Deyişmələr Aşıq Hüseyn Şəmkirli (1811–1891) Bəyçoban ilə deyişmə Aşıq Hüseyn Məndən salam olsun duran çobana, Gəl ikimiz bu cahandan danışaq. Hansı gündə dünya bərqərar oldu? Yerdən, göydən, asimandan danışaq. Bəyçoban Məndən salam olsun Aşıq Söyünə, Gəl ikimiz bu qoyundan danışaq. Beş yüz qoyun bir yatağa sığışar, Şorakətdən, biyabandan danışaq. Aşıq Hüseyn Haqqın dərgahından kim qaçaq oldu? Kimi hündür oldu, kim alçaq oldu? Kəmərbəstələrdən kim qoçaq oldu? Rüstəm Zaldan, qəhrəmandan danışaq. Bəyçoban Mənim pəhləvanım qoçdu, qoyundu, Qara qoyun südü yaxşı öyündü. Axsağm dərmanı dağdı, düyündü, Sağaltmasa o qətrandan danışaq. Aşıq Hüseyn Kim idi dünyanı beşəlli tutdu? Kim kimi cənnətdən atıb qovlatdı? Kim idi dinini dinara satdı? Mərifətdən, gövhər-kandan danışaq. Bəyçoban Çox bəd olar ağ qoyunun kürəsi, Ovşar verməz tərs qomralm məməsi, Olmaz qaçaq qoyun çoban görəsi, Quzusunu almayandan danışaq. Aşıq Hüseyn Aşıq Söyün adı dilə gəlmədi, Getdi gözəl sonam, gölə gəlmədi, Çox çalışdım, Çoban ələ gəlmədi. Dedim, bəlkə yol-ərkandan danışaq, Bəyçoban Əcəl quşu gəldi, keçdi qarşımdan, Abi-neysan car oldu göz yaşımdan, Bəyçoban de: gəl açıl sən başımdan, Nə istərsən verim, ondan danışaq. * * * Cahan qarı ilə deyişmə Cahan Söylə görüm haralısan? Danış indi sözün oğlan, Ağlı, göylü, qaralısan, Çıxart baxım sazın oğlan. Aşıq Hüseyn Mənim əslim gəncəlidi, Şəmkirbasan elim mənim. Səyasətlər çəkib başım, Düşüb bura yolum mənim. Cahan Danışıqda naçar olsan, Bağlamalar açar olsan, Gecə durub qaçar olsan, İzlədərəm izin oğlan. Aşıq Hüseyn Dostun yolunda naçaram, Çox bağlamalar açaram, Ölüncə çətin qaçaram, Kəssələr də dilim mənim. Cahan Reyhan sinəni dağladar, Qollarını dar bağladar, Anacığmı ağladar, Çəkən olmaz nazm oğlan. Aşıq Hüseyn Dəryalara dalaram mən, Canım oda salaram mən, O reyhanı alaram mən, Ona çatsa əlim mənim. Cahan Xoş gəlibsən Naxçıvana, Dərdini söylə Cahana, Səni yetirrəm Reyhana, Onu görər gözün oğlan. Aşıq Hüseyn Aşıq Söyün, aç meydanı, Gəldim görüm Naxçıvanı, Bircə qucsaydım Reyhanı, Dərdim yoxdu, ölüm mənim. * * * Xaso xanımla deyişmə Xaso xanım Başma döndüyüm, ay Aşıq Hüseyn, Gəl getmə, gəl getmə, böylə yola sən. On səkkiz aşığı bəndə salıbdı, Öz başına özün açma bəla sən. Aşıq Hüseyn Başına döndüyüm, ay Xaso xanım, Vətənimdən durdum düşdüm yola mən. Bu yolların yolçusuyam əzəldən, Tifil ikən gəzdim eldən-elə mən. Xaso xanım Cəzana gəlirsən gədikdə, düzdə, Məsləhətin nədi bu doğru sözdə. Yeddi qaçaq durub Dərələyəzdə, Qorxuram düşəsən əldən-ələ sən. Aşıq Hüseyn Xançalam, olmadı bıçaqdan qorxum, Uçubdu başımdan haçandan qorxum, Bəzirgan döyüləm, qaçaqdan qorxum, Tutaram onları şirin dilə mən. Xaso xanım İstəsən söyləyim sözün düzünü, Yaraya səpməzlər göydaş duzunu, Xaso xanım Haso bəyin qızını, Alıban da bizim eldə qalasan. Aşıq Hüseyn A gözəl kürd qızı, başımm tacı, Ərəbzəngi kimi baxma qıyqacı, Aşıq Hüseyn sənə deyibdi bacı, Əlimi vermişəm özgə ələ mən. * * * Qarı ilə deyişmə Aşıq Hüseyn Sənə qurban olum nənə, De görüm nə xəbərin var? Reyhandan nə gətirmisən? De görüm nə xəbərin var? Qarı Sənə qurban olum oğul, Reyhanı mən qorxutmuşam, Tərifini car eyləyib, Ürəyini ürkütmüşəm. Aşıq Hüseyn Özü məndən söz açdımı? Əli ələ dolaşdımı? Yoxsa sənlə dalaşdımı? De görüm nə xəbərin var? Qarı Mətəl qalma gəl bu işə, Düşmə bir özgə təşvişə, Poladı çaxmışam daşa, Dörd bir yanm bərkitmişəm. Aşıq Hüseyn Aşıq Hüseyn əcəm elli, Reyhan əcəb şirin dilli, Tuba qamət, incə belli, De görüm nə xəbərin var? Qarı Nə deyirsən