İblis Hüseyn Cavid (1882–1941) İblis Əşxas İ b l i s. M ə l ə k. İ x t i y a r ş e y x — ağ saqal bir sovməənişin. X a v ə r — İxtiyarın torunu. A r i f — pərişan saçlı, sadə geyimli bir gənc. V a s i f — könüllü bir türk zabiti (Arifin küçük qardaşı). K ü ç ü k z a b i t — Vasifin arqadaşı. R ə n a — son dərəcə gözəl bir şəfqət həmşirəsi (türk). İ b n Y ə m i n — qırq beş yaşında qaraşın bir ərəb zabiti. Y a r a l ı z a b i t — rus ordusuna mənsub bir gənc. Z ə n c i ç a v u ş — İbn Yəminin xidmətçisi və bir nəfər məiyyət əsgəri. T e y f — Rənanın məqtul babasının xəyalı. E l x a n — zabit (əskəri qaçaq). Zabitlər, əskərlər, haydutlar, rəqqasələr (ərəb), çingənələr, teyflər, çalğı taqımı və sairə... * * * İlk pərdə -Bağdad civarında ağaclıq, mənzərəli bir guşə... Bir tərəfdə dışarısı yeşilliklərlə mühat bir çardaq, içərisi həsirlə döşənmiş sadə bir qülbəcik... Qülbənin iki pəncərəsi, sağda, solda və qarşıda birər qapısı var. Taqçada bir taqım kitablar nəzərə çarpar. Ağustos, ikindi çağı... Pərdə açıldıqda Arif bir tərəfdə, taxta bir karyola üzərində əlinə təkyə edərək, uzanıb düşüncəyə dalmış, səhnə qaranlıq, ətrafda göy gurultusu, şimşək çaqışı, tranpete sədaları, top, tüfək, bomba patlayışları... Qarşıda, səhnənin nihayətində iki böyük göz (pəncərə) atəşlər, alevlər içində dəhşətli bir müharibə təsvir edər. Bir qaç zabit əldə durbin müharibə komandasilə məşğul...Gözlərin birində İblis, digərində Mələk görünür.Gurultudan sonra sükut...* İblis (məmnun qəhqəhələrlə) Dəryalarə hökm etmədə tufan, Səhraları sarsıtmada vulkan, Sellər kibi aqmaqda qızıl qan, Canlar yaqar, evlər yıqar insan... (qəhqəhə) Mələk Yarəb, bu nə dəhşət, nə fəlakət? Yarəb, bu nə vəhşət, nə zəlalət? Yoq kimsədə insafü mürüvvət, İblisəmi uymuş bəşəriyyət?! -İblisin müstəhzi və sürəkli qəhqəhələrilə bərabər yenə göy gurultusu, top, mitralyoz sədaları başlar. Sonra sükut...* İblis (çılğın qəhqəhələrlə) Toplar veriyor aləmə dəhşət, Dəhşət!.. Qopiyor sanki qiyamət, Yağmur kibi göydən yağar atəş!.. Atəş!.. Qaralar, dalğalar atəş!.. Mələk Yarəb, azacıq lütfü inayət! Qəhr olmada artıq bəşəriyyət. Başdan-başa həp yer yüzü vəhşət, İblis ilə həmrəngi-siyasət. -Gözlər qapanır, səhnə aydınlaşır.* Arif (Uyqudan oyanır kibi alnını və gözlərini ovuşdurur. Yerindən qalqar, göyə doğru) Dünyaları yoqdan yaratan, ey ulu tanrı! Ey xaliqi-hikmət! Duyduqca, düşündükcə olur qəlbimə tarı Bin şübhəli illət. Duyduqca, əvət, pərdəli hikmətləri hər an, Bin dürlü həqiqət, Bin dürlü müəmmalı həqiqət bana xəndan, Həpsində də zülmət... Bülbüllərin əlhanı, çiçəklərdəki əlvan Ya şöleyi-əcram, Olmaz şu bənim çıldıracaq könlümə əlan Bir mənbəi-ilham. Ey varlığı yoq, yoqluğu vardan daha dilbər! Ruhum səni izlər. Lütf et, o gözəl çöhrəni bir an bana göstər, Könlüm səni özlər. Uydum da peyəmbərlərə, qanunə, kitabə, Duydum yenə qəsvət. Başdan-başa həp qəhrü qəzəb, tövbə-inabə, Həp zəfə əlamət... Hər fəlsəfə bir vəlvələ, həp tatlı xəyalat, Yoq rəhbəri-vicdan. Sənsiz doğamaz qəlbimə, vicdanıma heyhat, Bir şöleyi-irfan. En gəl bana, yaxud bəni yüksəklərə qaldır, Gəzdir qonağında. Yerlərdə süründüm, yetişir, göylərə qaldır, Dindir qucağında. Qaldır bəni, bir seyr edəyim xoşmu, gözəlmi Cənnətdə mələklər? Qaldır bəni, ta görməyim insandakı zülmi, Baq, yer yüzü inlər. Yarəb, bu cinayət, bu xəyanət, bu səfalət Bulmazmı nihayət? İnsanları xəlq etmədə var bəlkə də hikmət, İblisə nə hacət?! -Yorğun və düşüncəli bir halda iskəmləyə oturur. Dərhal səhnənin işığı azalır. İblis sürəkli və istehzalı qəhqəhələrlə yerdən — alevlər içindən çıqar. Yaldızlı və əflatuni ridasının ətəkləri hərəkət etdikcə atəşrəng sima və əlbisəsi parlar, durur.* İblis Arif! Bana baq, səndəmi evhamə qapıldın? Biçarə çocuq, səndəmi İblisə taqıldın? Dahilər, ululəzm nəbilər belə bəndən Hiç vəchlə təxlisi-giriban edəməzkən Daim bəni təhqir edərək əyləniyorsun... Həp söyləniyor, söyləniyor, söyləniyorsun... Bir gün gəlir, əlbəttə, şu izan ilə sən də Bazicə olursun qoca İblisin əlində. İblis, o böyük qüdrət, o atəşli müəmma Bir gün səni də kəndinə eylər kölə... amma Heyhat, olamaz dərdinə bir kimsədən imdad, İmdadə qoşar, qoşsa fəqət ah ilə fəryad. -Ridasının ətəklərini Arifin yüzünə sürər, laübali qəhqəhələrlə çəkilib gedər. Səhnə aydınlaşır.* Arif (şaşqın, sinirli bir tevr ilə saçlarını qarışdırır, içəri girməkdə olan İxtiyara həyəcanlı və müztərib) Gəl, gəl bana! Gəl, eylə bənim dərdimə çarə! İxtiyar Oğlum, yenə dərdin nə imiş, söylə, nə çarə? Arif (acı təbəssümlərlə) Yar beynimi, aç qəlbimi! Eyvah, açamazsın, Qaç bəndən uzaqlaş, xayır, əsla qaçamazsın. Bən çılğınım artıq, bana yaqlaşma, kənar ol, Gəl, qaçma, xayır, dərdimə lütf et də, dəva bul. İxtiyar Oğlum, mədəni aləmi nifrətlə bıraqdın, Gəldin şu cədəlsiz, bədəvi aləmə çıqdın. İnsandakı haqsızlığı, zülmü unut artıq, Qəlbindəki nifrətləri, vəhşətləri yaq, yıq. Yüz, bin deyil İblisə uyan... həp bəşəriyyət Etmiş bu gün ev yıqmağa, qan içməyə adət. Arif! Unut, oğlum, unut artıq bəni, dinlə, Sən kəndini məhv eyləyəcəksin bu gedişlə. Arif (acı qəhqəhələrlə) Mümkünmü unutmaq?! Dayanılmaz buna əsla, Əsla dayanılmaz şu böyük vəhşətə... zira, Yalnız deyil insanlara, vəhşilərə sorsan, Onlar belə insandakı vəhşiliyə heyran. (göyə doğru, sinirli və həyəcanlı) Bilməm şu cinayət, şu xəyanət, şu fəlakət Bitməzmi, ilahi! Bu qədər səbrə nə hacət? (çılğın ) Ver, bir buyuruq ver də cəhənnəmlər açılsın, Coşsun, bütün atəşləri dünyaya saçılsın. Yaqsın da, şu zalım bəşərin yurdunu yıqsın, Həp yer üzü bir ah olaraq göylərə çıqsın. -Bu sırada dəhşətli göy gurultusu başlar. Gurultu ilə bərabər İblisin şiddətli qəhqəhələri eşidilir. İxtiyar məyus və düşüncəli bir halda qülbədən çıqar. Arif əli alnında olaraq gurultu və qəhqəhələri dinlər. Eyni zamanda səhnənin işığı azalır. İblis Arifin qarşısına keçi verir.* Arif (fəsini qoyaraq, şaşqın) Kimsin, nəçisin? Söylə, nədir fikrü məramın? Nerdən gəliyorsun, nə imiş şöhrətü namın? İblis (məğrur qəhqəhələrlə) Bən şimdi bir atəş, fəqət əvvəlcə mələkdim, Həp xaliqə təsbih idi, təhlil idi virdim. İlk öncə mələklər bəni təqdis ediyordu, Adəm kibi bir sayğısız axır ləkə vurdu. Alçalmadı, yüksəldi fəqət şöhrətü şanım, Allah ilə bir zikr edilir namü nişanım. Arif Artıq yetişir, anladım, izahə nə hacət? Qarşımdakı İblis imiş, eyvah, nə dəhşət! Həp qəhr oluyorkən şu cihan xain əlinlə, Bilməm nəyə gəldin, nəyə gəldin, bana söylə! İblis Baqdım, əziyor ruhunu həp qeydi-əsarət, Gəldim edəyim ta səni hürriyyətə dəvət. Baqdım, səni məhv etmədə bin dürlü xəyalət, Gəldim verəyim qəlbinə bir nuri-həqiqət. Arif Uymam sana, hər mələnətin bəncə əyandır, Dəf ol da, get, azğınları, sapqınları qandır. Hürriyyətə əsla bəni sən irdirəməzsin, Bir zülmət ikən nuri-həqiqət verəməzsin. İblis (istehzalı qəhqəhələrlə) Lakin bu xəta... Atəşi zülmət sanıyorsun, Sən arif ikən, halbuki, pək aldanıyorsun. Zülmət deyilim, iştə bənim hər sözüm atəş... Atəş, özüm atəş, yüzüm atəş, gözüm atəş. Arif Bən nurə fəqət talibim, atəş nəmə lazim?! İblis Atəşsiz, inan, nur olamaz sabitü qaim. Atəş, günəş atəş, bəşəriyyət bütün atəş, Hər bir hərəkət, məbdəi-xilqət bütün atəş... Zərdüştü düşün, fəlsəfəsi, fikri, dəhası Həp atəşə tapdırmaq idi zümreyi-nası. Yalnız bunu dərk etdi o əllameyi-məşhur, Yalnız o böyük baş şu böyük kəşflə məğrur... Arif (sinirli) Məhv olsa da həp bənliyim uymam sana, dəf ol! İblis Durmam, gedərim... (qəhqəhə ilə çəkilir) Arif Haydı, çəkil, iştə açıq yol!.. (Fəsini bir tərəfə atıb əsəbi hallar keçirir. Səhnə aydınlaşır) Xavər (gəlir, həyəcan və təlaş ilə) Söylə, Arif! Aman nə oldu yenə, Yenə kimlər göründü gözlərinə? Arif Sorma, hiç sorma, nazənin Xavər, Bəni məhv etdi iztirabü kədər. (onu qolları arasına alır) Sən, əvət, sən də olmasan, heyhat! Bəni bir gün boğar şu qanlı həyat. Ah, o gözlər bilirmisin nə diyor? Xavər Nə diyor, söylə... Arif Ruhu cəzb ediyor, Söylüyor əski xatiratı bana. (ətrafa) Sanki qarşımdadır gözəl Rəna. Xavər Bana baq, səndə gizli bir söz var... Arif Onu hiç sorma, sevgilim! Xavər (ətrafa) Qəddar! -Bu sırada İxtiyar ilə bərabər İbn Yəmin, Rəna, zənci çavuş və bir əskər, əlində ufaq bir çanta daxil olurlar.