Fars dilində divan: qəsidələr Məhəmməd Füzuli (1494–1556) شمارهٔ ۱ ماییم درد پرور دنیای بی وفا با درد کرده خوشده مستغنی از دوا هرگز نکرده درد دل اظهار ما طلب هر جا که دیده خط زده بر نسخه شفا مطلق وفا ندیده ز ابنای روزگار بر خود در آرزوی وفا کرده صد جفا وحشت گزیده از همه عالم چه جای غیر با خویش هم نگشته درین وحشت آشنا ماییم فرقه که همیشه مدار چرخ انداخته است تفرقه در میان ما سیل دمادم از مژه هر سو گشوده لیک بسته زبان چو شمع در افشای ماجرا ماییم آن گروه پریشان که چون حباب صورت نبسته جمعیت ما بهیج جا از گردباد حادثه بر باد داده باز هر جا که کرده بهر امل خانه بنا جسته طریق مهر ز دور فلک ولی زان آینه ندیده بجز عکس مدعا پرکار سان دویده درین دایره بسی بهر علو منزلت از سر نموده پا لیکن در انتهای تردد نیافته غیر از همان مقام که بوده در ابتدا ماییم همچو قطره باران ز جرم خاک عمری بریده میل شده پیرو هوا اول بسیر عالم علوی نهاده روی آخر بطبع سفلی خود کرده اقتدا ماییم همچو عکس بر آیینه وجود غافل ز خود بصورت انسان غلط نما نه آگه از فساد نه واقف ز حال کون نه در غم فنا نه در اندیشه بقا کیفیت بقاست ولیکن کمال ذات کی ذات ما کند بچنین رتبه اقتضا در ممکنات شرط فنا جز وجود نیست ما را وجود کو که بود قابل فنا من آن نیم که می رسد از من بگوش خلق در هر نفس هزار صدای فرح فزا اما چنان نیم که شناسم مذاق درد باشد مرا هم آرزوی ذوق آن صدا از روی کفر صورت بی معنیم شده است چون بت همیشه زیور بتخانه ریا خلقی بطعنه من و من بی خبر ز حال حیرت گرفته راه دلم راه ره ادا تدبیر طعن خلق سرانجام کار خود با آن گذاشته که چنین ساخته مرا بر رخت اعتبار خود آتش زدم هنوز از دست قید چرخ نشد دامنم رها چون رشته . . . فتادست صد گره بر کارم از سپهر و ندارم گره گشا لیکن امید هست که همچون فروغ صبح بگشاید این گره اثر مهر مرتضا شاهی که تا ازو نزند دم نمی شود آسان گشودن گره غنچه بر صبا شاهی که بی ارادت او مشکل او کشد از چهره صباح فلک پرده سنا شاهی که گلبن کرم او به اهل فقر در هر نفس رسانده ز هر برگ صد نوا بخشیده سنگ را نظرش قیمت گهر پوشیده فقر را کرمش کسوت غنا شاهنشه سریر ولایت ولی حق سلطان دین امام مبین شاه اولیا اصل تمیز شرع نبی از طریق کفر وجه تفوق نبی ما بر انبیا از ذات پاک او صدف کعبه پر گهر وز فیض خاک او شرف ارض بر سما از نسخه کرامت عامش سیاهه ایست شرح شب مبارک معراج مصطفا وز لاله زار حرمت آتش حدیقه خاک بخون سرشته صحرای کربلا ریک نجف ز پرتو میل مزار او در چشم مردمست مکرم چو توتیا بر اهل دولتی اگر ز آسمان فیض خورشید مهر او فکند ذره ضیا حایل بران نشانه بی دولتی بود آن حایل ار بود بمثل سایه هما حاجت گهیست کعبه درگاه او که نیست آنجا برای حاجت او حاجت دعا ای درگه تو کعبه حاجت روای خلق وی گشته حاجت همه از درگهت روا هر حکمتی که بوده نهان در حجاب غیب رایت کشیده از رخ آن پرده خفا زایی اگر برای وقوع قضیه ای بسته هزار سال گره در دل قضا ممکن نبود این که تواند وقوع یافت تا رای انور تو ندارد بدان رضا آدم کز آفرینش او مدعا نبود جز اتباع امر حق و طاعت خدا در ابتدا حال امامی چو تو نداشت خالی نبود طاعتش از شبهه خطا حالا باقتدای تو عمریست در نجف طاعات فوت کرده خود می کند قضا تیغ تو صیقلیست که داده هر آینه از زنگ شرک آینه شرع را جلا از دین عبارتیست بحکم تو اتباع وز کفر شبهه ایست ز فرمان تو ابا هر کس که بر مطالب دینی و عقبیش باشد ارادتی بحقیقت بود گدا از بی نیازی که ترا هست در دو کون تحقیق شد که نیست بغیر از تو پادشا در لشکری که چون تو چراغیست پیش رو نصرت چو سایه می رسد البته از قفا در زیر هر لوا که بود چون تو نور پاک بر مهر و ماه می فکند سایه لوا خوف از چه دارد آنکه بدست دلش دهد حبل المتین مهر تو سر رشته ز جا یا مرتضا ورای تو ما را ملاذ نیست درهر کجا که هست تویی ملجا ورا مطلق نمی کنیم بغیر تو اعتماد هرگز نمی بریم بغیر از تو التجا ورزیده ام مهر تو . . . ماست روزی که حق بحسن عمل می دهد جزا داریم تکیه بر عمل خود بصد امید چون سنگ آستان تو ماراست متکا رخسار ما بسده زرین درگهت کاهیست متصل متعلق بکهربا بر خاک درگه تو نهادیم روی زرد آن خاک را ز قدر گرفتیم در طلا کردیم گرچه صرف جوانی بخدمتت خوش نیست گر کنیم بدین خدمت اکتفا پیرانه سر بدرگهت آن به که افکنیم قد خم استخوان شکسته چو بوریا با نیت دوام اقامت بر آوریم طاق دگر بدرگهت از قامت دو تا یا مرتضا فضولی بیچاره بی کس است قطع نظر نموده ز اقران و اقربا آن راست رو میانه جمعیست مختلف مایل بهیج فرد نه چون خط استوا وقتست لطف شامل احوال او کنی وان دردمند را برهانی ازین بلا او طوطیست در صفت تو شکر شکن او از کجا و صحبت زاغ و زغن کجا او بلبلست از چمن قدس باغ انس او از کجا و قید چنین تیره ترک را فرعون چند رشته مکر از کمال سحر تا کی بچشم او بنمایند اژدها وقتست ز آستین ید بیضا برون کنی باز افکنی بمعرکه ساحران عصا میل نمی کنند باعجاز موسوی گوساله می پرستند این قوم بی حیا وقتست دل بتفرقه کافران نهی تیغ دو سر کشیده کنی نیت قضا بر عادتی که هست ترا بر طریق دین حق را بحسن سعی ز باطل کنی جدا تا در ریاض حسن فصاحت بکام دل باشد زبان طوطی طبعم سخن سرا روزی مباد این که برای توقعی از من بغیر آل علی سر زند ثنا در عمر خویش غیر ثنای علی و آل از هر چه کرده ایم بیان توبه ربنا * * * شمارهٔ ۲ منم ندیده ز ابنای روزگار وفا ولی کشیده ز هر یک هزار گونه جفا منم چشیده بسی زهر غم ز بیدردان بدرد مرده و لب ناگشوده بهر دوا منم کشیده قدم از بساط آزادی اسیر دام غم و مبتلای بند و بلا نبود روز غمم همدمی بجز ناله ز ضعف قالبم آن نیز گشت ناپیدا نبود هم نفسم غیر ناله چون نی قدم شکست وز آن هم مرا فکند جدا نه مونسی نه انیسی نه مشفقی نه کسی که پیش او نفسی درد دل رسد ما را نکرده جز بدن خاکی مرا آماج هزار تیر بلا گر فکنده دست قضا چنان نبسته فلک راه بر مطالب من که یک مراد بر آید بصد هزار دعا طبیب من شده ادبار در علاج ولی درون حقه اقبال مانده شهد شفا میان اشک مرا ضعف کرده قصد هلاک بلا و غم شده مانع که باش همدم ما شدست تابع اکثر اقل اعدایم و گر من ز کجا و دم از امید بقا شکوفهای امیدم نداده میوه کام ز داغهای دلم حاجتی نگشته روا دل فسرده من سوخته در آتش فقر مراد دل زده بر من هزار استغنا ز گریه سیم سرشکم تمام شد چکنم دگر چه صرف کنم بر بتان ماه لقا زهر بلا بترست این که پیش سیمبران بلای نیستی از انفعال کشت مرا نه اختیار اقامت نه اقتدا سفر نه احتمال تجرد نه اعتبار غنا شبی درین غم و اندوه ناله می کردم که ناگه از طرفی هاتفی رساند ندا که ای ستم زده در بی کسی مشو نومید بشکر کوش که آمد مربی فقرا رسید آنکه ترا بر گرفته بود ز خاک رسید آنکه ازو دیده هزار عطا گل حدیقه دولت بهار گلشن بخت نهال باغ ادب غنچه ریاض حیا بلند مرتبه الوند بیک روشن دل که در طریق ادب مرشدست راه نما بنای دولت او را مخلدست اساس علو رفعت او را مشیدست بنا گهی شده بوجود عزیز یوسف مصر گهی دلیل ره قرب یثرب و بطحا خلاف غیر شکوه سعادتش را هست علاوه شرف از امهات و از آبا نه عارضیست درو ارتکاب راه صواب مقررست که هرگز نکرده اصل خطا ایا بلند نظر آفتاب اوج هنر که مژده شرف قرب تست ذوق فزا هزار شکر که بار دگر ز نور رخت گرفت دیده ارباب اشتیاق ضیا هزار شکر که بار دگر ز نخل قدت فتاد سایه بر افتادگان فقر و فنا بحق آنکه مرا کرده است منشا صدق بحق آنکه ترا کرده است محض صفا بحق آنکه مرا کرده است زار و فقیر بحق آنکه ترا کرده است عز و علا کزان زمان که ز چشم نهفته چو پری ندیده ام ز کسی روی مردمی ابدا ز رفتن تو مرا رفته بود عقل ز سر کنون که آمده باز آمدست بجا انیس و مونس من در مقام تنهایی همیشه ذکر تو بودست در صباح و مسا تو بوده همه دم در دلم که در همه وقت تراست راه تقرب بخانهای خدا شها فضولی بیدل جدا ز خاک درت به تنگ آمده بود از تمامی دنیا تو آمدی ز دلش رفت غصه عالم کشیده شاهد غم چهره در نقاب خفا چگونه سر نکشد بر فلک که از پیشش فتاد بار الم راست گشت قد دو تا خزان گلشن بخشش گرفت رنگ بهار بعندلیب ز گل مژده ای رساند صبا امید هست که تا هست بر سر عالم مدار دایره دور آسمان برپا سرای جاه تو معمور گردد و گردد فلک بکام تو در کارهای هر دو سرا * * * شمارهٔ ۳ - ستایش قاضی رکن‌الدین بغداد نیست اهل درد را جز درگهت دارالشفا بی دوا دردی کزین درگه نمی یابد دوا بود بی دردی مرا مانع ز ذوق وصل او بنده دردم که شد سوی تو دردم رهنما نیست جز ما دردمندی کز تو درمانی نیافت غالبا واقف نه از دردمندیهای ما درد ما را می دهد درمان لب لعلت مگر کرده در حکمت ارسطوی زمان را اقتدا آنکه گر در آفرینش دخل سازد حکمتش می شوند از لقوه و فالج بری ارض و سما آنکه خود را گر کند در دأب حکمت امتحان وانکه در علم طبابت گر شود طبع آزما می تواند کرد زائل ضعف از ترکیب کاه می تواند برد صفرا را ز طبع کهربا حاوی قانون فن مستخرج تقویم طب بو علی رای و ارسطو سیرت و لقمان لقا ای ضمیر انورت آیینه از فیض حق ذات پاکت مودع آثار قدرت را بنا در طریق علم می گفتی ترا لقمان اگر چاره می کرد لقمان نیز بر فوت فنا بر نمی آید ز عیسی کار فیض حکمتت کار عیسی چیست پیش حکمتت غیر از دعا ضبط صحت آنچنان کردی که در عالم نماند خسته جز چشم بیمار بتان دلربا گر نمی شد ظالم و می داشت اندک مردمی می گرفت از سرمه دان فیضت آنهم توتیا شمه در اعتدال درد ارکان فی المثل گر ضمیر حکمت آیین ترا باشد رضا حدت خشکی شود از خاک و آتش برطرف گردد افراد رطوبت زائل از آب و هوا در سلوک ار از تو گیرد خضر دستورالعمل کی کشد منت ز آب زندگی بهر بقا خاک دانایان یونان را فلک تخمیر داد یافت زان گل بنیه ترکیب معمورت بنا هست از ایجاد عالم طاعت ایزد مراد طاعت ایزد بشرط صحت نفس قوا صحبت نفس قوا وابسته تدبیر تست کیست غمخوار خلایق جز تو از بهر خدا پادشا را دخل در کار نظام عالم است حکمتت را دخل در ذات شریف پادشا زان سبب فرض است بر عالم دعای دولتت دولتت باقی که عالم را تو می داری بپا چون حکیم رأی تو دارد تصرف در علوم لفظ و معنی از تو خواهد یافت اصلاح خطا جای آن دارد رود سستی ز ترکیب کلام حرف علت را نماند در دل تصریف جا هست رکن العز و الاقبال والدین نام تو بهتر از تو سلطنت رکنی ندارد مجملا هیچ سری نیست پنهان از صفای باطنت می کنی هر درد را تشخیص قبل از ابتدا فارغند از کلبه عطار بیماران تو می رسد بیمار را از نسخه ات بوی شفا سرو را ناگه ز تأثیر هوای مختلف روزگارم کرد در دام بلایی مبتلا زد بجان عشق آتشم زانسان که شد در عنصرم حظ سودایی فزون و انشراق ماعدا از بخار خون دل سودا بمغز ما رساند بوی سرسام صداع و صدع مالخولیا بسته شد در هر رگم از خون فاسد صد گره زد بصحرای تنم صد خیمه سلطان بلا نه بتشخیص مرض در نبض کس دستم گرفت نه کس از قاروره ام شد مطلع بر ماجرا گه به پرهیزم گروهی در بدن افزود ضعف گه به تعیین غذایم داد بعضی امتلا من نمی دانم مرا امکان بهبودی نماند یا طبابت نیست جز نامی چو علم کیمیا ضعف قوت یافت قوت ضعف در ترکیب من دوری روح از بدن نزدیک شد دور از شما بخت بعد از نا امیدیها نویدم از تو داد از مرض خوفی که بود اکنون بصحت شد رجا شربتی می خواهم از دارالشفای حکمتت ظاهرا در من دلیل صحتست این اشتها می کنم پرهیز اگر فرمایی از آب حیات می خورم از زهر قاتل گر کنی تعیین غدا تا توان بهر خدا مگذار تا سازد مرض بی اجل اعضای ترکیب مرا از هم جدا سعی در تنظیم ترکیب فضولی کم مکن در علاج درد او سعی از تو بهبود از خدا تا مزاج دهر را هست انحرافی از فساد تا بنای درد دارد رخنه ز آسیب دوا باد ممکن فیض را صحت بفیض حکمتت باد حاصل خلق را از حکمتت هر مدعا * * * شمارهٔ ۴ السلام ای ساکن محنت سرای کربلا السلام ای مستمند و مبتلای کربلا السلام ای هربلای کربلا را کرده صبر السلام ای مبتلای هر بلای کربلا السلام ای بر تو خار کربلا تیغ جفا السلام ای کشته تیغ جفای کربلا السلام ای متصل با آب چشم و آه دل السلام ای خسته آب و هوای کربلا السلام ای غنچه نشگفته گلزار غم مانده از غم تنگدل در تنگنای کربلا السلام ای کرده جا در کربلا وز فیض خود در دل اهل محبت کرده جای کربلا السلام ای رشک برده زندهای هر دیار در جوار مرقدت بر مردهای کربلا یا شهید کربلا کردم بگرد طوف تو رغبت سیر فضای غم فزای کربلا یاد اندوه و غمت کردم شد از اندوه و غم از دل من تنگ تر بر من فضای کربلا ریخت خون در کربلا از مردم چشم قضا از ازل این است گویا مقتضای کربلا هر که اندر کربلا از دیده خون دل نریخت غالبا آگه نشد از ماجرای کربلا چرخ خاک کربلا را ساخت از خون تو گل کرد تدبیر نیاز آن گل برای کربلا جای آن باشد که گر بویند آید بوی خون تا بنای دهر باشد از بنای کربلا سرورا با یاد لبهای بخون آلوده ات خوردن خونست کارم چون گیای کربلا اجر من این بس که گر میرم شود سر منزلم خاک پای جانفزای دلگشای کربلا کربلا خوان عطای تست گردون دم بدم می رساند بر همه عالم صلای کربلا هر که می اید بقدر سعی و استعداد خود بهره می گیرد از بحر عطای کربلا نیست سبحه این که بر دستست ما را بلکه هست دانه چندی ز در بی بهای کربلا یا شهید کربلا از من عنایت کم مکن چون تو شاه کربلایی من گدای کربلا در دلم دردیست استیلای بیم معصیت شربتی می خواهم از دارالشفای کربلا روزگاری شد که مأوای فضولی کربلاست نیست او را میل مأوایی ورای کربلا هست امیدم که هرگز برنگردد تا ابد روی ما از کعبه حاجت روای کربلا هم چو سعی مروه لطف حق نبخشد اجرها سعی ما را در زمین پر صفای کربلا * * * شمارهٔ ۵ کشید شاهد گل را صبا ز چهره نقاب نقاب روی زمین گشت سبزه سیراب محذرات سراپرده بطون عصون زدند آتش نهضت بپردهای حجاب ز خار گل نکشد منت از پی تمکین کنونکه یافت قبول نظاره احباب بس است خیمه گل را همین که از هر سو کمند مد شعاع بصر شدست طناب سوال حال بنفشه ز باغبان کردم بقد خم شده پیر شکسته داد جواب که ساکنان درون سراچه دل خاک فکنده اند بحذب برومیان قلاب مگو که بی جهت افکنده است هر جانب شکافها بدل دشت دشنه سیلاب صلای روی زمین می دهد به اهل زمان زمان زمان اثر افتتاح این ابواب درید بر بدن سبزه سیل جامه برف ربود صوت عنادل ز چشم نرگس خواب پی تولد اظهار گونه گونه گرفت عروق ناهیه رنگ مجازی اصلاب پی تعلم اطفال قمری و بلبل گشود دور ز اوراق گل هزار کتاب مگو که هست ز لطف بهار و جنبش باد فتاده سبزه تر بزمین بر آب حباب نشان سیلی سیلیست بر زمین که شدست کبود روی زمین پر ز آبله کف پاب لطافتیست هوا را که هر کجا گذرد رطوبتش گل نیلوفر آورد ز سراب نمود قطره شبنم ببرگ نرگس تر چنانکه بر لب بیمار رشحه جلاب طراوتیست زمین را گرو چه خیزد گرد بذرهاش توان گفت قطرهای گلاب رطوبتی ز هوا شب مگر گرفت که روز بر آفتاب فکندست رخت خویش سحاب بمفلسان چمن تا دهد برسم ذکات پرست دامن گل از قراحته زر ناب زری ز خیره گلبن بشرط استنما مگر که یافته است از مدار خول نصاب گرفت سخن چمن رونق از نسیم بهار چنانکه مملکت از سرور بلند جناب زهی خجسته خیالی که بر تعین او نیافتست تسلط تصرف القاب ز بام عرش که باران فیض راست غدیر مسلطست بگلزار علم او میزاب ز چتر علم که بر عالمست سایه فکن مشیدست باوتاد حلم او اطناب مه سپهر فضیلت فضیل دریا دل که روشنست باو دیده اولوالالباب مهیست دیده تمامی در ابتدای طلوع گل شگفته در آغاز نو بهار شباب زهی وجود تو آینه دار فیض ازل خلاف رای تو مستوجب عذاب و عقاب شده عقاب ستم دیر دور را خفاش بدور عدل تو ای آفتاب عالمتاب پناه عدل تو شد حامی عراق عرب که از تطاول دست ستم نگشت خراب تویی که رایض اقبال کرده در هر کار عنان عزم ترا منعطف بصوب ثواب تویی که لطف ازل قامت قبول ترا نکرده است مزین مگر بثوب ثواب تصرف تو در احکام کارخانه دهر فزون تر از اثر عالمست در اعراب نشانه قبه عرشست هر کجا که شود قد تو تیر کمانخانه خم محراب اگر شهد صفت در مذاق لطف تو هست منافع متضمن برون ز حصر و حساب حرارت غضبت نیز نیست بی نفعی سرور سینه بی سوز دل دهد چو شراب شها فضولی زارم که گردش گردون فکنده است بسر رشته امیدم تاب هوای وصل توام پیر کرد بس که ز بود سمند عمر ز دستم عنان برسم شتاب امید هست که حالا درین نشیمن غم کند لقای تو سلب کدورتم ایجاب امید هست که تا هست نوبهار خزان درین سراچه حیرت مهیمن وهاب عموم فیض رساند ترا و در هر دم دری بروی رضایت گشاید از هر باب * * * شمارهٔ ۶ تا