çək pərdəyə nəğmə kimi rüxsar. Gün mübtəzəl olmaz idi öylə, Gündə özün etməsəydi izhar. Bizdən ki, usandın eybi yoxdur, Bir aşiqü-safü sadiq axtar. Hərcayilər iələ ülfət etmə, Zinhar, hezar bar zinhar! Axırda olursan öylə biqədr, Olmaz sənə hiç kim xiridar. Alma yüz ola ləzizü xoştəm, Almaz zədə alsa əhli-bazar. Naəhl ilə həmnişin olma, Ey iki gözüm, yaman olur ar. Dildən dilə düşməsin fəsanə, El ağzını bağlamaqdı düşvar. Vəhmim budu kim, keçə iş işdən, Səndən ola qovmü xiyş bizar. Ey dilbəri-xoşxuramü bədxu, Tərk eylə bu rəsmi, xoş deyil bu! V Hə canibə su tək axma, ey gül! Mütləq yünül olma, qədrini bil! Məlum əgər olmaya həqiqət, Sövdayi-məcazidən nə hasil? Cana, sənə üç əmanətim var: Oldur biri – olma şəmi-məhfil. Biganələrin evinə getmə. Getsən qayıt, eyləmə təğafil! Sani bu ki – meyli-şövhər etəsən, Hər nakəsü dunə olma mail. Nadan ilə həmrəh olmaq asan, Yol getməyi leyk soxt, müşkil. Salis bu ki – Zakiri həzindən Madami-həyat olma qafil. Yad eylə o bikəsi düşəndə, Divanəsini unutmaz aqil. Saditqədəmi-rəhi-vəfadır, Haşa verə səndən özgəyə dil. Ey dilbəri-xoşxuramü bədxu, Tərk eylə bu rəsmi, xoş deyil bu! %% Məişət şeirləri * * * == Məişət şeirləri == Qələtdir qocaya novcəvan sevmək Qələtdir qocaya novcəvan sevmək, Sevgi sevgisinə bərabər gərək. Axşamdan deyə, gülə, danışa, Arada nə kinü nə kədər gərək. Haşa meyli ola pirə növrəsin, Müsavi gərəkdir cüfti hər kəsin; Cəmdəkdir töməsi qoca kərkəsin, Nəinki laçın tək kəbki-dər gərək. Hər kimin ki, tökülübdür dişləri, Hərgiz yeyə bilməz kal yemişləri; Limu məmələrə olan müştəri, Höqqeyi-dəhanı pürgühər gərək. Nə məsrəfi ona şərü qəzəlin, Bir əməldən qeyri özgə əməlin, Həvavü həvəsi olan gözəlin, Şaxi-təmənnası barvər gərək. Şah ola kühənsal, bil ki, gədadi, Tağmürdə meyvənin olurmu dadi?! Tazətər sinəmin nəxli-muradi Rəqibin könlü tək səxttər gərək. Tökəsən ortaya yüz nəqdü nəbat, Dönəsən başına kərratü mərrat. Heç birilə şirin düşməz ixtilat. Xülasə, arada neyşəkər gərək. ... cüft edən kəsin, Busə bazarını müft edən kəsin, Dürrü-nasüftəni süft edən kəsin, Əli titrəməyə, korgar gərək İyirmidən əyfzun olmaya sali, Otuzədən yenə olur həvali. Tutmağa, basmağa vəhşi qəzali, Qoca tülkü bilməz, şiri-nər gərək. Ac qurd kimi özün elə toxuya, “Vəlfəcrini” saf tərsinə oxuya. Qoyma ki, gözü gedə yuxuya, Öpəməgi, qucmağı ta səhər gərək. Çıxarıban köksün bəndü bağından, Kami-dil götürə gül yanağından; Üzündən, gözündən tər buxağından Damadəm büseyi-mükərrər gərək. Tərəddüd olmaya axşama yovuq, İşrət evi sevməz əngəli artuq; Bir şəm ola, bir də aşiqü məşuq, Kəsilə hər yandan rəhgüzər gərək. Rəf olub aradan həyavü hicab, Xaneyi-işrətin edəsən xərab. Hodəfi-məqsudə o tiri-şəhab, Nişəst ola gəh-gəh ta be por gərək. Bu hünərlər gəlməz səksən yaşlıdan, Əli rəşəlidən, titrək başlıdan; Kami-dil istəyən qələm qaşlıdan, Onda bu sifətlər müyəssər gərək. Qoca səhər ertə tiryokin atar, Ət kökmüş quş kimi mürgülər yatar; Gündüzlər dabanın ocağa çatar, Ovasan sübhədən gecələr gərək. Çölə çıxa bilməz, dar olur xuyu, ... etməgə gərək evdə bir quyu. Ağzının, gözünün müttəsil suyu Yediyi təamə damcılar gərək. Yeksər işdən qalır ayağı, əli, Danışanda çaşar, əqli azali; Keçən gün yadına düşər, kövrəli, Öz-özünə ağlar, həm gülər gərək. Sərgi kənarında, əlində qarğu, Oturdullar desin qarğa, quşa hu; Elə ki, yorulub tutanda uyqu, Sövkənib çətənə mürgülər, gərək. Öküz palanına söykər başını, Dincələməz, dəmbədəm durar qaşını; Dinəndə çəkərlər ocaq daşını, Nə düxtər şərm eylər, nə pesər gərək. Yarım saat əgər gec olsa çörək, Ürəyi əzilib, ağlar uşaq tək; Nə çarə, əcəlsiz olmaz öldürmək, Ocaqda bişmişi müqərrər gərək. Şəbçərəzi tükənəndə cibindən, Qab-qaşıq oğurlar, satar evindən; Bu qocalıq ya olmaya dibindən, Olsa da kisəsi dolu zər gərək. Təng olur danışan dəmdə nəfəsi, Keçi ... tək əsər çənəsi, Yç ay yayda yaxşı ağac kölgəsi, Qış olanda yeri günəvər gərək. Qonşuya ki, gedər, əlində asa, Nabinalər kimi lap basa-basa, Yolda ... tutar, düşər tas-basa, Aftafa gəlincə süzələr gərək. Müşkül deyil almaq bir gülbədəni, Nəhayət qorxuram el qınar məni; Paybənd eləyən cavanəzəni Əmri-ilahidən bixəbər gərək. Tazə-təri sevmək artırır qovğa, Eyləməz bu işi aqilü dana; Zakir, səndə qalmayıbdır təvana, Bu sövdaya düşən pürhünər gərək. * * * Könül, baxa-baxa rüxi-zibayə Könül, baxa-baxa rüxi-zibayə Gözündə qüvvəti-bəsər qalmamış. Gözəl sevən gərək dözə cəfayə, Qocalıbsan, səndə hünər qalmamış. Nə dizdə taqət var, nə təndə təvan, Alıbdır sinəni rənci-xofəqan, Bərgi-yasəmən tək dağılıb dəndən, Xəzanədə dürri gühər qalmamış. “Dal”ə dönüb “əlif” qəddin bükülmüş, Çöhreyi-alından ziya çəkilmiş, Tündbadi-həvadisdən tökülmüş, Nəxli-müddəadə səmər qalmamış. Götürülüb vəhdət, tərk olub səfa, İfrata yetibdir cövr ilə cəfa; Deyirlər, sabiqdə var imiş vəfa, İndi dəxi ondan əsər qalmamış. Bu aləm məhəlli-iqamət deyil, Yola düş vəqt ikən, etmə təğafül; Sövdayi-bazari-dəhrdə, ey dil, Sivayi-nöqsanü zərər qalmamış. Mərdümi-zəmanə yeksərü yekcə, Olub gizbü təqəllübə mübtələ; Aşinayə yalan satar aşinə, Heç kimsədə doğru xəbər qalmamış. Pozulub sərasər bünyadi-ülfət, Bağlanıb hər yandan rəhi-məhəbbət; Məşuqun hüsnündə nəşəyi-behcət, Aşiqin ahında şərər qalmamış. Özgə əyyam idi əyyami-dirin, Tapmaq olmaz indi onların birin; Hansı Əzra, hanı Leyla və Şirin, Bir vəfalı məddi-nəzər qalmamış. Yoxdu rahi-nicat bizlərə osla Ənqərib olmasa zühuri-mövla. Mehri-şəriətdə, nə deyim, aya, Pərtövi-bəşarət məgər qalmamış? Ömür başa yetdi bir saat, bir dəm, Bu dövri-fanidə olmadıq xürrəm; Girdabi-bəlayə qərqdir aləm, Bir canibə rahi-güzər qalmamış. Ya şəfi-müznib, ya əffi-günah, Qərqi-məsiyyətdir Zakiri-gümrah, Əmələ ümid yox, taətə pənah, Sizdən özgə bir çarəgər qalmamış. * * * Vəsfi-hal Yaran, mənimlə baziyi-çərxi-xərifə