* İbn Yəmin (səmimi bir tevr ilə əlini İxtiyarın omuzuna qoyaraq) Möhtərəm İxtiyar, nasıl keyfin? İxtiyar Hiç qəmim yoq, var olsun İbn Yəmin! İbn Yəmin (alnının tərini silər) Pək sıcaq, həm də yol bu gün pək uzaq. (əskərə) Çabuq ol, haydı, qoş da atlara baq. Əskər çantayı bir tərəfə bıraqıb çıqar. Arif (diqqət və heyrətlə ətrafa) Ah, o, Rəna, o nazənin afət! Xavər Yenə bir şeymi oldu, Arif? Arif Əvət. (Rənayə yaqlaşaraq) Söylə, Rənamı isminiz? Rəna (Arifin əlini sıqar, heyrət və sevinclə) Arif! İbn Yəmin (Arifi süzər, ətrafa) Bizə bir əngəl olmasın şu hərif! Arif Bu gəliş, əfv edərsiniz, nerədən? İbn Yəmin (məğrur və laübali) Səhneyi-hərbdən, mücadilədən. Arif (acı təbəssümlə) Bir fəzilətsə öldürüb-ölmək, Canavar bizdən əşrəf olsa gərək. İbn Yəmin (istehzalı qəhqəhə ilə) İştə bir söz ki, büsbütün yanlış... Yaşamaq istiyormusun, çarpış, Hərbə qoş, həp vuruş, ya əz, ya əzil! Onsuz irmək murada pək müşkül. Arif (istehzalı və əzici bir təbəssümlə) Doğru, pək doğru bir düşüncə... əvət, İştə hər əskər, iştə hər millət Bu gün olmaqda həp bu fikrə şərik, Hiç çəkilməz fəqət bu sərsəmlik. İxtiyar (onun qolundan tutaraq) Arif, oğlum, bıraq münaqişəyi Gəl, işim var səninlə... -Sağ tərəfdən çıqarlar.* İbn Yəmin (ətrafa) Ah, nə eyi... (Rənayə) Şu hərif feyləsofmu, ya dəlimi? Sanki həp cəhldir bunun elmi. Rəna Bəslənir hər könüldə bir duyğu, Nə yaparsın, onun da məsləki bu... İbn Yəmin Bu da məsləkmidir, nədir bilməm! İştə bir kəcnəzər, zəki sərsəm! -Xavərin yüzündə naməmnun hallar.* Rəna Bəncə sərsəm deyil, o pək huşyar, Neyləsin, hərbə qarşı nifrəti var. İbn Yəmin Onu nerdən tanırsınız, əcaba? Rəna Pək yaqın qomşumuzdu... İbn Yəmin (ətrafa) İştə bəla! Rəna Əsli İstanbul əhlidir, lakin Pək küçükkən zavallı dərbədərin Evi yanmış da, nəsli məhv olmuş, Bir küçük qardaşilə qurtulmuş. Onu da ən sonunda biçarə Qeyb edib, böylə qalmış avarə. İbn Yəmin (saatına baqar, Rənayə) Siz məhəbbət edin də biz çıqalım, Əcaba, bir nə var,nə yoq baqalım. (çavuşla bərabər bir tərəfə çəkilir) Rəna (karyola üzərində gözünə ilişən iki kitabı göstərir) Bu kitablar səninmidir, əcaba? Xavər Əvət, Arif keçən yıl aldı bana. (kitabların alt tərəfdə bulunan rəsmli yüzünü birər-birər çevirib göstərir) Hoca Nəsrəddinin lətifələri. Bu da “Bin bir gecə” hekayələri!.. Rəna (açıb yapraqlarını çevirərək) Bana lütfən bir az sərin su... Xavər Pəki. (dəstiyi alıb, sol qapıdan çıqar) İbn Yəmin (dışarıda pəncərə önündə, çavuşa) Pək düşündün, nə var? Çavuş Bəyim, hər şey, Bir bəla iştə gördüyün Arif, Çünki Rənayə pək yaqın şu hərif. Daha müdhiş bəla bizim əskər, Qorqarım, cümlə sirri faş eylər. Bizi görmüş də çünki Rənanın Babasın qətl edən zaman, xain! -Arif sağ tərəfdən daxil olur, onları dinlər.* İbn Yəmin (qafasını oynataraq istehzalı təbəssümlə) Bir böyük ordu, bir yığın insan, Bənim uğrumda oldu həp qurban. Keyfə sərf eylədim də milyonlar, Yenə devlətcə etibarım var. Bən kimim, bir ərəb... nə zənn etdin? Bir çocuqdanmı qorqar İbn Yəmin? -Gedərlər.* Arif (Rənaya yaqlaşır, vurğunca bir tevrlə) Nə səadət, nə xoş təsadüf, inan, Səni gördükdə bitdi tabü təvan. Gecə röyalərimdə özlərkən Bu gəliş böylə ansızın, bilsən, Nə qədər zevqü nəşə verdi bana, Haqlıdır hər könül tapınsa sana, Burda qalsan, səninlə birləşsək, Şubhə yoq, sisli taleyim güləcək. Rəna (mütərəddid) Bir xəyal iştə, kim bilir, qismət! Arif Bir sözüm var, qüsura baqma fəqət, Söylə, Rəna! Şu qanlı zabitlə Nerəyə, hanki səmtə, bir söylə? Rəna Şu yaqınlarda xəstələr varmış. Arif Saqın aldanma, pək böyük yanlış; İnanıb getmə, ah, o pək xain, Burda qal, getmə, həm də sorma niçin! Rəna Bəlkə həp söylədiklərin gerçək, Pək güc ama vəzifədən dönmək. -İşıq azalır, ağ saqallı, möhtəşəm simalı bir miralay xəyalı görünür. Rəna şaşqın və həyəcanlı.* Ah, babam, bir də anlı-şanlı babam! İntiqam almadan, inan yaşamam. Babasının xəyalı (mühib və ağır bir ahənglə) İntiqam! İntiqam!.. -çəkilir* Rəna (əllərini xəyala doğru açaraq müztərib) Aman, bu sual! İblis (xaricdən məmnun qəhqəhələrlə) İntiqam! İntiqam!.. Arif Aman, bu nə hal? Rəna Babamın kim bulursa qatilini, Ona bən səcdə eylərim ələni. Bəni çöllərdə gəzdirən duyğu, İntiqam eşqi... həp bu, yalnız bu. Arif Görünür, sizcə bəllidir qatil? Rəna Xayır, əsla bilinmiyor o səfil, Diyor İbn Yəmin: “İnan bana sən, Bulurum nerdə olsa qatili bən.” Arif Bəncə, bir hiylədir bu,dinləmiyin. Xavər (dəstiyi gətirir, töküb Rənayə verir) Buyurun, pək gözəl su, həm də sərin... İbn Yəmin (İxtiyar və çavuşla bərabər dönər, su içməkdə olan Rənayə) Gedəlim! Rəna (qalqar, qülbədəkilərə) Xeyli razıyım sizdən. -Çavuş çantayı alır.* İbn Yəmin Gər nəsib olsa, evdət eylərkən Qalırız burda bəlkə üç-beş gün. İxtiyar Ah, o günlər bizimçin ən xoş gün... -Hər üçü çıqar, İxtiyar ilə Xavər də onları izlər.* Xavər (Rənayə) Gəlişin pək gözəl, fəqət gedişin Umulur şey deyildi... Rəna Allah için, Yetişir, fəzlə zəhmət etməyiniz. Xavər Nə olur, mümkün olsa, getməyiniz! Arif Getmə, pək doğru, getmə sən, Rəna! (məhzun və sarsılmış bir halda iskəmləyə oturur) Xavər (geri dönər) Söylə, Arif, nə var, nə oldu sana? Arif Ah, o, Rəna, o nazlı heykəli-nur Sanki qarşımda çırpınıb duruyor. Ona bən yardım etməsəm, gerçək Bəni vicdan əzabı məhv edəcək. Xavər İki söz sormaq istərim sana bən, Əcaba, hiç sevərmisin onu sən? Arif Sevərim başqa bir məhəbbətlə, Əski, pək əski hissi-hörmətlə... Xavər Yoq, inanmam, xayır, bu pək yanlış... O nə halət, nədir o səs, o baqış? Sanki bir inqilab içində sənin Çırpınıb durmaq üzrə həp bədənin. Arif Sən də Arif qədər düşünsəydin Ki, nələr yapmaq istər İbn Yəmin, Büsbütün sarsılırdı vicdanın, Heyrətindən həmən donardı qanın. -Bu sırada Vasiflə arqadaşı küçük zabit, silahsız olaraq, yaralı bir rus zabiti gətirirlər.* Vasif (küçük zabitə) Daha dur, tabı qalmamış artıq. İxtiyar (onların arqasından yetişib, yardım edər) Yaralanmışmı? Ah, zavallı, yazıq... Gətirin, bir qədər rahatlansın. Arif Ya əsir olmalı o, ya qaçqın. Vasif Xəstə bir rus əsiri, həm yaralı. İxtiyar Gəl qızım, tez sarıb da bağlamalı. -İxtiyarla Xavər yaralının alnını və qolunu sarıb içəri odaya götürürlər.* Arif (Vasiflə küçük zabitə) Ah, nə munis, nə mərhəmətlisiniz; Nerdə rast gəldiniz şu zabitə siz? Vasif Pək yaqınlarda, yol kənarində, Baqdıq, əhvalı xeyli pəjmürdə. Küçük zabit Bir əsir iştə, düşman olsa belə, Yenə lazım müavinət edilə. Arif Həp şu xislətdə olsa cinsi-bəşər Hiç görülməzdi bunca vəhşətlər. (sol qapıdan içəri keçər) Küçük zabit Vasif! Düşünür, həp düşünürsün, bu nə halət? Məcnun olacaqsın bu təbiətlə nihayət. Vasif Bulmazsam əgər İbn Yəmin xaini, əlbət - Əlbət, qalır üstümdə şu çılğınca təbiət! Rəna, hələ Rəna!.. Onu iğva nə deməkdir? Bir alçağa layiqmi o gülqönçeyi-bakir? Küçük zabit Türk ordusu ətrafə bu gün həmlə edərkən, İranə və ya Qafqaza imdadə gedərkən, Rus ordusu durmaz, çəkilirkən önümüzdən, Vasif! Nə rəvadır ki, şu parlaq günümüzdən Feyz almayaraq, biz olalım qəflətə mail, Satmaz, satamaz milləti şəxsiyyətə aqil. Vasif Əfsus ki, hiçdir sonu, türk ordusu varsın, İstərsə bütün Hindi də, Əfğanı da sarsın, İstərsə bütün qarşı çıqan manei yıqsın, Turanı basıb bağrına Altaylara çıqsın, Mümkün deyil,əsla olamaz naili-amal, Etdikcə xəyanət əli bu milləti pamal. Küçük zabit Lakin saparaq başqası eylərsə xəyanət, Seyr eyləyərək, həp baqa dursunmu şu millət? Vasif Türk ordusu daim basaraq ölkələr almış, Ən sonra siyasətdə basılmış da bunalmış. İdrakı sönük başçıların qəfləti ancaq Etmiş, edəcək milləti həp əldə oyuncaq. (ani bir düşüncədən sonra kəskin və şiddətli) Turana qılıcdan daha kəskin ulu qüvvət, Yalnız mədəniyyət, mədəniyyət, mədəniyyət. (geri dönməkdə olan Arifə) Yahu, buradan kimdi bir az öncə keçənlər? Arif Bir atlı ərəb zabiti, bir qızla bərabər... Vasif Gördünmü? Gecikdik də qaçırdıq avı əldən. Küçük zabit İnsan nə qədər qaçsa da, qurtulmaz əcəldən. Vasif Gəl, durma, hənuz əldə bir az fursətimiz var. Küçük zabit (yarımqəhqəhə ilə) Artıq sən əmin ol, bu gün avcundadır onlar. -Hər ikisi yüngül təmənnalarla qülbədən çıqar və sürətli adımlarla İbn Yəmin hərəkət etdiyi tərəfə doğru yürürlər. Arif durduğu yerdə baqa qalır. Şaşqınlıqla qarışıq böyük bir hüzn və kədər ruhunu sarmağa başlar. Bu sırada səhnənin işığı azalır. İblis stehzalı və şiddətli qəhqəhələrlə qarşısına çıqar.* Arif Dəf ol, yenə gəldinmi? İblis ...