مرا مهر تو در دل رخ تو در نظر است دل ز غم مضطرب و دیده به خونابه تر است آب چشمم نگر و خون دلم ده که مرا دل بلای دگر و دیده بلای دگر است تا مرا سوخت غمت پاک ز خاکستر من دیدهٔ اهل نظر طالب کحل بصر است اثر آتش عشق است درین خاکستر من گر شود کحل دهد نور بصر زان اثر است در شبستان تمنای خطت حاصل من بر سر هر مژه صد قطره ز خون جگر است هست سوز جگرم یک شرر از آتش دل این همه شمع برافروخته زان یک شرر است هر طرف تیر تو بر سینه گشاده‌ست دری تا بدانند که ماوای دل در به در است می‌رساند به فلک دل همه دم ناوک آه سبب اینست که پیوسته ازو در حذر است چه توان یافت ز آزار فلک جز آزار شیشه‌ای را که شکستی همه‌اش نیشتر است کس نمی‌کرد نگاهی به رخ کاهی من تا به خاک رهت افتاد چو زر معتبر است کیمیاگر عمل از خاک رهت گیرد یاد زانکه در ساختن خاک کمال هنر است منم آن شمع شبستان ملامت که مرا نه غم از سوختن و نه الم از قطع سر است شیوه عاشقی از شمع بباید آموخت زانکه هر چند ببرند سرش زنده‌تر است آه ازین غم که نیاسود دلم یک ساعت زیر این گنبد دیرینه که جای خطر است کند شد تیغ زبانی که مرا بود کنون ناوک طعنه هر بی هنری را سپر است گهر اشک مرا پیش کسی قدر نماند مردم چشمم ازین واسطه بسیار تر است ره ندارم به سرا پردهٔ مقبول کسی این بلا شاهد ناموس مرا پرده در است چشم بستم ز تماشا چه کنم می‌ترسم دیو طبعی پی هر سرو قد سیم‌بر است مانع فایدهٔ اهل دلند از خوبان آه ازین قوم کزین قوم مرا صد ضرر است طلب کام درین وادی حرمان جهل است نخل امید درین خاک سیه بی ثمر است نیست یاری که بگویم غم اغیار به او زین دیارم به همین واسطه میل سفر است به که گویم غم دل پیش که بگشایم راز یار هرکس که شدم از غم من بی خبر است چه نمایم همه را چشم بصیرت کور است چه سرایم همه را گوش نیوشنده کر است بجز آن سرور صاحب نظر صایب رای که دل روشن او جامع حسن سیر است آن زکی طبع که در حسن لطافت او را کس ندانسته که از جنس ملک یا بشر است جلوهٔ شاهد لطفش همه را ذوق رسان طایر قوت طبعش همه جا تیر پر است ملک اطوار فلک مرتبه عبدالرحمن که در رفعت او سجده‌گه ماه و خَور است پایه قدر سخن از نظر اوست بلند آنکه صراف بود عارف قدر گهر است ای که در دایره درک همین قطب تویی هر که گرد تو کند دور ز تو بهره‌بر است گاه پرواز به توفیق هواداری بخت مرغ ادراک ترا چرخ برین زیر پر است مشو از حال دل زار فضولی غافل ز ره لطف و کرم زانکه ز خُدّام در است کرده این عهد که تا هست به قدر امکان بکشد خوان سخن پیش تو وین ماحضر است به ولای تو کزین رفع لوای کلمات رفع حال دل زارست نه مقصود جر است هست امید که تا خادم دوران فلک مجلس آرای شب و شمع فروز سحر است ره احسان تو مسدود نگردد هرگز که من و صد چو مرا فایده زین رهگذر است * * * شمارهٔ ۷ هوای شمع رخت آتشم بجان انداخت حدیث سوز نهانم بهر زبان انداخت طمع ز شکر لعلت بریده بودم لیک تبسم تو مرا باز در گمان انداخت من و ترا ز حسد غالبا نخواست بهم قضا که تفرقه هجر در میان انداخت گهی که وصل تو جستم هزار خار بلا فلک براه من زار ناتوان انداخت قد مرا که کمانیست بهر ناوک آه شکست چرخ و بخاک ره بتان انداخت اگر نداشت گمان ضرر از آن ناوک چرا بزور شکستی برین کمان انداخت ز من نماند نشانی و چرخ در هر دم هزار تیر برین خاک بی نشان انداخت چو آسمان شده اعضای من پر از پیکان ز تیرهای حوادث که آسمان انداخت نماند در نظر من زمانه را قدری مرا ز چشم عنایت ز بهر آن انداخت ستمگرا فلکا بعد ازین بجانب من خدنگ ظلم و اهانت نمی توان انداخت چرا که بر سر من سایه افاضه من لوای معدلت سرور زمان انداخت زهی سپهر جنابی که چون بعرصه حکم بانبساط بساط علوشان انداخت به خلق شفقت او وعده اعانت داد بملک رأفت او پرتو امان انداخت زمانه داشت بکف تیغ ظلم و خنجر جور چو دید صولت او را ز کف روان انداخت ز سنگ کوه وقارض اساس کرد درست قضا که طرح طربخانه جهان انداخت بهار گلشن جاه جلال جعفر بیک که عدل او به جهان رونق چنان انداخت بلند منزلتا آن تویی که خازن دهر بخاک راه تو محصول بحر و کان انداخت نوال لطف عمیمت ز بهر وجه معاش به پیش جمله ارباب فقر خوان انداخت عدوی جاه ترا برق خانه سوز حسد دم مشاهده آتش به خان و مان انداخت فضولی از سر اخلاص هر کجا که دمی در ثنای تو در عرصه بیان انداخت هزار شوق پی دولت ملازمتت بجان نکته گذاران خرده دان انداخت بسان سیل که از چشمه ای جدا گردد اگر چه هجر تو او را به صد فغان انداخت امید هست که یابد چو خاک تسکینی بصد امید چو خود را بر آستان انداخت امید هست ز الطاف آنکه قدرت او بساط سبزه ز سبزه به بوستان انداخت به برگهای نهال سعادت تو دهد چنان ثبات که نتواندش خزان انداخت * * * شمارهٔ ۸ روی الم باز سوی کربلاست رغبت بیمار بدارالشفاست گرد ره بادیه کربلا مخبر مظلومی آل عباست زین سبب از دیده اهل نظر اشک فشاننده تر از توتیاست ذکر لب تشنه شاه شهید شهد شفای دل بیمار ماست آن که بهر خسته بی دست و پا نیت طوف در او هم دواست آن که پس از واقعه کربلا آرزوی نصرت او هم غزاست اشرف اشراف بنی فاطمه سید آل علی المرتضاست پرده آرایش درگاه او پرده کش چهره جرم و خطاست کنگره قصر معلای او اره نخل بن خصم دغاست آن که بدرگاه حسین علی روی نهاده بامید جزاست نیتش اینست که کردم طواف روضه جزای عمل من سزاست می شود البته خجل گر کسی پرسد ازو روضه دیگر کجاست در همه طاعت غرض آدمی مرتبه دولت قرب خداست هر که طواف در آن شاه کرد چون به یقین مدرک این مدعاست دغدغه دارم که دران نیست رای دغدغه طاعت دیگر چراست ای برضای تو قضا و قدر وی همه کار تو به تقدیر راست بود دلت را به شهادت رضا نصرت دشمن اثر آن رضاست ورنه کجا دشمن بدکیش را تاب مصاف خلف مصطفاست خصم ز تدبیر ظهور فساد گرچه ثبات خود و نفی خداست معجزات این بس که کنون بی اثر آن شده محجوب حجاب فناست داخل آثار علامات تست تا به ابد آنچه بدست بقاست در همه مذهب حق مجملا قاتل تو قابل لعن خداست تجربه کردیم بسی در جهان هیچ دلی نیست که دور از بلاست بهر تو ماتمکده ای بیش نیست خانه دل کز غم و رنج و عناست گریه کنان مردم چشم همه بهر تو پوشیده سیه در عزاست مردم دیده همه ماتمزده دیده مردم همه ماتمسراست دوست چه سان از تو شود ناامید حاجت دشمن چو بلطفت رواست کار فضولی بتو افتاده است چاره او کن که بسی بینواست * * * شمارهٔ ۹ خیز ساقی که بهار انجمن بزم آراست ز چمن بوی گل و ناله بلبل برخاست یاسمین و سمن و یاسمن و سوسن و گل همه ظاهر شده در بزم چمن جام کجاست نیست زخمی که درین فصل نیابد مرهم سبزه طرف چمن نسخه جلاب شفاست تا صداعی نکشد کوه ز نالیدن سیل صبح بر صحن فلک بهر همین صندل ساست بس که صحرا شده از باغ بزینت بهتر باغبان نیز سراسیمه سیر صحراست در چمن من نه همین ذوقم امروز کین هوس در همه کس در همه دم در همه جاست ره بتخانه دیت بست هوا بر راهب تا ریاحین فرح انگیز و چمن روح فزاست هست تشبیه ریاحین به بتان محض غلط بچمن نسبت بتخانه چین عین خطاست بت جمادیست چه داند روش دلجویی رسم دلجویی ازان جوی که در نشو و نماست شست حیرت خط افسون عزایم خونرا تا بر اطراف چمن شاهد گل جلوه نماست نیست نظاره گل کم ز تماشای پری فرق این هر دو بر دیده دانش پیداست در چنین روز که همرنگ بهشت است چمن در چنین فصل که تحریک هوا غم فرساست ما ازان رو بتماشای خوش داریم که چون برم طرب افزای ولی نعمت ماست آن زکی طبع که در سایه جمعیت او بر چمن اهل نظر را نظر استغناست جویبار قلمش چشمه تنفیذ امور سبزه زار رقمش صفحه تصویر زکاست نظر همتش از هر گذری فیض رسان اثر دولتش از هر گرهی عقده گشاست کلک اندیشه او بر همه صورت جاری دیده دانش او بر همه معنی بیناست ملک ادراک فلک مرتبه عبدالرحمن که نهال قلمش سرو گلستان زکاست * * * شمارهٔ ۱۰ باز این لطف چه لطف است که در طبع هواست وین چه فیض فرح افزاست که در سیر صباست آنچه فصل است تحریک نسیم سحری همه جا فیض رسان و همه را روح فزاست روش ابر بر اوراق گوهر ریز جنبش باد بر اطراف چمن غالیه ساست اگر دیده دل هست قدم نه در باغ حقه غنچه بدست آر که پر شهد و شفاست سیر صحراست کنون سلطنت روی زمین سایه ابر بهر سر که فتد ظل هماست غنچه را نطق فرو بسته و راهی دارد که بشکرانه توفیق طراوت گویاست سبزه با آنکه خموشست زبانی دارد که ز کیفیت آثار نعم نکته سراست دوش رفتم بچمن بهر تماشا دیدم اثر بهجتی از رنگ ریاحین پیداست غنچه می کرد پر از باده شبنم مینا لاله می شست قدح بزم طرب می آراست آتش گل ز دل مرغ چمن داشت کباب هر طرف نغمه ای از فاخته ای برمی خواست من شدم مایل آن بزم ولی دل نگذاشت من شدم طالب آن جمع ولی طبع نخواست که چرا . . . بزم فنا باید بود این نه بزم فرح افزای ولی نعمت ماست آن ولی نعمت وافی قلم صافی دل که می مجلسش از میکده فیض بقاست اوست امروز که روی سخن خلق باوست اوست امروز که میزان فنون فصحاست همچو نامه همه را قد پی تعظیمش خم همچو خامه همه را کار به تدبیرش راست مظهر رحمت حق حضرت عبدالرحمان که گل فطرتش از گلشن توفیر وفاست ای گرانمایه در بحر سعادت که ترا کارساز همه ساعت اثر فیض سخاست لاله غرقه بخونم من و بزم طربت گلشن عیش نشاط و چمن ذوق و صفاست آمدم داغ دل و چاک گریبانم بین چاره کن که ز برق ستم و دست جفاست دو سه روزم به نم و فیض نظر خرم دار که بهر سال دو سه روز مرا نشو و نماست سرورا بیغم و اندوه نبودست دمی تا فضولی ز درت چون غم و اندوه جداست چون نیاید سوی بزم طربت چون او را هست معلوم که درد همه را از تو دواست هست امید که تا بهر چمن آرایی ابر بر سنبل و نسرین و سمن غالیه ساست متصل از اثر فیض دعایت یابد کام دل هر که ترا همچو من از اهل دعاست * * * شمارهٔ ۱۱ طاعتی کان در حقیقت موجب قرب خداست طوف خاک درگه مظلوم دشت کربلاست ای خوش آن مردم که بهر قوت نور نظر در نظر او را مدام آن قبله حاجت رواست ای خوش آن طالب که در هنگام حاجت خواستن خاک راه کربلا در چشم او چون توتیاست ای خوش آن زایر که او را در چنان حاجت گهی گه نماز بی رعونت گه نیاز بی ریاست گه بیاد تشنه آن بادیه اشکش روان گه برای سجده آن خاک در قدش دو تاست گاه چون پرکار گرد نقطه مرقد دوان گاه چون بی نقطه احرام طاعت ما بجاست کربلا گنج ایست در ویرانه دیرین دهر لیک آن گنجی که نقدش نقد شاه اولیاست خازن حکمت نهاده در چنان گنج شریف طرفه صندوقی که پر از در درج لافتاست یا گلستانیست آن روضه که گر بینند باز رنگ گلهایش ز خون رنگ آل مصطفاست حدت ار دارد هوای بقعه اش نبود عجب آتش دلهای سوزان در مزاج آن هواست شور اگر خیزد ز خاکش آب دارد جای آن چون همیشه چشمه آن آب آب چشم ماست در میان روضه و آن بقعه تا یابند فرق در میان جان و دل انواع بحث ماجراست بحث دارد جان که آن روضه شبیه روضه است دل مغارض می شود کان هر دو از هم کی جداست با وجود آن همه رفعت که درد آسمان گر زمین از آسمان خود را فزون گیرد رواست از زمین جزء وست صحرای شریف کربلا کربلا جای حسین ابن علی مرتضاست آن امام ظاهر و باطن که از محض صفا همچو ظاهر باطنش آینه گیتی نماست کی رود ناکام هر کس کآورد رو سوی او کی شود محروم هر کس را که با او التجاست رتبه گردی که خیزد از ره زوار او از ره رفعت قرار بارگاه کبریاست شهسوار یثرب و بطحا امام انس و جان پادشاه صورت و معنی شه هر دو سراست زندگی بخش دل ارباب صدق اعتقاد کشته تیغ جفای ناکسان بی وفاست عاصیان خیر را از قتل آن معصوم پاک صد خجالت روز حشر از حضرت خیرالنساست تا اثر دارد جهان در دعوی خون حسین صد هزاران بی ادب در معرض فوت و فناست باد نصرت نیک بختی را که دایم در جهان از ره اخلاص دارد نیت این بازخواست السلام ای نور بخش دیده اهل نظر السلام ای آنکه در گاه تو حاجت گاه ماست دردمندی نیست کز لطف تو درمانی نیافت خاک درگاه تو اهل درد را دارالشفاست سایه لطف خود از فرق فضولی وا مگیر زآنکه هم بیچاره و هم بی کس و هم بینواست از غریبی ره ندارد بر سلوک خود هنوز هر چه می خواهد کند در خاطرش بیم خطاست چشم دارم آن عمل توفیق حق روزی کند کان پریشان را درو نفع و ترا در وی رضاست * * * شمارهٔ ۱۲ هر که را از لوح دل نقش تعلق زایل است متصل نقش جمال دوست بر لوح دل است طالب و مطلوب را از هم جدایی نیست لیک در طریق دوست آثار تعلق حایل است احتمالی نیست حرمان را درین ره مطلقا طالب محروم گویا در تردد کاهل است روح را ماییم مانع از عروج عرش قرب ور نه این علوی باصل خود جبلی مایل است جسم را از ماست استعداد تکلیف عذاب ور نه بر خلق از خدا رحمت عموما شامل است ترک جان بی شک بجانان می رساند مرده را ای مرید وصل فانی شو که فانی واصل است هیچ فردی را مدان بیهوده در سلک وجود کین گمان اطلاق افعال عبث بر فاعل است بی هنر گر سعی در اظهار عیب کس کند نیست بر معیوب عیب او بجعل جاعل است هست محض فیض موجودات را عین وجود غافل از فیض حق است آنکس که از خود غافل است از اسیر خاک سیر عالم علوی مجوی اقتدای طینت سفلی بطبع سافل است چون بسر حد حقیقت نیست راهی عقل را زین تردد هر که آسایش گزیند عاقل است گرچه بی وجهست بر هر ناقص اطلاق کمال ناقصی گر نقص خود داند بوجهی کامل است از که پرسم ره سوی عرفان که در بزم وجود هر کرا دیدم ز جام بیخودی لایعقل است زین ره مشکل مگر ما را بسر منزل برد اقتدای آن که حلال جمیع مشکل است آن که تا حد الوهیت ز سلک بندگی ذات پاکش را بهر شانی که گویی قابل است جود او بحریست بی ساحل محیط کاینات خاک بر فرقی که از بحر چنان بر ساحل است تا قبول او بشرع اثبات حقیت نمود جز شریعت هر که هر دینی که دارد باطل است در نماز ار داد سائل را نگین نبود عجب اهل حق را هر چه در دست است نذر سائل است هست از هر کار خیر افضل طواف روضه اش روضه جز آن که این خیرالعمل را عامل است در نبوت بود موسی را به هارون از کلیم مخبر این نکته فرمان الهی نازل است گفت احمد حیدر است از من چو هارون از کلیم هر کرا دیدم بدین نقل مصحح ناقل است می شود معلوم ازین مضمون طریق اتحاد در ادای لحمک لحمی نبی هم قایل است اول و آخر محقق شد که بی مهر علی علم و فضل اولین و آخرین بی حاصل است با وجود خلقت انسی ملک محتاج اوست در حقیقت بین مگو کین نشئه در آب و گل است مبغض او را ز طبع بد کمان ترک بغض احتمال رفع سمیت ز زهر قاتل است هیچ فضلی نیست چون حب امیرالمؤمنین چون فضولی هر کرا این فضل باشد فاضل است شکرلله ز ابتدای عمر تا غایت مرا روضه خاک در شاه ولایت منزل است ساحلی دارم چو دریای نجف بهر نجات غم ندارم زانکه گرداب حوادث هائل است یاربم در خاک این درگاه روزی کن ثبات تا ثوابت ثابت و دور فلک مستعجل است * * * شمارهٔ ۱۳ سجده خاک نجف مرغوب اهل عالم است چون نباشد سجده گه جایی که خاکش آدم است قدر خواهی سیر صحرای نجف کن کز شرف بام رفعت را صفوف نقش ریکش سلم است فیض جویی روی نه بر ریک دریای نجف کز صفا هر ذره اش سر چشمه صد زمزم است هست زینت بخش صحرای نجف خطهای ریک یا طراز مهد حیدر گشته نقش ارقم است حیدرست آسوده در دشت صفا بخش نجف یا مسیحا خفته بر دامان پاک مریم است ساکن خاک نجف را هست عار از سلطنت خاک پای ساقی کوثر به از ملک جم است نی همین سر تن آدم شدست آن خاک پاک نوح را هم توتیای دیده های پر نم است نیست در عالم مقامی خوشتر از خاک نجف آری آری آن مقام مقتدای عالم است شیر یزدان حیدر که با توفیق فضل در حریم قدر معراج رسالت محرم است آن امام مشرق و مغرب که در احکام دین حکم او بر هر چه لاحق شد قضای مبرم است آن کرم پیشه که دارد احتمال عفو او جرم قصد قتل او مجرم که ابن ملجم است با وجود جود آن رسام قانون کرم دعوی جود و سخا کفرست گر از حاتم است کی بود جولان گرد دلدل او رخش را کمتر از زالیست در میدان او گر رستم است نور او کز بطن غیب افتاده در مهد ظهور با شعاع لمعه نور نبوت توأم است نور وحدت منقسم گشته است در صورت ولی صورت الفت دلیل اتحاد مقسم است مرتضی را کس ندانسته است غیر از مصطفی هست نفس او بمعنی گر بصورت بن عم است فیض بر دامان آنکس می زند دست قبول کش بدامان علی دست ارادت محکم است دامن پاک علی موجیست از دریای فیض فیض دریای علی مانند یای مدغم است هیچ کس را نیست درک رفعت درگاه او رفعت درگاه او بالاتر از نه طارم است عرش اعظم زیر دست همت والای اوست آفتاب رفعت او عین عرش اعظم است سنگ باد آن سنگدل کانرا کند نسبت بلعل گر انگشت رسالت را نگین خاتم است از رموز مبهم است ادراک سر او بلی چون نباشد . . .