bax! Mən natəvanə eylə nəzarə, hərifə bax! Dərdü qəmi-fəraqı töküb yeksər üstümo, Bari-giranı gör, məni pirü-zəifə bax. Yetmiş yaşında der mənə inkari-eşq qıl, Ol bihəyadən verən əmri-xəfifə bax! Yandırdı cismü-canımı ol nari-qəhrinə, Əxlaqı zişt, tərzü ədası kəsifə bax! Verdi təmam qarətə bir kəndi bigünah, Əhlü əyalə qalmadı bir zərrə cifə, bax. Yaxşı yerin yaman tutar-ayini-dəhrdir, Olmuş cəmi-ali-Xəlilə xəlifə, bax! Bir nəfəs qalmayıb ona bir niş vurmasın, İstər sala gədalığa fitə, qədifə, bax! Doyrana gör yolun düşə, qeyrət gözün açıb, Tiği-sitəmlə qanə bələnmiş zəifə bax! Diki-dəruni kurcyi-“həl min məzid”dir, Məndən bətər əlilü zəlilü nəhifə bax! Qurtar üzündən əhli-Qərabağın, ey könül! Get sərzəmini-Bakidə bir qədər keyfə bax! Səngi-sitəmdən olmadın eymən bu Şişədə, Eylər səfər Şamaxiyə, şəhri-lətifə bax! Qəvvasi-təb bəhri-bəla içrə qərq ikən, Şərhi-qəmi-dirazəvü kutəh rədifə bax! Olsa həyat baqi, gələr dalı dəmbədəm, Yazdım bu babdə bir əcaib lətifə, bax! Zakir kəsib əlaqə qamu zihəyatdən, Ol həyyü layəmutdən istə vəzifə, bax! * * * Cananə üçün zindəganlıq Cananə üçündü zindəganlıq, Cananəsiz ömrdü ziyanlıq, Öldürdün o mehribani, ey çərx, Öldür məni, eylə mehribanlıq. * * * Fərzəndi-əziz Mirzə Fətəliyə Yazıbsan ki, imperator sipahı Dunay çayın keçib bir səhərgahı. Həq-təala özü olur pənahı, Şahənşah qoşunu şəhr alan gərək! Şahbazə nə elər hücumi-kəlağ! Tülək tərlan yerin tutmaz yapalağ! Qələt fikrə düşüb bir neçə sarsaq, Olara tənbihi-bipayan gərək! Qiylü qalə düşməz kim olsa aqil, Həq bilir-hər üçü zaildi, zail; Durmağa ləşkəri-rusə müqabil Dəmirdən baş, poladdan da can gərək! Düşübdür Osmanlı xəyali-xamə, Xahişi var işin sala nizamə. İngilisin günü üz qoyub şamə, Görələr qəzayi-asiman gərək! Tez azışdı əlhəq kiçik Napolyon, Əmisi tək şəksiz olacaq məğbun. O nə ki, iş tutur həddindən əfzun, Toxuna bəlayi-nagəhan gərək! Bu il neçə iqlim olubdur pərxaş, Xiffəti-urusa edirlər təlaş. Ayağın döşünə yığıb qızılbaş, Dost dostu eyləyə imtahan gərək! Qarabağ atlası dostəbədəstə, Top almaqdır sənətləri peyvəstə; Döyüşdə at salıb Osmanlı üstə, Cərgələrin edə pərişan gərək! Elə dövlət devil dövləti-urus, Hər nakəs eyləyə üstündə cülus, Paşaları yıxa misli-Əşkəbus, Yox edə, – Rüstəmi-dasitan gərək! Hifzü himayəti-dövləti –ali Evləmiş bizləri xətərdən xali; Ömnü amandadır malü əyali, Bu şükrü eyləyə müsəlman gərək! Cəhd elə olasan düşmənə faiq, Döyüş günü künçə girmək nə layiq? Ağanın yolunda nökəri-sadiq Baş verib, baş alıb, tökə qan gərək! Naib olub gedib damadım Əli, Yayın axarında, inşallah, gəli; Osmanlı qovuğu, firəng şinəli Gətirə mənimçin ərməğan gərək. Qoşunda var bizdən yenə dilavər, Biri Nəcəfqulu, biri İsgəndər, Göstərib hər biri cəngdə hünər, Lütfi-şəhənşahdan kamiran gərək. * * * Gedirsən get, sənə fəth ilə nüsrət həmrikab olsun Cəfərqulu xana Gedirsən get, sənə fəth ilə nüsrət həmkirab olsun, Unutma bizləri, seyrin vəli seyri-şitab olsun. İki gündən ziyadə Cəbrailli içrə sən qalma, Neçin, xanım deyn kəs istəməz xolqi xərab olsun. O babili Vəli Məmməd deyil mütləq sənin babın, Nə layiq şahibazın həmnişini bir qürab olsun. Qoyucaq, Daşkəsənlidən güzər qıl badi-sorsor tək, Əli-allahidən daim gərəkdir ictinab olsun. Horovluda olur ovqati-şirin təlx həlvasız, Üzüm vəqti satarlar, çünki qoymazlar doşab olsun. Hüseyn boy, Məsum Əli oğlu Əhmod, bir də Feyzullah Olar bir kimsəyə həmdəm olunca bir dəvab olsun. Bu şəhri-Şişədə gər bizi şişə taxsalar xoşdur Ki, həmsöhbət bizə ol növi qövmi-bihesab olsun. Nə hasil əhli-səhra söhbətindən, obi ənqurun Gərəkdir neçə müddət şişədə qalsın, şərab olsun. Əgər mollayə lüftün var bir çetvert dügi göndər, Öləndən sonra cayi ya gülüstan, ya zirab olsun. Bizim düxtərlərin fikrinə qalma, yoxdur ol qız kim. Üzubət qalib olsun onlara, bizə əzab olsun. Düşər tez özgə atına minən, nə əmmə, nə xalə, Sağınma o da Doyran kəhrizi kimi pürab olsun. Gərəkdir yetişə artıqlığınca ləzginin müzdü, Ona nə, xah su çıxsın və ya dolsun türab olsun. Maralyanlı Pərinin ... biz keçmişik hamı, Onun həddi nədir Ceyran xanımla tayü bab olsun. Deyər öz-özünə mən də güləm – itbumu, həm zənbəq, Nəhayət səxt müşküldür ki, hər güldən gülab olsun. Qədirin qədrini bil, tutulan quşdan ona gündə Üçün ver: ikisi yəxni, biri dəxi kəbab olsun. Neçə vəqt ordasan, atlı buyur, yolları hifz etsin, Vilayət getdi əldən, bəlkə dəfi-bihesab olsun. İyirmi gündə bir şeri deyincə, “ya Əli!” dərsən, Gərək şair bizim Zakir kimi hazırcavab olsun. * * * Namə yazdım, qıl mənə, ey taci-sər, ərzani kürk Cəfərqulu xana Namə yazdım, qıl mənə, ey taci-sər, ərzani kürk, Tiri-sərmanın sərasər cövşəni qalxanı kürk. Müştəbeh olma, mənim qəsdim Xorasan kürküdür, Dövlətindən, özümün də var Dağıstani kürk. Xan hüzurunda büründüm ariyət bir neçə gün, Balişi-pərqudan artıq saxlar imiş canı kürk. Qış günü yox faidə bürünməvu yapıncıdan, Azü çox gər saxlaya saxlar yenə sərmanı kürk. Çıxmaq olmaz sübh yorğandan, keçər vəqti-namaz, Kişidən hər vəch ilə eylər iraq isyanı kürk. Mədhinə baxma, qocanın çarəsin tarı kəsib, Yoxsa ki, bir zad deyil, eylər xərab oğlanı kürk. Piri-biməsrəf bürünsün sərgi yanında onu, At çapıb yortan kəsə məsrəf deyil çapanı kürk. Olsa bir bariş, xuda nakərdə, Doyrandan kənar, İçinə ayran tökülmüş eymə tək islanı kürk. Nazəninlər növrəsi-çorkəsqəbayə meyl edər, Pəşmini nəşminə almaz geysə yüz ruhani kürk. Görmədinmi necə ol şirinü şəkkər xəndənin Eylədi yanında acı binəva Mollanı kürk! Sərvqədlər içrə vay əhvalına ol kimsənin Kim, qədi kutah ola, amma geyə tulanı kürk. Etməsin rəm xublər olsun nə növram ona, Yeridikcə tazı qulağı kimi tullanı kürk. Həqqi, səyyadi-qəzalın cəməsi çəsban gərək; Ürküdər mənəndi-ahu dilbəri-ziybanı kürk. Nə deyim, başdan əyağə sərbəsər məkruhdur, Oxşadır