mənə, nənə? Cahan qurban olsun sənə, Bircə müjdə ver sən mənə, İşini möhkəmlətmişəm. * * * Reyhan ilə deyişmə Reyhan İki aşıq bir meydanda tapılsa, Əyləşib sazlarm düzəldər bir-bir. Sual verib, cavabını alanda, Duruban meydanı gözəllər bir-bir. Hüseyn Aşıqlıq elmindən mən xəbərdaram, Aşmışam hər yerdə meydanı bir-bir, Yüz on dörd kitabdan almışam dərsim, Gəl sənə göstərim ayəni bir-bir. Reyhan Müxənnəs gözlərə mənəm bir pıçaq, Çoxların salmışam meydandan qaçaq, Hanı mənim kimi bir gəndi qoçaq, Gələnlər yolların azallar bir-bir, Hüseyn Sona kimi sığal verib telinə, Nə cumubsan sən bu eşqin gölünə, Düşməyibsən kamil ustad əlinə, Sənə dar elərəm dünyanı bir-bir. Reyhan Mən Reyhanam, tapmamışam tayımı, Mərdlər itirməsin haqqı-sayımı, Götürmüşəm ərənlərdən payımı, Dediyim sözləri yazallar bir-bir. Hüseyn Yetmək olmaz Aşıq Söyün işinə, Belə sözlər çətin girər guşuna, Alım qucağıma, basım döşümə, Dərim ağ sinəndən püstanı bir-bir. * * * Şəmkirli Aşıq Hüseynin Naxçıvan səfəri Aşıx Hüseyn gəlirmiş Reyhan xanımla deyişməyə. Edal- ağa gölü yaxıımığında Qızılqışlaxda görür bir oğlan, bir qız, oımardan da aralıda bir dəstə qız per-pencər yığır. Ancaq bu pencər yığan qız heç oğlandan o yana getmir, hey oğlanı danışdırır. Oğlan qıza məhəl qoymur. Yan-yörəsindən yığdığı buğa qanqallarından soyub şirin-şirin yeyir. Deyir aşıx tayfasıki var, gördüyün çağırar. Bını görən kimi sazı köynəhdən çıxartdı. Dedi: Əzizim budamaxda, Bu çağda, bu damaxda, Maya nər sövdasında Nər qanqal budamaxda. Demə qız da arif imiş. Başa düşdü ki, aşıx sözdəri bunnara deyir. Odu ki, dildən qalmadı. Gedən aşıx dayan, dur, Sirrim sənə əyandır, Aləmə şəms eyləmə Oz nərim, öz mayamdır. Aşıx Hüseyn baxdı qız onun cavabın verdi. Sonra da oğlanı arxasında gizdətdi. Götürdü sözün bu xanasın dedi: Nərgizdər, ay nərgizdər Qızılgüllər, nərgizdər, Bədrlənmiş maya gördüm, Daldasında nər gizdər. Aşıx Hüseyn yoluna davam etdi. Per-pencər yığan bir dəstəni də ötmək isdiyəndə qızdardan biri ondan xəbər aldı: -Aşıx qardaş, hardan gəlib hara gedirsən? Aşıx Hüseyn dedi: -Qızım, Şəmkir elinnən gəlib Naxçıvan şəhərinə gedirəm. Kalbalıxan namə yazıb. Ireyhanla deyişməyə çağırıb. Qız dedi: -Xoş gəlibsiniz. Amma sənə bir qatar sözüm var. Deyəcəm, qabağın desən, keş get. Deməsən, gedib onnan deyişməyinə dəyməz. Aşıx Hüseyn şair idi. Bütün Şəmkir elində ad çıxarmışdı. Qızın bu sözü onu tutdu. Ürəyində dedi, buna bax, deyənsən elə Ireyhana deyərdin də. Amma fikrindən daşındı. Dedi: -Qızım, de görüm nə deyəcəhsən? Qız dedi: Aşıx bənəh bənəhdi, Xalın bənəh-bənəhdi, Sənnən soruşum aşıx Araz neçə sənəhdi? Aşıq Hüseyn dedi: Ay qız, bənəh-bənəhdi, Xalın bənəh-bənəhdi, Çağır dayansın Araz Ölçüm neçə sənəhdi. Qız aşığa sağ ol, - dedi. Aşıx Hüseyn gəlib Naxçıvan şəhərinə çatdı. * * * Aşıq Ələsgərlə Şəmkirli Aşıq Hüseynin görüşü Mənim əzizlərim, sizə hardan xəbər verim, Azərbaycanın Şəmkir mahalından. Şəmkir mahalında kimdən, Şəmkirli Aşıq Hüseyndən. Şəmkirli Aşıq Hüseyn çox qabil sənətkar idi. Onun bilmədiyi söz, öyrənmədiyi dastan yox idi. Aşıq Hüseyn Tufarqanlı Abbasa, Qurbaniyə, Xəstə Qasıma bərabər şair idi. Toy məclislərində aşıqların oxuduqları sözlərin çoxu Şəmkirli Aşıq Hüseyndən olardı. Aşıq Hüseyn həm də çox mərifətli, hər şeyin yerini bilən bir el ağsaqqalı idi. Hamı istəyirdi ki, onun toy şənliyini Aşıq Hüseyn yola salsın. Aşıq Hüseyn dastanları elə şirin danışır, sözləri elə məlahətlə oxuyurdu ki, onun məclisində olan cavanlar aşıq olmaq həvəsinə düşərdi. Aşıqlıq öyrənmək istəyənlər