م است با وجود آنکه دارد دوست در ذکرش جذر با وجود آنکه دشمن در ثنایش ابکم است در میان دوستان و دشمنان اوصاف او خارج از حصر و برون از حیطه کیف و کم است ذکر او را نقش کن پیوسته بر لوح زبان ای که در عالم دلت از کثرت غم در هم است یا دلی کز ذکر او دارد صفا عمر . . . ذکر او مرآت دل را صیقل ژنگ غم است در جهان گر هست گمره دشمن او دور نیست دشمن او را جهان محنت سرای مظلم است چون نباشد خصم او در عالم تیره حزین خصم او را عالم تیره لباس ماتم است منت ایزد را که بر رغم عدو با مهر او خاطر من شاد در عالم دل من خرم است چیده ام من هم ز نخل مهر او بویی همین این رطب روزی سلمان و نصیب . . .م است نیست کم از هیچ کس اخلاص من در راه او بلکه می گویم که او را مخلصی چون من کم است یا امیرالمؤمنین شد مدت پنجاه سال کز جناب حق بمدح تو فضولی ملهم است لیک نی مانند مداحان دیگر هست دور متصل خاک درت او را مطاف و ملثم است قامتش بشکست پیری لیک دارد شکرها زانکه فرق او درین درگاه خاک مقدم است دایم از خوان تو ادرار مقرر می برد روز و شب با چاکران آستانت همدم است پیر شد در خاک درگاه تو و بهر همین قامت او زیر بار منت دوران خم است گر بود انصاف در هر جا که باشد هر که هست پیش او در دعوی اثبات نسبت ملزم است تا بود دل را تمیز اعتبار نیک و بد تا زبان را قدرت گفتار در مدح و ذم است باد ورد هر زمان ذکر امیرالمؤمنین زان که ذکر او جراحت‌های دل را مرهم است * * * شمارهٔ ۱۴ مدار هفته دوران که نفع او ضررست نه گنج هفت درست اژدهای هفت سرست منه ز طول امل دل بسرعت شب و روز که مرغ عمر چنین تیز پر بدین دو پرست گرت درو گهر آید بکف مکن طغیان که بحر را صد ازین قطره در کنار و برست مگو که جمع گهر تلخ کامیم ببرد که تلخ کامیم از گرد گردن گهرست بکش ز قید موالید سر چو می دانی که سین سر چو شود نقطه دار شین شرست رقم مکن طمع سیم و زر بلوح ضمیر که سکه زر و سیم طمع خط خطرست چو سیم جمع کنی فیض آن بخلق رسان چو سود زانکه شجر را شکوفه بی ثمرست در کرم بگشا تا شوی بلند مقام که جای فتحه همیشه ز فتح بر زبرست ز کس مکن طمع نفع تا نگردی پست که کسره زیر نشین صفوف خط خطرست غرض ز جمع زر و سیم چیست ممسکرا چو در حصول غرض شرط ترک سیم و زرست درین نظرگه پر فیض کز طریق نظر بقدر بینش خود هر که هست بهره برست نکو اگر نگری هیچ خلقتی بد نیست تفاوتی بدو نیکی که هست در نظرست بنسخه هنر هیچکس مکش خط عیب بعیب کش خط اگر مدعای تو هنرست بکار کوش که در کارخانه عالم بقدر حاصل هر کار مزد کارگرست ز هرزه کاری تو چرخ مهربان تو نیست و گر نه مهر پسر رسم فطری پدرست کسی که لاف هنر زد هنر نخواهد داشت که از صداست تهی هر نی که پر شکرست گر اهل درکی ازان علم و عقل لاف مزن که زرق را سببست و معاشر قمرست ورای عالمی و عاقلیست دانش حق ز قول و فعل خدا علم و عقل کور و کرست کدام عقل کماهی به گنه کار رسید کدام عالم از انجام حال با خبرست مکش که فایده قید عقل درد دلست مکن که ما حصل بحث علم درد سرست کمال گر طلبی در مقام عشق طلب که فیض عشق ز علم و ز عشق بیشترست مذاق عیش مجو مطلق از مقید عقل که مست خواب نه آگه ز نشئه سحرست فریب عقل مخور آن مبین که در ره قید بچشم عقل اقالیم سبعه گنج زرست ز نخل عشق طلب بر که مجملا بر او محقرست بر عقل هر چه معتبرست ز عشق مگذر اگر بر مجاز هم باشد که مرد را بحقیقت مجاز راهبرست کتابه که بود محض فیض مضمونش خط عذار صنوبر قدان سیمبرست نظر کسی که ندارد بر آفتاب وشی چو شب هزارش اگر دیده هست بی بصرست گمان مبر که در آب و گلست نشانه حسن حقیقتی است که در روی خوب جلوه گرست مشعبدیست درین پرده ور نه کس بخودی نه پرده دار نه پرده نشین نه پرده درست ز صورتست رهی گر توان بمعنی برد مظاهر گل معنی حدایق صورست بود صفای فضای فرح فزای نجف دلیل آنکه درو پادشاه بحر و برست امام مفترض الطاعه حیدر صفدر که درک او ز حد دانش بشر بدرست ملک بمحکمه او رجوع کرده قضا احاطه بشر او کجا حد بشرست بجوهرش حجرالاسود آمده مظهر چه آب زنده گیست آن که ظلمتش حجرست بران شجر که دهد جویبار قدرش آب هر آسمان یکی از برگ سبز آن شجرست ز شعله که زند سر ز آتش مهرش بر اوج عز و شرف هر ستاره یک شررست گدای درگه اقبال او همایون فال همای اوج تمنای او فرشته فرست ستاره شرف مهر راحت افزایش شب دراز امل را نشانه سحرست طلیعه علم فیض عالم آرایش سپاه علم و عمل را علامه ظفرست همین ز جمجمه اقبال کرده حکمش را کشیده از خط فرمان او کدام سرست رموز دانه خرما ازو مدار عجب که نخل معجز او را چنین هزار برست ببوی آن گل تازه که داد سلمان را دماغ اهل یقین تا بهار حشر ترست بیک نهیب دو شیر تر شد سنگ باوج پنجه زند خصم اگر چه شیر نرست شکستن مه و برگشتن خور از مغرب میان خلق چو روشن بسان ماه خورست نه در خورست که گویم بر آسمان وجود نبی ز کوکبه شمس آمد و ولی قمرست علی کسیست که در عزم قرب حق جبریل براه مانده ازو همچو خاک ره گذرست چه سان برابر جبریل دارم و گویم علی میان خدا و نبی پیام برست بشهر علم نبی چون علیست در چه عجب ز جبرئل گر او را ز حاجبان درست زهی سپهر ولایت که در ولایتها ولایت تو چو خورشید و ماه مشتهرست بشهر علم نبی از برای معموری ز معجزات تو هر یک ولایت دگرست نشان داغ وفایت بسینه احباب بدفع تیر حوادث نمونه سپرست سرسر افکن تیغ تو در تن بدرک بخون فاسد طغیان کفر نیشترست ز ذوالفقار تو و دلدل تو دشمن و دوست بر اسم پی روی و سرکشی بنفع ضرست بدلدلت بود آن دال دال سوی نجات بذوالفقار تو آن ذال ذال الحذرست ز تیغ تو جگر دشمنان همه شده خون بعزم دشمنی تیغ تو کرا جگرست اگر بملک جهان دل نداده چه عجب تو شاه بازی و این صید صید مختصرست فضای ملک عبودیت تو صحرا نیست که همچو طایر قدسش هزار جانورست هوای بندگی درگه تو فایده ایست که صد خلیل بادرار ازو وظیفه خورست کسی نیافت بقدر تو در صف عزت قضا که انجمن ارای محفل قدرست گلی ندیده برنگ تو در بهار وجود صبا که چهره گشای عرایس زهرست هزار شکر که در سلک خادمان توام همین سعادت من بس که قدرم این قدرست شها بلطف نظر کن همین که با چه کسان مرا بقوت مدح تو دست در کمرست گرفت کاتبی این راه حیرتی از پی قدم برسم تتبع نهاده بی سپرست میان این دو سخن هست گفته من حشو چرا کزان دو یکی رو یکی چو آسترست درین لباس حد نظم من معین شد که گر بود ز یکی زیر از یکی ز برست فضولیم من و کارم گنه اگر زین کار کشم بعذر زبان عذرم از گنه بترست امید هست که بدگو مرا معاف کند چو هرز مدح تو از هر ملامتم مقرست همیشه تا بمکافات خیر و شهر بجهان امید و بیم بدو نیک جنت و سقرست خوشم بدین که همیشه ز قرب تو حاصل طواف کعبه مرا بی مشقت سفرست مرا جدا نکند حق ز جنت در تو که هر که هست ز جنت برون سقر مقرست * * * شمارهٔ ۱۵ مردم این ملک را حق نعمتی از غیب داد شکر این نعمت بباید کرد تا گردد زیاد شکر لله کز فروغ آفتاب اوج دین چون سواد دیده کسب روشنی کرد این سواد پیش ارباب نظر زیبد اگر زین روشنی نام باشد بقعه بغداد را عین البلاد شرع را تجدید رونق داد رأفت پیشه باز بر رخسار ملک ایزد در رحمت گشاد سر برون آورد صدری از گریبان قضا باز بر دست امل افتاد دامان مراد مدرکی آمد که ادراکش بفیض انکشاف راه استدلال را سدیست در حسن سواد امهات سفلی و آبای علوی را جواد در مرور مدت تزویج فرزندی نزاد پیش در کش علم بر قسم بدیهی منحصر بر دلش نه فکر هر مضمون که باشد مستفاد فتح تزویج ار دهد نهیش بحکم افتراق رغبت الفت نمی ماند صور را با سواد در میان آب و آتش عقد بندد امر او از میان این و آن خیزد حجاب خاک و باد مرجع ارباب حاجت نغمه ابر تقی آنکه نامش می رساند نام لقمان را بیاد مرحبا ای نسخه ات مجموعه فضل و هنر مرحبا ای خامه ات سرو ریاض عدل داد صبح آخر محضرت بهر طلوع مهر جود پایه اول ز معراج کمالت اجتهاد کشته تیغ زبان اوست هر دم کافری آفرین ای قاضی غاضی همین باشد جهاد هست رای بر هدایت بر تو رسم اقتدا هست نوعی از عبارت بر تو حسن اعتقاد در صلاح کار عالم عزم رای روشنست آنچنان خواهم که قطعا کون را نبود فساد شکر لله فیض تشریف نشاط افزای او دشمنان را کرد محزون دوستان را کرد شاد قطع ره تا کرده طوف کعبه وصل ترا چون بیفزاید به بخت خود فضولی اعتماد تا بنای دهر را باشد اساس اعتبار بر سر اهل حقیقت سایه‌ات ممدود باد * * * شمارهٔ ۱۶ نوبهارست جهان رونق دیگر دارد باغ را شمع رخ لاله منور دارد ز گل و سبزه چمن راست صفایی هر دم چون ننازد نعم غیر مکرر دارد شاخ را برده سر از ذوق شکوفه به فلک چون تفاخر نکند این همه زیور دارد می زند خنده گل و باد برو طعنه زنان که چرا خنده بعالم نزند زر دارد شده مقبول طبیعت حرکات گلبن شاهدان خلعت سبزست که در بر دارد می کند دعوی دارایی گلشن نرگس ورنه آن افسر زر چیست که بر سر دارد یافته سر بسر اموات ریاحین احیا صفحه صحن چمن صورت محشر دارد سبب سبزه همین است که هنگام صفا چرخ را آینه باغ برابر دارد باز از سبزه و شبنم ورق روی زمین صورت انجم و افلاک مصور دارد شده ظاهر ز خس خشک و گل تازه و تر سر حق را نظری کن که چه مظهر دارد وه چه فیض است که باز از اثر لطف هوا باغ لطف نسق شرع مطهر دارد خاص در عهد نسق بخشی آن والی شرع که دلش پرتوی از نور پیمبر دارد قاضی غاضی فرخنده رخ و دریا دل که جهان را بهمه روی منور دارد هرچه باید ز نکوکاری و خیراندیشی دارد و از همه صد مرتبه بهتر دارد نعمة الله ولی طبع که در ملک قضا بحر علمیست که هر مسئله از بر دارد گهر علم یقین را علمای سابق همه انداخته بر خاک که او بر دارد ای قضا قدر که بر چرخ نهد پای شرف هر که از سده درگاه تو بستر دارد علم از دولت درک تو پی جمعیت بی تکلف همه اسباب میسر دارد آسمان شرف و اوج سعادت در تست ای خوش آن کس که سر صدق بران در دارد تا در اجزای شریفت قلمت گشته روان دهر را رایحه عدل معطر دارد در چنین عهد که عدل تو شده شهره دهر چند ما را غم و اندوه مکدر دارد روش چرخ تردد ننماید بادب متصل عافیت از ما برود درد آرد سرورا سوی فضولی نگر از عین کرم که بسی حال سراسیمه و مضطر دارد هست امید که در کارگه فیض وجود صفحه سطح فلک تا خط اختر دارد چرخ بر سر خط حکم تو نهد بر همه حال بخت حکم ابدی بر تو مقرر دارد * * * شمارهٔ ۱۷ باز گلزار صفای رخ جانان دارد هر طرف زینتی از سنبل و ریحان دارد دارد آن لطف کنون باغ که از دیدن آن این که دل را نرسد ذوق چه امکان دارد بشنو زمزمه مرغ خوش الحان و مگو که چرا شاهد گل چاک گریبان دارد چه کند گر نکند چاک گریبان از شوق گوش بر زمزمه مرغ خوش الحان دارد جلوه شاهد گل بین بلب جوی و مگوی که چرا آب روان این همه افغان دارد نیست از سنگ چسان این همه افغان نکند شاهدی در نظرش این همه جولان دارد با خط موج مگو جدول آبست که هست لوح تعلیم و چمن طرز دبستان دارد کرده از هر طرفی میل بدان لوح لطیف سبزه کیفیت طفلان سبق خان دارد فصل سیرست قدم نه به بیابان امروز که بیابان صفت روضه رضوان دارد از ریاحین روش آموز که از حجره خاک هر چه سر کرد برون رو به بیابان دارد کرده از هیبت منقار مهیا انبر بلبل خسته تردد چو طبیبان دارد خار را دیده و دانسته که شاخ گل را در بدن نیز برون آمده پیکان دارد محشرست این نه بهارست که نرگس از خاک خاسته دیده حیران تن عریان دارد حجره تبرست درین فصل چمن باغ جنان عارف زنده دل آن مرده که ایمان دارد گل برون آمده از حجره تنگ غنچه میل نظاره اطراف گلستان دارد رخت از حجره درین فصل بگلزار کشد هر که در لطف مزاج گل خندان دارد گذری کن بچمن بهر فرح فصل بهار از خزان ای که دلت شدت اخزن دارد پی هر غم فرحی را نگران باش و مگو که ندارد فلک این نیز اگر آن دارد جدول آب که از موج نمودست حباب همچو تاریست که درهای درخشان دارد دهر حکاک شده آلت حکاکی اوست سبزه کز قطره شبنم در دندان دارد همه جا این شده شایع که بتحریک هوا آب در دور شه گل مهر طغیان دارد جهت دفع همین فتنه ستاده صف صف بید کز برک بکف خنجر بران دارد می نهد بر طبق لاله برون می آرد کوه هر لعل پسندیده که در کان دارد دم عرضست چرا عرض تجمل نکند فیض را وقت ظهورست چه پنهان دارد می کند گلبن سر سبز نثار سبزه غنچه هر دانه که از قطره باران دارد سبزه طفل است که چون دانه مشفق گلبن بهر پروردن او شیر به پستان دارد داده سبزه نسق باغ مگر کین تعلیم در نظام از قلم آصف دوران دارد آصفی کز قلم اوست چو از سبزه چمن هر چه از نظم و نسق ملک سلیمان دارد چمن آرای ممالک شده وین پرتو همچو گل از اثر پاکی دامان دارد می دهد روز و غبار از در او می گیرد آسمان را عمل اینست که میزان دارد هر که طرز رقمش با روش کلکش دید گفت کین باغ چه خوش سرو خرامان دارد آن سخی طبع که در عالم عالم داری رأفت او روش ابر درافشان دارد از بدو نیک نوال نعمش نیست دریغ فیض او از همه رو بر همه احسان دارد نه همین در عوض نیکی ارباب صلاح شفقت او اثر رحمت رحمان دارد در جزای عمل بد عملان نیز مدام اثر رحمت او رتبه غفران دارد نیست محروم کسی از کف جودش گویا کلک قفلیست که او بر در حرمان دارد بخت و اقبال کمر بسته بفرمان بریش متصل منتظر آن که چه فرمان دارد خط او ابر بهاریست که هر جا گذرد نیست اندک اثرش فیض فراوان دارد کلک او طرفه نهالیست که در هر جنبش نیست کم منفعت بی حد و پایان دارد نوبهار گل انواع هنر جعفر بیک که کمال شرف و رتبه عرفان دارد مرده را می رسید از نقش خطش فیض حیات ظلمت نقش خطش چشمه حیوان دارد هیچ شک نیست که از فیض خط دلکش اوست هر که امروز ز ابنای زمان جان دارد سرفرازا توی آن قطب که در رخصت قدر کمترین بنده تو رتبه کیوان دارد دور ما چون نکند یار به ادوار سلف چو تو انسان فلک قدر و ملک شان دارد ملک ما چون نزند طعنه بملک دگران ملکی همچو تو در صورت انسان دارد ای فلک قدر ملک خوی صلاح اندیشه که ز تدبیر تو درد همه درمان دارد همه از واصل شادند چه واقع شده است که فضولی الم محنت هجران دارد همه از فیض تو جمعیت خاطر دارند او چرا حال بد و روز پریشان دارد همه جا گشته بمعماری عدلت معمور او چرا حال خراب و دل ویران دارد گرچه دور از تو همه شب به هزاران دیده آسمان گریه به آن خسته حیران دارد لیک شادست بدان حال که در سایه تست نامه نسبتش از ملک تو عنوان دارد درد هر چند که بسیار شود بر دل او او بالطاف تو امید دو چندان دارد چشم دارم که بکام تو شود هر دوری که بتدریج زمان گنبد دوران دارد اعتماد تو فزون گردد و ننماید روی هر چه از دور باقبال تو نقصان دارد * * * شمارهٔ ۱۸ - ستایش جعفر بیگ قاضی بغداد گل آمد باز گلشن فکر لطف از جنان دارد زمین از سبزه نو حیز رنگ آسمان دارد فکنده در چمن آب روان بر پیچ و خم راهی چمن با آب حکم آسمان و کهکشان دارد ز برک لاله هر دم قطره قطره می چکد شبنم چو محبوبان گلرخ لاله لعل درفشان دارد ربوده آب چون آیینه عکس غنچه از گلبن چو خوبان سمنبر آب شکل دلستان دارد نمی دانم چه می گوید صبا در گوش گل هر دم پیامی غالبا از عندلیب ناتوان دارد صبا پیغام بلبل می گذارد پیش گل اما چه حاصل گوش گل را گوهر شبنم گران دارد به گل عرض نیازی می کند بلبل نمی دانم که با نازک مزاجان شرح درد دل زبان دارد ز خود بر دست گلرا ذوق استغنای محبوبی چه می داند که بلبل از چه فریاد و فغان دارد غرور گل نگر گل راز بلبل نیک می داند نمی داند که کم آزار عمر جاودان دارد هوا از غنچه بر بازوی گلبن بست تعویذی که از هر آفت آن تعویذ او را در امان دارد ز تشریف بهار آمد خبر گویا که از غنچه برای تهنیت هر شاخ گلبن صد دهان دارد درون باغ سیر آب شبها نیست بیهوده متاع حسن گل حفظ بقا زین پاسبان دارد سوی گلشن مرو ابر نیسان غنیمت دان که هر جوهر که می خواهد دلت این کاروان دارد ز برق ابر آوازی مشو غافل سخن بشنو که بهر غافلان حرف نصیحت در زبان دارد سپر بر سر کشید از پیکر گل در چمن گلبن خم قوس و قزح پنداشت تیری در کمان دارد صلایی می زند هر دم صدای آب مرغان را که بسم الله درآید هرکه ذوق بوستان دارد بزینتهای گوناگون دل شادی که در عالم فریدون داشت یا جمشید حالا باغبان دارد فلک لطفی که پنهان داشت ظاهر کرد چون غنچه به تنگ آمد ز پنهان داشتن تا که نهان دارد به ملک آرایی و عالم فروزی فصل گل مطلق خواص حسن تدبیر امیر کاردان دارد زهی فرخنده رایی آسمان قدری ملک شانی که از هر برتری بر تو علو قدر شان دارد فرید عصر جعفر بیک بی همتا که در خلقت شرف بر جمله افراد ابنای زمان دارد شکوهش خاک را چون گرد باد از غایت همت بگردون می تواند بر دگر خود را بران دارد اقامت سنگ را در آستانش می کند گوهر توان در آستانش یافت هر فیضی که کان دارد ز عدلست این که در معموره ملک سلیمانی باستقلال حشمت مسند نوشیروان دارد ز صدقست این که شنقار شکار انداز اقبالش چو شهبازان برج اولیا هم آشیان دارد ایا سردار صاحب عدل صایب رای صافی دل که دریای صفاتت موجهای بی کران دارد زمانه لب فرو بستست از اوصاف تو یعنی که مشهورست این معنی چه حاجت بر بیان دارد ترا زیبد ثنا از جمله خلق جهان زیرا تو داری از فضیلت هر چه هرکس در جهان دارد ترا هرکس که دارد دانشی ممتاز می داند بعقل خرده دان از هر که عقل خرده دان دارد ملک در صورت انسان ندارد صورتی اما یقین است این که در شان تو هرکس این گمان دارد خداوندا فضولی روزگاری شد که دور از تو فراغ از دانش و بینش ملال از جسم و جان دارد همیشه بی تردد در مقامی ساکنست اما بیاد خاک پایت متصل اشک روان دارد نه بهر چاره جستن می برد ره سوی همدردی نه بهر راز گفتن همزبان مهربان دارد نه در سلک فقیران می تواند یافت تمکینی نه پیش صاحبان مسند و منصب مکان دارد گهی در فقر با خود نقش عزم روم می بندد گهی از فاقه سودای ره هندوستان دارد ره بهبود خود کردست کم حالا نمی داند که چون بر حال خود پردازد و خود را چه سان دارد به چندین محنت و غم باز دارد خاطر شادی که نقش مهر تو بر صفحه جان و جنان دارد تدارک می کند صد درد را توفیق این دولت که گاهی دست رس بر خاکبوس آستان دارد الهی از گل و نسرین و سنبل تا اثر باشد الهی تا بهار اندر جهان نام و نشان دارد چمن پیرای گلزار فرخ بخش جهان دایم بهار دولتت را فارغ از بیم خزان دارد * * * شمارهٔ ۱۹ بتحریک هوا برگ رزان در باغ ریزان شد بهر سو صفحه بهر خط سبزه زر افشان شد بموج گلشن و برگ درخت از گردباد غم نشسته بود گردی سر بسر شسته بباران شد مگر باد از بهار آورد پیغامی که شاخ گل ز برگ آن رخت زر بفت که . . .