qıllı parağa, müxtəsər, insanı kürk. Simbər ağuşə çəkmək istəyən kürk istəməz, Nə rəvadır incidə ol tazə-tər püstanı kürk. Cümlədən bədtər budur eybi ki, çox bədyümndür, Görmədinmi eylədi viran yekə Şirvanı kürk?! Barbərdar olmayan tusənlərə bir çul yetər, Qocalar qəm barkeşidir, onların palanı kürk. İki yumruq bir başa gücdür, – məsəldir xəlq ara, Cahili zuri-təbiət saxlasın, pirani-kürk. Deyiləm möhtac bir kürk almağa, qəsdim budur, Kim, deisnlər bəxş edib filaniyə sultanı kürkü. Çoxdu Məşhəddən gələn, əhər evdə, üçü, dördü var, Yzri-naməsmudur qiblə buyursa, hanı kürk. Kəs bilib səndən təmənna etdi Zakir, istəməz Nakəsü namərddən, tutsa əgər dünyanı kürk. * * * Car müqəddiməsi Bababəy Şakirə Ey Bababəy, bu humayun əskərin Seşənbədə sərmənzili Car oldu. Məşriq tərəfində tazə qələnin Qrulub xeymələr bərqərar oldu. Söz müxtəsər, gələn günün fərdası Qoyuldu sübhdən cəngin binası, Çulğadı aləmi şurü qovğası, Sanasan qiyamət aşikar oldu. Miqlaçevski olub pişcəng, Canibi-meyxanə sürdü bidirəng, Yeridi topxana, atıldı tüfəng, Göy üzü tutuldu tirə-tər oldu. Görməyib ömründə bu çərxi-əxzər Bahadiri-dövran buna bərabər; Həqiqət göstərdi bir növ hünər, Rüstəmi-dastanə bundan ar oldu. Təhmurəs, Firidun, Fəramərz, Bürzü Cəm oluban yüz il çalalar gürzü, Ebələ aça bilməz kuhi-Əlbürzü, Naçalnikin karı özgə kar oldu. Neçə padişəhlər gəlib getmişdi, Vilayəti-Cardan kənar etmişdi; Bu fəthi bir dəfə Nadir etmişdi, Bir də sahibimdən yadigar oldu. Biz gəlincə olmuş idi qiylü qal. Urus tapmış idi şikəstü zəval. Elə ki, yetişdi bu badi-şimal, Sanasan ki, ləzgi bir qübar oldu. Var idi nifrətü etirazları, Qürurü sərkəşü sərəfrazları, Dağıstan dağının şahibazları Ərseyi-hümadə bir şikar oldu. Alıcı quş kimi özün toxudu, Çünki düşmən müqabildə çox idi; Sağlığına ümidimiz yox idi, Həq saxladı, yaradanı yar oldu. Ərusi bəxt oldu qüssədən azad, Çıxdı aralıqdan mayeyi-fəsad; İtaətə gəldi Şeyx ilə həmzad, Şükr olsun Allaha, tezbazar oldu. Hər kim baxa irəliyə, dalıya, Ölənədən özün salmaz balıya; Xain olan bu dövləti-aliyə Dağılıb hər yerdə tar-mar oldu. Soruşsan, kim getdi meydana əzəl, Getdi Rüstəm bəylə Mirzə Adgözəl; Pirbabalar etdi bu növi cədəl, Cahıllar baxıban şərmsar oldu. O ki, bizim atlılardan bir para Vermiş idi özün püşti-divara, Nə dəğdəğə çəkdi, nə düşdü dara, Bir az yoldaşından intizar oldu. Əgər xəbər alsan Kərim əmini. Xəncər ilə biçir qoçaq zəmini; Xub tapıbdı kasıblığın çəmini, Car səfəri ona səbəbkar oldu. Çünki görübdülər dadın, ləzzətin, Qeyri kar onlara görünür çətin; Hər kəs tapdı ata-baba sənətin, Əli Mərdan oğlu gəllədar oldu. Ərz edəndə baxa idin Şirinə, Yüz ilidir babası gəlibdir dinə; Yanılış danışar düşəndə yenə, Bir kəs ki, binadən Vartazar oldu. Məəttələm cinli Səfərəli bəg Hərçənd qısadı, əmma pesərək; Bu oğlu İsmayıl nədəndi görək, Həmi cələb düşdü, həm zağar oldu. Dızaq xəlqindədir kisibin bolu, Bu işdə onların uzundu qolu; Gədə-gudə basdı meşəni, kolu, Kimi yoxa çıxdı, kimi var oldu. Mən özüm də bir gün çıxdım cövlana, Görmüyübsən, yolum düşdü bu yanə; Bir tüfəngli ləzgi, mərdü mərdana Tutulub əlimdə giriftar oldu. Yer-yemiş babında misali-cənnət, Eşidibsən gəndən özün də əlbət; Alma şahbalıtı yeyənə minnət, Hər çadıra girsən bir tağar oldu. Dımıq qoyun əti mənəndi-şəkər, Basdırma, qovurma hər şamü səhər; Bala barmaq batırmayır gədələr – İnək ayranından bimiqdar oldu. Sərasər əhvalı şərh etdim sizə, Qənimətü yəğmə çıxıbdır dizə; Tarının bir lütfü budur ki bizə, Nə bir yağış yağdı, nə də qar oldu. Feyzə yetmək olmaz, olmasa irşad, Həmrahi-birahın dad əlindən, dad. Ümidvarəm ola bu səfər bir zad, Qumuq səfərimiz lap bikar oldu. * * * Gövhər ağaya Ey gövhəri-pakizeyi-dəryayi-lətafət, Vey kani-həqayiq! Övsafi sifatın məni-məddahə nə hacət, Aləm sənə aşiq. Şəkkər ləbinə kuhən ər dursa müqabil, Şirini olur təlx. Ruyin görə, haşa ana ta ruzi-qiyamət, Əzrasını Vamiq. İyzəd ki, çəkib yer üzünə pərdeyi-ətləs, Bivəch deyil bu; Tutmuş sənə, ey mehrü məhi-bürci-səadət, Gərduni süradiq. Ləli-ləbinə badeyi-gülgün desə hər kəs, Vur boynunu dərdəm. Qan eyləyənin qətlinə əhkami-şəriət, Yeksanü müvafiq, Fərq etməyə sübhün kişi ta sidq ilə kizbin Vacib dögi səcdə, Vacibdir əyilsin sənə hər dəm səri-taət, Nə gizb, nə sadiq? Ol günbədi-dəvvarə yetir kəlləmi, ey mah! Sal sayəni başə. Yəni elə bu bəndəyə inamü inayət, Bir türfə yaxalıq. Bəsdir bir işarə, dəxi küstaxlıq etmə, Ey Zakiri-təmma; Bir kimsəyə bir kimsə edən vəqt şəfəqqət Öz adına layıq. * * * Qocalıq Ah kim, aldı mənim əqlü kəmalım qocalıq, Eylədi misli xəzan çöhreyi-alım qocalıq, Bidi-Məcnun tək əyib sərv nihalım qocalıq, Günbəgün etdi füzun dərdü məlalım qocalıq, Doladı, dəstinə, əfsus ki, yalım qocalıq! Əlliyə yetənədək bilməz idim quru, yaşı, Həll edərdi ənəgim mum kimi qarə daşı, Gördüm atmışda qatı löqmələrə yoxdu xaşı, İndi it yalı kimi gündə gərək qaşıq aşı, Zindaganlıqdımı bu, ağrını alım qocalıq? Azılarımda qalıb bir neçə övraq dəndan, Gərgər düşməz o da soxt təamə çəndən, Dolaşa dəməgina oxşar edəndə xəndan. Abi-guşt ilə gərək müttəsil acıtmalı nan, Kimə məqdurdu bu orduna ... qocılaq? Dolanırdı nə qədər var idi, tənda qüvvət, Gündə pərvanə kimi başıma yüz göz övrət, Hər evdə düşsə yolum əhli çəkərdi minnət, İndi öz sahibi-xanəm mənə etməz rəğbət. Nə ümid ilə gedim özgədə qalım, qocalıq? Duş gördüm neçə məhparə edər seyri-çəmən, Ayağın öpmək üçün somtlərinə düşdüm mən, Gəldi göftarə biri, söylədi key piri-kuhən, Nə gəzirəsən burada, yoxsa azıbsan köçdən? Rişəxənd mənzili etdi məni zalım qocalıq! Hər sənəm görsə deyərdi əcəb oğlandır bu, Ya Foramərz və ya Rüstəmi-dastandır bu, Xoş onun halına ki, bir gecə mehmandar bu, Gülüşüb indi deyirlər necə vartandır bu, Çünki etdin belə tiz ilə zəvalım, qocalıq. Hanı ol sərv, görürdün gecələr