arzu eləyirdilər ki, nə olaydı, nə olaydı, şəmkirli Aşıq Hüseynə şəyird olaydı. Ermənilərdən də bir çox cavanlar Aşıq Hüseynə şəyird olmağa çalışırdılar… Şəmkirli Aşıq Hüseynin vaxtında Göyçə aşıqları məclislərdə ən çox Aşıq Ələsgərin sözlərindən oxuyurdular. Şəmkir, Qazax, Şınıq mahallarına gedən Göyçə aşıqlarından məclisdəkilər xahiş eləyirdilər ki, bir söz başqa aşıqdan oxuyanda, birini də Aşıq Ələsgərdən oxusunlar. Aşıq Ələsgərin sözləri Azərbaycan torpağının hər tərəfinə yayılmışdı. Şəmkirli Aşıq Hüseyn də Aşıq Ələsgərin sözlərini eşitdi: gördü ki, çox qiyməli sözlərdir. Onun təcnisləri Aşıq Hüseyni elə tutdu ki, onlardakı ustalığa heyran qaldı. Dodaqdəyməzlərini eşidəndə, hələ heç bir aşıqda rast gəlmədiyi belə sözlər Aşıq Hüseyni heyrətə saldı. Özü də bu cür sözlər düzəltdi və gördü ki, bu, çox çətin işdir; hər aşıq bunu bacarası deyil. Odur ki, Aşıq Ələsgərlə görüşmək həvəsinə düşdü. Amma xeyli müddət gözlədi, Aşıq Ələsgərin yönü Şəmkirə düşmüşdü ki, görüşələr. O vaxt Göyçə mahalında Alı, Ələsgər, Məhərrəm, musa, Alışan, Qəhrəman, Qasım, Mehdi, Qulu, Qurban, Nəcəf, Əsəd, Yunus kimi adlı-sanlı aşıqlar var idi. Bunların hamısı ustada qulluq eləmiş, aşıqlıq elmini tamam-kamil öyrənmişdilər. Amma Göyçədə elələri də var idi ki, öz-özünə saz çalmağı öyrənmişdi və bir neçə qatar da söz əzbərləyib, ortalığa düşmüşdü ki, mən də aşığam. Belə aşıqlardan bir də Hüseynqulağalı Aşıq Mikayıl idi. Aşıq Mikayıl üç-dörd il idi ki, saz götürüb, aşıqlıq eləyirdi. Anacaq Göyçədə şətəli o qədər də işləmirdi. Tanınmaz yerlərə gedər, səsinə güc verər, qəpik-quruş yığardı. Bir gün Aşıq Mikayıl yenə sazını götürüb, o kənd mənim, bu kənd sənin, gəzəgəzə gəlib Gədəbəyə çıxdı. Bir toy məclisində Aşıq Mıqıçla rastlaşdılar. Aşıq Mıqıç Şəmkirli Aşıq Hüseynin şəyirdi idi. O, Şəmkir mahalının Çardaxlı kəndindən idi. Erməni olsa da, türkcə çox düzgün və gözəl oxuyurdu. Amma onda bir xasiyyət var idi ki, tanımadığı aşıq görəndə, pisikdirməyə çalışardı. Aşıq Mıqıç bir məclisdə bir-iki qatar oxuyandan sonra, ustadının bir bağlamasını dedi və Aşıq Mikayıldan tələb elədi ki, cavabını versin. Mikayıl qaldı məəttəl, nə qədər fikirləşdisə də, bir yana yoza bilmədi. Mıqıç Mikayılın sazını aldı, dedi: – Nə zaman bağlamanı açdın, onda gəlib sazını apararsan! Mikayıl bağlamanı ordakıların birinə yazdırıb, cibinə qoydu, korpeşman Göyçəyə qayıtdı. Evə gələndən sonra da nə qədər fikirləşdi, bir şey çıxmadı. Dosttanışına üz tutdu, aça bilmədilər. Elə hesab elədilər ki, dolaşdırmadı, sözün kökü yoxdu. Mikayılın əlacı kəsildi, Aşıq Ələsgərin yanına gəldi. Aşıq Ələsgər elə hesab elədi ki, Mikayıl ona şəyird olmağa gəlib. Çay-çörəkdən sonra Aşıq Ələsgər soruşdu: – Mikayıl, nə yaxşı gəlibsən? Mikayıl başına gələni olduğu kimi danışdı. Aşıq Ələsgər onu bir az danladı ki, niyə aşıqlığı ustaddan öyrənməmiş çöllərə düşüb, özünüzü də, Göyçəni də biabır edirsiniz?! Mikayıl dilləndi: – Ələsgər əmi, bu, bağlama deyil; ağlına gələni yalandan quraşdırıb. Sözün kökü yoxdur, dolaşdırmadır. Mikayıl kağızı cibindən çıxarıb, Aşıq Ələsgərə verdi. Aşıq Ələsgər üzünü oğlu Bəşirə tutdu: Oğul, al oxu görüm. Bəşir kağızı oxumağa başladı. Biz də sazla oxuyaq, şad olun: Bir gün bir heyvanat gördüm, Zənbur kimi can verir; Xörəyi yük ilə gəlir, Nəfəsi duman verir; Dindirirsən danışmağa, Nalə verir asmana; Nə yerdədi, nə göydədi. Sədri üstə yan verir. Bir başı var, bir ayağı, Gör neçə barmağı var; Iki qolu, bir boğazı, Tək bircə dodağı var; Əyləşibdi bir məqamda, Hər yanda oylağı var; Qoy