Əzizim, çocuq olma! Arif! Bana baq, əczi bıraq, hissə qapılma. Çarpışmaq için lazım ikən mərdə cəsarət, Bilməm, niçin olmuş sana qalib əsəbiyyət? Bən həpsini duymaqdayım, inkar nə lazim; Rəna, o sənin şimdi bütün ruhuna hakim, Hakim o sənin hissinə, idrakinə... əfsus Ayrılsan izindən olur əğyar ilə mənus... Arif Qandırmaq için Arifi həp nafilə israr, Hər halda xainsin, inanmam sana, zinhar... İblis Lakin şu inadınla pərişan olacaqsın, Bir gün gələcəkdir ki, peşiman olacaqsın, Əfsus, nədamət sana verməz səmər əsla. (əlində bir tapança ilə bir kisə altın tutaraq) Al bunları... bas bağrına, Arif, eyi saxla! Bunlar edəcək etsə, nihayət, səni məsud, Al! İştə bu atəş, bu da ən sevgili məbud! (tapançayı bir kərə havaya boşaltaraq) Al! İştə bu atəşlə gəlir qəlbinə qüvvət, Yalnız bu verir qarşı duran xəsminə dəhşət. (kisədəki altınları səsləndirib oynadaraq, Arifə verir) Baq, səsləniyor, iştə sədayi-pəri-Cəbril! Bunsuz olamaz kimsə, inan, məqsədə nail. Arif (İblisin vermiş olduğu tapancayı və altınları yerə atar, son dərəcə qızğın və usanmış bir halda) Dəf ol, yetişir, eyləmə əsla bəni təltif! Möhtac deyil altına, ya qurşuna Arif. İblis Təkrar edərim, zəfi bıraq, aldanıyorsun, Həp aldanıyorsun, bana baq, aldanıyorsun! (qəhqəhələrlə çəkilir) Arif (tərəddüd və düşüncədən sonra) Heyhat, o mələk qəhr edilirkən, Layiqmi durub seyr edəyim bən? (kəskin bir əzmlə) Yoq, getməliyim, həm də bu saət, Bəndən ona hörmət və məhəbbət... (ridasını, “pelerin” və fəsini alıb həmən dışarı fırlar) İblis (gəlir, istehzalı qəhqəhələrlə) Get, lakin o hörmət və məhəbbət Bir gün doğurur qanlı ədavət. Get, bəllidir insandakı xislət; Sizlərdəki ülfət — sonu vəhşət, Sizlərdəki şəfqət — sonu nifrət, Sizlərdəki rəhmət — sonu lənət!.. (sürəkli qəhqəhələr...) -P ə r d ə* * * * İkinci pərdə Ərəb zevqinə uyğun süslü bir salon... Qarşıda, sağda və solda birər qapı və bir qaç pəncərə... İblis xidmətçi ərəb qiyafətində ötəyi-bəriyi düzəltir. İ b n Y ə m i n (qarşıdakı qapıdan gələrək) Bana baq, durma, əzizim, çabuq ol, Durma get, haydı, imamı ara-bul. Söylə gəlsin də nikah qıymaq için. İ b l i s Baş çavuş zənn edərim getdi dəmin. İ b n Y ə m i n Pək gözəl, gəlsə, həmən söylə bana. İ b l i s Söylərim, lakin əmin ol, Rə’na, Bir qadar göstərəcək istiğna. İ b n Y ə m i n Nə vəzifən, deyil aid bu sana. İ b l i s Əmrə borcumdur itaət, heyfa, Onu məcbur edəməzsin, zira Böylə bir cəbri hökumət duysa, Çəkəcəkdir başımız dürlü bəla. Çünki var başqa günahın da sənin, Orduya, devlətə çıqdın xain. İ b n Y ə m i n (mütərəddid, diplomatca bir təbəssümlə) İştə pək doğru və məntiqli cavab, Sən vəkil ol, nə dilərsən, onu yap! (gəldiyi qapıdan çıqar) İ b l i s (məğrur qəhqəhə ilə, yalnız) Əvət, İblis, o böyük sənətkar Həm yapar, həm də yıqar, qüdrəti var. Bu sırada V a s i f ilə küçük zabit sağ qapıdan daxil olur, ətrafı süzməyə başlarlar. Bu cəsarət nə demək? Ey, bana baq! V a s i f (istehzalı qəhqəhə ilə) Bir oteldir deyə sandıq bu qonaq. İ b l i s Əcəba!? Sahibi kimdir otelin? V a s i f Bir ərəbdir, adı da İbn Yəmin. İ b l i s (qızğın) Sayğısızlıq yetişir, haydı, gedin! V a s i f (silah çəkərək) Şımarıq abdala baq, dur! Nə dedin? K ü ç ü k z a b i t (mane olur) Vasif! Allahı sevərsən də bıraq! (geri çəkilməkdə olan İblisə) Dur, təlaş etmə, əzizim... V a s i f Alçaq! Nerdə Rə’na, onu göstər! İ b l i s (istehzalı təbəssümlə) Nə demək! Varıyor İbn Yəminə o mələk. V a s i f Onu qandırmış o xain, lakin Bən sağ olduqca bu iş namümkün! K ü ç ü k z a b i t (mülayim) Arqadaş, gərçi o sərsəm məğrur, (Vasifi göstərir) Qızın ən sevgili məşuqu budur. İ b l i s Ah, ayaq səsləri var, tez çəkilin, Çəkilin, sonra, bir az sonra gəlin. V a s i f (arqadaşına, xüsusi) Gedəlim, ən eyi yol: hər ikimiz, Azacıq sonra misafir gəliriz, Şu hərif çünki yaqın dostumdur, Bəlkə bir rənglə iş həll olunur. K ü ç ü k z a b i t (çıqarkən İblisə) Şimdi var bir sana ümmid ancaq, Çarə bul, yoqsa o qız məhv olacaq. İ b l i s (məğrur qəhqəhə ilə, yalnız) Bəndən imdad umuyor cümlə cihan, Biri zalım, biri məzlum insan. R ə’ n a (sol qapıdan daxil olur) Bu ziyafət nə demək, söylə niçin, Sana hiç açmadımı İbn Yəmin? İ b l i s (yarımqəhqəhə ilə) Bilmiyormuş kibi davranmaq nə!? Bu ziyafətdir əlamət dügünə. Səni təzvic ediyor İbn Yəmin, Şimdi əmr etdi nikah qılmaq için. R ə’ n a (Həyəcanlı və şaşqın) Sus, aman sus! Nə rəzalət!? (e’timadsız) Əcəba! Yoq, çəkilməz bu xəyanət əsla. Bəni bilməm ki, nə sanmış şu hərif, Ah, pək doğru diyormuş Arif. (son dərəcə təhdidkar) Hiç məraq etmə, duyar, şimdi duyar, Şimdi anlar ki, əvət, bəndə nə var. Gəldiyi qapıdan çıqar. Bu sırada Arif fəsli olaraq, yüzünü gözəlcə təraş etdirmiş olduğu halda, sağ qapıdan girər. Rə’nanın qapıyı qapayıb getdiyini görüncə büsbütün şaşırır. İ b l i s Bana baq, hey səni sərsəm, budala! Bu cəsarət sana nerdən əcəba? A r i f (Rə’na çıqdığı qapıya işarətlə) Ondan, ah, iştə o dilbər qızdan, Şimdi burdan süzülən yıldızdan. İ b l i s Söylə, dərdin nədir, aydın söylə! A r i f Mərhəmət qıl da, aman, lütf eylə, Söylə Rə’nayə ki, Arif gəlmiş. İ b l i s Anladım dərdini, lakin bu zor iş... Ona nail olur ancaq onlar Ki, avuclar dolusu altını var. A r i f Bəndə yoq altın, əzizim, zira Uymamış sərvətə könlüm əsla. İ b l i s (yarımqəhqəhə ilə) Altının yoqsa silahın var ya, Bəni öldür də qavuş sonra ona. A r i f Yoq, silahım da yoq, insaf eylə, Sanma vəhşi bəni sən bir öylə. İ b l i s (mə’nalı bir qəhqəhə ilə) Pək gözəl, anladım, ancaq Rə’na Qismət olmaz bu təbiətlə sana. Üzülüb durma, çəkil get, zira Qüvvətə, altına tabe dünya. (Arifdə mə’yusca bir dalğınlıq. İblis mülayim qəhqəhə ilə) Nəyə daldın, niçin oldun mə’yus? A r i f Çünki yoq bir şeyim, əfsus, əfsus! İ b l i s Bir şeyin yoqsa da könlün var ya, Bana ver könlünü... A r i f Əsla, əsla!.. Bunu hiç umma, saqın Arifdən, Vermişim könlümü yalnız ona bən. İ b l i s (ətrafa) İştə Şərqin mütərəddid cocuğu! Şaşqın, abdal, əsəbi yavrucuğu! A r i f (masa üzərindəki şərab qədəhini yaqalar) Ah, aman! Bir içim olsun, bana su! İ b l i s (sürahiyi alıb qədəhi raqı ilə doldurur) Al, iç! A r i f (yarıya qədər içər. Yüz-gözünü bürüşdürür) Eyvah, nə dəhşət, yahu! Su deyil, səmli bir atəşdir bu. İ b l i s (başqa bir şüşədən böyük bir qədəh dolusu ərğəvani şərab verir) Bu fəqət tatlıdır, al iç! A r i f Nədir o? İ b l i s İç də baq, sonra duyarsın nə imiş, Ən gözəl töhfə, keşiş göndərmiş... A r i f (bir qədər içər, qədəhi məmnun və nəş’əli bir baqışla süzərək) Ah əvət, sanki şəfəq dalğalı nur... (içib bitirdikdən sonra, niyaz ilə) Şimdi Rə’nayı çağırsan nə olur? İ b l i s Onu sən pəkmi sevərsin? A r i f (cibindən bir cığara çıqarır) Sorma, Sızlayan könlümə atəş vurma! (İblis cığarayı atəşlər) Ta çocuqkən seviyordum onu bən. İ b l i s (qapıya işarətlə) Gəliyor iştə o gülqönçə dəhən. A r i f Ah aman, halı nasıl hüznavər, Gözlərindən saçılır şimşəklər. R ə’ n a (əlində bir qaç parça kağız daxil olur, heyrətlə) Arif, Arif! Nə için gəldin sən? A r i f Sorma bəndən, onu sor qəlbindən. İ b l i s Şu kağızlar nə içindir, yavrum? R ə’ n a Onu bunlar edəcəkdir məhkum. A r i f Əcəba, kimdir o xain, miskin? R ə’ n a Səncə pək bəlli hərif: İbn Yəmin. A r i f (kağızları göz ucilə süzərək) Şu xəyanətləri sən əvvəldən Biliyorkən susuyordun, bu nədən? R ə’ n a Bəni qandırdı da sandım o dəni, Bulur əlbət babamın qatilini, Sonra baqdım ki, o bir başqa səfil!.. A r i f (ətrafa) Bəlkə həp kəndisi cani, qatil... (Rə’nayə) Bana ver onları, Rə’na! Bana ver. (kağızları almaq istər) R ə’ n a (İblisi göstərir) Hələ səbr et baqalım bir bu nə der. İ b l i s Ver, əvət, ver, o nə lazımsa yapar. A r i f Bana ver, şimdi o azğın canavar, Bulur əlbəttə cəza, qurtulamaz. (kağızları alır, sür’ətli adımlarla gəldiyi qapıdan çıqar) R ə’ n a (müztərib) Ah, lakin o hərif pək qurnaz... İ b l i s Hiç təlaş etmə, quzum, dinlə bəni, İki bildik soruyorlardı səni... R ə’ n a (sözünü kəsərək) Kimdi onlar? İ b l i s Biri olduqca yigit, Vasif ismində gözəl bir zabit. R ə’ n a (şad və və məmnun) Ah, gerçəkmi bu söz? İ b l i s Pək gerçək, Bana söz verdi, əmin ol, gələcək. İ b n Y ə m i n (daxil olur, İblisə) Əcəba sevgili Rə’na nə diyor? İ b l i s Bəyim, izhari-məsərrət ediyor. İ b n Y ə m i n (İblisin omuzunu oqşayaraq) Xeyli məmnunim, əzizim, səndən. R ə’ n a (kinayəli və acı təbəssümlə) Xəstəyə baqmaq için gəlmiş ikən, Bir ziyafətdə bulunmaq nə tuhaf! İ b n Y ə m i n Yoqmudur səndə, gülüm, hiç