ayə baxar, Sübhlər tusəni-sərxoş kimi səhrayə baxar, Gəh zəni-dəlləkə, gəh düxtəri-mollayə baxar, İndi sən xəstə, qoyub baş mütəkkayə baxar, Kəsdi eşqü həvəsim, zövqi-vüsalım qocalıq. Tüf sənə kim, məni sən zövqü səfadən saldın, Nəzəri-mərhəməti-mahiliqadən saldın, Hər iki çeşmi-cahanbini ziyadən saldın, Şahibazi-həvəsi ovci-həvadən saldın, Sındıdın səngi-sitəmlə pərü balım, qocalıq. Gər mənə ruyi-zəmin simü zərü dövlət ola, Asitanəm, eşiyim rəşki-dəri-cənnət ola, Puşişim xosrovü xaqan verən xələt ola, Neylərəm anı kələz dalı kimi qət-qət ola, Sifətü gərdəni-ayinəmisalım, qocalıq. Qorxuram çərx mənə zülmi-mükərrər eləyə, Ağqız oğlu Piri tək dillərə əzbər eləyə, Qaralı Şəmmiyə hörmətdə bərabər eləyə, Axırı Hatəm ağadan dəxi bədtər eləyə, Çörü-çöp dərməyə də qalmaya halım, qocalıq. Gərək indən belə qapıda bürünüb gəbəni, Qoymayam qarğa-quşu sərgidən apara dəni Ki, məbada ura övrət üzümə ta siləni, İltimasım budu kim, öldü, xilas eylə məni, Oğul, uşaq əlinə vermə saqqalım, qocalıq. Zakirəm, türfə xiyaban ilə bağım vardır, Yatmağa, durmağa rəngin otağım vardır, Nə qədər aşü plov yesə qonağım, vardır, Yaxşı nəvvadələrim, oğul-uşağım vardır, Yoxdu bir özgə qəmim fikrü xəyalım, qocalıq. * * * Ağarıbdır Divanə könül, dəxi usan yal ağarıbdır! Pərvaz eləmə, bəsdi pəri bal ağarıbdır! Sərdən bu həvavü həvəsi sal, ağarıbdır, Əvvəl nə isə, indi ki, əlhal ağarıbdır, Layiq döğü bundan sora, saqqal ağarıbdır. Bir neçə zaman al, yaşıl geydimü taxdım, Hər qaşı, gözü sürməlini gördümü axdım, Rüxsarəsinin atəşinə canımı yaxdım, Otuzdan iki, üç keçdi, güzgüyə baxdım, Gördüm ... dönmüş yenə, xal-xal ağarıbdır. Sallandı surum, başıma ta qopdu qiyamət, Ol üzüqara bir neçə dəm verməmədi fürsət, Öz-özümə dedim, ki, düşüb qürrəyə əlbət, Ayda, yarım ayda çəkilib bir yerə xəlvət, Çəkdim nə qədər hər nə ki, filhal ağarıbdır. Demmi, deməyimmi ki, bu ildən ağarıb baş, Müşkül burasdır ki, nihan sirr olacaq faş, Nifrət edəcək yarü rəfiq həmsərü sirdaş, Yolmaq diləsən dəxi gərəkdir qoyasan aş, Çəkməkdən ötüb başı, bütün sal ağarıbdır. Məhvəşlərə xoşdur, nə ki, oğlan danışsa, Yüz föhş edib, hərzəvü hədyan danışsa, Ağsaqqal əgər ayeyi-Quran danışsa, Başdan ayağa hikməti-loğman danışsa, Axırda deyər: söyləmə naqqal, ağarıbdır. Ol xanəxərabın tükü bir rəng, ola barı, Mən eyləmə, ifriti görəndə qaçar adəm. Həmsinin olur bir-birilə ülfəti möhkəm, Rişim xəti-canan ilə yekrəng idi bir dəm, Netsin dəxi biçarə, bu minval ağarıbdır, Qumraldan isə yaxşıdı dum ağ olanı, Çox yerdə deyərlər ki, durun gəldi filanı, Əlbəttə, səd əlbəttə, ona yaxma hənanı, Guya, açılanda çənənin hər iki yanı, Ağ toyuq alıb ağzına çaqqal, ağarıbdır. Ol xanəxərabın tükü bir rəng ola barı, Nə qarədi, nə qırmızı, nə ağ, nə də sarı, Əsli bu ki, bir ... döğü, kəssin onu tarı, Bir hal ilə ağ olsa idi səhl idi karı, Amma bu parax quyruğu bədhal ağarıbdır. Bundan sora laf urma, könül, özgə hünərdən, Əldən nə gəlir, salma qonum-qonşunu sərdən, Qoyma apara qarğa-quşu sərgini dərdən, Xublar duramaz, adətdir ... yerdən. Görsə ki, gəlir yüz çənəsi çal, ağarıbdır. Saqqalı ilə sadələrin olmaz arası, Növxəttə məhəl qoysa da, bil, yoxdu çarası; Onunku odur tüksüz ola gözü qarası, Əndamə düşər rəng ilə beş gün zağarası, Çi sud, görəsən ki, yenə dal ağarıbdır. Keçdi o ki, zövq eylər idin gahi səfərdə, Evdə oturanda meyü məhbub nəzərdə, İndi dəxi yox tabü təvan canü cigərdə, Gah yanını ver balışə, gah çıx günəverdə, Çək kürkün ucun başına ... ağarıbdır. Yalın ki, ağardı sənə müştaq zən olmaz, Yüz toh verəsən içinə əsla ... olmaz, Başdan-başa yaşılü alə bəzən, olmaz! Bostanda çürür rəğbət edib, bir üzən olmaz, Hər meyvə ki, tağmürdə olub, kal ağarıbdır. Zakır, yapış ol Əhmədi-muxtar ətəyindən, Xeybər dağıdan Heydəri-kərrar ətəyindən, Yüz gəz tutasan yarımasan yar ətəyindən, Baxmaz üzünə, əl götü dildar ətəyindən, Eşşək də yeməz kim, görə qanqal ağarıbdır. * * * Əfsus, günüm keçdi şərü şur ilə daim Əfsus, günüm keçdi şərü şur ilə daim, Gəldi dəmi-rehlət. Tutmuş hələ dünyanı könül hirs ilə qaim, Tədbirinə lənət! Getdi hamı həmdərdi-xoşəxlaqü mülayim, Qaldım məni-həsrət. Çöldə Əli bəy, Təhdilidir qələdə tayım, Onlar da kəmülfət. Yoxdur ədədi fövt olanın, hansını sayım? Məcmuuna rəhmət! Ağzımda uçuq qəbrə dönüb otuz iki diş, Üç-dördü qalıbdır. Bir-birini tutmaz dəxi onlar görə bir iş, Kökdən boşalıbdır. Əzbəs ki, yonar möhnətü dərdü qəmü təşviş, Bağrım yuxalıbdır. Xam quyruğa batmaz nə qədər cəhd eləyəm... Çoxdan koralıbdır. Oldur səbəb əfləkə çıxar hayü hərayım, Baxmaz mənə övrət. Bəzi zəni xoşbəxt sanır mərdümi-olmaq, Der şövhəri xandır. Həmvarə geyər əyninə zərbəft ilə dibəq, Həm hökmü rəvandır. Sən bil ki, ünas əhlinə xoşdur gəzə çiplək, Ta varı cavandır. Yoxdur qınamaq hiç bizim həmsəri mütləq, Çün xeyli zamandır. Düşməz yavuq əsla hədəfi-məqsədə yayım – Sınmış oxa nisbət. Müddətdi düşüb dıkı-dərunum saf əməldən, Əfsürdə çırağəm. Bir loqmadan əfzun yeməzəm xofvü xələldən, Bu barədə dağəm. Birəğbət olub xahişim itami-gözəldən, Guva ki, naçağəm. Fərq etməz idim bir zaman ayranı əsəldən, İndi bu səyağəm. Vay oldu ki, bir gün tükənə qənd ilə çayım, Alır məni xiffət. Batmış şikəmin aldı bizi heyvarə fikri, Doymalı deyil bu? Qış aş, pilov döğdəğəsi, yaz kərə fikri, Bağrımız edər su. Köç vəqti ulaq kəmliyi, dağü dərə fikri, Olmaz belə qayğu. Ta çənd otaq dərdi-səri, pənçərə fikri, Əndişeyi-bahu. Yegdir ki, ləhəd küncü ola köşkü sorayım, Sərmənzili xəlvət. Çöl əhlinə bir il belə gər qış gələ qatı, Lağər düşə çarpa. Yeksər qarışar bir-birinə türk ilə tatı, Aşuradı Guya. Hər kəs götürür dəstinə bir örkənü çatı, Hiyzüm qıla peyda. Gözlər ki, bitib ot, kökələ camışü atı, Arxayın olub ta Gəh-gəh deyə, ey ilxıçı, qorxıldımı dayım? Nə eyş, nə rahət. Bir vəqt görən qamətimi sərvi-rəvan