eşitsin, hamı bilsin, Hər gələnə nan verir. Gəl biçarə Aşıq Hüseyn, Qıl sözünü müxtəsər; Onun abı gur gələndə Olur dəli, dəngəsər; Eşidənlər, fikir verin Bu sözümə sərbəsər, Əgər ki, ağam olmasa, Sidqinə güman verir. Mənim əzizlərim, elə ki söz qurtardı, Aşıq Ələsgər üzünü Mikayıla tərəf tutub, acıqlı-acıqlı dilləndi: – Sən deyirsən bu sözün evi yoxdur! Ustada belə qiymət verirlər?! Gör sadə bir şeyin üstündə nə gözəl bağlama düzəldib! – Ələsgər əmi, sən Allah, nəyin üstündə düzəldib? Aşıq Ələsgər Mikayıla cavab vermədi. Sazı dirəkdən endirib, köynəyindən çıxardı, zilini zil, bəmini bəm elədi, düzəltdi. Bəşirə dedi ki, kağız-qələm gətir. Bəşir kağız-qələm gətirdi. Aşıq Ələsgər sazı sinəsinə basdı. "Osmanlı divanisi" havası ilə görək nə dedi, Bəşir nə yazdı. Biz də sazla deyək şad olun: Gələndə ustad kəlamı, Köhnə yaram qan verir: Mövcə gəlir bəhri-çeşmin, Qətreyi-baran verir. Dənəni torpaq içində Göyərdir kanı-kərəm; Bir mələk müqərrər olmuş. Bizlərə ərzan verir. Aşıq Ələsgər üzünü Bəşirə tutub dedi: – A bala, yazdınmı? – Ay Dədə, yazdım. Aşıq Ələsgər aldı o biri bəndini: Anlamaz, nadan eşitsə, Deyər hədyandı bu söz; Əhli-irfan məclisində Ləlü mərcandı bu söz. Müxtəsəri, türkü-zəbam, Bil, "dəyirmandı" bu söz; Ab şəcərə, ahən səngə, Gör, neçə cövlan verir. Mikayıl dilləndi: – Ələsgər əmi, fikirləşdim, çox fikirləşdim, amma dəyirman heç ağlıma gəlmədi. – Səndə ağıl var ki, ağlına da gələ! Aşıq Ələsgər aldı sözün o biri xanəsini: Şindandan dən gəlməyəndə, Düşər bir qeyri hala; Dahanından ataş qalxar, Ah çəkər, eylər nala. Qəzəbindən ləngər verər Həm qabağa, həm dala; Hay verdikcə alov səpir, Dud qalxar, duman verir. Mikayılın əl-ayağı yerə dəymirdi. Bu bəndi eşidəndə dilləndi: – Sağ ol, Ələsgər əmi! Aşıq Ələsgərin Mikayıla bərk acığı tutmuşdu. Onun təlim-tərbiyəsiz saz götürüb aşıq sənətini biabır eləməsini Aşıq Ələsgər heç cür bağışlaya bilmirdi. Mikayılın ona "sağ ol!" deməsindən də acığı gəlirdi. Əgər evi olmasa idi, ona bir-iki çırpardı da… Aşıq Ələsgər aldı sözün o biri xanəsini: Haydı kola, xınzır oğlu, Şindi durma qarşıda! Paşol, molçi! İdi, durak! Səni verrəm padsuda! Oxuram "innafətəhna", Mətləb allam yuxuda; Şahi-Mərdan nökəriyəm, Dərsini pünhan verir. Soruşur Aşıq Ələsgər; Dərsi kimdən almısız? Əbəs yerə saz götürüb, Elə qovğa salmısız; Üç kəlmə sözdən ötəri Siz ki mətəl qalmısız, Nahaqdı qürbət vilayət, Sizlərə dövran verir. Bəli, mənim əzizlərim, elə ki, söz tamama yetişdi, Mikayıl söyüşü, hədəqorxunu eşitməzliyə vurdu. Sözün üzün köçürtdürüb cibinə qoydu. Elə bil ki, dünyanı buna bağışlamışdılar. Aşıq Ələsgər soruşdu: – Mikayıl, bu sözü götürüb nə edəcəksən? – Aparıb Mıqıça verib, sazımı alacam. – Bundan sonra yenə aşıqlıq edəcəksən? – Bəli, edəcəyəm. – Yox, sənin aşıq olmağına hələ çox var. Get bir ustada qulluq elə, bilmədiklərini öyrən, kəm-kəsirini düzəlt. – Kimin yanına getdim, şəyird götürmədi. Aşıq Ələsgər bir az yumşaldı: – Səndə ki aşıqlığa həvəs var, mən öyrədərəm. Get sazını al, qayıdanda mənim yanıma gələrsən. Mikayıl sevinə-sevinə evlərinə getdi. Səhər tezdən yol başladı Çardaqlıya. İki günə gəlib Çardaqlıya yetişdi. Soruşub Mıqıçın evini tapdı. Qonşuluqdan bir oğlan gedib Mıqıçı çölə çağırdı Mıqıç çölə çıxanda gördü ki, Mikayıl gəlib. Əlindən tutub əhvalını soruşdu, evə təklif elədi. Mikayıl evə getmək istəmədi. Qonu-qonşu məsələdən hali oldu ki, Mıqıçın bağladığı aşıq gəlib. Bir göz qırpımında burya bir məclisin adamı toplaşdı. Qonşuluqdan ağsaqqal bir erməni Mikayılı da, Mıqıçı da