ان شد ز وی سیم فراوان شکوفه شد نهان حالا خزان بگشاد بر عالم خزانه زر فراوان شد ز صحرا نازنینان جانب خلوت هوس کردند بخلوت موسم بوس کنار نازنینان شد شبستان یافت زینت از چراغ ساغر و ساقی به سرو و لاله و گل بی تکلف به ز بستان شد خوش آن عارف که در گنج فراغت اینچنین فصلی همه دشوارهای شدت دی بر وی آسان شد خزان او را برای عیش خوشتر از بهار آمد نکرد اندیشه در خاطرش ره کین نشد آن شد درون خلوتی با شمع و می بردست کام دل بعینه بر مثال لعل کان پرورده کان شد نیامد چون گل از خلوت سر از بیرون نگر آندم که گفتند ابر نیسان باز بر گلشن در افشان شد بهار آمد ریاض دهر رشک باغ رضوان شد ریاحین سر زد از هر گوشه عالم گلستان شد چکید از برگ گل شبنم ز دلها شست گرد غم درخت گل چو خوبان در فشان از لعل خندان شد خزان دست تسلط برکشید از غارت گلشن گل از روی عدالت بر سریر عدل سلطان شد هوا از شاخ گل هر حقه سربسته غنچه که برده برد باز آورد از کرده پشیمان شد لباس گونه گون پوشیده عالم از گل و سبزه بر آیینی که گویا کهنه گبری نو مسلمان شد صبا آیینه سبزه سبزه آیین گلستان است سمن بر جلوه گل گل برقص سرو حیران شد که گل را هست پا بر خار و دارد سرو پا در گل چه شد آن یک چنان جنبید و این یک چون خرامان شد فروزان گشت هر سو از شقایق منقل آتش بدان آتش ز عالم دفع سرمای زمستان شد بصحرا خیمه زد و ز خرگه غنچه برون شد گل گذشت ایام خلوت موسم سیر گلستان شد سهی قدی که از بیم هوا شمع شبستان بود خرامان همچو سروی سوی بستان از شبستان شد بروی سبزه تر دانه دانه قطره شبنم فتاد و زیب فیروزه همه درهای غلطان شد بر آمد بلبل شیرین زبان بر منبر گلبن خطیب خطبه ایام شاهنشاه دوران شد شهنشاهی که ذکرش مونس اهل جهان آمد نسیم روضه مهرش بهار گلشن جان شد بنای همتش صیدی میان حق و باطل بست طریق طاعتش حدی میان کفر و ایمان شد همه ویرانه معمور گشت از فیض عدل او همین از دست جودش ظالمان گنج ویران شد پریشانی عالم کرد ازو جمعیتی حاصل همین گیسوی جمعی مهوشان بر رخ پریشان شد بر افتاد آنچنان در دور او بیداد از عالم که عاشق نیز فارغ از جفا و جور جانان شد اساس از دولت او کرد معمار قضا روزی که بانی بنای شش جهات و چار ارکان شد بروز رزم آن شاهی که تیغ و تیر دلدوزش چو آب و چون صبا هر گه چمن آرای میدان شد دل بدخواه پر خون گشت و جسم خصم پر پیکان گلی در غنچه و غنچه در خار پنهان شد زمان بزم بزمش بهشتی می توان گفتن که جامش سلسبیل و ساقیان بس حور و غلمان شد ایا شاه فریدون بخت نور اقبال سلم آیین که او صاف تو چون رستم بهر جا رفت دستان شد ترا شد راست کار از راستی او صدق خصمت را سبب بر سستی اقبال و سستیهای پیمان شد بسان پرتو خورشید هر جانب که رو کردی عدوی تیره بخت از پیش چون سایه گریزان شد ترا از اقتدی شرع فیض دولت باقیست نصیب هر که باشد پیر و حضر آب حیوان شد فلک را رفت از حیرت عنان اختیار از کف ترا هرگه که دشت رخش پیما گرم جولان شد خداوندا فضولی بلبلی بود از سخن مانده بفیض نو بهار عز و اقبالت خوش الحان شد بدرگاه تو رو آورد شد از غیر مستغنی فقیری بر سر خوان خلیل الله مهمان شد چنین امید دارم کان چنان من هم شوم از تو که از محمود فردوسی و سلطان ویس سلمان شد دهد مدح تو نظمم را و نظم من شود شهرت که هر کس هست از فیض سخن مشهور دوران شد * * * شمارهٔ ۲۰ فلک ز دور مخالف مگر پشیمان شد که هرچه در دل ما بود عاقبت آن شد مقیم زاویه محنت و بلا نشدیم مقام راحت ما خاک درگه خان شد ای آفتاب فلک سایه خان فرخ رخ که از قضا همه دشوار بر تو آسان شد دمی که حیمه برون زد سپاهت از بغداد دل تمامی اهل عراق لرزان شد چو آفتاب برون آمدی فکندی نور عدو ستاره صفت هر چه بود پنهان شد قدم بحله نهادی چراغ دولت تو ز نور قبه صاحب زمان فروزان شد برای عرض کشیدی در آن فضای شریف چنان سپاه که هر کس که دید حیران شد ز بید راز بدی کرد و هم تیغ تو دور توجه تو بلایی باهل عصیان شد علم زدی بر ماهیه و ز مقدم تو فضای رابعه رشک ریاض رضوان شد کسی که بود گریزان ز تو بهمت تو نه در حصار گرفتار بند و زندان شد اگر چه خواست پریشان دل ترا جمعی هزار شکر که آن جمع خود پریشان شد بباغ ملک عرب از بهار مقدم تو گلی شکفت دگر عالمی گلستان شد مخالفان تو تکیه بر آب می کردند که صد راه شود سد راه ایشان شد ز صدق پاک تو آبی که بود اصل حیات بدفع دشمن جاه تو تیغ بران شد هوای سرکشی و کبر هر که در سر داشت گذشت از سر تقلید و بنده فرمان شد کنون مطیع تو آن اهل کفر را ماند که از صلابت اهل غزا مسلمان شد بود تمرد بدخواه جاهت آن کفری که از ظهور محمد بدل به ایمان شد بیک سفر که درو حرم دو قلعه گرفت شکوه و دولت و اقبال تو دو چندان شد مقررست که این فتحهای بی رحمت ز یمن صدق درستی عهد پیمان شد معین است که دارد همیشه دست بفتح کسی که بنده درگاه شاه مردان شد امیر تخت نجف پادشاه انس و ملک که چاکر در او هم ملک هم انسان شد امام مفترض الطاعتی که طاعت اوست وسیله که ز حق مستحق غفران شد بشکر کوش فضولی که حب شاه نجف ترا حقیقت اسلام و اصل ایمان شد * * * شمارهٔ ۲۱ رسید عید که عقد ملال بگشاید در فرح بکلید هلال بگشاید رسید وقت که دوران ز وقت خوشحالی دری بروی دل اهل حال بگشاید بتشنگان بیابان شوق خضر امل ره تلاقی عذب زلال بگشاید گرسنگان ره کعبه توکل را زمانه خوان عموم نوال بگشاید فلک بکام رساند نیازمندان را نقاب هجر ز روی وصال بگشاید ملالت متردد کشد بدامن نای غم مقیم در انتقال بگشاید خوش آنکه روز چنین می گشد ولی نه می که عقل را ره ضعف و زوال بگشاید می که قطره پاکش بهر کجا که چکد دری ز مرحمت ذوالجلال بگشاید خوش آنکه روز چنین بی مترجمی نبود ولی زبان نه بهر قیل و قال بگشاید خطیب منبر معراج معرفت گردد زبان بمنقبت خیر آل بگشاید محیط حلم حسین علی که نیست جز او کسی کزو دل اهل کمال بگشاید شهی که گر غضب او رسد طبایع را گره ز رابطه اعتدال بگشاید و گر نهیب دهد دور را سزد که ز هم عقود سلسله ماه و سال بگشاید نجات خلق محالست بی محبت او چو کار خصم ز فکر محال بگشاید بروی دشمن او در گشاد کار دو کونین کسی چه گونه در احتمال بگشاید هزبر صولت او در شکارگاه غضب گهی که پنجه بقصد قتال بگشاید ز چاک سینه . . . سازد چون سباع را در رزق حلال بگشاید فلک به سبحه او باید استخاره کند بکار خیر چو خواهد که فال بگشاید ز خادم در او رشک می برد رضوان گهی که آن در جنت مثال بگشاید در آستانه او آسمان ملایک را همیشه جای بصف نعال بگشاید اگر نه واسطه خدمتش بود همه عمر فرشته نبود که بال بگشاید ز خون ناحق او دم اگر زنم ترسم که سیلها مژه ام ز اشک آل بگشاید اگر سعادت پیوند او رسد به نجوم ز گردن همه بند و بال بگشاید چو در فشان کند ابر سخا ز هر سو بحر هزار کف بطریق سوال بگشاید چو گردی از ره او خیزد آسمان ز نجوم هزار دیده پی اکتحال بگشاید شها تویی که ندارد زمانه چون تو کسی که بر رخش در حسن خصال بگشاید تویی که پیش کمالت نمی تواند کس که چشم شایبه اختلال بگشاید شها فضولی بی صبر و دل نمی خواهد که سوی غیر تو چشم خیال بگشاید ز مدح غیر توان به که لب فرو بندد بهرزه چند در هر مقال بگشاید رجوع کار لطف تو به چو ممکن نیست که کار بسته ز اهل ضلال بگشاید امید هست که تا چتر ابر را گردون بفرق ارض و بحار خیال بگشاید رضای تو پی دفع فساد بر سر ما همیشه چتر خلود ضلال بگشاید * * * شمارهٔ ۲۲ هر که در بزم بلا جام توکل در کشید از خمار محنت و غم درد سر کمتر کشید نشئه ذوق ظفر در ساغر بزم بلاست ای خوش آن مستی که می مردانه تن ساغر کشید طالب نام نکو را نیست باکی از بلا گنج گر باید نباید بیمی از اژدر کشید هر که جایز دید بهر مهر صرف نقد جان بی تردد نو عروس ملک را در بر کشید زان سبب شد پایه رفعت مسلم ابر را کز شعاع برق شمشیری ببحر و بر کشید زان جهت بگرفت عالم را سراسر آفتاب کز فروغ خویش بر روی زمین خنجر کشید دور در بربود گردون را ز ره تا صبحدم صبحدم چون شد ز بیم سر بسر در کشید غالبا ترسنده از تیغی که بر فتح ملک شاه دارا قدر جم جاه فریدون فر کشید آن بلند اختر که در پیش نظر مرقوم یافت نقش هر کامی که بر لوح دل انور کشید آسمان قدری که در صدر علو اقتدار پنجه اقبالش از فرق فلک افسر کشید نیست غیر از نام او ذکر زبان روزگار ذکر او بر رشته نظم زبان گوهر کشید شام جم جاه فلک رفعت که از خاک درش گر غباری خواست سر بر طارم اخضر کشید با شکوه سلطنت صاحب قران عالم است بهر فتح مملکت هر جا که او لشکر کشید توسنش را آسمان از نقره مه نعل بست محملش را چون قطار ناقه هفت اختر کشید نقش بند رغبتش بهر تماشای ملوک بر بساط حکم کسری صورت قیصر کشید کلک نقاش رضایش بهر تزیین دیار بر سریر ملک دارا نقش اسکندر کشید شاهباز نصرتش محروسه آفاق را همچو صید کشته بهر طعمه زیر پر کشید رغبتش بر هر چه غالب شد تمتع بر گرفت همتش از هر چه نفرت کرد دامن بر کشید سروری کز بهر بزم افروزی ملک از ازل ساغر همت ز دست ساقی کوثر کشید در گلستان ولایت تا دهد گلهای فتح گلبن قدرش نم از سرچشمه حیدر کشید گردباد عرصه جولان او روز مصاف میل اثبات هنر در چشم هر صفدر کشید نیست مقدور بشر بر روی اهل روزگار خوان احسانی که آن شاه ملک منظر کشید گاه اظهار کرم از خرمن احسان او مور جای جو بمنزلگاه خود جوهر کشید از عطایش دهر بختی زمین را یاد کرد وز کرانی تا نیندازد بنه چنبر کشید در حصول مقصد از دوران نمی خواهد مدد پادشاهی را چه باید منت از چاکر کشید در تمنای دل از گردون نمی گردد حساب بی نیازی را چه باید ناز فرمان بر کشید ای فلک قدر ملک رفعت که دست همتت پرده تخفیف بر تعظیم هر سرور کشید بیم تیغت رسم غفلت را ز عالم بر فکند پنبه از گوش جگرداران هر کشور کشید سرگران را بهر دفع خواب غفلت روزگار نقش شمشیر تو بر بالین و بر بستر کشید بس که اقبال تو پی در پی سپه مانند ابر گه بسوی باختر گه جانب خاور کشید از اثرهای سپه بر صفحه روی زمین بهر تحریر خط فتح ظفر منظر کشید کردی از درگاه قدرت سوی دریا برد باد سرمه کرد آن گرد را دریا بچشم تر کشید حرفی از خلق عظیمت خواند در گردون ملک داغ شوقت بر دل بر جیس و ماه و خور کشید تخت و تاج سلطنت نقش تو دارد کز ازل طرح این منصب بنامت ایزد داور کشید سرورا حاجت گه خلق است در عالم درت زین سبب دولت فضولی را سوی این در کشید هست امیدم که احکام ترا اجرا دهد آنکه بر رخسار خوبان خطی از عنبر کشید * * * شمارهٔ ۲۳ زهی دمادم به بوی زلفت مذاق من خوش دماغ من تر مرا زمانی مباد بیرون خیالت از دل هوایت از سر زلال وصلت شراب کوثر حریم کویت فضای جنت بلای هجرت عذاب دوزخ شب فراقت صباح محشر تویی بتان را شکسته رونق گل از تو برده هزار خجلت گلی تو اما گل سخن گو بتی تو اما بت سمنبر بدور حسنت شده فسانه به بت پرستی هزار مؤمن بتیغ عشقت بریده الفت به طاعت بت هزار کافر دل من از تو بی خود تو فارغ از من ز هجر مردم چه چاره سازم نه با من الفت ترا مناسب نه بی تو طاقت مرا میسر نکرده رحمی بچشم پر خون بجان محزون ز ما نهفتی دو لعل خندان دو زلف پیچان دو چشم فتان دو روی زیور بدان امیدی که باز آیی بماند ما را در انتظارت دو دست در دل دو پای در گل دو چشم در ره دو گوش بر در تویی ربوده ز عاشقان دل بدل ربایی نموده هر دم لب در افشان در درخشان قد خرامان خط معنبر منم گزیده ره ملامت بدور حسنت شده فسانه بچشم گریان بجسم عریان بجان سوزان بحال مضطر ز روی سرعت سرشگ گلگون بروی زردم بریده صد جو چو می نویسد بیان حالم صحیفه را کشیده مضطر تویی کشیده بصید هر دل بقصد هر سر بزجر هر تن به بی وفایی ز غمزه تیری ز عشوه تیغ و ز مار خنجر مرا فتاده بفکر آن رخ بیاد آن قد ببوی آن خط به بی قراری دلی پر آتش سری ببالین تنی به بستر بسوخت اختر ز آتش کان بر آمد از دل شب فراقت کنون فلک را شدست زینت شراره آن بجای اختر چنین که در من ز شمع رویت فتاد آتش کشید شعله چنین که اشکم ز شدت غم نمود طغیان گذشت از سر اگر نیابد نم سرشکم مدام نقصان ز آتش دل و گر نریزد همیشه آبی بر آتش دل ز دیده تر ز سیل اشکم به نیم قطره برآید از جا بسیط غبرا ز برق آهم بیک شراره بریزد از هم سپهر اخضر ز برق آن جهان فروزم تراست شامی چو صبح روشن ز هجر زلف سیاه کارت مراست روزی بشب برابر ز درد عشقت ضعیف و زارم بچاره سازی کسی ندارم امیدوارم که بر گشاید گره ز کارم امام اظهر امام بر حق ولی مطلق امین قران گزین انسان امیر مردان شه خراسان علی موسی رضای جعفر خجسته ذاتی که گر نبودی اساس هستی بنای ذاتش نبودی الفت پی تناسل ز هفت آبا بچار مادر امانت دین ز بهر تمکین بدو سپرده شه ولایت ولایت حق بارث شرعی بدو رسیده ز شاه قنبر طریق علمش کشیده راهی ز هفت دریا بچار منبع نسیم خلقش کشوده عطری ز هشت گلشن بهفت کشور ز انتساب بارتفاعش عرب موفق بخط اوفی ز فیض طوف حریم کویش عجم مشرف بحج اکبر بشاه انجم اگر ندادی قبول مهرش لوای نصرت نکشتی او را خلاف عادت به بی سپاهی جهان مسخر هزار باره بقدر برتر غلامی او ز پادشاهی کسی که یابد قبول گردد بدرگه او کمینه چاکر نمی نشیند بخاک ذلت نمی دهد دل بتخت خاقان نمی گزیند ره مذلت نمی نهد سر بتاج قیصر ز معجزاتش غریب نقلی بیاد دارم ادا نمایم کز استماعش دل و دماغت سرور یابد شود معطر چنین شنیدم که بود روزی کنار بحری پی معیشت ز مخلصان رضا جوانی فقیر حالی بسی محقر ارادت حق بچهره او در سعادت گشود ناگه ز خلق آبی یکی برون شد ز بحر آمد بجانب بر گرفت او را جوان مسکین باحتیاطش ببست محکم اسیر آبی در آن عقوبت بکرد زاری که ای برادر ز بستن من چه نفع جویی مرا رها کن روم بدریا بر تو آرم ز قعر دریا برسم تحفه هزار گوهر جواب دادش که حاش لله بدین فریبت کجا گذارم و گر گذارم محال باشد که پیشم آیی تو باری دیگر اسیر آبی قسم بنام شه خراسان بخورد و گفتا که نیست در من خلاف پیمان بدین یمینم بدار باور ز روی حیرت سوال کردش که ای نبوده میان انسان چه می شناسی که کیست آن شه ترا سوی او که گشت رهبر بگفت حاشا که من ندانم شهنشهی را که داد تیغش درین سواحل نجات ما را ز دام افعی ز کام اژدر ز اقتضای شقاوت ما زمان چندی ازین مقدم درین حوالی گرفت مسکن عظیم ماری مهیب منکر همیشه کردی چو گردبادی کنار دریا بکام سیری بقدر صیدی ز ما ربودی غذاش بودی مقرر ز غصه او که بود مهلک بر آسمان شد تضرع ما شگفت ناگه گل تمنا ز غیب شاهی نمود بنگر بدست تیغی چو برق رخشان بزیر رخشی چو رعد غران بگاه جولان ز هیبت او دل هزبران طپیده در بر فشاند آبی بر آتش ما کشید تیغی بقصد افعی رسید افعی ز برق تیغش بدانچه خس را رسید ز آزر بیک اشارت دو نیم کردش تبارک الله چه قدرتست این که می تواند بیک اشارت جماعتی را رهاند از شر چو فیض او شد مشاهد ما زدیم بوسه بخاک پایش شدیم