tək, Bivasitə, biqal. İstərdi basıb bağrına, nazım çəkə can tək, Manəndeyi-ətfal. Məhparə hamı tabe idi əmrimə xan tək, Nə üzr, nə ehmal. Atmış bucağa, ah, məni köhnə palan tək Baş yoldaşım əlhal. Qorxum budu indən belə əndək də yaşayım, Saf eyləyə niffrət. Lağlağı deyildim belə, billəh, keçən ovqat Kəndin zənü mərdi, Bir nəfsə əyər zərrəcə təqsir ola isbat, Yapraq tək əsərdi. Hərgah deseydim özünü get qayadan at, Filfövr gedərdi. Saymaz məni əknun Tükəz oğlu kimi bədzat, Çəkmimmi bu dərdi? Dünyada bu hal ilə dəxi mən nə qalayım, Yetməzmi bu zillət? Saqqal dönüb ağ sümağa, söyləmə, Zakir, Qəflətdən ayıl sən! Sövdayi-qiyamətdə gərək ər ola mahir, Taət yolun öyrən. Qorxum burasıdır ki, olam Pinçi tək axır. Baqqal daşı, yek mən. Köçəmək dəmidir, yatma, kişi çapükü şakir Dur, düş yola, təpərən! Bahörmət ikən çarə odur mərgi arayım, Şayəd ola qismət. * * * Xurşudbanuya Ey bürci-səltənət, mahi-ənvəri, Düşməyəsən görüm ziyadən səni! Gecə-gündüz budur həqdən diləyim, Hifz eyləsin yaman bəladən səni! Sipehri-bərinin hilalı sənsən, Şərafətdə mələk misalı sənsən, Güləşəni-Xəlilin nihalı sənsən, Barvər istərəm xudadən səni. Məsihi çıxardan ərşi-əlayə, Salan üftadələr başına sayə, Yetmişdə İshaqı verən sarayə, Qurtarsın bu rəncü inadən səni. Bəstəri-möhnətdə bixurdü bixab, Kim razı olur ki, çəkəsən əzab, Ol saqiyi-Kövsər eyləsin siyrab, Əzizim, daruyi-şəfadən səni. Çubi-çini nədir, qibləsən, nəsən, Təəccüb eylərəm bu əhvalə mən; Dəstgirin olsun Hüseynü Həsən, Fərağət olasan cəfadən səni. Səqfi-sərayını ey güli-növrəs, Həddi nədir elə nişimən məkəs? Tərcih verə gərək aqil olan kəs, İsəmətdə yüz huriliqadən səni. Tikilən evlərə atandır səbəb, Payəndazın olsa, canlar nə əcəb! Cami-bəzmi-eyşin daim ləbaləb, Qalmayasan zövqü səfadən səni. Bu nə keyfiyyətdir, bu nə macəra, Rəyncə dolanmaz təqdiri-qəza? Pədəri-mərhumun hər sübhü məsa Günilərdi badi-səbadən səni. Şikəstə Zakirə veribsiz əmək, Əmək bilməyəni kor etsin nəmək, Necə ki, baqidir həyatı, gərək Unutmaya xeyir-duadən səni. * * * Xurşudbanuya Xəbər alasan bu vilanın əhvalın, Böylədir keyfiyyət, mənim əzizim. Tezlik ilə əgər əncam etməsən Keçər vəqti-fürsət, mənim əzizim. Toyun tədarükü cümlə mühəyya, Sazəndə, bazəndə bütün cabəca. Məəttəl qalacaq yəqin bil, əmma Xan verməsə rüsxət, mənim əzizim. Hər nə ki, eylərəm peşkəş, pəyandaz, Məhəlgüzar olub heç birin almaz. Gümanım var edə ol bəndənəvaz Gər at olsa, rəğbət, mənim əzizim. Kari-xeyrə əlac olmasa səndən, Dəxi indən belə iş keçib məndən Bir ərəbi-bədöy gəlib-gedəndən Göndər, əlbət-əlbət, mənim əzizim. Bir uzun ağızlı, bir nər dodaqlı, Bir ahu baxışlı, qarğı qulaqlı, Bir ceyran paçalı, bir top dırnaqlı, – Tapıla bu babət, mənim əzizim. * * * Əli bəy Fulatova Nədən azürdəsən, ruhi-rəvanım, bisəbəb məndən? Biməhdillah ki, zahir olmayıb tərki-ədəb məndən. Süxənçilər sözünə mərdi-dana etibar etməz, Sənə təhqiq lazımdır, desə bir zən-cələb məndən. Qaçar məndən Əlilər, xah oğlum, xah damadım, Sənin həm qaçmağın cana, deyil hərgiz əcəb məndən. Mənəm dərvişi-nikəndiş kim, əyyami-ömrümdə Xuda agahdır, bir kimsəyə dəyməz təəb məndən. Bu adətdir – qənilər mülkü cah ənam edər xəlqə, Nə kari-büləcəbdir gör edər bunlar tələb məndən? Əziza zərrəcə yox etibarım xiyşü əqvamə, Ərəbdən olmazam haşa, əgər olsa ərəb məndən. Görüb eybeləmə bu şairin nəzmi-pərişanın, Pəriasanxatirəm, umma kəlami-müntəxəb məndən. Şikəstə Zakirəm, xofv etməzəm mən şərri ədadən, Nə qədri zud rənc olsa, keçər əhli qəzəb məndən. * * * İbrahim bəy Azərə Ey giramitər olan cismimdəki candan mənə, Bəlkə əqlü hüşü dinü iymandan mənə. Bil, açan rüxsari alındır tutulmuş könlümü, Şadlıq üz verməz ol gülbərgi-xəndandan mənə. Babanam axır sənin, ey tifli-bimehrü vəfa, Gah, gahi əl yetir dövlətli babandan mənə. Şükr-lillah, vardır bihədd arpa, buğdamız, Leyk bir qədri dügi hər ildə al xandan mənə. Şiddəti-sərmadə bir kürk eyləsə bəzlü bərat, Pirlikdə kargər düşməz soyuq çəndən mənə. Dövlətindən alinin hökmü rəvaci əsrdir, Ayda bir bağlam həna yaz gəlsin ol yandan mənə. Payımı başdan çıxıb, ayağa tapşır,saxlasın, Sibi-şirin şahbalud gər gəlsə Şirvandan, mənə. Müxtəsər, bir neçə dəm gözlə məni sən bişü kəm, Ənqərib olmuş köç etmək mülki-dövrandan mənə. Nəsli-İbrahim xan etmiş səni çün sərbülənd, Qalib olmuş zövqü şövqün hər iki yandan mənə. Azərim, xoşdur yoqin şamü səhər pərvanəvəş Atəşi-mehrinlə yanmaq yüz gülüstandan mənə. Biz idik pərvərdeyi-nanü nəmək bir dövrədə, İndi bir əngüşt verməzlər nəməkdandan mənə. * * * İbrahim bəy Azərə Verməsiz, bais nədir, bu pirə müddətdir dügi, Muxlisi-dirinəyə, axır nə mürvətdir, dügi, Çakərə bəxş eylər ağa, rəsmü adətdir, dügi, Cismə asayiş verir, çəşmə bəsiratdir dügi; Olmasa bir xanədə, ənduhü xiffətdir, dügi. Sənsən ancaq bir əmiri-pakzadə canişin Kim, onun məddahı məxluqi-səmavatü zəmin, Ədli bimanəndü həmta, bəzlü cudi biqərin, Baxma təhrikinə, mütləq, narə bədxahi-ləin, Desələr filaniyə vermək nə nisbətdir dügi. Güc verir çəltigə ildə mərdümi-Tərtərbasar, Xoş onun əhvalına hər kim ki, onda mülki var; Döydürüb anbara payız doldurur tağar-tağar, Həm özü məsrəf qılır, həm Qələdə yük-yük satar. Netmişik, yarəb, bizim yerlərdə bidətdir dügi Hiç kafər olmasın bu dəhrdə övqatsız, Yemək olmaz çörəyi, zinhar, əppək qatısız, Adəmin canın alır yoxluq sübut-isbatsız, Əmri-müşküldür dolanmaq gərçi malsız, atsız, Bənzəməz onlara hərgiz, özgə nemətdir dügi. Sərdtərdir, onda yox əsla yübusət maş tək, Kef gətirsin badəvəş, ya şireyi-xaşxaş tək, Dir həzm olsun və ya inki bədəndə daş tək, Hər məzacilə süluk eylər qohum-qardaş tək, Filməsəl pakizə həmdərdü xoş-ülfətdir dügi. İşgənə kimdir, onun yanında basdırma nədir?! Ya bağırsaqdan dəxi büryan qovurma nədir?! Qəlyə içi dop-dolu kişmiş, ərik, xurma nəidir?! Qatı ondan