evlərinə apardı. Mikayıl kağızı çıxartdı. Oxudular gördülər ki, Mıqıç məclisdə oxuduğu bağlamanın cavabıdır. Özü də çox ustalıqla açılıb. Mıqıç Mikayılın sazını özünə qaytarmaq istəmədi, dedi: – Bağlamanı sən açmış olsaydın, sazını verərdim. Aşıq Ələsgər açıb, sazı verməyəcəm. Mıqıç belə deyəndə həmin ağsaqqal erməni işə qarışdı: – Aşıq Mıqıç, bağlama sənin olsaydı, sən deyən idi. Bağlama özgənindi, o da gedib özgəyə açdırıb. Oğlanın sazını ozünə ver. Aşıq Mıqıç gördü ki, bu, çox tutarlı söz oldu. Dillənməzcə Mikayılın sazını özünə qaytardı. Mikayıl sazını götürüb, birbaş Göyçəyə gəldi. Gələn kimi özünü Aşıq Ələsgərin yanına yetirdi. Aşıq Ələsgər Mikayılı yanında şəyird saxladı. Mənim əzizlərim, Mikayıl Aşıq Ələsgərin yanında şəyird qalmaqda olsun, sizə deyim Şəmkirli Aşıq Hüseyndən. Mıqıç sözü götürdü, ustadının yanına getdi. Məsələni Aşıq Hüseynə danışdı. O, bu işə görə Mıqıçı bir az danladı. Sonra bağlamanın açmasını oxutdurdu. Mıqıç elə hesab edirdi ki, ustadı bağlamanın açılmasına pərt olacaq. Amma belə olmadı; Aşıq Hüseyn bu cavabdan razı qaldı. Mıqıça dedi ki, Aşıq Ələsgər bağlamanı çox gözəl və düzgün açıb. Aşıq Hüseyni razı salan bir də o idi ki, Aşıq Ələsgər özündən yaşca böyük olan ustada ehtiram göstərmiş, onun bağlamasını ləl, mərcan kimi qiymətləndirmişdi. Aşıq Ələsgərin bu mərifəti Aşıq Hüseynin onunla görüşmək həvəsini bir qədər də artırdı. Aşıq Hüseyn çox arzu edirdi ki, Aşıq Ələsgər Şəmkir tərəfə gəlsin, görüşsünlər. Amma Aşıq Ələsgər gəlmirdi ki, gəlmirdi… Aşıq Hüseynin səbri kəsildi. Bir istədi ki, kağız göndərib, Aşıq Ələsgəri çağırtdırsın, amma bu fikirdən tez əl çəkdi. Ona görə ki, bağlamanın açılmasından sonra çağırtdırmaq onu meydana çağırmaq kimi başa düşülərdi. Çox götür-qoydan sonra belə qərara gəldi ki, özü Aşıq Ələsgərlə görüşə getsin. Bəli, mənim əzizlərim, payız getdi, qış gəldi, qış hərləndi yaz oldu. Günlərin bir günü Aşıq Hüseyn atını mindi, sazını da çiyninə saldı. Göyçəyə yola düşdü. Gəlhagəl, gəlhagəl, axşamtərəfi gəlib Ağbulaq kəndinə yetişdi. Ağbulaq kəndində Aşıq Hüseyni tanıdılar. O gecə onu saxladılar, yaxşı söhbət elətdirdilər. Sabah hamınızın üzünə xeyirliklə açılsın, sabah Aşıq Hüseyn yola düşəndə Kalvayı İrvaham soruşdu: – Aşıq Hüseyn, Allah qoysa, səfərin harayadır? – Aşıq Ələsgərlə görüşməyə gedirəm. – Xahiş edirəm, qayıdanda bizi görməmiş olma! – Baş üstə! Səhər tezdən Aşıq Hüseyn Göyçə dənizinin kənarı ilə yol başladı Ağkilsəyə. Dağ otu biçilirdi. Aşıq Ələsgər də biçinə gedirdi. Bu gün o, biçinə getmədi. Arvadı Anaxanım onun yanına gəlib dedi: – A kişi, camaat biçinə getdi, sən niyə yubanırsan? – Arvad, mən bu gün getməyəcəm. – Niyə? – Bu gün Şəmkirli Aşıq Hüseyn bizə qonaq gələcək. Anaxanım daha bir söz soruşmadı. Başladı ev-eşiyi səliqəyə salmağa. Aşıq Ələsgər qardaşı Məhəmmədi yanına çağırıb dedi: – Məhəmməd, durma, get yaylaqdan heyvan gətir. – Ay qağa, xeyirdimi? – Bu gün Şəmkirli Aşıq Hüseyn bizə qonaq gələcək. – Ay qağa, kim dedi? – Yuxuda görmüşəm. Sən durma, get heyvan gətir. Gerçək olar, qonağımıza kəsərik, qonaq gəlməsə, özümüzə kəsərik. Məhəmməd atı mindi, heyvan gətirməyə getdi. Aşıq Ələsgər qapı-bacada hərlənib, qonağın yolunu gözləməyə başladı. Bir də gördü ki, Zod yolu ilə bir atlı gəlir. Atlı gəlib kəndə yaxınlaşanda yolun qırağında yer sulayan Məşədi Paşanın yanında dayandı. Nə danışdılarsa, Məşədi Paşa əlini kəndə tərəf uzatdı. Sonra atlı yenə yoluna davam elədi. Aşıq Ələsgərin ürəyinə damdı ki, Aşıq Hüseyn olacaq. Damın üstündən aşağı düşdü, qonağı