insaf!? Yaralı əskərə baqmaqsa məram, Əskərim bən də, böyük həm də yaram, Yar da aç, qəlbimə baq, sonra inan, Çünki hala aqıyor, kəsmədi qan. R ə’ n a (məhzun) Ah, təmin ediyordun da bəni; Bulacaqdın babamın qatilini. İ b l i s O da mümkün, o da mümkün, Rə’na! Bir düşün, bən nə dedim şimdi sana? Həp sevin, gül, mələyim, çünki bu gün Ələ düşməz... nə səadətli dügün!.. (mə’nalı qəhqəhə) Ç a v u ş (daxil olur) Gəliyor iştə misafirlərimiz. İ b n Y ə m i n (Rə’nayə) Get, gülüm, sonra məhəbbət edəriz. (Misafirləri qarşılamaq için qarşıki qapıdan çıqar). İ b l i s (Rə’nayə) Hiç məraq etmə, əmin ol, o bənim Ən itaətli qulumdur daim. Durma get, bəklə də fürsət dəmini, Bəlkə rö’yadə görür bir də səni. İstehzalı qəhqəhə... Rə’na sağ qapıdan çıqar. İbn Yəmin ilə bərabər V a s i f , arqadaşı və iki-üç zabit daxil olurlar. İ b n Y ə m i n (öndə olaraq tatlı qəhqəhələrlə) Hay, hay, buyurun, nə xoş təsadüf! (Vasiflə küçük zabiti misafirlərinə göstərir) Bir arqadaşımdır iştə Vasif, Aylarca əgərçi ayrı düşdük, Qismət bu, yenə bu gün görüşdük. V a s i f (İbn Yəminə) Xoşbaxt olaraq ziyarətindən Könlüm nə qədər sevindi, bilsən! İ b n Y ə m i n (misafirlərə) Bən hərb ediyorkən ordumuzda Gördümsə beş-on sevimli sima, Vasif, şu könüllü, şanlı zabit Bir yıldıza bənziyordu sabit. B i r i n c i z a b i t Dünyayı saran şu qanlı qavğa Bir xeyli yigitlər etdi peyda; Yoq şübhə, bu dürlü nevcavanlar Olduqca dəyərli qəhrəmanlar. İ b n Y ə m i n Qavğada qolay müvəffəq olmaq, Tale və cəsarət olsun ancaq. Otururlar. B i r i n c i z a b i t (yarımsərxoş, İbn Yəminə) Yahu, bu nasıl dügün, ziyafət!? Məscidmi bu, ya ki, bəzmi-işrət? İ k i n c i z a b i t Gerçək, bu nə? Oynayıb çalan yoq, Bir nəş’ələnib də zevq alan yoq. İ b n Y ə m i n Dur, həp olur, onsuz olmaz əlbət, İsmarlamışım, gəlir bu saət. Ç a v u ş (gəlir, əskərcə təmənna edər) Rəqqasələr əmrə müntəzirdir. İ b n Y ə m i n Gəlsinlər, əvət, həmən xəbər ver. Çavuş çıqar B i r i n c i z a b i t Gəlsinlər, əvət, dəyişsin əhval, Gülsün azacıq pəriyi-amal. İ k i n c i z a b i t Tam beş sənədir ki, rahib olduq, Ciddiyyət içində həp boğulduq. Rəqqasələr daxil olur İ b n Y ə m i n (çalğıçılara) Çal, haydı çal, etmə fevti-fürsət! Çal, durma, sənindir iştə nevbət. B i r i n c i z a b i t Çal, sızlayıb inləsin o tellər, Çırpınsın onunla həp könüllər. İ k i n c i z a b i t Çal, məclisə zevqü nəş’ə gəlsin, Çal, ta ölülər də rəqsə gəlsin. Çalğı başlar, rəqqasələr aşağıdakı şərqiyi həmahəng olaraq söylər və rəqs edərlər. Şərqi Hər şey sənindir, ey qafil insan! Gülgün şəfəqlər, rəngin çiçəklər. Hər şey sənindir, ey cahil insan! Parlaq günəşlər, dilbər mələklər. Yalnız sənin, yalnız sənin hər dürlü ne’mət; Gənclik, gözəllik, eşqü ülfət, hər səadət. Sür daima zevqü səfa, fevt etmə fürsət, Bir gün gəlir, əsla səmər verməz nədamət. Beş günlük ömrün rö’yayə bənzər, Dal eyşü-nuşə, hiç gəlmə huşə. Daim gül, əylən, olma mükəddər, İç badə, həp gəl cuşü xüruşə. Sərməsti-eşq ol, ey gözüm, qəsvət nə lazım, Bir gün gəlir, əldən çıqar zevqi-xərabat. Al nəş’ə hər şeydən, əvət, qəflət nə lazım, Bir gün gəlir, əldən düşər peymanə heyhat!.. Rəqs bitmək üzrə ikən A r i f l ə bərabər əli silahlı iki k a n u n n ə f ə r i daxil olur. B i r i n c i k a n u n (kəskin və amiranə bir tevr ilə rəqqasələrə) Sakit, dağılın!.. Musiqi susar, rəqqasələr ikişər, üçər salonu tərk edərlər. İ b n Y ə m i n (heyrətlə, kanunlara) Nədir bu rəftar? A r i f (İbn Yəmini göstərir) Tam kəndisi, iştə! Ah, qəddar! İ b n Y ə m i n Lakin çəkilirmi bu həqarət? (Silah çəkmək istər). B i r i n c i k a n u n Həp nafilə bunca qeyzü hiddət, Əl’an səni istiyor hökumət, Gəl!.. A r i f Bəllidir etdiyin xəyanət. İbn Yəmini alıb götürürlər, Ariflə misafirlər də bərabər çıqar. V a s i f (ən arqada qalır, küçük zabitə) Baq, şimdi də fevt edilsə fürsət, Daim qalırım visalə həsrət. Sol qapıdan girmək istərlər. Rə’na qarşılarına çıqar. Vasif pərəstişkar bir tevr ilə. Rə’na, Rə’na! Sevimli afət! Gəl, durma aman, edilsə qəflət Mütləq səni məhv edər şu xain, Olmaz daha qurtuluş səninçin. R ə’ n a (sevinc ilə) Vasif! Gedəlim... (mütərəddid) Fəqət bu müşkil, Heyhat, bulunmadıqca qatil... V a s i f (sözünü kəsərək) Sən gəl, bulunur o bir gün əlbət. İ b l i s (gəlir) Rə’na, daha durma, iştə fürsət! R ə’ n a Lakin babam!.. V a s i f Ah, gəl, aman gəl! Çıqarlar. İ b l i s Get, get, daha durma, artar əngəl. A r i f (daxil olur, son dərəcə məmnun) Xain yaqalandı ən nihayət. İ b l i s (yarımqəhqəhə ilə) Eşq olsun, əvət, böyük məharət! A r i f Rə’na hanı? Söylə gəlsin! İ b l i s Əfsus, Bir zabitə uydu getdi... A r i f (çılğın) Ah, sus! İ b l i s (əlilə onun omuzunu oqşar) Yahu! Bana baq, şaşırma əsla, Rə’na, o mələk əlində hala... A r i f (böyük bir təlaş ilə) Bir söylə, nə səmtə getdi onlar? İ b l i s (qapıdan onlar getdiyi tərəfi göstərir) Baq, qarşıda iştə xurmalıq var... A r i f (sözünü kəsərək) Bildim, yetişir, o bəlli bir yol. (Dərhal dışarı fırlar) İ b l i s Get, durma! (istehzalı qəhqəhə) Fəqət, yazıq! Əmin ol, Bəklər səni bir yığın cinayət, İzlər səni bir yığın fəlakət. (Qəhqəhə...) Pərdə * * * Üçüncü pərdə Səhnə ilk pərdədə olduğu kibi ixtiyar şeyxin çardağını – qülbəsini göstərir. Şeyx dışarıda, çardağın altında təsbih çəkərək dalıb getmiş... Son bahar, öylə, sisli hava... X a v ə r (yaralı zabitin alnındakı və qolundakı sarğıyı açar) Çoq şükür, iştə həp sağaldı yaran, Baq, nasıl mərhəmətlidir Yaradan. Y a r a l ı z a b i t Ah, sağaldıqca artıyor kədərim, Bəni məhv eyliyor düşüncələrim Yadə gəldikcə ailəm, yurdum, Sarsılır istirahətim, uyqum. Hələ sən, ah sən! Sənin kədərin Bəndə bir iz bıraqdı xeyli dərin; Çünki yalnız bənimlə uğraşaraq, Aqibət düşdün Arifindən uzaq. X a v ə r Hiç məraq istəməz, xayır, haşa Bana sən mane olmadın əsla. Şu qəza doğdu bir təsadüfdən, Bəni tale ayırdı Arifdən. Bu sırada iki türk zabiti gəlir. İ x t i y a r Mərhəba! B i r i n c i z a b i t Mərhəba, əfəndi baba! İ k i n c i z a b i t Qülbənizdə su varmıdır əcəba? İ x t i y a r Vardır, əlbəttə, həm də xeyli sərin, Buyurun, bir qədər də rahət edin. İçəri girərlər. Ixtiyar su döküb verir. Xavərlə yaralı zabit bir guşəyə sıqılıb durur. B i r i n c i z a b i t Pək sıcaq, qalmamış təvan artıq, Ayrılıb ordudan fəna susadıq. Alnının tərini silib sudan içər. İxtiyar ikinci zabit için də döküb vermək istər. İk i n c i z a b i t Dur, babam, dur, aman, rica edərim. (kəndisi döküb içər) B i r i n c i z a b i t (yaralı zabiti süzərək) Bana baq, ixtiyar, şu zabit kim? İ x t i y a r Bir əsir, iştə ordudan aralı. X a v ə r Kimsəsiz bir zavallıdır, yaralı. İk i n c i z a b i t Bir lehistanlıdır bu, ya bir rus. B i r i n c i z a b i t Kim bilir, bəlkə, bəlkə bir casus. Y a r a l ı z a b i t Əfv edərsin, xayır, nə bir rusum, Nə lehim bən, nə kirli casusum. Bir müsəlman, qazanlı bir türküm, Bəncə bir ya həyat, yaxud ölüm. B i r i n c i z a b i t Başqa millətdən olmuş olsaydın, Yenə mümkündü əfvin... Ah, azğın! Türk olub türkə atəş etmək için Yalınız bir cəzayə layiqsin. O da e’dam... X a v ə r (təlaş və həyəcan ilə) Aman, əfəndim, inan, O deyil öylə suçlu bir insan. İ x t i y a r Xayır, evladım, olmayın əsəbi, Başqa, pək başqadır onun qəlbi. Y a r a l ı z a b i t (acı qəhqəhələrlə) Nə tuhaf! Ta küçük yaşımdan bən Millətimçin zəfərlər özlərkən, Iştə tale! Bənim asılmam için, Şimdi siz hökm edərsiniz, lakin, Sizə bən vermək istəməm zəhmət... (Dərhal cibindən bir tabança çıqarır və kəndi qafasını nişan alır.) X a v ə r Ah, aman!.. İ k i n c i z a b i t (onun biləyini yaqalar) Dur, təlaşə yoq hacət. İ x t i y a r Ah, çılğın, bütün cihan çılğın! Bu günün arqasında yoqmu yarın? Bu sırada bir qara ə r ə b z a b i t i gəlir, məmnun və laübali qəhqəhələrlə gülməyə başlar. B i r i n c i z a b i t Nə imiş arqadaş, nə var, nə xəbər? Varmıdır yoqsa başqa fəthü zəfər? Ə r ə b z a b i t i (daha çılğınca qəhqəhələrlə) Bitdi artıq bütün səfərbərlik, Bitdi həp qəhrəmanlıq, əskərlik. İştə rahət zamanı gəldi bizə, Dönüyor ordu kəndi ölkəmizə. B i r i n c i z a b i t Niçin, anlat, niçin bu? (ətrafa) Ah, canavar! Ə r ə b z a b i t i Açıvermiş hüdudu bolqarlar, Kevkəbi-tale, eyləmiş də üful, İngilislərlə dolmuş İstanbul. (Hər kəsdə təəssür və heyrət). Y a r a l ı z a b i t Sus yetər, ah, xain alçaq, sus! Ə r ə b z a b i t