olmasa, küftə nədir, dolma nədir?! Saxlasın tanrı hər afətdən qənimətdir dügi. Şamə bir boşqab plov, bu şərt əndək yumuşaq, Cani-babadır xüsusən yağı olsa tazə yağ, Vay bir gün olmaya, gəl gör nədir qaşü qabaq, Qoyma keçsin mənzuri-mətləb, iki çətvertdir dügi. Əğniya, bil ki, plovsuz bir gecə şam eyləməz, Gəlməsə kəfgir səsi səminə, aram eyləməz, Çay, qəhvə adəmi, billah, nikunam eləməz, Kari-xeyrə onsuz əsla kimsə iqdam eyləməz, Xəlq ara həm rövnəqi-bəzmi-müsibətdir dügi. Kibriya vermiş ona bir növ xoşrəftarlıq, Şüğlü kari daima qəm əhlinə qəmxarlıq, Hiç təndə eyləməz azürdəlik, bizarlıq, Eylər əmrazi-ğonidə həm təbibə yarlıq, Bəzi rəncürə özü tənha kifayətdir dügi. Həmnişindir daima evdə əyal-ətfal ilə, Pak edər girdü qubarın xublər ğərbal ilə, Gah-gahi bərq urar inci sifət, dəsmal ilə, "Qül-hüvvəllahü əhəd" söylər zəbani-hal ilə, Sufiyi-pəşminəpuşu saftiynədir dügi. Şilə, şorba xostoyə məsrəf düşər şamü səhər, Ol səbəbdən ki, ona yağlı pulov eylər zərər, Sağ üçün hər siləsi bir silə altunə dəyər. Xah pirü, gah bürnə, xah övrət, xah ər, Müflisi bayü qəni, hər nəfsə hacətdir dügi. Düşsə hər bəzmə güzarı, şəm tək pürnur edər. Xancyi-eyşü nişatı vəsliilə məmur edər, Dövr çövrindən mükəddər xatiri məsrur edər. Ləşkəri-cui çıxardıb mülki-dildən dur edər, Bir dilavər pəhləvanü əhli-cürətdir dügi. Pirlikdə nanü həlvayi-doşabı neylirəm, Otuz ikidən biri yoxdur, kəbabı neylirəm. Bəsdi bir bişmiş, iyirmi dörd əzabı neylirəm. Mədəyə hər şey ki, salsa inqilabı, neylirəm. Qoy qazanı üstə. övrət, biməzərrətdir dügi. Yoxdur aləmdə belə bir qatili-səfravü xun, Xilti-sövdanı qılır bilmərrə məğlubü zəbun, Çareyi-əmrazi-bəlğəmdə təbibə rəhnümun, Ruzi-şəb təfrihi-qəlbü mərhəmi-rəşi-dərun, Nayeyi-suzi-ətəş, dəfi-hərarətdir dügi. Adəmi cənnətdən ixrac etdi gəndüm danəsi, Arpanın kimdir cahanda valehü divanəsi, Olmasın ərzən yatağı heç kimin kaşanəsi! Gərçi məmlüvdür sərasər həqq mehmanxanəsi, Cümlə ətamə vəlakin ziybü ziynətdir dügi. Əhmədi-Muxtar, Xətmi-Ənbiya səlli-cəmal, Şəfeyi-ruzi-qiyamət, mədəni-fəzlü kəmal, Eylədi həft asimanə seyr, dərdəm, çün xəyal, Ondan əfzun qədrdə olsaydı bir şəv, Zülcəlal – Bəs neçün ol sərvəri-nasə ziyafətdir dügi?! Dəstinə alma Müqimin məhz biyca nüsxəsin, Əkbər oğlu Hacının bihudə əşya nüsxəsin; Özlərin dana sanır, bilməz müdava nüsxəsin, Görməşəm mən güllübüm haziq ətibba nüsxəsin, Eyləmişlər təcrübə, məqruni-sihhətdir dügi. Qoyma qalsın Zakiri dami-bəladə, qayğuda, Nə rəva piranəsərlikdə ki, xuni-dil uda; Yağı vursa yeydi, bir karvan qılınca busquda, Verə bildikcə verib Hindarxında, Hacılluda. Qadiri-biçun deyirlər kim, qiyamətdir dügi. * * * Knyaz İlikoya Əla, ey aftabi-bürci-müştaqi-vəfa knyaz! Əla, ey dürrü-bihəmtayi dəryayi-səxa knyaz! Məni hfz eylədin asibi-üdvandan, görüb, yarəb, Səni hifz eyləsin asibi-dövrandan xuda, knyaz! Mənim bu müşkülümü sən ki, qıldın lütf üzilə həll, Səni heç müşkül işdə qoymasın müşkülgüşa, knyaz! Səni qeydi-qəmi-afaqdan qılsın rəha tari, O iki nəcəvanı qeyddən qıldın rəha, knyaz! Bu piri-natəvanə ömr verdin tazədən əlhəq, Nə qədri var ömrüm, ömrünə qıllam dua, knyaz! Mənə tutdun bir iş ta var dünya qalacaq baqi, Eşidənlər hamı kim, deycəklər, mərhəba, knyaz! Qarabağ içrə bu karin salıbdır nur gün nisbət, Həmişə bəxtin olsun gün kimi, ey məhliqa knyaz! Kişi tutsun gərək bir iş ki, qalsın yadi-xeyr ondan, Bu dünya fanidir, heç kimsəyə qalmaz vəfa, knyaz! Səni heç nakəsü namərdə möhtac etməsin tari, Şikəstə Zakirəm, zikrim budur sübhü səma, knyaz! * * * Məhəmməd bəyə Əziza, mən sənə bir cilqiyi-şəhanə göndərdim, Əcayib töhfədir, mən həm əcəb oğlana göndərdim. Bəyazi-çeşmi-məhbuban kimi şəffaf, seyqəlli, İçində mərdüməkvəş mən onun bir danə göndərdim. Və ya inki fərar olmuş qulami-hind kuyindən Tutub saldım, qolu bağlı çəhi-zindanə göndərdim. Həqarət çeşmi ilə baxma cana, üstüxan sanma, Çıxardıb,nəqdi-canımdır, mən ol cananə göndərdim. Saluban getmədi, çün baz gəldi yaz ol şəhbaz, Bu bir tövqi-iradətdir, ona nişanə göndərdim. Tək indi şəhri-dildə tab qıl, ey ləşkəri-möhnət, Cəfavü cövrünü yazdım, bu gün sultanə göndərdim. Şikəstə Zakirin mən etmə səvqatın görüb biqədr, Xüturi-xatirinçün tapmadım bəhanə, göndərdim. * * * Məhəmməd bəyə Eşitdim nameyi-mehrü məhəbbət Yetişir daima Pəridən sənə. Aşiqin məşuqi gərək çağ olsun, Nə hasil o quru dəridən sənə?! Əzəl sevdin Fatma ilən Məryəmi, Onların dalınca Şahi-Sənəmi. Belə sevda xərab eylər adəmi, Özün bil deyirəm bəridən sənə. Biri piri-kamil, ikisi sadə, Oynaş olmaz üçdən, dörddən ziyadə, Tapşırıb ... Şirin Fərhadə, Bəlkə fürsət ola ... sənə * * * Məhəmməd bəyə Nəzmi-şəkərbarın gəldi yetişdi, Ay Qasımın püştü pənahı Məmməd! Əcəb tanıyıbsan çərxi-bədkarı, Pir olasan görüm, vallahı, Məmməd! Onun kimi bir əcuzə hiyləgər, Tapılmaz, gəzəsən cəhanı yeksər; Bir dənizadəni tacvər eylər, Göz ucilə qılsa nigahı, Məmməd! Çün özü dişidir, sözü dişini, Sizdən yaxşı mən bilirəm işini, Nəzər salıb bir ... kişini İranın eylədi padşahı, Məmməd! Bəslədi Teymuri-Ləngi bir müddət, Geydirdi əyninə qəbayi-heşmət; Kor Səlimə verdi nə növ dövlət, Müşküldü eyləmək siyahı, Məmməd! Mədəni-xətadır, nəfindən əl çək, Ayaqlar hər yerdə fəqiri görcək; Yastıpapaq eylər kimini mən tək, Kimi başa qoyar küllahı, Məmməd! Cahanə, bişübhə, gedəcək gələn, Bu yer deyil, bizə ayrıdır vətən; Başa yetib ömür, indi sən və mən Oruc tutaq gərək sə mahı, Məmməd! Bəy ikən adımız olub mülkədar, Rəiyyət indidən bizə ... atar, Ellik ilə bu həlatə nə ki, var – Gərəkdir ki, çəkək yüz ahı, Məmməd! Bundan isə yeydir diyari-qürbət, Al başını, dur get, əlbət, səd əlbət! Var isə məhrəmin, bir soruş xəlvət, Nə idi bu xəlqin günahı, Məmməd? Bu dövri-fainədə bulmadıq vayə, Ömrü verdik əbəs-əbəs fənayə; Gəl Məhşədə gedək, ya Kərbəlayə, Budur kolanımın