qarşılamaq üçün yola tərəf getdi. Qarama deyilən suyun yanında bir-birinə çatdılar. Aşıq Ələsgər gördü ki, boz atlı, qara yapıncılı, sarıyağız, qırmızı saqqal, üzündə tək-tək çopuru olan bu nurani kişi həmin yuxuda gördüyü adamdır. Aşıq Hüseyn dilləndi: – Salaməleyküm, ay Aşıq Ələsgər! – Ələyküməsalam, ay Aşıq Hüseyn! – Əyə, xalası göyçək, sən nə bildin ki, mən Aşıq Hüseynəm? – Bacısı göyçək, bəs, sən mənim Aşıq Ələsgər olduğumu nədən bildin? – Mən iki gündür, soraqlaşa-soraqlaşa gəlirəm. İndi də o yer sulayan qonşundan soruşdum, dedi ki, o ev Aşıq Ələsgərin evidir, damın üstündəki də Aşıq Ələsgərdir. – Sənin də gələcəyini mənə demişdilər. Aşıq Hüseyn təəccübləndi; Aşıq Ələsgərlə görüşəcəyi barədə Zodda bir söz deməmişdi. Ağbulaqda Ağkilsənin arası da birgünlük yoldur. Bəs, bu xəbəri Aşıq Ələsgərə kim gətirmiş olar?! Aşıq Hüseyn atdan düşdü, görüşdülər, öpüşdülər… Aşıq Ələsgərlə Aşıq Hüseyn danışa-danışa evə tərəf gəlməyə başladılar. Bunlar qapıya çatanda, Məhəmməd də çatdı. Məhəmməd əlini Aşıq Hüseynə uzatdı: – Hüseyn əmi, xoş gəlibsən! – Xoşbəxt olasan! A bala, sən mənim "Hüseyn əmi" olduğumu haradan bildin? – Vallah, Hüseyn əmi, qağam dedi ki, Şəmkirli Aşıq Hüseyni yuxuda görmüşəm; bizə qonaq gələcək. Bu heyvanı da ona görə gətirtdirdi. Aşıq Hüseyn şübhədən çıxdı, daha heç bir söz demədi. Məhəmməd heyvanı kəsdi, soymağa başladı. Aşıq Ələsgərlə Aşıq Hüseyn evə keçdilər. Çay-çörək hazırlandı. Yedilər, içdilər. Axşam oldu. Camaat Aşıq Hüseynin gəldiyini eşitdi. Aşıq Ələsgərin evində məclis quruldu. Bir qədər keçəndən sonra Aşıq Hüseyn dedi: – Aşıq Ələsgər, sazını götür, bir-iki qatar oxu. – Ay Hüseyn əmi, camaat mənim oxumağımı çox görüb. Bu gün sənin səsini eşitmək üçün buraya yığılıbar. Yaxşı olar ki, özün bir-iki kəlmə deyəsən. – Aşıq Ələsgər, camaat mənim səsimi eşitmək istəyirsə, mən də sənin səsini eşitmək istəyirəm. Gəl ikimiz də oxuyaq. Məclisdəkilər bu təklifə çox razı qaldılar. Aşıqlar sazlarını götürdülər, çalıb-oxumağa başladılar. Ustad aşıqların sözlərindən bir qədər oxuduqdan sonra Aşıq Hüseyn dedi: – Aşıq Ələsgər, sənin yaxşı-yaxşı sözlərin gəlib qulağıma çatıb. Bir az da özündən oxu. – A Hüseyn əmi, siz kimi ustadın yanında üzə çıxası elə sözüm yoxdu. Sən öz sözlərindən oxusan, bizim üçün çox xoş olar. – Eləsə ikimiz də özümüzdən oxuyaq. Aşıq Ələsgər başa düşmüşdü ki, Aşıq Hüseyn bunun şələsini yoxlamağa gəlib. Yoxlamamış əl çəkməyəcək. Odur ki, dedi: – Hüseyn əmi, məsləhət sizindir. Aşıq Hüseyn aldı, görək nə dedi, məclisdəkilər nə eşitdi: Analar oğlan dolanda Qoy doğsun oğlanı mərd; Atası kamil olan Tez tapar dövranı mərd; Axşamadək ac da qalsa, Bir tikə yalqız yeməz; Gedənin yoldan qaytarar, Xub saxlar mehmanı mərd. Aşıq Hüseyn sözü dilcavabı deyəndən sonra Aşıq Ələsgər dedi: – Hüseyn əmi, mənim də bu qafiyədə "Mərd" sözüm var. İcazə versən, mən də onu oxuyaram. – Çox şad olaram, buyur. Aldı Aşıq Ələsgər: Altı gündə xəlq eylədi Aləmi sübhanı mərd; Aya, Günə qərar qoyub, Dolanır dünyanı mərd. Məhəmməd şəninə endi Doxsan min kəlmə tamam; Osman yazdı, cəm eylədi Otuz cüz Quranı mərd. A l d ı A ş ı q H ü s e y n : Bir mərd ilə ülfət qılan Axır bir gün mərd olu, Namərd ilə ülfət qılan Çöl-biyaban dərd olu, Namərd bir mehman görəndə İki gözü dörd olu, Mərd çəkər alar əlindən, Gen açar süfranı mərd. A l d ı A ş ı q Ə l ə s g ə r : İbrahimi-Xəlilullah Əhd-peyman eylədi; Çıxartdı Mina dağına, Oğlun qurban eylədi; Həcər yandı, nalə çəkdi, Ahu fəban eylədi, Barilahim kərəm qıldı, Göndərdi qurbanı