سایل که از کجایی بگفت هستم ز نسل حیدر نقیب هفتم شه خراسان امام عالم رضای کاظم که اهل دل را ز خاک پایم رهیست روشن باب کوثر اشارت او کشید ما را بطوق طاعت سر اطاعت کرامت او بذکر شایع ولایت ما گرفت یکسر وسیله این شد که گشت ما را بخاک پایش عقیده حاصل بدین عقیده سزد که باشد مراتب ما ز چرخ برتر جوان مخلص چو این حکایت چو دید یکیک گشود بندش که سهو کردم محب آن شه به بند محنت کجاست در خور ز بند رشته اسیر آبی ببحر در شد پس از زمانی بکرد بیرون هزار گوهر بهای هر یک خزانه زر امام باید چنین که یابد ز معجز او مراد هرکس اسیر بیند نجات دردم فقیر گردد روان توانگر ایا امامی که بحر و بر را گرفت صیت صلای جودت تویی که هستی نظام عالم چراغ مسجد رواج منبر دو ماه رویت ز حسن طلعت فکنده نوری بهر دو عالم چهار حد سرای قدرت شده مسجل بچار دفتر ز بحر علمت زلال رحمت همه زمانی دویده هر سو ز خوان لطفت نوال نعمت همه جهان را شده مقرر اگر چه هستی بروی چون مه چراغ مشرق ولی بگویم بهیچ صورت نمی نمایی باهل مغرب رخ منور فلک ز مشرق مثال خور را همیشه آرد ازان بمغرب که هر که باشد رخ تو بیند دران صحیفه تویی مصور شها فضولی ز روی رغبت سر طواف در تو دارد چنانکه خواهد درین عزیمت بسان مرغی بر آورد پر امیدوارم خلاف واقع حجاب مانع ز راه خیزد مراد خاطر ز لطف ایزد به وجه احسن شود میسر * * * شمارهٔ ۲۴ سحر که عامل دین را فزود رونق کار فکند بیم هوا لرزه در تن اشجار مگو جمیله مهرست در کنار زمین مگو سفیدی برفست بر سر کهسار یکی کشیده همه شب مشقت سرما کنار منقل آتش گرفته روز قرار یکی نشسته همه شب میانه باران بر آفتاب فکندست صبحدم دستار ز فیض باد سحر در گذر بموسم دی که همچو نیت ظلم است در دل اسرار باب جوهرسان دست در مه بهمن که بر مثابه زهرست در طبیعت مار چنان ز تندی دی بست در هوا باران که قطره بی صدفی گشت لؤلؤ شهوار زمانه داد رضا بارها که پنبه ابر بگیرد آتش و از برق گردد آتش بار نکرد فایده سنجابی سحاب برعد هزار بار ز سرما کشیده ناله زار میان مالک و رضوان ز بهر لطف مقام شبی فتاد درین فصل دعوی بسیار ز بهر آنکه کند مدعای خود ثابت دلیل صدق سخن کرد هر یکی اظهار یکی ز روضه گلی چند در میان آورد یکی ز آتش دوزخ نمود چند شرار جهان گرفت درین بخت جانب مالک که آتش از گل و دوزخ ز روضه به صد بار ز حال مردم صحرانشین درین موسم به است حال مقیمان حجرهای مزار کنون درآی در آتش بسان ابراهیم گرت هواست که آتش ترا شود گلزار درین هوا نظری سوی نار کن چو کلیم که شخص نور ترا در نظر نماید نار ره مطالعه آفتاب بر ماهی ز بس که آب ز یخ بست بر یمین و یسار ز داغ آرزوی آفتاب و غصه غراب؟ بر آتش است دل ماهیان قعر بحار نکرده فرق نامیه درین موسم هوای بادیه را آب تیشه بخار ز بس که آب ز پای او فتاد و آتش سوخت ز بس که آب فسرد و هوا گرفت غبار لباس لطف بمقراض اختلاف هوا بباد موسم گل دیده عناصر چار بگشت باغ ز سرما نمی توان رفتن مگر دمی که ز گل آتشی فتد در خار خوشا کسی که درین فصل گوشه ای گیرد دهد بکنج قناعت فرار را بقرار درون خانه در آید در ابتدای خزان رهی برون نبرد تا بابتدای بهار صراحی و کتابی و سازی و صنمی جزین چهار که گفتم نباشد او را یار گه از کتاب رساند بدیده نور سرور گه از مطالعه صفحه رخ دلدار گهی دهد بدماغ از بخار باده بخور گهی کشد به مشام از بخور عود بخار درو دریچه خلوت سرا فرو بندد بسان دیده احباب بر رخ اغیار در انتظار شد از بهر اعتدال هوا بریده گشت و ز هم ریخت دو را پرکار نیابد از الم دهر آفتی ز انسان که ز اهل شرک محبان حیدر کرار مه سپهر ولایت شه ولایت دین امام انس و ملک ملجاء صغار و کبار مدام در همه افعال مدرک احوال همیشه در همه احوال واقف اسرار کسی که واقف او از وجود فایده مند کسی که واقف او از حیات برخوردار میان بخدمت او مرگ بست بست کمر کمر که هست همینست ماعدا زنار نبوده روز عزا از کمال فیض هنر جز او معین ز مهاجر معاون و انصار ز ذوالفقار چشانده بذوالخمار می که صبح روز جرایم همی شود هشیار قطار ناقه و بار گهر اگر بخشد بسایلی که ز احسان ازو عجب مدار که همتش دم تحریک می تواند داد بکمترین گدایان قطار همره بار اگر بود بمثل آن قطار هفت اختر و گر بود ز صنادق چرخ بار قطار قطار هفته ایام را همیشه قضا بدست سلسله آل او سپرده مهار مدار عالم کون فساد بی بنیاد نقیض روز قیامت شبست کوته بار درین شبند همه خلق مست خواب غرور همین علیست پی طاعت خدا بیدار بهم نیامدن چشم او بخواست چنین چو عین اسم عیانست بر اولوالابصار ز بعض اهل زمانه چه باک ذاتش را ز خواب کرده به بیدار کی رسد آزار امین گنج وفا مقتدای راه نجات ملاذ و مرجع و امیدگاه استظهار ز فیض مرحمتش زنده صد هزار مسیح ز درگه کرمش صد خلیل راتبه خوار بخاک درگه او کرده عرض توبه عذر زمان زمان بتضرع زمانه غدار قلم کشیده زبان لیک نی در اوصافش ز بهر آنکه نماید بعجز خود اقرار قدم قدم بره سالکان طوف رهش طبق طبق در انجم نموده چرخ نثار ایا خجسته خصالی که منت کرمت نهاد طوق غلامی بگردن احرار کسی که حب ترا نعمتی نداند نیست سزای نعمت الطاف ایزد جبار به بی کسان طریق وفا تویی ملجأ به ره روان ره التجا تویی غمخوار بلند منزلتا آن منم که شام و سحر زبان کشیده ثنای تو می کنم تکرار ز بهر آنکه بمن فیض تو رسیده و بس ز بهر آنکه ترا هست لطف عام شعار گرفته بهره ز خوان عنایت عامت هزار بی سر و پا کمترین فضولی زار امید هست که تا هست در زمین فلک همیشه بر نهج اعتبار یکیش مدار بهار جاه محبت بود بری ز خزان خزان عشرت اعدای تو بری ز بهار * * * شمارهٔ ۲۵ سپیده دم که شد از اختلاط لیل و نهار ره مخالطه میش گرگ را دشوار میان سبزه تر بود در چرا رمه رسید گرگی و نگذاشت زان رمه آثار ز مهد خاک گشوده بگرم مهری چرخ گرفت دایه صفت طفل مهر را بکنار نمود طلعت خورشید و شد ستاره نهان چنانکه از اثر خان عرب نمود فرار بعزم صید عرب خان آسمان رفعت به باد پای بیابان نورد گشت سوار علم کشیده روان سایه ظفر بر سر سپه کشید صف نصرت از یمین و یسار غبار راه سپاهش بلطف چون سیقل زدود ز آیینه طبع روزگار غبار رسید از قدم مرکبش شرف بزمین بخاک لطف چمن داد از گل رخسار ز راه مرحمت ابواب عدل و انصافش کشوده بود بی رحمت صغار و کبار که ناگهش بره آمد غریب جانوری چه جانور بره خوب رنگ و خوش رفتار همان بره که حمل نام دارد و خورشید باو گهی که رسید می رسد زمان بهار ز گوسفندی زاده که بهر اسمعیل برسم هدیه فرستاد ایزد جبار شبیه مشک لطافت گرفته از صحرا نمونه گل تازه شگفته در بن خار قضا که هست نتیجه رسان هر مخلوق درو نهفته بحکمت نتیجه بسیار ز مغز و پوست بشاه و گدا پیام رسان ز پشم و گوشت بصوفی و باده کش غمخوار کشیده تیغ وهمه بهر کشتن او لیک طبیعتش بهمه فیض خسته لیل و نهار چو دلبران همه دل بسته محبت او چو عاشقان همه دم کرده خو بناله زار زبان حال کشید و بناله دلسوز چه گفت گفت که ای جان آسمان مقدار من ضعیف روزی که زادم از مادر بغیر غصه ندیدم ز چرخ کج رفتار فکند راعی حکمت مرا بجسم ضعیف میانه عربان درشت ناهموار جماعت نجس نخس ناپسند فعال گروه بدروش و بدمزاج و بداطوار قرار داد همه بر تمرد و عصیان نفاق در دل ناپاکشان گرفته قرار ز مدبری همه را در خطا و ضبط شعور ز گرهی همه را فتنه و فساد شعار گرفته ذمتشانرا حقوق بی پایان و لیک صعب بریشان ادای یک دینار گهی بجانب بصره گزیده راه گریز گهی بسوی جزایر کشیده رخت قرار ز نا امیدیشان گاو کرده ترک فدات پی گریز ستاده همیشه در ته بار ز فکر تفرقه شان گوسفند مانده ملول ز بار دنبه و آوردن بره بیزار همیشه در حذر آنکه کی نماید خیل مدام ازان متوهم که کی رسد الغار در آن میانه کشیدم عذاب تا وقتی که یافتم اثر لشکر ظفر آثار کنون هم از اثر شومی همان هردم بمن رسید ز خیل و حشم بسی آزار رسید غارت لشگر فراغتم نگذاشت ز مادر و پدرم دور کرد یار و دیار بهر که روی نهادم بقصد من برخواست شدند تشنه بخونم سپاهی خونخوار براه حضرت خان آمدم که شفقت او ز پست کندن و کشتن مرا دهد زنهار اگرچه هست گنه با مخالفان بودن ازان گناه بصد عذر کردم استغفار ز اختلاط سگان حشم بریدم میل ز شکل بز قدمان عربان شدم بیزار اگر چه داشتم اقرار بر محبتشان چو رفت ترس من امروز کی کنم انکار هزار لعن بمنصور باد و بر حافظ هزار لعن دگر بر ربیعه غدار هزار لعن بر اهل مشعشع کافر که شد بفتوی ایشان ربیعه هم کفار هزار شکر که عفو و عطای حضرت خان مرا خلاصی داد از تقلب فجار ایا بلند نظر خان معدلت پیشه که می کند همه عالم بعدل تو اقرار بدان رسید که از پرتو عدالت تو به گوسفند شود گرگ بی مروت یار تویی ملاذ بهر کس که می شود عاجز تویی طبیب بهر کس که می شود بیمار برای فتح چه تشویش دارد آن لشکر که چون تو شاه سواری درو بود سردار به فتحهای پیاپی گرفت بخت تو زیب بصورتی که ز گلهای گونه گونه بهار کسی که داشت بیک حبه صد هزار نزاع گرفت بخت تو یغما ازو هزار هزار کسی که قوت اقبال تو نمیداند در مخالفتت میزند در اول بار بس از مشقت بی نفع سعی بیهوده ره متابعتت می گزیند آخر کار ببانک طبل تو گر عرصه جوازر خواست جمیع اهل جزایر ز خواب شد بیدار چشید جرعه از جام مهر تو حافظ برون شد از سر او فکر فاسد اسرار فکند شعشعه عکس مهجه علمت درون جان مشعشع هزار شعله نار چه جای خطه واسط چه جای سر حد بر بششتر و بحویزه رسید این اخبار سپهر منزلتا با جمیع خسته دلان تویی پناه که باشی ز عمر بر خوردار چو هست کار فضولی ثنای اهل کرم اگر ثنای تو گوید ازو غریب مدار مدام تا حشم و بادیه اثر دارد همیشه تا بود از گاو و گوسفند آثار مباد دور ز فرق سر تو سایه حق ز فیض بخت رسد متصل ترا ادرار * * * شمارهٔ ۲۶ سپیده دم ز می لعل جوی جام بلور خواص کوثر کاس و مزاجها کافور ز عقد سبحه مجو نشئه صفای درون که هست منشا آن ذوق دانه انگور نیازمندی مستی که از سر عجز است به از نماز فقیهی که سر نهد بغرور ریاض میکده خوش روضه ایست یافته زیب بساقیان چو غلمان و شاهدان چو حور چه باشد ار نکند میل میکده زاهد ز روضه دوری کافر نمی نماید دور بدور ساغر می نازنین خطی دیدم بدین عبارت رنگین و دلگشا مسطور که ای نیافته کیفیتی ز هشیاری فتاده شام و سحرگاه مست رگه مخمور چه راه می سپری در طریق نامحمود چه عمر میگذرانی به سعی نامشکور مرو مرو که ازین ره نمی رسی بثواب مکن مکن که ندارد چنین عمل مأجور به بزم می دهی آرایشی ز ساغر و ساز که آن نهایت ذوق است این کمال سرور ولی ز معرفت هر دو نیستی آگه ز بسکه مستی ذوقت ربوده است شعور نه حدتست طبیعی که در مزاج می است نه نغمه آنکه ز طنبور می رسد بظهور دل شراب بمحرومی تو می سوزد به بی نوایی تو نوحه می کند طنبور پر هما زده بر سر از پی زیور ز بهر حلیه به تن حله داده ز سمور نشان مردمی از تو چه گونه جوید کس که هست سیر تو در کسوت وحوش و طیور ترا وحوش و طیورند تابع از سر عجز تو کرده ای همه را خصم جان خویش به زور ز بندگیت زده کرم ناتوانی دم به خدمتت شده زنبور عاجزی مأمور ز برگ ساده نموده یکی هزار الوان ز زهر ناب یکی ساخته شراب طهور کمال آن دو هنر از تو می پذیرد نقص به صورتی که از آنها رسد بطبع نفور چه گونه کرم بخونخواریت نبندد دل ز نیش خویش معافت چه سان کند زنبور قدم به مقبره نه گوش کن که نکته سراست زبان لوح مزار از دهان حجره گور مزن باهلی قبور از غرور استغنا که طالبان وصال تواند اهل قبور رهیست طول امل از وجود تا به عدم منازلند صباح و مسا درین ره دور تردد تو درین راه اگر بود صاد سال مگو که قطع منازل نمی شود بمرور شبیه نوع بشر دانهای تسبیح است که نظم یافته در رشته سنین و شهور روا مبین که بود گردش صغل (؟) سبحه خلاف قاعده بی ذکر کردکار شکور دل از تخیل دوزخ دمی مکن فارغ که شمع از اثر نار دارد آن همه نور نشاط شاهد و میخانه هر که دید امروز بروز حشر ندارد قبول حور و قصور می مغان مخور امشب که تا خوری فردا سپیده دم ز کف ساقیان شراب طهور شنیده ام که چو حکم خدا کسی شنود اگر خلاف کند نیست در کنه معذور فریب نفس مده در خطا که راه هوا بگیر و باک مدار ان ربنا لغفور گرفتم آن که مواخذ بفعل بد شنوی بباغ روضه در آیی مطهر و مغفور چنین که نیست خیالی ترا بغیر از شر چنین که نیست هوایی ترا بغیر از شور عجب گر از تو نیابد ملال رضوان هم عجب گر از تو نه بیند قصور روضه قصور همیشه کارکنان تواند بهر معاش اگر جنوب و شمالست گر صبا و دبور ولی ز نقد حیات تو می رسد دایم بقدر آنچه کنند اجرتی بهر مزدور چو جمع فائده جز مصرف خسارت نیست چو نیست حاصل مزدور بیشتر ز اجور بباد رفته شمر چون حباب خانه باد خراب ساخته کز آنچه می کنی معمور بهر کسی پی حسن معاش روی منه فول وجه لمن ترجع الیه امور علی عالی اعلی که در تمامی عمر گرفته است باستادی از همه منشور شهی که نام خوشش ورد بود و دور نبود هنوز معجز داود و گفت و گوی زبور میان مجمع ارواح داشت ذکر نداشت خبر هنوز ز اشباح مجمع مذکور مکارم ملکی در صفات او موجود مناقب بشری در وجود او محصور حصول هر چه ز امکان کس ازو ممکن قضای هر چه ز مقدور کس باو مقدور به پیش مور سلیمان سزد کمر بندد اگر میان بکمر بسته گیش بندد دور اگر سیاست شرعش رسد بخطه چین عجب اگر نشود بت ز برهمن مستور و گر بچین گذرد ذکر دست پرشکنش ز هوش می رود از بیم همچو بت فغفور زهی فکنده نهیب عقاب فرمانت بباز چرخ مهابت چو باز بر عصفور دو کون را چو نقط کرده پایمال چو حق چو کرده نام تو بر صفحه ازل مسطور شکست می رسد از نام دلگشات بخصم علی بهرچه رسد جزم می کند مکسور دو چیز هست که هست از دلیل مستغنی باین دلیل که هم روشن است هم مشهور یکی طلوع خور از بهر روشنایی دهر دوم تسلسل آلت برای دور دهور پی نمودن آثار مهر کینه تست که دور بعد فنا می کند بنای نشور ز صور می رسد اموات را حیات مگر بمرده مژده فیض تو می دهد دم صور کسی که شرع تو دید از طریق کفر گذشت باقتدای تو کرد از پل صراط عبور قضا جمیله این کون را بمهر تو داد حریم قدسی از آن عقد شد سراچه سور اگر نه مهر تو بودی سبب نبودی مهر ذکور را باناث و اناث را بذکور بدوستی تو برپاست پیکر هستی زمانه را توئی از عین دوستی منظور بدوستان تو جور از زمانه نیست عجب چه عیب قصد رقیبان ز عاشقان غیور خطر نیافته مطلق ز آتش دوزخ دلی که کرده درو فکر رحمت تو ظهور کتابه ایست بطاق خورنق از بهرام که در فضای نجف مرده که دارد کور ز فیض شاه نجف عفو می شود گنهش نجات می دهدش ایزد از ظلوم کفور اگر هست ز کفار نیست قابل حشر میان زمره اسلام می شود محشور بلند قدر شها چاره کن و مگذار بدست محنت ایام این چنین مقهور منم ز محنت ایام با دل محزون منم ز کثرت آلام با دل مهجور گهی دویده بهر گوشه واله و حیران گهی نشسته بکنجی مکدر و مهجور نیافته مزه جام وصل و بزم نشاط ندیده امنیت ملک امن و کنج حضور میان قومیم افتاده کز نهایت نقص ره کمال در ایشان بود دلیل قصور نیند طالب سوز درون ذوق سخن چنان همین پی نان بسته اند دل به تنور نماید از قلم تیره نظم دلسوزم بخلق کار عصای کلیم و آتش طور یکی بخنده زند طعن شاعر . . . یکی . . .