kütahı, Məmməd! * * * Rus vəliəhdinə Qafqaz canişininə Ey vəliəhd, sənə lütfi-xuda yar olsun, Dəstgirin əbədən qadiri-muxtar olsun! Güləşəni-dəhrdə sərsəbz nihali-bəxtin, Ey sərəfrazi-cahan, ta ki, cahan var, olsun! Çeşmi-bəddən səni hifz eyləsin oy həyyü qofur, Baxsa hər kim, sənə gəc, dərdə giriftar olsun! Sayəbani-sipəhin ətləsi-çərxi-əxzər, Pasiban dərgəhinə əncümü səyyar olsun! Cami-eyşin meyi-gülrəng ilə daim ləbriz, Qədəhi-bəzmi-nəşatın dəxi sorşar olsun! Əmrinə bəndeyi-fərman Buxara, Xarəzm, Hökmünə Çinü Xəta tabeyi-iqrar olsun! Düşsə hər cayə yolun şamü səhər fothü zəfər, Ol biri pişrovun, biri qəfadar olsun! Dustun xoşdilü xürsənd ola, bədxahlərin Bidi-Məcnun kimi həmvarə nigunsar olsun! Pərtövi-mehri-rüxun etsin üfüqdən tale, Çeşmi-bədbini-ədu şəbpərəvəş tar olsun! Nə əcəb, sümmi-səməndi-sipəhinlə yeksər Kühi-Əlburz biyaban kimi həmvar olusn! Çoxdur ümmid bu dəm qovmi-Çeçən, əhli-Avar Dağılıb hər tərəf avarəvü idbar olsun! Şahbazi-dəri-dövələt nə bilir ovci-həziz, Götürər çənginə yüz tayiri-gühsar olsun! Eylədi xuldi-bərin Tiflisi feyzi-nəzərin, Bas Qarabağə qədəm, məskəni-gülzar olsun! Qələt etdim bu sözü, hanı o sər bizlərədə Kim, vəliəhdi-şəhə layiqi-iysar olsun! Yoxdu bu əsrdə ol şairi-pürzur, əfsus, Deyə bir mədh ki, şənində səzavər olsun! Şairə eyb deyil, zabitədir təbi səlim. Dərk edər anı ki, güncayişi-göftar olsun! Baisi-fəxri-vücudat ola bir paknijad, Vəsfü övsafi-kəmalatı nə miqdar olsun! Nəzmi-mən, – pişi-Süleymanə necə muri-həqir Gətdi ta payi-mələx, – həcati izhar olsun. Pirəzən dəstinə almış kələfi-rismani Yusifi-Misrə həmana ki, xiridar olsun. * * * Mehdi bəyə Bəyi görmək mənə deyil müyəssər, Mənim əvəzimdə, filani, sən gör, De kim, bu nə işdir, ey mərdi-məqul, O əhdi, iqrarı yalanı sən gör. Xəlq içində özün zahid göstərən, Fasiqə, facirə nəsihət verən. Naxunundan qeyri ... iki görən Zöhrəyə müştəri olanı sən gör. Həq bilir ki, ustadıdır bəd karın, ... zürrətin namusun, arın. Əgər xan bağına düşsə güzarın, Məryəmi ... talanı sən gör Kəmmali-kamiləm deyib özünə, Bir əbləhi inandırıb sözünə. O xəlvət xanədə Fatma gözünə Səhər ertə milçə salanı sən gör. İldə birin doğub, örtüb, çuluyan, ... yeksər-zolluyan, Hər atı görəndə ... tulluyan, Bir özü mil, qaşqa qulanı sən gör. Rəviyyəşinas həm iş bilən olmuş, Xanımlara, xatınlara tən olmuş, Abırlı, həyalı məğil zən olmuş, Ərinin saqqalın yolanı sən gör. Tərk edib vacibi fərzi-sünnəti, Almayıb peşminə heç məzəmməti, Tanrı bilir, bu işlədən büdəti Nə kürd eylər nə, də kolani sən gör. Üçoğlanlı Səfər getsin dərinə, Mən dolanım qoç iyidin sərinə; Yolun düşsə Şəkərbəyli yerinə, Həzərat saldığı bulanı sən gör. Əmisinə eləməyə nəsihət, Qasimi incitmək sənə nə nisbət, Dövlətlidən dövlət, gordan bəsirət, Çalar hər tərəfi ilanı sən gör, Xan qızının bizə lütfü, nəzəri, Sanırdı özünün canı, cigəri. Bu yaz bəyə münsif olandan bəri Özümü saldığım bəlanı sən gör. * * * Mirzə Mehdiyə Dedim fuladını nərm eləyəsən, Sən eylədin səngi-xarə, əzizim. İnşallah olur ləhaf müsəlləm – Belə keçsə varə-varə, əzizim. Asi rəyət bəyi yada salırmı, Ağa sözün ... alırmı, Fuladi-bədgühər yumuşalırmı Ta düşməyə yalavlarə, əzizim. Bir ahəngər soyuq döyə dəmiri, Çıxmaz çəkişindən səsi-səmiri. Mühəssilin uzun olsun ömüri, Xub salıb onları darə, əzizim. Yetişən tək alıb qulluq da yegin, Bizim mülazimə göstərib... Eşşək ki, xamladı götürməz yükin, Gətiriblər bizi zarə, əzizim. Canə yetdim dərdü qəmü möhnətdən, Qurtarmadım əndişədən, xiffətdən; Başımı götürüb bu vilaiyətdən Getməliyəm bir diyarə, əzizim. Bundan əvvəlkilər çalışıb hərçənd Bir ev tikməyiblər ola dilpəsənd; Sarcalı xəlqini başdan xudavənd Yaradıbdır günüqarə, əzizim. Bizlər kimi bir-birinin bədxahı Tapılmaz, gəzəsən aləmi dahı. Onun üçün qəzəb edib ilahi, Xayınik aşnaya, yarə, əzizim. Gözəl köhlənləri gecə sübhədən Minib, çapıb qulun tökdürür Həsən. Nəsihət eyləyib hərgiz deməsən Çəkib onu bir kənarə, əzizim: Ey bihəya, həzər eylə xudadən, Usan təqəllübdən, cövrü cəfadən. Peşiman olursan bu macəradən, Yetirirlər sahibkarə, əzizim. Yenə təzə oğurlanıb bir yabım, Dəxi ziyanlığa qalmayıb tabım; Budur sizə əvvəl-axır cavabım: – Bu işə eyləyin çarə, əzizim! Qarabaldır xəlqi oğru yatağı, Tapılmaz gəzəsən doğrusu, sağı Hamıdan bir kənar, o it uşağı Talan salıb aşikarə, əzizim. Fəqır-füqəranın qoyunu, malı Yarım saat deyil xətadən xalı. Sakit etmişdiniz bu qiylü qalı, Yenə qarışıbdır arə, əzizim. Baxşıdan görmüşəm mehrü vəfalər, Bizdən yetir ona hədsiz dualər, Xeyirxahəm ona sübhü məsalər, Cahangirü cahandarə, əzizim. * * * Əta xana Mirzə Mehdi, bizim bəndəxanənin Keçəsi dağlıb, keçən gərəkdir. On dörd qalıb olsa kifayət eylər – Əgər xəbər alsan necə "gərəkdir?" Əta xandan əta deyil ki, uzaq, Əmma bizə düşməyibdir ittifaq. Alinəsəb adam yüz olsa uşaq, Yaxşını, yamanı seçə gərəkdir. Nisfin qaraağacı, nisfin xəsili Versələr bilmərrə dəva kəsili. Törəmədi qoyunların əsili – İldə iki yol gələ qoça gərəkdir. İyirmi istildən salına möhkəm, Yüz il yağış yağsa verməyə bir nəm, Elə mərğub ola kim, görən adəm Bəkrəsin içinə ... gərəkdir. O üzü, bü üzü sərasər həmvar, Təpikçisi qoçaq həllacı pərgar; Ev sahibi ətdən, aşdan nə ki, var, Tökə onlar yeyə, içə gərəkdir. Səmərqəndi kağız kimi ağ ola, Güzəmi pərqu tək yumuşaq ola, Tikiləndə hazır bir otaq ola, Şöhrəti fələkdən keçə gərəkdir. Külfət çox olanda dərdisər artar, Görərsən, hər biri bir yana dartar; Qışda oturmağa, həqdi, damı var, Sabah yaz olanda köçə gərəkdir. Övrəti ölən tək tez almaqda zən Əmin Salif bəydən keçərmişəm mən. Üç-dörd oğul qayırmışam təzədən, Ölüncə kişiyə beçə gərəkdir. Keçən ildə çox müfsidü bədbina Abuğun nəqlini eylədi borpa; Şükür həqqə, bu söz olmadı borca, El xayini çıxa puça gərəkdir. Özü düşər, qaza hər kim ki, qarı, Bəlalarə eylər