mərd. A l d ı A ş ı q H ü s e y n : Aşıq Hüseyn deyər, Namərd binişan olu; Bir məclisdə namərd olsa, Məclis pərişan olu. Mərd bir məclisə varanda, Məclis ürövşan olu; Hər yerdə bir xanə yapar, Gəşt eylər cahanı mərd. A l d ı A ş ı q Ə l ə s g ə r : Ələsgər adın qurbanı, Ya Məhəmməd Mustafa! Şəninə ayə xətm oldu, Əl-ətasan, qul kəfa. Dinini aşkar eylədi, Münkirə verdi cəfa; Qılıncı mərd, qüvvəti mərd, Atı mərd, meydanı mərd. Sözlər tamam olanda, Aşıq Hüseyn dilləndi: – Sağ ol, Aşıq Ələsgər! Sözün çox xoşuma gəldi. Qiymətli sözdür. – Hüsyen əmi, sənin sözünün isə heç əvəzi yoxdur. Mənim sözüm hara, sənin sözün hara?! Mənim sözüm mollalardan eşitdiyim hədisdir, amma səninki ustadnamədir, nəsihətdir. Aşıq Hüseyn başqa bir söz başladı. Aşıq Ələsgər də həmin qafiyədə ona münasib söz oxudu. Sonra üçüncüsünü, dördüncüsünü… hər iki aşıq bir-birin sözlərini tərifləyə-tərifləyə 7–8 qatar özlərindən söz oxudular. Hər dəfə Aşıq Hüseyn sözün birinci bəndini deyəndən sonar Aşıq Ələsgərdən soruşurdu ki, bu qafiyədə də sözün varmı? Aşıq Ələsgər deyirdi ki, var. Aşıq Hüseyn yəqin elədi ki, Aşıq Ələsgər sözlərin çoxusunu buradaca bədahətən dedi. Camaat çox diqqətlə qulaq asırdı. Axşama qədər ot biçən adamların yorğunluğundan əsər-əlamət qalmamışdı. Aşıq Hüseyn üzünü Aşıq Ələsgərə tutub dedi: – Aşıq Ələsgər, sənin dodaqdəyməz sözlərini də eşitmişəm. İndiyə qədər heç bir aşıqda belə sözlər yoxdur. Söz deyəndə dodaqların bir-birinə dəyməməsi çox çətin işdir. Mən də belə bir söz düzəltmişəm. Gör xoşuna gəlirmi? – Hüseyn əmi, bizim üçün çox xoşdur, buyur. Aşıq Hüseyn indiyə qədər heç kəsin yanında oxumadığı "Ay eylər qıj-qıj" dodaqdəyməz təcnisini oxumağa başladı, görək necə başladı. Deyək, şad olun: Qış çilləsi, Xıdır İlyas gələndə Hərlənər gərdişi, ay eylər qıj-qıj. Qış ayından yaz ayına keçəndə Ərşdən neysan yağar, ay eylər qıj-qıj. Aşıq Hüseyn sözü dilcavabı deyəndən sonra Aşıq Ələsgərdən soruşdu: – Aşıq Ələsgər, buna oxşar sözün yoxdur ki? – Hüsyn əmi, bu sözünü də aşıqlardan eşitmişdim. Çox xoşuma gəldi. İstəmədim ki, tək oxuna; bunu da cütləmişəm. İcazə versən oxuyaram. Aşıq Hüseyn az qaldı ki, Aşıq Ələsgərin yalanının üstünü aça. Deyə ki, bu söz hələ heç kəsə məlum deyil. Birtəhər özünü saxladı. Ürəyində gülümsünüb dedi: – Əgər cütləmisənsə, oxumağın çox yaxşı olar. Aşıq Ələsgər sazı sinəsinə basıb başladı, görək necə başladı: Qeyz eyləyər, çən çəkilər dağlara, Qəhrindən yelləri ay eylər qıj-qıj. Qarşı gəlsə həsrət çəkən yar yara, Ağlı çaşar, səri ay eylər qıj-qıj. A l d ı A ş ı q H ü s e y n : Acıqlandım əğyara: "nəsən ki!" Eşqin artdı, hey yanınan, nə səngi. Ağılkarlar qayıranda nə səngi Ayaqda şəcəri ay eylər qıj-qıj. A l d ı A ş ı q Ə l ə s g ə r : Şin şəhər axtarar, şəcarə dəyər. Şeytan şər eyləyər, şəc ara dəyər, Daşar çaylar, qalxar şəcarə dəyər, Hərlənər daşları, ay eylər qıj-qıj. A l d ı A ş ı q H ü s e y n : Ağılkarlar hey çəkərlər xəyatı, "Hey" "yey"inən al dərsini xəyatı. Sədairlr qayırarlar xəyatı, Çarx hərlənər, səsi ay eylər qıj-qıj. A l d ı A ş ı q Ə l ə s g ə r : Aşıq çaşsa, dildə qara qar qalar, Dağlar sinəsində qara qar qalar. Gəştə çıxsa ərşə qara qarğalar, Çalar qanadların, ay eylər qıj-qıj. A l d ı A ş ı q H ü s e y n : Yeri sən canana qarşı, gələndə, Saxla sədaqəti qarşı gələndə. Aşıq Hüseynin yarı qarşı gələndə, Ağılı sərindən ay eylər qıj-qıj. A l d ı A ş ı q Ə l ə s g ə r : Yazıq Ələsgər, əlin yetsə nə nara, Nə həsrət çək, nə ah eylə, nə nara. Nə insandı səngi salır nə nara, Qaynadar dərya tək ay eylər