ور ز بس که آب دهانت زدند از هر سو نشسته شعله ذوقم ز سینه محرور بمزرع دل تیره چو خاک هند کنون ز فلفل ار فکنم تخم می دهد کافور گهی رهی سوی بحر سخن اگر جویم که بهر نظم بر آرم لالی منثور هزار بار سرشکم ز دیده می ریزد ز غصه فلک بحر کون پر شر و شور دری که لایق نظم است و قابل مدحت نمی توان بکف آورد ز اختلاف بحور شها فضولی درمانده را ز راه کرم بساحلی کش ازین ورطه فساد فطور بروز چون شب او آفتاب رفته برآر فروغ صبح رسان در دل شب دیجور گرفتم آن که ترا صبر هست بر بیداد تدارک غم ما کن که نیستیم صبور امید هست که تا بحر غیرت کرمت احاطه همه خلق جهان کند جمهور ز لطف بی عدد و التفات بی حد تو رسد همیشه دلم را مسرت موفور * * * شمارهٔ ۲۷ هزار شکر که تقدیر شد زمانه نواز زمانه را به صلاح خلل نماند باز نماند آنکه زند مقصد از تعلل دم نماند آنکه کند کام بر توقع باز گذشت دامن اقبال را کف حرمان بسیل نیل امانی نشست آتش آز گذشت آنکه گشاید زمان زمان ز حیل هزار شعبده را در سپهر شعبده باز چنان نگشت در انقلاب مستحکم که با کلید تقاضای دور گردد باز چنان نبست سر حلقه حیل را چرخ که با مبالغه حادثه گشاید باز غبار فتنه ز آیینه جهان برخاست در فساد بروی زمانه گشت فراز بدان رسید که پوشد لباس خلد جنان بدان رسید که یابد بقای دهر جواز سوال صورت حال از زمانه کردم دوش برفع شبهه گشودم گره ز رشته راز که ای زمانه ترا پیش ازین نبود رواج نداشت نای نظام تو نغمه این ساز نظام دور بدین دور مشکل است بسی بفیض کیست رجوع ظهور این اعجاز ز نور رای که دارد چراغ عدل فروغ ز نقش عدل که دارد بساط ملک طراز جواب داد که این مقتضای عدل کسیست که هست از همه در هر فضیلتی ممتاز خدا وجود شریف ایاس پاشا را بقا دهد که جهان پرورست خلق نواز جمال دولت او داده ملک را رونق چنانکه دولت محمود را جمال ایاز بلند قدر جنابی که خاکبوس درش نموده راه اقامت بره روان حجاز عبارتیست زمین آستانه او که هست نامی آن مستحل ترک نماز مزین است گریبان درگه قدرش بتکمهای روش بر اهالی اعزاز منزه است بیان حقیقت حالش ز رایهای پریشان سالکان مجاز کفیل رزق چنان گشت لطف او که نماند ز بهر کسب کسی را بدست خویش نیاز مگر ز بهر دعا صبح و شام بر دارند برای او طلبند از خدای عمر دراز زهی ملازم عزم تو فتح بی انجام زهی موافق حکم تو لطف بی آغاز تویی که دیده دل خصم ز آتش همت درون سینه چو در بوته نقد قلب گداز شکسته حالی دشمن ز چین جوشن تست خط هلاک تذروست نقش سینه باز بهر دیار که رایت کشیده رایت عزم زمانه کرده ز ملک مخالفش افراز سپهر کیست که کرده معارض مضمون مثال حکم تو بر هر چه می شود ایراز تو بر سمند سفر زین عزم بربستی فلک رساند بمجموع دشمنان آواز که ای گروه سراسیمه هر کجا هستید بکام دل چو وحوش و طیور در تک و تاز نهان شوید که سیمرغ می گشاید بال حذر کنید که شهباز می کند پرواز عدوس مرغ پراکنده بال سوخته پر تو شاه باز شکار افکنی و صید انداز بلند منزلتا آن فضولی زارم که در ثنای توام روز و شب سخن پرداز غم نهان مرا نیست احتیاج بیان بس است اشک بمضمون حال من غماز دریغ نیست ز من شفقت تو لیک چه سود مراست بخت پریشان و طالع ناساز امید هست که تا ارتباط لیل و نهار بقطع رشته ایام عمر گردد کاز بود ز صبح کمال تو دور شام زوال بقای عمر تو با دولت ابد دمساز * * * شمارهٔ ۲۸ بسان چنگ بصد پرده می نهفتم راز فغان که ناله بی اختیار شد غماز مرا چو نی غم غربت به ناله می آرد کجاست همدم و غمخواری غریب نواز مراست سینه چو قاپر از هوای بتان دلی نهفته ز بیداد مردم ناساز سزد که گر بنوازش کنند پرسش حال به شرح راز برآید زهر رکم آواز بیاد بزم بتان در مقام بی صبری مراست دیده ز گرداب اشک دایره ساز ز بهر آنکه جهانرا کند سیه بر من سواد چشم مرا در این سوز گریه گداز بلا و درد گرفتند در میانه مرا نهاد حادثه بر رشته حیاتم کاز بدان رسید که از های هوی گریه من ز آشیانه تن مرغ جان کند پرواز بکو شمال جفای فلک چو عود خوشم بدان امید که شاید مرا نوازد باز نیازمندم و هرگز نمیخورم غم آن که در رعایت من روزگار دارد ناز نیازمندی من مایه نشاط منست چو هست آصف دوران محب اهل نیاز خجسته رای عزیزی که در طریق ادب ازوست وضع بنای مراسم اعزاز بیان طاعت او شرط در نوال نعم نوال نعمت او حکم بر ازاله آز قضای حاجت او ختم چون ادای دیون ادای حذمت او فرض چون ادای نماز ثنای رفعت او از حد قیاس افزون لباس نعمت او بر قد زمانه دراز مه سپهر لطافت جناب جعفر بیک که کرده بر همه لطفش در ترحم باز چنان گرفته بآوازه آفرینش را که در دهور نه انجام مانده نه آغاز چنان شکسته عقاب عقاب را پر وبال که جلوه گاه کبوتر شده نشیمن باز ز سعی خامه او گشته کار عالم راست ز نقش نامه او دیده لوح ملک طراز ز پرتو نظرش ملک غیرت جنت ز فیض درگه قدرش عراق رشک طراز کشیده پنجه انصاف دوست معدلتش فراز را به نشیب و نشیب را به فراز اگر مهابت او الفت عناصر را برد علاقه مزاج از عمل بماند باز و گر اراده او را رضا بود بخلیل فساد کون طبایع کند قبول جواز زهی همیشه در احیای ملک چون عیسی زده صریر نی خامه ات دم از اعجاز عدالت تو جهان پرورست ملک پناه سیاست تو عدوافکنست خصم انداز حصار عدل تو دارد اساس حرص بقا کشیده جاه ترا در احاطه احراز ثنای قدر تو کار حشمت محمود صفای طبع تو آیینه دار حلم ایاز تویی که نیست نظیر تو در خردمندی تراست ملک خرد بی شریک و بی انباز چو راست بازی کلک تو دید در عالم بساط حیله فرو چید چرخ شعبده باز سپهر خوانمت اما ز استعاره بری فرشته گویمت اما بشرط نفی مجاز شها فضولی زارم که در طریق وفا ز سایر فقرای در توام ممتاز نمی برم ز تو عقد علاقه تا هستم کجا روم تو سخن فهم و من سخن پرداز امید هست که تا آفتاب بر عالم مثال روز پی دفع شب کند آراز دبیر حکم قضا ملک اعتبار ترا کند ز جمع ولایات منقلب افراز * * * شمارهٔ ۲۹ - قصیدهٔ انیس القلب در جواب قصیدهٔ بحر الابرار خاقانی دلم دُرجی‌ست اسرار سخن دُرهای غلتانش فضای علم دریا فیض حق باران نیسانش تعالی الله چه درهای لطیف آبدارست این که زیب گوش و گردن می کند ابکار عرفانش رهی دارد زبان گویا سوی این درج و آن دریا که بی امساک می بینیم هر ساعت در افشانش زبانست آنکه انسانیش می خوانند اهل دل که حیوان تا نمی گوید نمی گویند انسانش کسی قدر زبان خویش میدانم نمی داند همانا قیمتی چندان ندارد لعل در کانش سخن را رتبه تا حدیست کز تعظیم می خواند معلم گه دعا و گاه وحی و گاه قرانش الا ای آنکه زیب شاهد گفتار می بندی خدا را از لباس معرفت مگذار عریانش مشو قانع بصوت و حرف کسب فیض معنی کن که داود از نبوت میکند دعوی نه ز الحانش ز تن مپسند جان بیرون رود بی کسب عرفانی که جان طفلست بهر کسب عرفان تن دبستانش مگو تن ذره خاکیست پا در کنه کارش نه که سر گردانی صد خضر بینی در بیابانش مگو جان نفحه بادیست فکر عین ذاتش کن که بینی صورت و چشم اولوالابصار حیرانش بعرفان کوش تا داری حواس و عقل در فرمان چه کار آید ز استادی که بر چینند دکانش بهر علمی که داری اعترافی کن بنادانی که دانا چون شود مغرور می خوانند نادانش ز زهد ار زرق خواهد خواست نفرت به ز تقلیدش ز علم ار عجب خیزد بهتر از حفظ است نسیانش نه از بهر خدا تعمیر مسجد میکند زاهد برای خود فروشیهاست این تزیین دکانش مگو تسبیح گردانست انگشت ریا پیشه پی دنیا خریدن می شمارد نقد ایمانش اگر پیوسته پر باشد ز می پیمانه رندی ز شیخی به که با معبود خود سست است پیمانش کسی گر از جهالت لاف دانش زد مکن باور که دارد ره باصل حکمت و اسرار پنهانش نه ز انسانست پنهان سر کار از دیده دانش که اهل عقل و حکمت پرده بر دارد ز کتمانش نه پنداری که بر صاحب دلان هند روشن شد نه پنداری که دانستند دانایان یونانش همه آنرا مدان حکمت که فهمیدست افلاطون همه آنرا مخوان دانش که دانستست لقمانش عصای موسوی بشکافت دریا را چه داند کس که بر فرعون ظاهر شد چرا ننشاند طغیانش ز سعد و نحس هر شکلی که صورت بست در فطرت محالست آنکه تغییری دهد تأثیر دورانش ز محض جاهلی رمال را انیست در خاطر که حکمی میکند هر جا نشست انگیس و لحیانش منجم از کمال ناقصی این مدعا دارد که در هر سیر تأثیریست با برجیس و کیوانش ز زشت و خوب هر حکمی که رفت از مبداء خلقت نمی افتد خلل از انقلاب چرخ گردانش حریص از ابلهی دارد گمان آنکه می گردد فقیر از کاهلیها منعم از سعی فراوانش طبیب از بی وقوفی می کند دعوی اگر دردی ز ناپرهیزی است و صحت از تعیین درمانش فراغی نیست اهل حرص را زیرا اگر شخصی شه ایران شود البته باید ملک تورانش دلی گز آتش حرص است سوزان هست محمومی دمادم اضطراب از بهر زر اوقات هجرانش چو کس را نیست بر تکمیل اسباب جهان قدرت ره حرص است آن راهی که پیدا نیست پایانش کسی گز مال مردم این گمان دارد که تا باشد دمادم قلیه و بریان شود آرایش خوانش کجا آرد ترحم بر جگرهای دو صد پاره کجا سوزد دلی بی رحم بر دلهای بریانش خلایق را فراغی نیست در دور شه ظالم بلای گوسفندست این که باشد گرگ چوبانش مزن اره پی ترتیب تخت ای حاکم ظالم به نخلی کز پی نفع تو پروردست دهقانش گل اندامی که از لب مرهم ریش دلت بخشد مروت نیست آزردن لب از آسیب دندانش چه می سازی چنان تختی که خواهد رفت چون گشتی بآن آبی که می ریزد فقیر از نوک مژگانش تو در اموال دهقان چون شریکان بهره ای داری بشرط آنکه از هر آفتی باشی نگهبانش ترا باید کشیدن وقت فوت مال او تاوان تو چون آفت شدی بر مال او بر کیست تاوانش گل قرب سلاطین راست خار از چوب دربانان نمی ارزد امید گنج بیم زهر ثعبانش چو دارد قرب و سلطان بیم صد آفت گدا آن به که سازد تخته تعلیم ترک از چوب دربانش گدا را بوسه باید زد بچوب حاجبان زانرو که دایم می کند دور از بلای قرب سلطانش ره دیوان سلطان هر که بشناسد مخوان مردم که مردم را نه رسم است این که باشد رفق دیوانش تو کز حال سلاطین نیستی آگه نه پنداری که سلطان مکرم و مرسوم اعیانست احسانش باحسان ضروری کی توان گفتن کرم گویا که سلطان مجرم و تحصیل دارانند اعیانش کریم بی ریا آن اهل دل را می توان گفتن که فرق از دوست تان دشمن نباشد پیش احسانش اگر تیری به دشمن می زند مردی کرم پیشه برای مرهم زخم از زر و سیم است پیکانش فقیری گر باستعداد دانش این قدر داند که تا دارد حیات از لطف ایزد می رسد نانش چرا باید نهادن سر بتعظیم کی و کسری چرا باید کشیدن منت از فغفور و خاقانش به حکمت خالی از غیر خدا کن خانه دلرا امین کعبه ات کردند به بتخانه مگردانش مجو از غافلی ارشاد از هر غافلی چون خود چه آگاهیست بت را زانکه آرد سجده رهبانش مزن ای دوست دست صدق جز بر دامن شخصی که باشد دور دست هر تعلق از گریبانش چو سوزن در گذر از هر چه پیش آید که عیسی را جو عزم آسمان شد سوزنی بگرفت دامانش ز عالم رغبت ار برداشت عارف جای آن دارد سمند همتش تند و بسی تنگ است میدانش چه سان ماند مقید در چنین پستی سبک سیری که هنگام نظر بالای نه چرخ است جولانش اساس بنیه دهرست غفلت ورنه کی سازد بنایی کس که خواهد ساخت سیر چرخ ویرانش سر ایوان به کیوان می کشد کسری نمی داند که خاک کسری عصریست هر خشتی در ایوانش مبند امید بر اسباب دنیایی که تشویش است اگر باشد زوالش گر نه باشد داغ حرمانش ز کثرت رو بعزلت نه که گر ماند کسی بیکس ملایک در مهالک می شوند انصار و اعوانش نرست از فتنه دور زمان هر کس نشد فانی فنا ملکیست از هر آفتی آسوده سکانش کسی کز بهر دنیایی ندارد غم چه غم دارد ز هول محشر و نصب صراط و وضع میزانش اگر مالی که داری صرف کردی کامل عصری بدان مالی که اسباب کمال تست نقصانش ز خود بگذر که یابی وصل جانان کم مباش از مه که ناچیزیست وجه وصل با خورشید تابانش بفقر آموز و خندان زی که شمع از شعله آتش چو دارد زندگی آتش بهست از آب حیوانش فنا چون هست در عسرت بمیری به که در نعمت که چون معسر ز عسرت رست نوعی نعمت است آنش به دردی هر که معتادست از درمان نمی پرسد ز رضوان بیشتر حظیست مالک را به نیرانش بهشت هر کسی ذوقیست زیرا جنت طفلان کنار مادرست و جوی شهد و شیر پستانش کسی را میرسد لاف از کمال عشق در عالم که تا جانش بود نذر غم جانان بود جانش بجانان نیست عاشق عاشق جان خودست آنکس که بهر راحت جانست شوق وصل جانانش ز بهر آنکه هر کس فرق سازد نیک را از بد نصیحت نامه آمد ز ایزد نام فرقانش ولی تا خلق داند رتبه درد از دوا برتر دبیر حکمت از حرف الم بنوشت عنوانش کسی تا غم ندارد یادی از ایزد نمی آرد خدا جوی ار بود کس بهتر از شادیست احزانش چو نعمت بیش یابی با کم از خود کم تکبر کن که در اندک زمان با خویش خواهی دید یکسانش ببار از دیده آبی تا شود کام دلت حاصل که خاک آرد گل تر چون رساند فیض بارانش بدنیا کار عقبی کن که شدت می کشد آنکس که تابستان نباشد غصه برگ زمستانش به ابنای زمان گر نیک هم باشی مشو ایمن که بر نیکوئی یوسف حسد بردند اخوانش ز مکر ایمن مشو بر قوت بازو مکن تکیه که صید صد چو رستم میکند زالی بدستانش مبادا با وجود عقل باشی غافل از حیلت که آدم گرچه کامل بود از ره برد شیطانش ملون ذره خاکیست هر دانه که میخواند مقوم بر سر تاج شهان لعل بدخشانش شهانرا ذره ذره خاک بر سر میکند دوران فریبی میدهد چون طفل با اشکال و الوانش چو دیدی چرخ را کج رو به نفع او مشو مایل چو باشد میزبان قاتل نباید گشت مهمانش بسر گر نشئه داری مکن ضایع بهر ذوقی به کف گر جوهری داری مده از دست ارزانش منه هر لاله رخساری که می بینی بدل داغش مشو هر عنبرین خطی که می بینی پریشانش بهر خاک سیه تخم وفا داری مکن ضایع به تبدیل دو روزه گه مخوان گل گاه ریحانش بسا بیدل که زد هم چون تو لاف از عشق محبوبی پس از تعبیر صورت زان هوس دیدم پشیمانش چو دارد زهر هجری در عقب هر شربت وصلی نمی ارزد وصال هر که می خواهی بهجرانش فقیه از ما سوی الله راه می خواهد سوی ایزد زهی ناقص که رهبر میشوند امثال و اقرانش خدا را اهل حق از حشمت فرعون میداند نه چون فرعون باید معجز موسی عمرانش اگر طالب به هستی خدا برهان طلب دارد درین دعوی به هستی خدا هستیست برهانش چو انسان بست صورت در رحم تا وقت دانایی میسر میشود بی سعی رزق از لطف سبحانش ز دانایی چو دم زد رزق را از محض دانایی ز سعی خویش میداند زهی انسان و کفرانش نمیدانم چرا دارد تکبر نفس نمرودی چو شر پشه را دفع کردن نیست امکانش قیاس عجز غیر خالق از حکم سلیمان کن که آخر برد خاکش آنچه اول برد فرمانش گر انسانست کس او را ز یزدانست ترس و بس وگر دیوست باید داشت صد بیم از سلیمانش صلاحی در فساد کفر دارد صاحب حکمت وگر نه هر چه باطل شد برو سهلست بطلانش و اگرچه هست گل مقصود دهقان بهر حفظ آن ز گل به می نماید خار دیوار گلستانش به ظالم دفع ظالم میکند دوران که گر چوبی درشت افتاد می سازد درشتیهای سوهانش بسا ایمان که آن از کفر می خیزد بیوسف بین که در عزم کنه بت گشت سد راه عصیانش تو ای غافل که فرمان خدا مطلق نمی گیری گرفتم نیستی شایسته فردوس رضوانش مشو چندان سیه رو هم که چون دوزخ شود جایت کند از تیره گیهایت تنفر قیر و قطرانش ز کافر می ستانی مال و می گویی حلالست این چه می گویی که حالا می ستانی از مسلمانش جهان شوریده دریاییست کز امواج آن موجی بدور نوح پیدا شد لقب کردند طوفانش ز بیم غرقه هر سرگشته ای بر روی این دریا شنایی می کند چندانکه پر بادست انبانش چو واصل گشت طالب ز انقلاب دهر کی ترسد چو بط از غرقه هست ایمن چه باک از موج عمانش مشو نومید در ایزدشناسی گر نه ای کاذب امیدی کان به عفو اوست ممکن نیست حرمانش چو مقبل قابل فیض حق افتد هست امیدی که مدبر نیز گردد مظهر آثار غفرانش خدا گر در خور اعمال خواهد دید در مردم نخواهد دید چشم کس جمال حور و غلمانش و گر هر کس که سهوی کرد محرومست از جنت نخواهد برد از جنت تمتع غیر رضوانش رسان فیضی که یابی قدر زنبور عسل را بین چو دارد نفع برتر شد ز زنبور دگر شانش به کسوتهای رنگین چند آرایش دهی تن را چو مرگ آورد عریان باز خواهد برد عریانش مراد از هر دو کونت حاصل آید بر ورع داری ورع نخلیست کام هر دو کون اوراق و اغصانش تویی بس عاجز و کار دو عالم بایدت کردن عجب کاری ترا افتاده آسان نیست سامانش مگر خواهی مدد از فیض روح پاک پیغمبر که سامان مهم هر دو عالم هست آسانش نبی هاشمی ابطحی امی مکی که مفتاح در گنجینه دین کرده دیانش قد او شمع انور صد چو ابراهیم پروانه رخ او عید اکبر صد چو اسماعیل قربانش امین خاتم ملک سلیمان خواجه سلمان که می زیبد سلیمان خادم درگاه سلمانش نه موسی هست چون او نه چو بطحی وادی ایمن نه یوسف هست همچون او نه همچون کعبه کنعانش بحمدالله بنایی ساختم از بهر آسایش ز سنگ صبر و آب حلم و خاک علم بنیانش نه من تنها شدم بانی این خانه کز اول بود اساس از کاملان هند و شروان و خراسانش سه رکن از خانه بود از خسرو و خاقانی و جامی من از بغداد کردم سعی در تکمیل ارکانش فضولی را بسعی خود نشد توفیق این جرأت مدد کردند وقت کار هم ارواح ایشانش الهی رحم بر بیهوده کاری کن که در عالم نه در کسب معارف عمر ضایع شد به هذیانش غلط گفتم نه هذیانست شعرم قیمتی دارد چو در بحریست منزل همچو مروارید و مرجانش بجرم شعر روز نصب میزان کی خطر دارم نخواهد شد گران چیزی که بر بادست اوزانش ز هر علمی دلم را بهره ده یارب چو میدانی دل من پیر تعلیم است و من طفل سبق خوانش ز کان طبع پولادی برون آورد خاقانی سوی دریای هند ارسال کرد از سوی شروانش به استادی ازان پولاد خسرو ساخت میر آتی روان سوی خراسان کرد از دلهی و ملتانش جلایی داد آنرا جامی آنکه جانب بغداد فرستاد از برای خادمان شاه مردانش مرا از کور طبعی نسبتی با آن نبود اما بگستاخی ربودم از کف روشن ضمیرانش بر آن آیینه زیبی بست بر خود بکر نظم من که هر کس دید حسن صورت او ماند حیرانش انیس القلب کردم نام این محبوب و میخواهم که هر ساعت دهم در بزم اهل فهم جولانش میسر کن که شمع محفل اهل نظر گردد ندارم بیش ازین در پرده تضییع پنهانش بدست پاکبازان امانت پیشه بسپارم فرستم سوی دارالعدل روم از ملک ایرانش به امیدی که