i (istehzalı və məmnun qəhqəhə ilə) Sanki bən susdum, öylədir əfsus. B i r i n c i z a b i t Bu hərif iştə daima bayquş. İ k i n c i z a b i t Zənn edərsəm, o həm də pək sərxoş... Y a r a l ı z a b i t (sinirli və qızğın) Ah, ərəb, cismi, ruhu, qəlbi ərəb, Həm də məmnun... nədir bu halə səbəb? (acı qəhqəhədən sonra) Ya! O sərxoşmu? Yoq, inanma, xayır. İştə! Dərhal qəlbgahindən nişan alır, tabança açılır. Ə r ə b z a b i t i Ah! (Deyə sol əli ilə yarasını tutar, sağ əlilə cibindən tabançayı çıqarıb qarşı qoymaq istərsə də müvəffəq olamaz. Silahı hiddətlə bir tərəfə atar və iztirablar içində tərki-həyat edər) Y a r a l ı z a b i t İştə baq, nasıl ayılır? Bu sırada dışarıdan İblisin məmnun və sürəkli qəhqəhələri eşidilir. İ x t i y a r Sən nə yapdın, nədir bu hal, oğlum! Y a r a l ı z a b i t Sadə, bir bayquş ağzı susdurdum. (zabitlərə) Bir qüsur iştə, bulsanız haqsız, Bəni e’dama şimdi haqlısınız. (Əlindəki silahı təqdim edər) B i r i n c i z a b i t (silahı rədd ilə) Bu xəbərdən sevinci çoqdu onun, Ona layiqdi müjdə bir qurşun. İ k i n c i z a b i t (istehzalı təbəssümlə) Pək yorulmuşdu hərbdən, əlbət, Etmək istərdi bir qədər rahət. Y a r a l ı z a b i t Daha durmaq xəta, həmən gedəlim, Bu xəbər düz də olsa fərz edəlim, Bir mücahid dönərmi əzmindən? Ah, bən şimdi ölmək istərkən Yaşamaq istərim də bir müddət... B i r i n c i z a b i t Biz yaşarsaq, əvət yaşar millət. Bu halda dışarıdan aşağıdakı marş eşidilir. M a r ş Türk oğlu sözündən dönməz, Məhv olur da sürüklənməz. Həp yüksəlmək dilər, enməz, Çarpışır yaşar. Yurdumuzun arslanları, İzlər durur düşmanları, Fırtınalı dənizvarı Hər coşub daşar. Əngin fəza çardağımız Al şəfəqlər bayrağımız, Qorqu bilməz oymağımız, Haq için qoşar. İ k i n c i z a b i t (marşı dinlədikdən sonra hər ikisinin qolundan tutar) Gedəlim, yoq gecikmənin səməri. Y a r a l ı z a b i t Gedəlim, haqqa doğru, arş iləri! Gedərlər. İ x t i y a r (yoldan keçən bir nəfərə cənazəyi göstərir) Oğlum, bana yardım eylə bir an. X a v ə r (mərhəmətli və mütəəssir) Bir hiçlə zavallı oldu qurban. İ x t i y a r Yoq kimsədə mərhəmətlə vicdan, İnsanlığı həp unutdu insan. (cənazəyi qaldırıb götürürlər) X a v ə r (yalnız) İblisə uyub da əhli-aləm, Həp yer yüzü qanlı, cümlə sərsəm... İ b l i s (bir guşədə ağsaqal abid qiyafətində görünür, yarımqəhqəhə ilə) İnsandakı nəfsi-şumə daim İblis olur, ancaq olsa hakim. Bu sırada V a s i f l ə R ə ’ n a təlaş içində gəlirlər. R ə’ n a Allah için eyləyin inayət, İzlər bizi bir yığın fəlakət. V a s i f (e’tinasız) Yoq qorquya ehtiyac... R ə’ n a Aman dur! Tərk et də inadı, olma məğrur, Baq, arqadaşın çocuqluğundan Bir qurşuna oldu şimdi qurban. V a s i f Hər dürlü qəzayə razıyım bən, Qorqmam fəqət öylə bir dənidən. X a v ə r Kimdir əcəba o xain, alçaq? R ə’ n a Xavər, onu sorma, yer ver ancaq. X a v ə r Aldınsa da Arifi əlimdən, Hər yardıma iştə hazırım bən. (Qülbəyə daxil olurlar. Xavər onları daha içəri keçirmək istər) İ b l i s (bıraqmaz) Dur, getmə, saqın, o dürlü yerlər, Həp şübhəyi cəlbü də’vət eylər. (qülbədəki həsiri bir tərəfə çəkər, ufaq bir qapıyı qaldırıb da Rə’nayə) Gir, haydı qızım, şu yerdə saqlan! (Rə’na aşağı enər. İblis qapağı endirib təkrar üzərini həsirlə örtər, Vasifin qolundan dutub ormanı göstərir) İştə, sana da geniş bir orman! Bir tərəfə çəkilirlər. Qayb olduqları kibi A r i f fəssiz olaraq gəlir, Xavər ona doğru qoşar, yaqlaşdığı sırada birdən-birə küskün və şaşqın bir tevr ilə ürküb geri çəkilir. A r i f Xavər, bana baq, zavallı Xavər! Bir söylə, nədir bu hali-müztər? Ağuşuma qoşmaq istiyorkən Ürkdün nə için şu sərsəridən? X a v ə r Qoşdum sana sevdiyimdən, amma Baqdım ki, sevilməyənlər əsla, Layiq deyil olmağa həmağuş, Ürkdüm də, çəkildim iştə mədhuş. A r i f Artıq yetişir bu sərzənişlər, Əfv eylə, qüsurə baqma, Xavər! X a v ə r Xavər sana etsə də pərəstiş, Heyhat, dönərmi bir də keçmiş?! Oldun sənələrcə həp ənisim, Bəsləndi səninlə fikrü hissim. Kölgən kibi həp peşincə qoşdum, Eşqinlə qanatlanıb da uçdum. Lakin bəni bir nigahə satdın, Birdən-birə həp unutdun, atdın. Arif! Niyə susdun, ah, böylə, Bir söylə, düşünmə, söylə, söylə! A r i f Susmaq, o da başqa dürlü fəryad Həp bənliyim oldu sanki bərbad. X a v ə r Bən hiç, o zavallı ixtiyarı, Bir ləhzə düşünmədin də barı. A r i f Dur, qəlbimi bir də yaqma artıq, Arif fəqət intiharə layiq... Bəndən babana səlam edərsin, “Gəlmişdi də şimdi getdi”, dersin. (gedəcək olur) X a v ə r Lakin yenə hanki bir diyarə? A r i f Bir hiçliyə doğru, bir məzarə. X a v ə r (bir az yaqlaşır) Hiçliksə məramın iştə, Xavər! Qülbəm dəxi bir məzarə bənzər. Yoq, getmə, babam gəlir bu saət, Dur bir verəyim xəbər... (gedər) A r i f Nə hacət! Bən yerlərə keçmək istiyorkən, Bilməm ki, nə bəkliyor o bəndən. (cibindən yarıdolu bir raqı şişəsi çıqarır) Of! Qəmlərimə təsəlli ol sən, Hər dərdi unutmaq istərim bən. Son damlasına qədər içib şişəyi bir tərəfə atar. Ətrafı süzdükdə gözünə ilişən tabançayı yerdən alır, qurşunlarına diqqət edər. Bu halları kənardan seyr edən İblis isə məmnun və istehzalı qəhqəhələrlə gülər. Arif dalğın və sinirli bir tevrlə kəndi alnını nişan edər, yaqlaşmaqda olan İblisi görüncə şaşırıb durur. İ b l i s Yahu! Bana baq, nədir bu halət? Parlar kibi gözlərində dəhşət. Dur, səndə var iştə saqlı bir hal, Həm zənn edərim məraqlı bir hal. Aşiqmisin, oğlum, aç da söylə, Əlbət bulunur da bir vəsilə. (kəndinə işarətlə) Bir çarə arar şu piri-hikmət, Var bəndə, əvət, böyük kəramət. A r i f Hiç sorma, başımda macəra çoq, Dərdim, kədərim böyük, duyan yoq. Bir afətə, bir nigarə uydum, Bir qəmzəli işvəkarə uydum, Əfsus, o bənimlə könlü birkən Bir ləhzədə aldılar əlimdən. İ b l i s Lakin nə tuhaf, o nazlı afət Etmiş sana iltica bu saət. A r i f Ey mürşidi-pir, inayət eylə, Əylənmə bənimlə sən də böylə. Bən çəkdiyim iztirabü möhnət Yetməzmi, bu sözlərə nə hacət! Heyhat, o mələk, o şe’ri-pərran Mümkünmü ənisim olsun əl’an?! İ b l i s Bir yanda durub da bəklə, dərhal Parlar sana da pəriyyi-amal. (qülbəyə daxil olur, həsiri bir tərəfə atar) A r i f (bir guşədə bəklər) Görsəm onu bir də, bir də görsəm... İ b l i s Dur, söyləmə!.. (qapağı açar, başını qaldıran Rə’nayə) Ah, nuri-didəm! Halın nə qədər də qəmli, küskün, Bir şey yemək istəməzmi könlün? R ə’ n a Lütfən azacıq su ver... İ b l i s (boş dəstiyi alır) Pək ə’la, Yoq dəstidə hiç su, yoqmuş əsla. Saqlan, yenə haydı, görməsinlər, Saqla, baqalım, nə oldu Xavər. Qapağı endirir və üzərini həsirlə örtər, qülbədən çıqarlar. A r i f (İblisin ayaqlarına qapanır, son dərəcə həyəcanlı) Bir Xızrmı, ya mələkmisin sən? Yalnız bunu bilmək istərim bən. İ b l i s Hiç sorma, o sirri şimdi sorma! Gəl, gəl bəri, pək yaqında durma. Arif mütərəddid adımlarla bir qadar çəkilir. İblisin uzaqlaşdığını görüncə təkrar içəri girər, həsiri qaldırır, bu sırada Xavər gəlir. A r i f (səndələyərək) Gəldinmi? X a v ə r Əvət... A r i f (sərxoşca və istehzalı qəhqəhə ilə) Nə xoş təsadüf? X a v ə r Arif! Nə ararsın orda, Arif?! A r i f Saqlanmada burda bir mücevhər, Könlüm onu şimdi bulmaq istər. X a v ə r Hər söylədiyin birər müəmma... Yoq orda bir öylə şey, yoq əsla. A r i f Var, var o məzar içində bir hur, Zülmətdə yaşar o nəcmi-pürnur, Qumral saçı sanki şe’ri-mənsur İnsan oluyor görüncə məshur. X a v ə r Arif! Nə çabuq dəyişdi halın? Bilməm ki, nədir sənin xəyalın? (bodrum qapısının üzərinə çıqaraq mane olmaq istər) A r i f (sərxoşca bir qabalıqla itər) Çıq get, yetişir!.. X a v ə r (sinirli) Xayır, bu evdən Sən getməlisin fəqət, deyil bən. (təbdili-tevr ilə) Yoq, getmə, əvət qal, ah, lakin, Lakin onu həp unut!.. A r i f (sərxoşca qəhqəhə ilə) Namümkün! X a v ə r Yoq, yoq, onu hiç bıraqmam əsla. A r i f Sən əski inadın üzrə hala! X a v ə r Bir kərrə düşün də, ah, qəddar! A r i f (şiddətlə bağırır) Dəf’ ol, daha etmə fəzlə israr. X a v ə r Sərxoşmu, nəsin? Gəl, iştə əvvəl! Məhv et bəni, olmayım da əngəl. A r i f (son dərəcə hiddət və nifrətlə itər) Dəf’ ol dedim... 