müsəllət tarı. Mən belə bilməzəm neçin aqarı, Hər kəs öz əkdiyin biçə gərəkdir. Hamıdan ziyadə zülm oldu mənə, Dövran bər-əksinə dolandı yenə; Vəliyül-nəəmi ölən kimsənə Ruhu bədənindən uça gərəkdir! * * * Salarə Mirzə Hüseyn, bir kəs ola vərşikəst, Çox adamlar alır ayaq üstünə. O ki, Kərbəlayi bu binəvanın Çökübdü diz üstə səyaq üstünə. Xındıristan beş-on evdi kəsbkar, Yerli tayifəsi ağacdan qorxar; Bəyin tatü türkü; tamam nə ki, var Çəkər fəqirlərin çomaq, üstünə. Fəthü nəsrət deyil müşəxxəs hələ, İt uşağı qoyub börkünü dələ; Hərə bir dəyənək götüürüb ələ, Sanasan sağ gəlir naçaq üstünə. Bəy hər nə danışsa, danışır döşdən, Koroglu tək beşdən, ondan, on beşdən; Xatircəm olubdu küllühüm işdən, Gəlib neçə gündü dəmağ üstünə. Dağın o yüzündə bir kəndi Rəbən, Qaqarza, Üçoğlan mülki-müstəhsən. Bir ovuc torpağa göz tikmişəm mən Necə ki, quş qonar budağ üstünə. Bu dünyanın malı dünyada qali, Dövrü zaman deyil fitnədən xali. Həştadə yetəndə kişinin sali Gərək qoya dodaq-dodaq üstüənə. Azar düşüb camıştıma, malıma, Qan-yaş tökər görən kəslər halıma; Fələk qəm yükünü yığıb dalıma, Bir zad qalmayıb ki, qoyaq üstünə. Moruğdur hər yerdə dəvası dərdin, Daruyi-şəfası ruxsari-zərdin, Müşkülün həll olmaz, əgər namərdin Tutasan sübhətən çiraq, üstünə. Böyüklük yetənin ağzına gendi, Tut damənin, o ki, qədir bilendi. Deyirlər Nəzrağa qövrə yetəndi, Düşmüşəm tazədən soraq üstünə. * * * Baharlı Mirzə İsmailə Eşitdim ki, tazəliklə satıbsan Kəndini bir çuval gəndümə Mirza! Bu misrəi özün yaxşı bilirsən, Sənin ... mənim zəndimə, Mirza! O sənə düşməndir aləm-aşikar, Hələ indi bu dəm ehtiyatı var; Bir əndək ki, başı açıldı, salar Yenə səni yandım-yanıdıma, Mirza! Əlin çıxacaqdı dava-dərmandan, Müntəfe olursan, amma nə çəndan. Həsrət aparısan Xındırıstandan Yolun hər düşəndə kəndimə, Mirza! Eyib deyil olmaq kişiyə kasıb, Qulluğun var buyur bizə münasib; Əmanət-əmanət, oğlan qar basıb, Bayramxan ocağın söndürmə, Mirza! Nə tez barışırsan, bildir dalaşdın? Hər nə ki, eybi var aləmə aşdın. Noxtanı başından sıyırıb qaşdın, Yaxşı düşmüş idin fəndimə, Mirza! Rişxənd eyləyib güldüklərini, Çay içib ağzını sildiklərini, Bəy babana vermə bildiklərini, Demənəm ki, bir zad çəndimə, Mirza! Keçən ildə hərçənd olub qiylü qal, Öhtəsinə götməz, gözüm, əhli-hal; Yolundu-yolundu ... saqqal, Oğlanı hüccətə mindimə, Mirza! Sözbazlıqda çünki yədi-beyzan var, Hər kim olsa səni axtarıb tapar; Yeyərsən, içərsən qorxma, a yassar, Qayım dur, özünü sındıma, Mirza! Məsəli-məşhurdur eldə, obada, Sən özün də eşiidibsən ziyada; Mərd ətəyin tutan yetər murada, Namərdə başını endimə, Mirza! Kəlamımdır dürüst, özüm hesabı, Müşkülüdür bu əmrə gətirmək tabı; Mən bilirəm-yazacaqsan cavabı, Xeyrin deyil, məni didimə, Mirza! * * * Böyük bəyə Ey böyük bəy, bizə sən verdiyn təxt Mənim dişlərim tək ovraq olubdu. Çürüyübdür payələri sərbəsər, Bir tutumdan hələ alçaq olubdu. Pozulubdu, dağılıbdı dörd yanı; Əgər gönədərəsən usta Sehranı, Yəqin bil ki, yoxdur qurmaq imkanı – Bir növ ilə gərdən-bucaq olubdu. Bir payəsin mıx çalmıaşm danaya, Birisi gəlmədi heç ovsanaya, Birin övrət paz yondrub hanaya, Birindən bir əcəb toxmaq olubdu. Dağılıb iqlimi-Iranə dönüb, Yıxılıb sərayi-viranə dönüb, Əyilib qaməti-piranə dönüb, Taməm paçələri çoynaq olubdu. Neyləsin, işlənir müddətdən bəri, Qalmayıbdı hərgiz şənlik əsəri; Sındıqca yonulub döşəmələri, Ən uzunu iki barmaq olubdu. İp ilə baş-başa çatmalı deyil, Götürüb ocağa atmalı deyil, O qədər güdəlib-yatmalı deyil. Uşaq beşiyindən qıvraq olubdu. Lazımdı qocadan eyləmək həzər, Ölməyi övladır, bihudə gəzər, Hər zaman uzansam böyrümü əzər, Sanasan ki, quru qatlaq olubdu, Natəvanəm birə mənə güc eylər, Heç bilməzəm yerdə yatan neceylər Ta sübhədən qaşınmaqdan gecələr Var ondamım dırnaq-dırnaq olubdu Rəncü təəb əsər etməz qalına, Axşamadən yük götürə dalına. Mən zərdü zəifəm, xoşa halına Hər kim ki, sənin tək topçaq olubudu. Bərabər gərəkdir uzunu, eni, Qorxuram təng ola, incidə məni, Çünki il yarımdır bizim keyvəni Yatmaqda mənimlə ortaq olubdu. Ey mədəni-səxa, ey kani-kərəm, Gərəkdir gözlüyə adəmi adəm; Bəxş eylə Zakirə bir təxti-möhkəm, Qoyma, xabgahım çardaq olubdu. * * * Bəylər bəyə Bəylər, nə layiqli Xan qulluğuna Bir kəs atlı gedə, piyadə gələ? İldə bir yol düşür mənim güzarım, Vay onun halına ziyadə gələ. Böyüyün dərində lazımdır dərban, Axşamdan ola bəndeyi-fərman; Təmənnasız gələn olur-peşiman, Gələ gör bir adam muradə gələ! Oğurluğa əcəb olubsuz mötəd, Həmrahi-birahın dad əlindən, dad! Gələndə şad gələr, gedəndə naşad, Hər kimsə ki, sizin bərbadə gələ. Gəlməyən adama deyirsiz: gəlin! Müşküldür qayıtmaq ayağı yalın. Mən yenə qıvrağam, Adıgözəlin Gərək dalısınca ərradə gələ. Məsəli-məşhurdu: "quş dənə gələr", Sizdə bir nəf yox səvayi-zərər Gəlməz o qapıya heç kimsə məgər, Horadiz, Quyucaq fərdayə gələ. Bundan sonra girən xanın evinə, Gərək başmaqların soxa cibinə, Ya keçirə saf otağın dibinə. Nə isə mühəyya, amadə gələ. Lazımdır tərəddüd xeyirdə, şərdə, Ydalət üzünə çəkibsiz pərdə, Bir təziyə olsa, xudanəkərdə, Gümanım yoxdur ki, molla də gələ. Bir adam təyin et asitanəyə, Yaxşını, yamanı görcək tanıya; Nə eşiyə, nə də qəhvəxanəyə, Qoymaya hər yetən ... dadə gələ. * * * Müşairə Mustafa bəy: Qasima, həqqə ibadət elə, bu cam nədir? Kimdü məşhuri-cahan ol, belə bədnam nədir? Qalmışam mat, mənə tez de, cəvabini görüm, Həfteyi-mahi-məhərrəmdə bu bayram nədir? Qasım bəy: Müstəfa bəy, bizə yazmaq belə eyham nədir? Mən nəyəm, saqi nədir, badeyi gülfam-nədir? Hörməti-mahi-məhərrəm sənə gər lazım isə, Naqara, dəf vuruban oynamaq axşam nədir? * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/authors/zakir İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1857). Public domain (author died 1857). Original text only.