در عالم‌ستانی و جهان‌گیری رسد تأثیر فتح از دولت سلطان سلیمانش * * * شمارهٔ ۳۰ یا من علت بتربته رتبه النجف تو در شاهواری و خاک نجف صدف بدرالدجا تویی ز طلوع و غروب تو بطحا گرفته نور نجف یافته شرف گر دید بهر خاطرت از دیده آفتاب وز صدق گشته تیر دعای ترا هدف قندیل نیست گرد حریم تو بهر طوف دلهای روشن است بهر سو کشیده صف ز ادراک سفله رموز تو هست دور در از کجا و رتبه غواصی کشف گر آب کوثرست و گر سبزه بهشت آمد طفیل دلدلت این آب و آن علف از نوبهار شفقت و نیران قهر تست جنت به آب و تاب جهنم به تاب و تف بهر بهار نصرت از آن به شکوفه نیست کآرد گه عزا ید من دلدل تو کف گر مه بدرگه تو نهد رو چو آفتاب خاک درت ز چهره او می برد کلف آدم ز نسل خویش ترا اختیار کرد معلوم شد ز مهر پدر نطفه خلف کی می رسد بمعرفت سر ذات تو هر کس که نیست عارف مضمون من عرف خواهم رسم بطوف تو روزی هزار بار هر بار ازان چو بار گنه می شود اخف مغزم در استخوان بهوایت سرشته است در سینه ام دلست بیاد تو پرشعف حاشا که این هوا رود از استخوان برون حاشا که این شعف شود از سینه برطرف گر بند بند من چو نی از هم جدا کنند ور پوستم ز سینه شکافند همچو دف از تاب آفتاب حوادث مرا چه غم چون داردم لوای ولای تو در کنف هر گه که یافت ره سوی من بیم معصیت آمدند از منهی عفوت که لاتخف شکر خدا که نقد حیات من از نخست صرف ره تو شد بزخارف نشد تلف چون دیگران نیم که کشم روز واپسین بی فائده تأسف تقصیر ما سلف از من سوای شکر نخواهد شنید کس روزی که خیزد از همه فریاد وا اسف از آب چشم و چاک گریبان چه فائده تا دامن رضای تو نارد کسی بکف دریا دلا چو نظم فضولیست نذر تو امید کز تو قدر گهر گیرد این خزف تا روح راست رفق بدن کیف ما اتفق تا شام راست خلف سحر کیف ما اختلف شام و سحر مداومت جسم و روح من بادا همین مجاورت روضه نجف * * * شمارهٔ ۳۱ شد از شکوفه چمن را لطافتی حاصل نماند نامیه را از خزان گره در دل به روزگار خزان چشم زخم دهر رسید طلسم سلطنت زمهریر شد باطل نهفت از نظر دهر چهره اندوه صحیفه گل تر در میانه شد حائل فشاند سیم شکوفه باب جوی درخت درخت گشت غنی آب جوی شد سائل نهاد روی به مصر حدیقه یوسف گل کشیده ابر سوی گوشه چمن محمل اگر چه هست کدورت ز رنگ آینه را کدورت دل عالم ز سبزه شد زایل کمال سحر هوا بین که از تصرف او بدیده رنگ زمرد نموده مهره گل کشید سرو قدانرا هوای گل سویی که هر چه هست به هم جنس خود بود مایل گرفت صحن چمن رونق از لطافت گل چنانکه ملک بتدبیر سرور کامل گل ریاض عدالت بهار گلشن ملک کفیل نظم ممالک بجوهری قابل محیط دایره معدلت محمد بیک که لطف بیحد او هست بحربی ساحل ز جذب غالب او جسته روزگار مدد به عزم صایب او گشته حل هر مشکل سموم نایبه را ارتباط او مانع سکون حادثه را التفات او کافل حذاقتش همه کل و جزو را حاوی حمایتش همه خاص و عام را شامل زهی وجود تو چون آفتاب عالم تاب رسانده پرتو رأفت بعالی و سافل رسوم عرف تو احکام شرع را محیی هجوم رشک تو اعدای ملک را قاتل بلطف تو متضمن اعانت عالم بقهر تو متحتم اهانت جاهل مدام دشمن جانت ز فیض راحت دور همیشه سالک راهت بکام دل واصل کسی که از ره طوع و رضای تو خارج احاطه غضب کرد کار را داخل کسی که گشته ز نزدیک و دور بنده تو گرفته کام ز مأمول عاجل و اجل ز فیض عدل تو البته می برد بهره به بهترین عمل هر که می شود عامل غنیمت است وجود تو در ریاست ملک نشان لطف الهیست حاکم عادل شها فضولی بیچاره خاک درگه تست باو گهی نظری کن ازو مشو غافل محب تست اگر حاضرست اگر غایب غلام تست اگر مدبرست و گر مقبل امید هست که تا هست دور گردون را بکر مرکز ثابت مدار مستعجل سعادت ابدی خاک آستان ترا کند چو سایر خدام درگهت منزل * * * شمارهٔ ۳۲ بر آنم که از دلبران بر کنم دل نه سهل است کار چنین رب سهل تو توفیق ترک هوا بخش یارب که این شیوه آسان نماییست مشکل دلا تا بکی سازد از ساده لوحی ترا صورت از معنی خویش غافل کند همچو آیینه صورت پرستت بدین شکل نظاره هر شمائل چو بتخانها کعبه خاطرت را دمی زیور فانی از نقش زایل شوی بسته آب و گل چون ریاحین سراسیمه رنگ و بو چون عنادل بخورشید رویان بد مهر راغب به سیمین بران جفا پیشه مایل شکار بتان مقوس حواجب اسیر غزالان مشگین سلاسل ز طغیان حیرت گهی دست بر سر ز اشک ندامت گهی پای در گل شب و روز آماج تیر ملامت گه از طعن نادان گه از پند عاقل ترا در ره عشق این سست عهدان بجز محنت دایمی چیست حاصل حسابی دگر نیست در دفتر عشق بجز رنج باقی و اندوه فاضل مکن نقش بر لوح دل عشق فانی مشو حجت باطلی را مسجل مخور می بامید نفعی کزو یافت پس از تلخی درد سر طبع جاهل فریبی مخور زانکه نسبت بافعی ممد حیات است زهر هلاهل تصور مکن عین معنیست صورت صور نیست جز بر معانی دلایل مجو ره بکشف رموز حقایق ز بحث مسائل ز جمع رسائل که گمراهی رهروان حقیقت بود بی شک از اختلاف مسائل تو هر مذهبی را که بر حق شناسی نقیض تو گوید زهی دین باطل ترا هر که بد نفس و ظالم نماید بر دشمنت نیک نفس است و عادل چو از نیک و بد هیچکس نیست واقف که داند که مدبر که و کیست مقبل منه اعتمادی بعز اعالی مکن اعتباری بذل اراذل بود شرط انصاف ترک فضولی نه لاف کمالات و بحث افاضل ز نخوت چه حاصل خبر چون نداری که تسکین و تحریک را کیست عامل چو صرفت هواییست مشکل که یابی وقوفی بتحقیق افعال فاعل مبند افترا بر عناصر چو رمال مگو نکته خارج از حکم داخل منه تهمت هندسی بر کواکب که آن از چه بازغ شد این از چه آفل مکن دأب تقویم را آلت کذب خلاف از حساب بروج و منزل زبان منطق نکته معنوی کن شو از نوع ناطق نه از جنس صاهل اگر بایدت راحت پنج روزه ز نه چنبر چرخ پیوند بگسل و گرنه ترا اضطرابست و افغان درین دایره متصل چون جلاجل مکش همچو خورشید بیم زوالی بکنجی فکن بستر امن چون ظل که نتواندت یافت هر چند گردد فلک گرد عالم بچندین مشاعل چو عنقا ز عالم گزین قاف عزلت باسباب ملک سلیمان منه دل چه ارواح قدسی نهان از نظر شو مجرد ز اجرام اجسام هائل چه به زانکه مانند آن هر دو باشی باقبال نزید و تجرید قابل تو مخفی و عالم ز آوازه ات بر تو پنهان و فیض تو بر خلق شامل اگر نیت کعبه وصل داری چه بندی بعزم ره دور محمل چه خیزد ز تشویش طی بوادی چه آید ز سودای قطع مراحل قدم بر سر کام خود نه کزین ره بکامی توانی رسیدن بمنزل بجز یک قدم راه تا کعبه از تو تو در قطع این یک قدم راه کاهل وفا کن جفا کار را وز برابر نکو خواه بد خواه را در مقابل به قتل ار کسی از تو خشنود گردد رضای جوی و منت بجان نه ز قاتل مکن در سؤال کس اندیشه برد سؤال ار بود جان بدخواه سائل بخیر العمل کوش یاد آر از آن دم که بخشد جزا حق باعمال عامل زهی ضایع انکس که پیوسته او را بود دعوی عالی از طبع سافل ز افلاک درشان جنت نشانش فرود آمده آیت قدر نازل نه دانش ز احوال آغاز واقف نه رایش بتصدیق انجام قائل الهی ببحر عطای عمیمت که آن بحر را کس ندیدست ساحل الهی بنور نبی شمع کونین کزان چراغست روشن دو محفل درین عرصه چندانکه بهر تردد بود روح را مرکب جسم حامل چنان کن نصیبم که گردم بیادت زمانی مسبح زمانی مهلل چو این عزت عاجل آید به آخر مکن نا امیدم زمأمول آجل امیدم چنانست کآخر بر آید امیدی که دارم ز فضل مفضل سرور قبول از روانم برد غم لوای عطا بر سرم افکند ظل فضولی درین نظم گفتی سخنها خلاف مسمی ز حسن خصائل همانا که بهر تو گفته‌ست جامی ایا خیر قولی فیاشر قائل * * * شمارهٔ ۳۳ ای دل از غم مفکن رخنه بدیوار امل صبر کن کآخر هر کار بهست از اول ناامیدی مکن از بد شدن کار که هست عقل را قاعده حسن امل حسن عمل گرچه مشکل شدن کار ز دورست مدام مشکلی نیست که از دور نمی گردد حل تو همانی که دم از فیض قناعت زده تو همانی که نداری گذار از حکم ازل چه شد آیا که خلاف ره و رسم معهود با قضا هست ترا دمبدم آهنگ جدل با فلک دست و گریبان شده دعوی داری که چرا نیست مرا همچو تو پرسیم بغل چیست این رای سراسیمه که انداخته ای به بنای ورع از دغدغه سهل خلل گر ترا نیست نصیبی ز نهان خانه غیب چه شود حاصل تذویر چه خیزد ز حیل ور ز گنجینه تقدیر نصیب است ترا می رساند سببی حضرت حق عز و جل راست زانگونه در مهلکه ناکامی سبب کام تو شد آصف دوران محل در دریای کرم حضرت قاضی چلبی ناظم سلسله رابطه دین و دول نیک بختی که ز حل گر شود از خدامش مشتری می طلبد فیض سعادت ز زحل می تواند که دهد نظم بحسن تدبیر که جهان را شود اجزای تناسب مختل آیتی آمده در شان رفاهیت ملک رحمتی بر همه خلق ز خالق منزل نسق دانش او آمده از ما در غیب توامان با روش شرع نبی مرسل قلم اوست پی روشنی ظلمت ملک آخرین شمع که افروخته عقل اول ای ز آیینه صدق سخنانت دیده عکس خود را همه ارباب خطا اهل زلل گرچه در شربت لطف تو خواصیست مفید می کند طبع بآن میل جبلی چو عسل ز هر قهر تو هم از فایده خالی نیست محض فیضیست چو خاصیت تخم حنظل همه اسفل شده از فیض نوالت اعلا همه اعلا شده در جنب جلالت اسفل بود در جسم ولایت ز جفا کسر تمام کرد جباریش ادارک تو مفصل مفصل هر چه تدبیر ترا نیست موافق مشکل که شمارد خرد از قاعده مستعمل هر که پرسد ز من از هستی عرش اعظم جای دارد که ترا گویم و آرم بمثل سرو را نیست چنان سهل مرا محنت دل که درین نسخه دهم شرح بوجه اسهل هست امید که تفصیل المهای مرا متأمل شده تحقیق کنی زین مجمل تا اجل را گذری هست سوی ملک وجود تا جهان را سبب نظم نمودست و علل باد عدل تو مواد و علل نظم جهان دور از دامن اندیشه تو دست اجل * * * شمارهٔ ۳۴ روشنست از سرخی روی شفق بر اهل حال این که او را هست در دل ذره از مهر حال هر که مهر چارده معصوم دارد کامل است هست ماه چارده را هم ازان مهر این کمال نیست دور چرخ جز بر منهج اثنا عشر ظاهر است این معنی از وفق حساب ماه و سال هر شهنشاهی که دارد صدق با آل علی در نظام ملک او راهی ندارد اختلال هر سرافرازی که باشد بنده این خاندان آفتاب دولت او را نمی باشد زوال زین سعادت پر جمیع سروران دارد شرف خسرو عادل دل فرخ رخ فرخنده فال آن شهنشاه بلند اختر که در اوج شرف اختر اقبال او عاریست از عیب وبال آنکه از رأفت سواد هند در ایام او آن صفا دارد که در رخساره محبوب خال آنکه کرده پرتو جاه و جلالش هند را خوش نماتر از سواد نقطه جاه و جلال آنکه در هندست تأیید بصیرت در سواد ملتفت بر حال هر کس از یمین و از شمال آنکه طاووس صفای رأیش از هندوستان بر سر سکان صحن کربلا گسترد بال آنکه طوطی طرازنامه اش آمد ز هند شد بدلداری سکان نجف شیرین مقال آنکه هم در کربلا هم در نجف خدام را گر نبودی لطف او بودی رفاهیت محال آنکه صیت جود عالم گیر او چون خاک هند بر سلاطین گیر عالم را سیاه از انفعال آنکه در تعظیم اهل البیت دست همتش داد شاهان همه روی زمین را گوشمال آنکه مشکل کرد اخراج تصرف بر ملوک در عراق احسان او نگذاشت ارباب سؤال قطب دین سلطان نظام الملک دریادل که چرخ هست او را بنده در گردنش طوق هلال آنکه با خاک در شاه ولایت متصل از صفای صدق او خانیست او را اتصال آنکه او را قبه پرنور شاه کربلاست در شبستان سعادت شمع فانوس خیال تابعان را داده فیض رأفت او سروری سرکشان را کرده دست صولت او پایمال شد زرافشان آفتاب همتش در خاک هند داد رنگ زعفران بر صحفه عنبر مثال گشت خاک هند زر حالا نمی یابد کسی ذره خاک سیه در هند بهر اکتحال زر ز هند آورد هر کس برد خاک از کربلا خلق را لطفش نمود این راه دارد احتمال کز پی تعظیم قدر او بهندستان کند اندک اندک کربلا را ارض بابل انتقال ای دلت آینه دار صورت فیض ازل وی ضمیرت مظهر آثار لطف لایزال بس که از دریا گرفتی گوهر و پر ساختی رفت از دست کرم دامان حفظ اعتلال تلخ کامی نیست جز دریا کنون در ملک هند کز تو در آیینه طبعش بود گرد ملال گر شود هر قطره از آب دریا گوهری نیست کافی بر عطای آن کف دریا نوال سرورا مداح شاه اولیایم مدتیست در مناقب کرده ام صرف سخن پنجاه سال بر ثبات من درین درگاه عالی همچو طاق گر نباشد شاهدی قد دو تا کافیست دال داشتم عهد از ثنای خسروان روزگار عهد من بشکست اقدام تو بر حسن خصال فرض شد بر من ثنایت لیک بی بهر طمع بهر کان افتاده اظهار تکلم را مجال لطف داری بر محبان علی وه چو نکنم گر نمی گویم ثنایت می شوم البته لال نقد گفتار فضولی نقد مدح چون تو نیست گر نگوید نیست ذوق گفت گو بر وی حلال تا بود هر ماه یک نوبت در ایوان افق آسمان خورشید و مه را عقد پیوند وصال از حجاب غیبت در خلوت سرای سلطنت بر تو هر دم شاهد فتحی کند عرض جمال چشم آن دارم که چون خوانی کشد بر اهل فقر خادم لطف تو بشمارد مرا هم از عیال * * * شمارهٔ ۳۵ که یارب این روش آموخت در شفق بهلال که کرد یکجهتی و گرفت دامن آل درین طریقه احسن به اندک ایامی بسان دولت آل علی گرفت کمال زهی امام مبین و مقتدای انس و ملک که درگهش همه را هست قبله آمال کسی که سایه آل علی پناهش نیست گر آفتاب بود روی می نهد بزوال شهی که طوق غلامیش می دهد همه را امان بروز جزا از سلاسل اغلال بظل عالی او هر که التجا نبرد چو سایه می شود از پست همتی پامال حمایتش ز ره عدل می تواند بست ره مزاحمت شمع بر نسیم شمال مهابتش ز سر قهر می تواند کرد رسن بگردن رستم ز تار معجر زال شها تویی که درین جلوه گه جمیله کون بقصد عقد ولای تو کرد عرض جمال جمال شاهد اقبال را پی زیور ز داغ بندگی تو نهاد گردون خال ز باطن تو هر آیینه کس نیافت وقوف بظاهر تو جز آیینه کس ندید مثال تویی که گر مدد از همت تو خواهد کس برای رونق هر کار حل هر اشکال گره کشایی هر کاری می تواند کرد بسان غنچه گلزار دولت اقبال امیر زاده علی ولی شعار که هست وقوف او همه مشکلات را احلال مه سپهر اصالت سپهر فضل و هنر سر آمد همه مردم فرشته اخصال یگانه که بکار دو کون داده رواج به اهتمام صفای ضمیر و حسن فعال سلوک او شده احمام شرع را قانون مشخص است ز اطوار او حرام و حلال ز روی رای بکاری که می کند رغبت زمانه کیست در انجام آن کند اهمال بنزد رای منیرش که واقف حال است در احتیاج کسی را چه سوال زبان خامه حاضر جواب او کرده بفهم حال دل اهل سؤال را همه لال ایا سپهر سخاوت همای اوج شرف که ذکر نام شریف مبارکست بفال ز بوستان هنر تا بنای آب و گلست نخواسته چو تو گلبن نرسته چون تو نهال دری ندیده بلطف تو بحر اصل نسب گلی ندیده برنگ تو باغ جاه و جلال چنین که از اثر لطف طبع حسن مزاج خطور نیت بد بر ضمیر تست محال تو هر چه می گذرانی بدل سزد که ملک ثواب ثبت کند بر جریده اعمال بهر دعا که کنی می کند ز نیت پاک بر آسمان نرسیده اجابت استقبال رضای خالق و مخلوق داردت دایم پی تواضع و طاعت خمیده قد چو هلال بدین سبب که تویی کم کسیست در عالم بدین روش که تویی زود می رسی بکمال رفیع منزلتا ان تویی که شاه نجف گزید ذات ترا از نظایر و امثال تمیز اهل فضیلت بعهده تو فکند که هر که هست کند بر تو عرض استهلال منم که بلبل بستان مدح منقبتم خزانه دلم از نقد مدح مالامال جز این شعار ندارم که در مناقت شاه کنم نثار در نظم و صرف نقد مقال بدین وسیله مرا نیز می تواند بود که گاه گاه فتد بهر عرض حال مجال امیدوار برانم که بهر مدح علی دهی بلطف فراغم ز سایر اشغال یمین بشاه نجف یاد کرده ام صد بار که از نجف نشوم مایل یمین و شمال بد آن امید که بعد مرور مدت عمر رسد چو مرگ دهم خاک را بحال وصال اگر نه لطف تو یاری کند درین منزل اقامت من آواره هست امر محال روا مدار که مرغ روان من زین ملک بعزم سیر دیار دگر گشاید بال دران دیار کشد آرزو مرا و کشد مشقت از پی نقلم ملایک نقال امید هست که از شرح خاکساری ما نیابد آیینه خاطر تو گرد ملال امید هست که تا هست در فضای وجود مدار دایره گفت و گو بدین منوال فضولی از تو همه مژده عطا شنود تو هم ازو همه مدح ثنای حیدر و آل * * * شمارهٔ ۳۶ مرحبا ای قلم شمع شبستان خیال نامی نامیه پیغمبر معراج خیال دستگیر فقرای ادب آموز ملوک مرجع اهل دل و ملجاء ارباب کمال حسن معشوقه صورت ز تو عنبر گیوست چهره شاهد زیبا ز تو مشکین خط و خال قد بر افراخته ساخته زیور حسن طره بر تافته یافته زیب جمال ای ز ریحان تو گلزار صحایف مملو وی ز یاقوت تو دامان نسخ مالامال ضاعف الله لک القدر لنا فی الایام فتح الله بک الباب لنا فی الامال یار هرکس که شدی مژده دولت دادی ای صریر نی تو رونق بزم اقبال چه سبک روح کسی کز پی انجام امور می دوی پای ز سر کرده بسرعت مه و سال لازم طبع تو فیضیست ولی فیض عمیم روش کار تو سحریست ولی سحر حلال بس بود شاهد اقبال تو این حسن قبول که شدی محرم سرو چمن جاه و جلال یوسف مصر وفا خضر ره اهل صفا آصف پاک گهر سرور پاکیزه