67 X a v ə r Ah, ədəbsiz, alçaq! A r i f (vəhşi bir hücumla boğazından yaqalayıb boğar, İblisdə alçaq və məmnun bir qəhqəhə...) Al!.. Iştə... budur cavabın ancaq... Xavər iztirab və dəhşətlər içində əbədi bir şükutə varır. Arif üzərini həsirlə örtər, ufaq bir düşüncə və tərəddüddən sonra bodrumun qapağını açar. R ə’ n a (heyrətlə başını qaldırır) Sənmisin, Arif?! A r i f (onun əlindən dutub çıqarır) Çabuq ol, durma gəl. R ə’ n a (arqası cənazəyə olaraq) Nerdə idin? A r i f (səbirsiz) Gəl, gedəlim, sorma, gəl! Gəl, çabuq ol, gərçi sən atdın bəni, Arif unutmaz səni, atmaz səni. Gəl gedəlim, gəlmədən İbn Yəmin... R ə’ n a (bodruma işarətlə) Gəlsə də zənnimcə bu yer pək əmin... A r i f Burda durulmaz, çəkilib qaçmalı, Qaçmalı, vəhşətdən uzaqlaşmalı... Hər ikisi təlaş və iztirab ilə uzaqlaşıb görünməz olur. İ b l i s (sürəkli və şiddətli qəhqəhələrlə) Qaçmalı, əlbəttə, uzaqlaşmalı, Başqa cinayətlərə yaqlaşmalı. (qəhqəhə) Siz nə qadar bəndən uzaqlaşsanız, Yer deyil, əflakə uçub qaçsanız, Qarşılaşıb birləşiriz daima, Ayrı deyil, çünki biriz daima. (İçəri girər, qapağı endirib üzərini həsirlə örtər). İ b n Y ə m i n (Qara çavuşla bərabər gəlir, alnının tərini silər. Kəndinə işarət edərək qəhqəhə ilə) Bir qocaman orduyu iğfal edən Aciz imiş sanki küçük hiylədən. (istehzalı qəhqəhə) Həbs edəcəkmiş bəni üç sərsəri!.. (qızğın) Dur bulayım bir şu ədəbsizləri, Anlatırım onlara cür’ət nədir, (cibindən beş-on altın çıqarıb oynataraq) Saçdığım altındakı qüvvət nədir. (dışarı çıqmaqda olan İblisə) Ey! Bana baq, nerdə bizim ixtiyar? İ b l i s Şimdi gəlir, yoqsa bir əmrinmi var? İ b n Y ə m i n Durma, həmən bul, ona var çoq sözüm. (qülbəyə girər, Xavərin cənazəsini görüncə) Ah, o nə? Yanlış görüyormu gözüm!? (İblisi yaqalayıb əlindəki silah ilə təhdid edər) Var şu cinayətdə yəqin bir səbəb, Söylə, onun məhvinə kimdir səbəb? İ b l i s (kəkələr) Bilməm, əfəndim, xayır, əfsus, əvət... (təbdili-tevr ilə) Həp şu dəni vəhşətə bais fəqət... (Sükut və tərəddüd) İ b n Y ə m i n Kim əcəba, kimdir o xain, rəzil? İ b l i s İşvəli Rə’nayə uyan bir səfil. İ b n Y ə m i n Nerdədir onlar? İ b l i s Savuşub getdilər, Şimdi, əvət şimdi fərar etdilər. İ b n Y ə m i n İştə bu dəhşətli xəbər pək fəna... (düşünür) İ x t i y a r (gəlir, Xavərin cənazəsini görüncə) Ah, o nə, eyvah, nə olmuş ona? (Mə’yus və şaşqın baqışlarla cənazəyə yaqlaşır, qollarını köksündə çapraz edər, titrək və acı bir fəryad ilə) Söylə, aman söylə, mələk Xavərim! Kim?.. Sana kim qıydı, aman, söylə, kim? (qucaqlayıb öpər) Döndü qaranlıq gecəyə gündüzüm, Uf, daha fərq etmiyor əsla gözüm. (təbdili-tevr ilə) Tərk edərək biz bütün insanları, Məskən edindik fəqət ormanları; Görmiyəlim ta mədəni vəhşəti, Zülmü, cinayətləri, süfliyyəti, Qaçdığımız qəhrü fəlakət izi Buldu, əvət, buldu nihayət, bizi. (sinirli və çılğın) Ah, köpürdükcə şu xain bəşər, Yer yüzü daim qusacaq zülmü şər. Məzbəhə dönmüş də bütün kainat, Qeyri çəkilməz şu müləvvəs həyat. (ətrafındakılara qızğın) Ya siz!? Ey insanlığı təhqir edən Duyğusu, vicdanı sönüklər!.. Həmən Dəf’ olun, artıq bana rahət verin! (göyə doğru) Nerdə?.. Fəqət Tanrıyı bir göstərin! Ah, ona var söylənəcək sözlərim... (cənazəyə acı fəryad ilə) Yavrum! Aman, nazlı, mələk Xavərim... Qülbədəkilər pərişan və mütəəssir adımlarla çıqarlar. Ixtiyar şiddətlə ağlar və Xavərin dağınıq saçlarını qoqlayıb da titrək əllərilə oqşar, sönmüş gözlərini öpər, hərəkətsiz başını qolları arasına alır. Çılğınca baqışlarla göyə doğru baqmaqda dəvam edər. Eyni zamanda pərdə ağır-ağır enməyə başlar. Pərdə * * * Dördüncü pərdə Ormanda bir cığır... Ətrafda iki-üç kötük, qüruba yarım saət var. Pək uzaqda həzin bir ahənglə bir qədər ney, yaxud çoban düdüyü çalınır. Sonra ağacların arasından silah və qurşunlar quşanmış köylü türk qiyafətində iki haydut çıqar. B i r i n c i h a y d u t Tale bizə hər nədənsə küskün, Bir av ələ keçmiyor bütün gün. İ k i n c i h a y d u t Qismət nə isə gəlir, əmin ol, Ətmək, yeyəcək, qəm etmə, pək bol... B i r i n c i h a y d u t Bilməm, bu da bir həyatmı, yahu? Bir gün bizə varmı rahət uyqu? İ k i n c i h a y d u t (istehzalı qəhqəhə ilə) Haydut və qaçaq olunca insan, Xoş görməli böylə halı hər an. (Uzaqdan ıslıq səsi eşidilir) B i r i n c i h a y d u t İslıq çalıyor, baq, arqadaşlar. İ k i n c i h a y d u t (yola baqar) Gəl, durma!.. Çəkil, çəkil, gələn var. Həmən ağaclığa çəkilirlər. A r i f l ə R ə ’ n a gəlir. A r i f Rə’na! Daha dur, yoruldun artıq; Acsın, bilirim, otur da azcıq, Rahət edəlim, düşünmə, gəl, gəl! (Bir kötük üzərinə oturur. Əlindəki ətməklə dolu məndili açar). R ə’ n a Pək qorquyorrum ki, arta əngəl. A r i f Bilməm ki, niçin təlaş edərsin? R ə’ n a Arif! Gedəlim, düşün nə dersin? Kənarda ıslıq çalınır, bir qurşun atılır. (Rə’na diksinir, təlaş ilə) Qurşun səsi!.. A r i f Şübhəsiz çobanlar... R ə’ n a Yoq, onlar inan ki, yol vuranlar... A r i f (laübali qəhqəhə ilə cibindən bir revolver çıqarır) Hiç qorqma, yanımda həm silah var, Həm altın... Əvət, nasıl da parlar!.. Bir avuc altın çıqarır, əlində oynatıb cibinə qoyar. H a y d u t l a r arqa tərəfdə, ağaclar arasında görünür. Heyrətlə onları dinlərlər. R ə’ n a Nerdən sana anlamam şu sərvət? A r i f (məğrur qəhqəhə ilə) Bir arqadaşımdan oldu qismət, Yoldaşdı bənimlə bir yəhudi, Pəncəmdə həlak olub boğuldu, Sərraf idi, həm də xeyli zəngin... Kənardan İblisin mə’nalı və istehzalı qəhqəhələri eşidilir. R ə’ n a Sus, bir ləkədir bu söz səninçin; Beş altına qarşı bunca vəhşət!? A r i f (sözünü kəsərək) Vəhşət deyil, iştə bir cəsarət, Lakin o da səndən, ah, səndən... (Rə’nayə sarılmaq istər) R ə’ n a (geri çəkilir, sərt bir baqışla) Dur, böylə nəvaziş istəməm bən. Haydutlar ortaya fırlar. B i r i n c i h a y d u t Bir tilkiyə baq bə! Hiç səninçin Layiqmidir öylə bir gövərçin? R ə’ n a Ah, iştə fəlakət! A r i f Etmə qəsvət! Silahını çıxarır, Rə’na qolundan tutub bıraqmaz. B i r i n c i h a y d u t (tüfənglə nişan alır) Altınları ver!.. İ k i n c i h a y d u t (istehzalı qəhqəhə ilə Arifə) Aman, nə cür’ət? A r i f Siz kimsiniz? B i r i n c i h a y d u t İştə boş suallar... Biz – çöllərə hökm edən krallar... Baş mərkəzimiz şu vəhşi orman, Bac verməli kim keçərsə burdan. A r i f İnsanlığı atdınızmı? B i r i n c i h a y d u t ... Kafi!.. Altınları ver, bıraq da lafi. A r i f (beş-on altın çıqarır) Al! Qaldı bir az bizimçin ancaq. İ k i n c i h a y d u t (xəncərini Arifin köksünə dayar) Ver həpsini! R ə’ n a Ah!.. – deyə mane olmaq istər. Birinci qolundan tutub şiddətlə bir tərəfə itər. Bu sırada omuzunda əski siyah pelerin-plaş, vüqarlı, müsəlləh, zabit qılıqlı, qalın bıyıqlı, gur, qara saqallı, zində və mühib simalı Elxan ağaclar arasından çıqar. E l x a n (haydutlara) Ədəbsiz, alçaq! (Hər ikisi geri çəkilib dona qalır. Elxan qızğın) Sizdən daha mərhəmətli qaplan, Yahu, utanın da bir şu qızdan. (Ariflə Rə’nayə) Əfv edin, onlar iştə pək canavar; (Ətrafda ıslıq səsi eşidilir, iki qurşun atılır, Elxan haydutlara) Durmayın, haydı, bir baqın da nə var, Bəkçilər zərrə qəflət eyləməsin. Ələ bir av keçərsə siz gətirin. Bana baq, kim dökərsə haqsız qan, (kəndinə işarətlə) Ən ağır bir cəza verir Elxan. R ə’ n a Ah, əfəndim, nə mərhəmətlisiniz, Sizə qəlbən təşəkkür etməliyiz. A r i f Parlıyor çöhrənizdə fəzlü zəka, Sizə haydut denirmi? Yoq, əsla! E l x a n (səmimi qəhqəhə ilə) Doğru, pək doğru... hiç yanılmadınız, Deyilim haydut, iştə bən yalınız Etdim isyan, bir əskəri-qaçağım, Yurdum orman, mağaralar yatağım. A r i f Bir səbəb var ya? E l x a n Var əvət, miskin Bir ərəb zabit, iştə bir xain... Bən açarkən onun xəyanətini, Baqdım asdırmaq istiyor o bəni. Bıraqıb ordugahı... ah, nə deyim Böylə haydutca gün keçirmədəyim. Bu sırada gedən haydutlar iki-üç çingənə ilə İbn Yəmini silahsız olaraq gətirirlər. Elxan onu görüncə tanır. Gəl, yaqın gəl! Adın nədir? Söylə! R ə’ n a Ah, əfəndim! E l x a n (Rə’nayə) Dur, etməyin əcələ. (İbn Yəminə) Söylə kimsin? Adın nə? İ b n Y ə m i n ... İbn Yəmin. E l x a n (Ariflə Rə’nayə yarımqəhqəhə ilə) Bəni asdırmaq istəyən şu ləin! İştə bir av ki, izlər avçısını. (İbn Yəminə) Oldu məmnun könül, görüncə səni. İ b n Y ə m i n (diz çökər) Aman, əfv et! Qüsurluyum, Elxan! E l x a n Hiç təlaş etmə, sayğısız qaplan! Çünki yoq üzrə ehtiyac artıq. (çingənələrə) Siz niçin gəldiniz? B i r i n c i h a y d u t Bəyim, azacıq Rəqs edərlər də könlünüz açılır. E l x a n Bən deyil, rəqs için o pək bayılır. (istehzalı qəhqəhə ilə İbn Yəminin qolundan tutub göstərir) Düşünür iştə, baq, nasıl qəmgin, Oynayın, nəş’ələnsin, əylənsin. Bir qız aşağıdakı sözləri oqur, oynar. Kanto Bən bir qızım, həp ruhumu yaldızlar