qıj-qıj? Gecə yarıdan keçmişdi. Camaat söhbətdən ayrılmaq istəmirdi. Aşıq Hüseyn Aşıq Ələsgərə dedi: – Aşıq Ələsgər, bir dodaqdəyməzim də var. Onu da eşitmək istəyirsənmi? – Hüseyn əmi, sənin sözlərin bir-birindən gözəldir. Görürsən də! Camaat sabah işə gedəcəyini də yaddan çıxardıb. Hamı səni eşitmək istəyir. Aldı Aşıq Hüseyn, görək bu dəfə nə dedi, məclisdəkilər nə eşitdi. Deyək şad olun: Sən şəyirdsən, hey deyirlər: Dərs al ərkanda, gədə! Həqiqətdən dişarısan, Keçirsən yandan, gədə! Aşıq isən, saz çalırsan, Şər ilə işin nədir?! Dəryalardan xərac alsan, Həya qıl kandan, gədə! Aşıq Hüseyn bu bəndi deyəndən sonra üzünü yenə Aşıq Ələsgərə tutdu: – Aşıq Ələsgər buna oxşar sözün varmı? – Hüseyn əmi, var. – Onda de gəlsin! Aldı Aşıq Ələsgər: Gizli sirrin nahaq yerə Gizlətdin xandan, gədə! Ah çəkər, nalə eylərsən, Can gedər candan, gədə! Etiqadla, sidq dillə Çağır şahlar şahını, Nahaq işdi, dilək dilər İnsan insandan, gədə! A l d ı A ş ı q H ü s e y n : Səyyad isən, seyrə çıxsan, Gəşt elə dağlara sən; Eşq əhlisən, axtargınan Yetişəsən yara sən. Eşq ataşı canda getsin Getsən hər diyara sən, Arı təki hey sızılda, Şirə çək şandan, gədə! A l d ı A ş ı q Ə l ə s g ə r : Al çətirin, çıx səhraya, Sal sərinə sayə, gəz; Qədər sənlə gəzəcəkdir, Istər gir dəryaya gəz. Sakin əyləş sin içində, Həqiqətdən ayə gəz; Ağ eylə sinən aynasın Şəri-şeytandan, gədə! A l d ı A ş ı q H ü s e y n : Hüseyndən kənar hərlən, Səni salar əngələ. Yenə dağlar nalə çəkir, Çiskin gələ, çən gələ. Əzrayıl nər kişidi, Sinən çəkər çəngələ; Keçərsən xirdar əlinə, Addadar sandan, gədə! A l d ı A ş ı q Ə l ə s g ə r : Ələsgərlə danışanda, Al əlinə saz, danış; Inci, səni istəyənlə, Eylə ərki-naz, danış; Əyləşəndə ağır əyləş. Danışanda, az danış; Eşidənlər "əhsən!" desin Sana hər yandan, gədə! Sözlər tamama yetişəndən sonra Aşıq Hüseyn üzünü camaata tutub dedi: – Camaat, icazə versəniz, söhbətimizi qurtararıq. Siz də işdən gəlibsiniz, sabah da işə gedəcəksiniz. Ağsaqqallardan biri dilləndi: – Bəs, Aşıq Hüseynlə Aşıq Ələsgərin söhbətindən doymaq olar?! Aşıq Hüseyn gördü ki, camaat yerindən tərpənmək istəmir, dedi: – Yaxşı, oxu deyirsiniz, oxuyaq. Aşıqlar bu dəfə başqa ustadların sözlərindən oxumağa başladılar. Bir neçə qatar oxumuşdular, xoruz banladı. Aşıq Hüsyen gülümsünüb dedi: – Yenə oxuyaqmı? Bayaqkı kişi gülə-gülə cavab verdi: – Çox sağ olun! Xoruzun əmrindən çıxmaq olmaz. Camaat istədi ki, aşıqlara dövranpulu yığsın, Aşıq Hüseyn razılaşmayıb dedi: – Mən buraya qazanca gəlməmişəm; Aşıq Ələsgərlə görüşməyə gəlmişəm. Məqsədim ancaq bu idi. Çox sağ olun! Camaat şad-xürrəm dağılıb evlərinə getdi. Aşıq Ələsgər Aşıq Hüseyni bir neçə gün də qonaq saxladı, yaxşı hörmət elədi. Aşıq Hüseyn yola düşəndə qucaqlaşıb öpüşdülər… Aşıq Hüseyn gəlib Ağbulaq kəndinə çatanda gördü ki, camaat onu gözləyir. Molla Əli soruşdu: – Aşıq Ələsgəri görə bildinmi, necə aşıqdı? Aşıq Hüseyn Ağkilsədə olanların hamısnı bunlara danışandan sonra dedi: – Aşıq Ələsgər kimi aşıq hələ dünyaya gəlməyib, indən belə də gəlməyinə inanmıram; o, haqq aşığıdır… Aşıq Hüseynin belə deməyi onun hörmətini daha da artırdı. O gecə onu Ağbulaqda saxladılar, məclis qurdular, çox razı yola saldılar. Bu əhvalatdan sonra harada söz düşdüsə, Aşıq Hüseyn Aşıq Ələsgəri, Aşıq Ələsgər də Aşıq Hüseyni təriflədi. * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/collections/asiq-huseyn-semkirli-deyismeler İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1891). Public domain (author died 1891). Original text only.