Gündüz çiçəklər, gecələr yıldızlar. Qarlı dağlar bənim, Yeşil bağlar bənim, Bənsiz quşlar uçmaz, Bənsiz güllər açmaz. Dün bir çoban sevdim pınar başında, Bir əksiyi yoq gözündə, qaşında. Fələk ayrı saldı, Bən köçdüm, o qaldı, Şimdi bənsiz yaşar, İrmaq kibi coşar. Of, bir qayğı bilməz çingənəyim bən, Güldən-gülə uçan pərvanəyim bən, Unut, yavrum, unut, Baq, iştə hər bulut, Söylər unut onu, Çünki hiçdir sonu... Rəqs bitmək üzrə ikən şiddətlə göy gurlar. İblis ağaclar arasından çıqar. İ b l i s (Məmnun qəhqəhələrlə) Bir levhə ki, iştə pək bəyəndim. E l x a n Yahu, səni kim bıraqdı?.. İ b l i s (məğrur bir tevr ilə əlini köksünə qoyaraq) Kəndim! A r i f (Elxana) Bir mürşid o, sahibi-kəramət. (İblisin əlini öpər) Xoş gəldin, aman, nə mutlu saət!.. R ə’ n a (dəxi öpər) Yormuş sizi şübhəsiz bu yollar. İ b l i s (yarımqəhqəhə ilə) Yoq, zənn edərim ki, səhviniz var, Dağ, daş, uçurum, dəniz və orman Əngəl olamaz önümdə bir an, Bir şəhpər açıb da nagəhani, Bən teyy edərim bütün cihanı. E l x a n Kimsin, əcəba, səndə ki var böylə məharət? İ b l i s Bən hiçlə doğan bir ulu qüvvət, ulu qüdrət, Bir qüdrəti-külliyyə ki, aləm bana bədxah, Dünyadə əgər varsa rəqibim o da: Allah!.. (qəhqəhə) Hər din ilə, məzhəblə, siyasətlə cihanda Hər fırtına qopmuşsa, əvət, bən varam orda. Hər yerdə ki, vardır əzəmət, qəhr ilə dəhşət, Hakimdir o yerlərdə şu qarşındakı xilqət. E l x a n Çöhrəndə, əvət, nuri-dəha olmada məşhud, Derdim, bən əsatirə inansam, sana mə’bud. İ b l i s (laübali qəhqəhə ilə) Mə’bud deyil, aləmi sarsan ulu mevcud; Mevcud deyil, bəlkə vücudi-ədəmalud. E l x a n Olduqca müşəvvəşsə də əfkarü məqalın, Bir abidi pək andırıyor zahiri-halın. İ b l i s Röya kibi hər an olaraq zahirü qaib, Bən Şərqdə abid olurum, Qərbdə rahib. Bir qazi olub, gah edərim, fitnələr icad, Bir mürşid olub, gah edərim aləmi bərbad; Bə’zən olurum bir papa! Cənnət satarım bən, İsa dirilib gəlsə də qorqar qəzəbimdən. Xilqətdəki hər məsələ, hər nöqteyi-mevhum, Hər fəlsəfə, hər məzhəbü məslək bana mə’lum, Bə’zən olurum bir çoban, azadə bir insan, Bə’zən olurum zülmü fəsad aşiqi sultan, Bir piri-zəbun olduğum əsnadə dilərsən, Təbdili-qiyafətlə həmən gənc olurum bən. Səhnənin ışığı çəkilir, göy gurlar. İblis omuzundakı əbayı, başındakı sərpuşu və uzun, ağ saqalını qoparıb atar. Səhnə yarım aydınlaşır. İlk pərdədəki əzəmət və dəhşətilə, qorqunc və sürəkli qəhqəhələrilə hər kəsi heyrətdə bıraqmış olur. Ə t r a f d a k ı l a r (qorqu və heyrətlə geri çəkilərək) Ah, iştə fəlakət!.. O nə surət?.. Nə qiyafət?.. E l x a n (onlara) Yoq, zənn edərim, bunca təlaş etməyə hacət. A r i f Eyvah! Ona yaqlaşmayın əsla, odur İblis; İblis o, əvət, cümlə fəlakətlərə bais... (Getdikcə acı və əsəbi hallar keçirir) İ b l i s (heyrətli qəhqəhələrlə ətrafa) Şərqin əsəbi çöhrəsi bilməz ki, nə yapsın, Bilməz ki, sağır göylərə, yaxud bana tapsın. (Arifə) Sən həm əl öpər, həm də qaçarsın, bu nə halət? İlk öncə məhəbbət, fəqət ən sonda ədavət... (Xaricdən acı qəhqəhələr eşidilir) E l x a n Bu nasıl qəhqəhə? Kimdir o, baqın! B i r i n c i h a y d u t (yola baqar) Bir səfil iştə, o çılğın, şaşqın... Bu halda İ x t i y a r – Xavərin babası – başıaçıq olaraq pərişanhal və məcnunanə bir qiyafətdə ağacların arasından çıqar. İ x t i y a r (həyəcanlı və çılğınca bir fəryad ilə) Ah, bilməm ki, bu aləm nerəsi? Bana bir söylə, cəhənnəm nerəsi? Şu sönük qəlbimə atəş dilərim, Ağlamaq istər ikən həp gülərim. (çılğınca bir qəhqəhədən sonra) Ah, Xavər! Sana kim qıydı, gülüm! Bən dururkən sana layiqmi ölüm? Onlar, eyvah, o səfil insanlar, Qəlbi, vicdanı sönük qaplanlar!.. E l x a n (sözünü kəsərək) Söylə, aç söylə, bilinsin dərdin, O sönük qəlbi ısındırmaq için, Nə dilərsin yaparım, etmə kədər... İ x t i y a r İntiqam istərim, ancaq bu qədər!.. E l x a n Söylə kimdən? Əcəba kimlərdən? İ x t i y a r Tanrıdan, yırtıcı sərsəmlərdən, Şu batan qanlı günəşdən, göydən. Hiçliyin qəhqəhəsindən... (göyə doğru) Ey sən! Sən ki, fəxr etmədəsin ədlinlə, Bu nə xilqət, bu nə hikmət? Söylə! İ b l i s (mə’nalı qəhqəhə ilə) Fəzlə, həp fəzlə bütün qəhrü niyaz, Üzülüb durma, o hiç aldırmaz. Bir çocuqdur ki, o pək bipərva, Bir oyuncaqdır onunçin dünya; Həm yapar, həm də qırar əylənərək, (qəhqəhə) Bu da bir başqa məraq olsa gərək... E l x a n Bir xəyal iştə – mühal olsa da – bən Tanrı olsaydım əgər, gerçəkdən, Ya bu insanları xəlq etməz idim, Əgər etsəm, yaşatırdım daim Şadü məs’ud... o da olsaydı mühal, Yaqaraq həp kül edərdim dərhal. (qəhqəhə) Sanki sərsəm yaşayışdan nə çıqar!? Bəncə bilmərrə bütün insanlar Həp gözəl olmalı, yaxud çirkin, Həp fəqir olmalı, yaxud zəngin, Həp həkim olmalı, yaxud nadan, Həp mələk olmalı, yaxud şeytan. İ b l i s (yarımqəhqəhə ilə) Səni pək aldatıyor hissiyyat, Öylə yekrəng olaraq keçsə həyat, Bıqar insan, yaşamaqdan yorulur, Yaşayış bəlkə də mə’nasız olur. İ x t i y a r (müztərib) Bana imdad edin, eyvah, imdad! Əmr edin, şimdi bulunsun cəllad! İ b l i s Bulunub gəlsə o xain, əcəba, Nə yaparsın? İ x t i y a r Veririm dürlü cəza, Didərim, parçalarım, məhv edərim. İ b l i s (istehzalı qəhqəhə ilə) Bən sən olsam, onu həp əfv edərim, İbn Yusif diri olsaydı, əvət O da əfv etməni istərdi fəqət. İ x t i y a r Atdım insanlığı, oldum canavar, İntiqam istərim, ancaq bu qadar!.. X a v ə r i n x ə y a l ı (görünür və çəkilib gedər) İntiqam!.. İ x t i y a r İştə o, dilbər mələyim! Getmə dur, bən də bərabər gələyim. Çılğınca qəhqəhələrlə onu izlər. İslıq səsi eşidilir. E l x a n Gör o kimdir? B i r i n c i h a y d u t (yola baqar) O da bir başqa yigit, (İbn Yəmini göstərir) Buna düşman kəsilən bir zabit... V a s i f v ə İ b n Y ə m i n i n çavuşu iki nəfər başqa haydutla gəlir. E l x a n (Vasifə) Gəl, yaqın gəl!.. Əcəba söylə niçin Buna kin bəsləyərək izlərsin? Hiç məraq etmə, əzizim, burası İştə haydut və qaçaqlar yuvası!.. R ə’ n a Söylə, həp söylə! V a s i f (Rə’nayə) Şu zalım xunxar, Babanın qatili olmuş... R ə’ n a (İbn Yəminə) Canavar! V a s i f (yanındakı əskərə işarətlə) Bana anlatdı şu sadiq əskər, (cibindən iki məktub çıqarır) Bu kağızlar dəxi isbat eylər. R ə’ n a Ah, aman!.. E l x a n İstəməz artıq həyəcan, Yerdə qoymaz qanı adil Yaradan. İ b l i s (istehzalı qəhqəhə ilə) Əvət, əzsən də, əzilsən də, əvət, Yenə adildir o müdhiş qüvvət! R ə’ n a (qoynundan küçük bir xəncər çıqarır. İbn Yəmini yaralamaq istər) Qara əf’i!.. E l x a n (onun əlini yaqalar) Ona əl vurma, saqın! Daha xoşdur yara bağlarsa qadın. Onu öldürsə şu mə’sum əllər, Can çəkişdikcə, inan ruhu gülər. Azacıq bəklə, bulur şimdi cəza. İ b n Y ə m i n Ah, bəyim!.. E l x a n (növbətçiyə) Al bunu, söylətmə daha! İbn Yəmin növbətçinin göstərdiyi yerdə çəkilib durur. Bu sırada ıslıq səsi eşidilir. Müxtəlif qiyafətli dörd-beş qaçaq önlərində bir p a p a s , bir xaxam, bir iranlı şeyx və iranlı qiyafətində ixtiyarca, qara çarşaflı xəstə bir q a d ı n , on yaşında q a n b u r , qaşları tökülmüş, gözləri mə’yub, səqət bir çocuğun əlindən tutmuş olduğu halda gəlirlər. E l x a n (onları gətirən növbətçilərdən birinə) Şu həriflər əcəba kim? Söylə! N ö v b ə t ç i (birər-birər göstərir) Şu papas ermənidir, vaqtilə Ermənistanə daşırmış qurşun, Həm də Incil deyə!.. E l x a n (istehzalı qəhqəhə ilə əlini onun omuzuna qoyaraq) Ya!.. Eşq olsun, Nerədən aldın o hissiyyatı, Verdi Incilmi bu tə’limatı? P a p a s (xaç çəkərək) Ah, suçum varsa da, əfv eylə bəni. E l x a n Bəklə, dur, şimdi bulur haq yerini. Növbətçi onu da İbn Yəminin yanına götürür. Şu hərif kim əcəba? Həm nə əbus... N ö v b ə t ç i Bu, fransız tərəfindən casus... Ərəbistanı köpürdən şu adam Bir yəhudi... sanırım həm də xaxam... E l x a n (əlilə onun sırtını oqşar, acı qəhqəhə ilə) Bu da Tevratə uyan bir dəccal! X a x a m (ayaqlarına qapanır) Ah, əfəndim!.. E l x a n Yetişir, qalq, abdal! (O da qalqıb papasın yanına keçər. Elxan növbətçiyə) Bildik artıq, bu, siyasət güdüyor. (şeyxə işarəylə) Ya bu əmmaməli şeytan nə diyor? N ö v b ə t ç i İngilis dəllalıdır, Iranda Nəşri-əfkar ediyormuş... E l x a n Əcəba!? Şu dəni məsləki bir söylə, xocam, Hanki Qur’an sana etmiş ilham? Ş e y x (yalvarır) Bəni aldatdı, bəyim, nəfsi-həris, Çaldı vicdanımı xain İblis. İ b l i s (qızğın qəhqəhə ilə) İftira!.. Həm də nə abdalca yalan! Ş e y x (diz çökər) Ah, aman! E l x a n (çizməsilə rədd edər) Sus, yetər, ağ başlı yılan! (O da xaxamın yanına keçər) N ö v b ə t ç i (tüfəngi ilə şeyxin omuzundakı heybəyi göstərir) Doludur heybəsi altın, sərvət. İ b l i s (qəhqəhə ilə) Onların tanrısı altındır, əvət. X ə s t ə q a d ı n (qolundan tutduğu səqət çocuğu göstərir. Elxana) Bəyim! Allahı sevərsin, lütfən Bizə yol ver, gedəlim erkəndən. N ö v b ə t ç i Kərbəlayə gediyorlar bunlar, Şu qadın xəstə, səqət oğlu da var. (burnu sarılı çocuğu göstərir) Çürüyüb burnu dökülmüş yaradan, (inildəyən anasına işarətlə) Bu da həp öylə, inildər hər an. E l x a n Bunca zəhmət nə içinmiş əcəba? N ö v b ə t ç i Gediyorlar alalar bəlkə şəfa. E l x a n Yoqmu İranda həkim? X ə s t ə q a d ı n Var, pək çoq... Dərdimiz mühlik imiş, çarəsi yoq... E l x a n Var, gözəl çarəsi var, dur orada, Bulunur dərdinizə şimdi dəva. (onlar da əvvəlkilərin yanına keçər) İ b l i s (qafasını oynataraq heyrət və hiddətlə) Dərdə baq, millətə baq, niyyətə baq! Ölülərdən ölülər feyz alacaq! E l x a n (ətrafdakı haydutlara) Haydı, atəş!.. Tüfəklərin tətiyi çəkilir, papas xaç çəkər, şeyx ilə xaxam şaşqın bir halda gözlərini göyə dikər. Ş e y x (müztərib) Aman, Allah!.. X ə s t ə q a d ı n (təlaş ilə) Bir dur! E l x a n Xayır, ən kəskin ilac iştə budur, Yaşamaqdan daha xoşdur ölüm... X ə s t ə q a d ı n Ah!.. E l x a n Hazır ol! Bir, iki, üç... Nişançılar ortada sıraya duranları yaylım atəşilə qurşuna dizərlər. H ə p s i Ah, eyvah!.. (deyə yaralı fəryad ilə yerə sərilir) İ b l i s (istehzalı və atəşli qəhqəhələrlə) Xilqət atəşlə yaşarkən, heyhat! Bunlar atəşlə qılar tərki-həyat. E l x a n (Vasifə, İbn Yəminin cənazəsini göstərir) Bana baq, izləməsəydin də dəmin, Ələ keçməzdi, inan, İbn Yəmin. Xeyli məmnunim, əzizim, səndən, Söylə, yavrum, nə dilərsin bəndən? İ b l i s (Rə’nayı göstərir) O gözəl afətə məftun şu çocuq. E l x a n (Vasifə) İştə sən, iştə o... hiç maneə yoq... V a s i f (Rə’nayə yaqlaşır) Nerdəsin, söylə, nə oldun, Rə’na? Qurtaran kim səni? Bir söylə bana. R ə’ n a (Arifi göstərir) İştə, qarşında... V a s i f (Arifin əlini sıqar) Təşəkkür edərim. A r i f (soyuq bir tevr ilə əlini çəkər, müstəhzi təbəssümlə) O bənim kəndi vəzifəm... V a s i f Nə derim! Yapdığın bəncə böyük bir xidmət. A r i f Bu təşəkkürlərə hiç yoq hacət, O bənim Kə’bəyi-vicdanımdır. O bənim sevgili cananımdır; Bəndən ancaq qoy o olsun məmnun. İ b l i s (məmnun qəhqəhə ilə, ətrafa) Leyli birkən ikiləşmiş Məcnun. R ə’ n a (Vasifə xüsusi) Çünki sərsəmdir o, aldırma, bıraq! V a s i f (Arifə) İstəməz bunca çocuqluq, bana baq, Ya sənin olmalı Rə’na, ya bənim. A r i f (ətrafa) Şübhə yoq, ah, o gözəl dürri-yetim Bəndən ayrılsa həyatım bitəcək. (Vasifə) Onsuz ən tatlı təsəlli ölmək... (Revolverini çıqarır) E l x a n Hiç təlaş etmə, əzizim, bir dur! Baqalım sevgili Rə’na nə diyor. R ə’ n a (Arifə) Sən bənim əski pərəstişkarım, (Vasifi göstərir) Bu isə ən yeni bir dildarım; Haqqı əfsus, edəməm bən inkar, Çünki Tanrımla bənim əhdim var, Bulsa hər kim babamın qatilini, Bil ki, məmnun edər ancaq o bəni. İ b l i s (Vasifə işarətlə) Əvət, əlbəttə onundur Rə’na. A r i f (İblisə qızğın) Yetişir vəsvəsə, və’z etmə ona. (Rə’nayə) Nə demək!.. Sən bu çürük lafı bıraq! Yoq, bu mümkün deyil əsla, bana baq! Bir düşün, əldə dururkən şu silah, Böylə təhqirə dayanmam... İ b l i s Hah, hah!.. Söz qəvinindir, əvət. R ə’ n a Arif! A r i f Sus! (ətrafa, təhəssür ilə) Ah, bir Vasifi görsəm... əfsus!.. (həyəcanlı və müztərib) Qardaşım, sevgili Vasif, bana gəl! Səni görsəm, bəni qorqutmaz əcəl. V a s i f (e’tinasız bir tevr ilə revolverini çıqarır) Pək gözəl, qismətimiz hər nə isə, Yetişir Tanrıdan ancaq o bizə. İ b l i s (kinayəli qəhqəhə ilə göyə doğru) Qismət ondadır, əvət!.. V a s i f (ətrafa) Ah, fəqət, Qardaşım Arifə qaldım həsrət. (yaralı bir ahənglə) Nerdəsin? Gəl bana, Arif!.. Əl’an Kim bilir, bəlkə əcəl verməz aman. İ b l i s (acı qəhqəhə ilə ətrafa) Nə tuhaf! Bir ananın evladı, Bilmədən bir-birinin cəlladı. A r i f (silahını qaldırır, qızğın) Haydı!.. R ə’ n a (ortalığa girər, təlaş ilə) Eyvah! V a s i f Çəkil! A r i f Durma, çəkil! İ b l i s Hazır ol: Bir, iki, üç... (Silahlar açılır) V a s i f (düşər) Ah!.. İ b l i s (Arifə) ... Səfil! R ə’ n a Vasif! Eyvah!.. (Cənazə üzərinə qapanıb ağlar) A r i f (şaşqın) Nasıl? Vasifmi?! İ b l i s (acı qəhqəhə ilə) Öylə ya, Vasif!.. O Vasif ki, səni Eşqi yıllarca əsir etmişdi, Sana qurban oluyor, baq, şimdi. A r i f (Şaşırır, Vasifə yaqlaşır, dəlicəsinə tədqiq edər, son dərəcə həyəcanlı) Qardaşım ah, o əvət!.. (qucaqlar) Vasif! Oyan, Ah, visalın nə yaman oldu, aman! Şu vidain daha müdhiş... Vasif! Dur, bərabər gedəlim... (Əlindəki silah ilə intihar etmək istər). R ə’ n a (mane olur) Of, Arif! Biixtiyar silah Arifin əlindən düşər, Vasifə baqıb qorqar, geri çəkilir. İblisi sərsəmcə baqışlarla süzüb durur. İ b l i s (məğrur qəhqəhələrlə) Bir zamanlar cəbərut aləminə Həp uçar, həp öyünürdün də, bu nə? Vurulub bir qıza pabus oldun, Xırsız oldun, meyə mə’nus oldun. Haqqı, vicdanı bıraqdın, getdin. (İxtiyar getdiyi tərəfə işarətlə) O səfilin qızını məhv etdin. Dökülən qanlara həp düşman ikən, Oldun öz qardaşının qatili sən. A r i f (çılğın) Ah, bu sözlər bəni həp qəhr ediyor! Bu sırada həzin və rəqsavər bir musiqi səsi eşidilir və günəş batmağa başlar. İ b l i s Dinlə! Bir baq, şu həzin səs nə diyor! Ağaclar arasında bir taqım iskeletlər çıqar, kəfənpuş olduqları halda süzülərək, qıvrılaraq rəqs edərlər. Arif pək az sürən rəqsi seyr ilə, qorqunc baqışlar, məcnunanə və şaşqın qəhqəhələrlə ölülər arasında dolaşıb durur. Kənardan kəndinə doğru gəlib, geri çəkilən Xavərin xəyalını görüncə acı bir fəryad ilə. A r i f Eyvah, ölülər rəqs ediyor, iştə, fəlakət! Vasif belə, Xavər belə rəqs etmədə... heyrət! Hətta, şu üfüqlərdə sönən qanlı günəş də Həp rəqs edərək qeyb oluyor, seyr edin, iştə!.. Musiqi susar, rəqs bitər, ölülər səhnəyi tərk edər. İ b l i s (şiddətli və istehzalı qəhqəhələrlə) Həp rəqs ediyor qanlı günəş, qanlı üfüqlər, Həp rəqs ediyor halə qəmər, pənbə şəfəqlər. Rəqs etmədə həp şe’rü dəha, hüsnü lətafət, Rəqs etmədə yıldızlı fəza, ruhi-təbiət. Hər fəlsəfə, hər dinü təriqət, bütün adət Rəqs etmədə həp olsa xəyal, olsa həqiqət. Həp rəqs ediyor hüznü sürur, eşqü fəlakət, Həp rəqs ediyor xeyrilə şər, elmü cəhalət... Rəqs etmədə hətta o görünməz ulu mə’bud, Rəqs etmədə hətta o vücudi-ədəmalud. İblis sözlərinə dəvam etdiyi sırada Arif əsəbi, xırçın hərəkətlərlə, donuq və məcnunanə baqışlarla nəzəri-diqqəti cəlb edər. R ə’ n a Artıq yetişir... Söyləmə, İblis! Ü m u m (coşqun, İblisə) Sənsin bu cinayətlərə bais. B i r i n c i h a y d u t Səndəndir, əvət, cümlə xəyanət. Ü m u m Lə’nət sana... Lə’nət, sana lə’nət! İ k i n c i h a y d u t Ah, şimdi cəza bulmalı İblis! Ü m u m Qəhr olmalı, məhv olmalı İblis! Hər tərəfdən hücum etmək istərlər. İ b l i s (gah istehzalı və məğrur, gah çılğın və qorqunc qəhqəhələrlə) İblis!.. O böyük ad nə qədər calibi-heyrət! Hər ölkədə, hər dildə anılmaqda o şöhrət, Hər qülbədə, kaşanədə, viranədə İblis! Həp Kə’bədə, bütxanədə, meyxanədə İblis! Hər kəs bəni dinlər, fəqət eylər yenə nifrət, Hər kəs bana aciz qul ikən, bəslər ədavət, Lakin bəni təhqir edən, ey əbləhü miskin! Olduqca müsəllət sana, bil, nəfsi-ləimin, Pəncəmdə dəmadəm əzilib qıvrılacaqsın, Daim ayaq altında sönüb məhv olacaqsın. Bənsiz də, əmin ol sizə rəhbərlik edən var: Qan püskürən, atəş savuran kinli krallar, Şahlar, ulu xaqanlar, o çılğın dərəbəglər, Altın və qadın düşkünü divanə bəbəklər. Bin hiylə quran tilki siyasilər, o hər an Məzhəb çıqaran, yol ayıran xadimi-ədyan; Onlarda bütün fitnəvü şər, zülmü xəyanət, Onlar duruyorkən bəni təhqirə nə hacət?! Onlar, əvət onlar sizi çignətməyə kafi, Kafi, sizi qəhr etməyə, məhv etməyə kafi... Bən tərk edərim sizləri əl’an, nəmə lazim! Hiçdən gələrək, hiçliyə olmaqdayım azim. İblis nədir? – Cümlə xəyanətlərə bais... Ya hər kəsə xain olan insan nədir? – İblis!.. Şiddətli və sürəkli qəhqəhələr içində yerin dibinə çəkilir, Arif əlilə saçlarını yaqalar və məcnunanə bir tevr ilə baqıb durur. Ətrafdakılarda da eyni şaşqınlıq dəvam edər. Pərdə SON * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/collections/cavid-iblis İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1941). Public domain (author died 1941). Original text only.