خصال وقت آنست که در مجلس آن عالی قدر کنی از راه کرم یاد من شیفته حال راز پنهان من نامه سیه بر ورقی بنویسی و برو عرض کنی بی اهمال دیده بودی که چه سان سلوکم زین پیش چه روش داشت فلک با من و چون بود احوال زلف محبوب بکف داشتم و جام طرب نشئه جام طرب داشتم و ذوق وصال بنگر بر من و بر صورت حالم حالا که رسیدست بر آیینه من گرد زوال از که پرسم ره این بادیه که گردانم بکه گویم غم دل مانده ام از حیرت لال نیست امیدگهم بهر مرادی جز خوان نیست هم مشورتم از پی فتحی جز فال هست زین واقعه آزار معبر کارم هست زین واسطه شیوه جفای رمال من ندانم بچنین درد و بلا استحقاق من ندارم بچنین محنت و غم استهمال همه خلق برینند که جز آصف عهد هیچ کس نیست که طی گردد ازو این اشکال بسته ام دل چو فضولی بنهانی قلمش چشم دارم که شود بار دران طرفه خیال آه اگر بخت کند سستی آن طایر قدس گردد از حال خسته بمن فارغ بال دارم امید که آن ده هر سایل سوی غیری ندهد راه بمن بهر سؤال * * * شمارهٔ ۳۷ - ستایش مصطفی چلبی سرم فدای تو ای خامه خجسته خصال غزال مشک فشان طایر معنبر بال کلید گنج سعادت ستون خانه علم عصای موسی فکرت زبان طوطی حال سرای دولت و اقبال را فروزان شمع ریاض معرفت و فضل را خجسته خصال تویی مقدمه اسباب آفرینش کون تویی مقدمه صنع ایزد متعال تویی محرر احکام کارخانه عقل تویی مصور اشکال کارگاه خیال تراست رابطه با تصرف ادراک تراست ضابطه در تصور اشکال کمین حکم ز یاقوت تست با قیمت ریاض ملک ز ریحان تست مالامال اسیر سخن متصل تو می آری ز حبس خانه خاطر به جلوه گاه خیال ولیک تا نگریزد مدام می داری ز سطرهای خطش در سلاسل اغلال عروس حسن عبارت همیشه عاشق تست بهر طرف که خرامی فتاده در دنبال تو داده ای پی زیور بسان گردن او ز حرفهای مقوس قلاده و خلخال صدای صیت تو فیضیست لیک فیض عمیم ادای کار تو سحریست لیک سحر حلال عذار بکر عبارت ز تو معنبر خط رخ مخدره معنی از تو مشگین خال بلطف طبع منسوب حفظ هر قانون بحسن سعی تو مربوط حل هر اشکال تویی که میبری از لوح دل غبار الم تویی که میکنی از اهل درد دفع ملال بدین سبب که تو از واسطی من از بغداد من و توییم ز یک ملک در حقیقت حال درین بساط بهم گشته ایم چندین دور درین دیار بهم بوده ایم چندین سال تو بوده ای همه دم دستگیر من در هجر تو کرده ای همه جا محرمم به بزم وصال اراک لست کما کنت مشفق بحقی و دادک المتعارف به ای ذنب و ال چنین هم از من بیدل مباش بی پروا چنین هم از من بی کس مگرد فارغ بال مبر علاقه ز همصحبتان بدین اسلوب مورز نفرت هم شهریان بدین منوال شنیده ام که ز بابل سر سفر داری بعزم روم پی اکتساب فضل و کمال چو هم دیار منی حال من تو می دانی نیازمندی خود با تو می کنم ارسال خدای را چو بدان بقعه شریف رسی شوی مقرب ارباب دولت و اقبال دران محال که خوان سخی کسی بمیان گهی میانه سخن گر فتد بقدر مجال سیاه بختی من شرح ده مشو غافل شکسته حالی من عرض کن مکن اهمال بخاک پای فلک رفعتی ملک قدری که در فلک ملک او را ندیده است مثال به محفل ملک از ذکر اوست ذوق سماع بگردن فلک از طوع اوست طوق هلال ملک بخدمتش از سالکان راه رضاست فلک بدرگهش از ساکنان صف نعال کمال بندگی درگهش بعید ز نقص ستاره شرف خدمتش بری زوال قدر بفیض رسانی بدو سپرده عمل قضا بکار گذاری ازو گرفته مثال زلال فیض عمیمش روان صباح و مسا نسیم خلق عظیمش روان یمین و شمال وزان زلال گرفته لعاب فیض سحاب وزان نسیم ربوده عبیر عطر شمال سمی احمد مختار مصطفی چلبی گل ریاض هنر سرو باغ جاه و جلال بدست یاری کلک تو بر همه عالم کشیده مایده وسعت نوا و نوال در اعتلای تو تا آفتاب این فرقست که هست در تو کمال و در آفتاب زوال تویی بتاج سخن گوهری به استعداد تویی بملک هنر والی به استقلال سخن ز فیض تو کرد آنچنان عروج که ماند زبان ناطقه در وصف آن ز حیرت لال برنگ وحی سخن ز آسمان فرود آمد دمی که پرده بر افکند و کرد عرض جمال ز تو برنگ دگر باز اگر رود به فلک بهر نزول صعودیست نیست امر محال ز بس که هست ترا غایت لطافت خلق ز بس که هست ترا منتهای حسن فعال فکند نام تو در خلق شبهه اما خط تو باز بدان شبهه زد خط ابطال صفای طبع ترا رتبه ایست در دانش که بسته است بهر احتیاج راه سوال شها فضولی زارم درین دیار ترا همیشه داعی حسن عواقب آمال ثنای تو سخنم بالعشی و الابکار دعای تو علمم بالغدو و الآصال امید هست که تأثیر این دعا و ثنا ترا نصیب شود از دم محمد و آل * * * شمارهٔ ۳۸ دلی دارم پر از خون چون صراحی از غم عالم حریفی کو که پیش او دلی خالی کنم یکدم غمی دارم که گر میرم ز خاکم سر زند سبزه بصد فیض بهاران سبزه مشکل گر شود خرم ملال خاطرم زایل نمی گردد اگر جمشید شود ساقی دهد می بهر دفع آن ز جام جم مزاج شمع دارم نیستم بی گریه و سوزی حیات من دلی پر آتش است و دیده پر نم نپرسد کس ز درد بی حد و حال بدم چون هست بیان حال و شرح درد من بیرون ز کیف کم ز سودای سر زلف بتان باشد سرم خالی مرا حالیست در قید خرد آشفته و در هم صفا در عاشقان زنده دل می باشد ای عارف کسی کو مرده ای در خانه دارد نیست بی ماتم دلی مجروح دارم لیک باکی نیست چون دارد جراحتهای دل از ذکر شاه اولیا مرهم زهی سلطان عالی قدر عادل دل که در خلقت بذات اوست فخر فرقه نسل بنی آدم ظهور نور پاکش ناسخ دین مسیحا شد بدور فیض بخش او نزد کس از مسیحا دم دم جان بخش او جان می دهد صد چون مسیحا را بدین اقرار دارد زنده گر باشد مسیحا هم دو دم را تیغ خونریزش دمادم کار فرموده ولی از روی معجز کرده رنگی کار در هر دم در افشای حقیقت ریخته خون منافق را در احیای شریعت کرده کار عیسی مریم پناه آورد بر قرب جوارش تا طفیل او بجنت بار یابد رانده چوب عصا آدم چو صندوق مزارش زورقی با نوح پیدا کرد ز طوفان حوادث بر دلش بنشست گرد غم امیرالمؤمنین حیدر علی ابن ابی طالب ز هر فاضل بفضل افضل زهر عالم بعلم اعلم زهی فیض وجودت مدعا از خلقت هستی بنای هستیش را رتبه تقدیم بر عالم اگر سر رشته مهرت نبودی در کف دوران فرو می ریخت نظم هستی این سلسله از هم تو بودی صاحب معراج را مونس چه غم دارد کسی کو را چراغ ره تو باشی در شب مظلم تویی بر انس و جن از یمن قرب مصطفی حاکم ترا زیبد سلیمانی که داری آنچنان خاتم پیمبر پایه معراج فضل وحی قرب حق همه دارد چنان نبود که دارد چون تویی بن عم خدا را از ظهور خلقت اشیا تویی مقصد نبی را در حریم قرب او ادنی تویی محرم نشیمن طایر قدر ترا جایست کز قربش ادب دادست مرغ روح جبریل امین خاتم به اعجاز نبوت می شکافد بحر را موسی ولی پیش تو حکم قطره دارد با وجود یم تویی کامل بدانش هیچ نقصی نیست ذاتترا که در وصف کمالت می تواند گفت لفظ کم بمیدان ولایت چون بجولان آوری دلدل بگردد کی رسد صد همچو ابراهیم را ادهم شها شفقت شعارا با وجود همتت حاشا که قد همتم گردد ز بار محنت کس خم ترا مداحم و کافیست بر من التفات از تو ثنای کس نمی گویم عطای کس نمی جویم اگر از غیر تو رسم سخا جویم نیم مؤمن بود گر آن سخا اموال قارون آن سخی حاتم الهی آن قناعت بخش و طاقت ده که نزد کس فضولی را نگرداند درین دعوی هوا ملزم اساس بی نیازی و بنای همتش باشد چو بنیاد وفا از حب شاه اولیا محکم * * * شمارهٔ ۳۹ باز در ملک جهان عدل برافراخت علم فلک افشاند ز دامان زمین گرد ستم آفتاب طرب از اوج امل کرد طلوع ظلمت شام غم از صبح سعادت زده دم وقت آن شد که امل خنده زند بر حرمان انتقامی کشد ایام بشادی از غم کار عالم که نظام و نسق فطرت داشت شده بود از ستم ظلم حوادث در هم عدل را زین حرکتها رگ غیرت جنبید ملتفت گشت بتعظیم امور عالم کرد فکر نسق ملک و زد از بهر مدد دست در دامن سر دفتر اعیان امم منبع فیض هنر مظهر آثار قبول آصف ثانی درگاه سلیمان دوم نقطه دایره دولت دین جعفر بیک که برین پایه چو او کس ننهادست قدم آن خردمند که در مصلحت ملت و ملک نسق اوست بقانون شریعت توأم با وجود نسق معدلتش ممکن نیست که دهد دور حدوثی به قوانین قدم ذات او در صدد حفظ بقای قانون دارد آن رتبه که در شرع امام اعظم در مقامی که شود کار بقانونش راست چنگ را شرم بود از کجی قامت خم آدمی زاده ولی با ملکات ملکی بهترین همه فرقه نسل آدم پیش ازین گرچه نمی‌یافت کس از کس مددی بود دیوان قضا رزق بشر را مقسم قدر بین گر جهت رزق بدیوان قضا همه از خامه او میبرد امروز رقم ای به از تیغ در اجزای حکومت قلمت آفرین خوان تو در دأب شجاعت رستم تا ترا در شرف جود برآمد نامی مرده است از حسد شهرت نامت حاتم مرغ جاه تو که در عرش نشیمن دارد هست صیاد غم حادثه را مرغ حرم خلق را چون قلم فیض دواتت روزی خصم را همچو دوات از قلمت پیچ شکم می دهد مادر ایام پی بردن فیض دمبدم در کف اقبال تو تحریک قلم راست زانگونه که در بی کسی از بهر غذا رطب از نخل بتحریک فشاند مریم تیغ در کار جهان با قلمت کرد نزاع که در انجام مصالح چو تو هستم من هم قلم آمد بزبان گفت که خامش خامش کی بود آلت لذات چو اسباب الم تو برانی که بهر کس که رسی زخم زنی من برانم که به زخم تو رسانم مرهم ز خرد سر بحریر قلمت پرسیدم قال من انشاه علم ما لم یعلم کردم از چرخ سوال سبب خدمت تو قال ما اوحیه الله علینا و حکم تویی آن سرو خرامان که بگلزار وجود نخرامید نهالی چو تو از باغ عدم کر کند عهد تو زینشان چمن آرایی ملک زود باشد که شود ملک چو گلزار ارم بس که در هر لغتی حسن فصاحت داری هست بر خلق عبارت وقوف احکم نیستی فتنه ولی زین سبب انداخته است انتساب تو جدل در عرب و ترک و عجم سرورا کی بود انصاف که در دور چنین نکند چرخ دلم را بمرادی خرم بعراق عرب از روم رسد دریایی نرسد بر لب خشک من ازان دریانم از فضولی چه فضولی شده باشد صادر که نشد مستحق لطف و سزاوار کرم هست امید که تا هست ز عالم اثری نشود از اثر فیض تو خالی عالم * * * شمارهٔ ۴۰ منم به بادیهٔ نیستی نهاده قدم به حرف قید ز کلک فنا کشیده رقم حکیم عقل ز درک تشخصم عاجز دبیر درک در اثبات هستی‌ام ملزم جهات سته ندارد حد احاطه من به جزؤ لا یتجز است جوهرم توأم در آرزوی سر زلف مهوشان عمری‌ست من شکسته به جسم ضعیف و قامت خم میان شدت ایام گشته‌ام ناچیز به سان دال که در او شده است آن مدغم نیم مقید عالم حکیم بهر خدا به من مگوی حدیث حدوث حرف قدم تو حال عالم کون و فساد می‌پرسی ز من مپرس که من نیستم از آن عالم مرا ز نشئهٔ عشق است عالمی که در او نه راحتی‌ست ز لذت نه محنتی ز الم چه عشق؟ عشق حقیقی که بر صحیفهٔ کون طفیل او شده نقش مکونات رقم نبی امی مکی محمد قرشی صلاح ملک عرب فتنهٔ ملوک عجم مه سپهر وفا آفتاب اوج سخا شه خجسته‌سر سرور حمیده‌شیم سپاه دولت و دین را سوار خصم‌افکن سریر شرع مبین را شهنشه اعظم تمیز داده حرام و حلال را به سلوک نموده راه نعیم و سقر به لا و نعم سمنبری که چو بشکفته از ریاض حجاز سهی قدی که چو برخاسته ز خاک حرم به عزم دفع معارض برون زده خیمه پی شکستن اصنام برکشیده علم هزار کافر را از صنم برآورده به زیب حُسن شکسته صف هزار صنم چو او به کعبه درون آمده برون شده بت به سعی او شده خالی حرم ز نامحرم شنیده‌ام به ره زهر کرده کرده سخن به معجزش پی اظهار مکر اهل ستم کمال فیض نگه کن که در تن مرده از او طبیعت آب حیات یافته سم چو کوس عدل زده در حجاز و در بغداد نموده طایر دولت ز طاق کسری سم چو در یمن زده سر چشمه از انگشتش به فارس یافته آتش که معارض نم میان موسی و او فرق ماه تا ماهیست کجا شکستن ماه و کجا بریدن یم دمی که نشئه روزی گرفت هر قومی بقدر حوصله در بزم منشا و مقسم نشاط دولت اسلام یافت امت را مذاق مستی می قوم عیسی مریم همین بس است بتعظیم امت او مدح همین بس است به الزام قوم ذمی ذم جز او نیافته ز ابنای روزگار کسی چو جبرئیل برادر چو مرتضی بن عم اگر بلوح و قلم دست بهر خط ننهد ز بحر فضل چنان کاملی نگردد کم چه حاجت است آرزوی صنعت خط کسی که پای تواند نهد بلوح و قلم زهی بحکم روان راح روح پرور را حرام کرده بجمشید و تلخ کرده بجم قبول شرع تو و رد مذهب حکما عیان شده بهمه گشته چون زمانه حکم بنای دعوی باطل نهاده رو بزوال اساس بنیه حق مانده آنچنین محکم حدیقه ای ز ریاض رضای تست بهشت کنایه ز گلستان کوی تست ارم دمی که کرده ای از لعل گوهرافشانی گشوده ای در گنج معانی مبهم هزار قافله مرحمت به شهر وجود نهاده روی به حکم خدا ز ملک عدم گهی که لب به تبسم گشوده ای و به خلق میان برگ گل تر نموده ای شبنم هزار روضه روح و ریاض دل شده است ز فیض شبنم و گلبرگ نازکت خرم تو تاج اهل دلی ترک کرده دنیا تو خاتم رسلی سنگ بسته بشکم که برگ ترک بر آرنده است در گل تاج نگین سنگ پسندیده است در خاتم ملک بسجده آدم چه گونه سر ننهد ز خاک پای تو بود است طینت آدم حیات چون ندهت مرده را دم عیسی ز فیض لعل لبت میزده است عیسی دم سر از متابعت خضر چون کشد موسی براه پیرویت می نهاده خضر قدم پی عروج تو بسته ببام عرش قضا ز چار عنصر و نه پایه فلک سلم ستاره نیست که وقت عزیمت معراج سپاه جاه تو کرده سپهر را مخیم فلک نداشت ستاره زمین گل و سبزه و لیک در شب معراج از نثار قدم همین طبق طبق انداخت لعل و فیروزه همان خزانه خزانه گهر رساند بهم حکایت کرم حاتم است غایت کفر بدور چون تو کریمی و در مجال کرم ز نیم شمه لطف تو میتواند بود هزار چون کرم خود هزار چون حاتم شها فضولی ما گرچه هست محض خطا خطاست گر بدل آریم با وجود تو غم امید هست که از لطف تو پذیرد عفو معاصی همه خلق و فضولی ما هم تویی که روز جزا چون شفیع خلق شوی جراحت همه را از تو میرسد مرهم * * * شمارهٔ ۴۱ دلا تا کی چنین در قید آن زلف دو تا باشم اسیر دام محنت بسته بر دام بلا باشم گهی بر یاد آن لبها سرشک لاله گون ریزم گه از بار غم آن ابروان خم دو تا باشم مران از کوی خویشم ای پری هر دم برسوایی چو من دیوانه ام بگذار در دارالشفا باشم ندارم تاب دوری اینقدر از بخت می خواهم نباشم بی تو یکدم با تو باشم هر کجا باشم براهت در طلب عاجز نیم کز ناتوانیها درین ره می توانم همره باد صبا باشم هوایت را نخواهم کرد بیرون چون حباب از سر مگر روزی که سر بر باد داده زین هوا باشم من از رنج و عنای عشق دارم نشئه راحت ندارم راحتی هر گه که بی رنج و عنا باشم مکش ای هجر در کنج غمم بگذار تا زینسان بسوز و گریه شبها شمع این ظلمت سرا باشم حرامم باد لذتهای درد عافیت بخشت اگر با لذت درد تو مشتاق دوا باشم چنین تا کی من از تو بی خود و تو بی خبر باشی تو محجوب از من و من آرزومند لقا باشم من و عشق بتان تا زنده ام حاشا که بگذارم طریق عاشقان و زاهدان خودنما باشم نه رسم و راه زاهد رنگ و بوی عقل و دین جویم ز قول و فعل واعظ طالب صدق و صفا باشم به سجاده بساط آرای اطواری حیل کردم به سبحه سلسله جنبان آیین ریا باشم تعین خوش ندارم تا نیابد کس نشان از من همان بهتر که گم در وادی فقر و فنا باشم ملول از اختلاط ناکسانم ای خوش آن روزی که نی با من کسی بی با کسی من آشنا باشم نمی گنجد مرا در سر که از دون همتی چون مور برای دانه آزرده در هر زیر پا باشم بر آن می داردم همت که کام از حرص کم جویم نهاده بر سر هر گنج پا چون اژدها باشم کند همت مرا از جمله آفاق مستغنی فقیر محتشم سیرت گدای پادشا باشم نگردانم سگ کوی و گدای خوان کس خود را سگ کوی و گدای خوان شاه اولیا باشم زبان بر بندم از ذکر ثنای غیر هر ساعت گشایم نطق مداح علی المرتضا باشم شهنشاهی که ممکن نیست پایان ثنای او اگر یابم دوام عمر و مشغول ثنا باشم بشرطی داده ایزد حسن گفتاریم که تا هستم به بستان مناقب بلبل دستان سرا باشم گهی دامان و صف پنجه عنتر فکن گیرم گهی مفتاح باب معجز خیبرگشا باشم گهی پرده کش گلهای باغ انما گردم گهی رشته کش درهای درج هل اتی باشم گهی زنک شک از آیینه لاسیف بزدایم گهی آیینه دار نور فیض لافتی باشم دم از اوصاف آن شه می زنم صد غنچه را در دم سزد گر چون صبا از نکهت آن دلگشا باشم بخاک پای او پی برده ام کو خضر فرح پی که او را سوی آب زنده گانی رهنما باشم منم جا کرده در سلک سکان آشیان او مرا می زیبد از سر خلقه اهل وفا باشم نیم در مهر او از مالک و عمار و بوذر کم چو صدقم از همه بیش است کم از کس چرا باشم شها شفقت شعارا چشم آن دارم که در راهت ز گمراهی نباشم اهل خوف اهل رجا باشم مرا کافیست از عالم سر کوی تو سر منزل نمی خواهم که یکدم از سر کویت جدا باشم بهر نیک و بدی بخت از تو نومیدم نگردانم اگر نیکم اگر بد قابل عفو و عطا باشم همین بس اعتقاد من که در معموره هستی همین حاکم ترا دانم همین تابع ترا باشم بحیر کسر احکامت سر تسلیم پیش آرم بامر و نهی فرمانت سگ طوق رضا باشم ز لطفت گویم ار کیفیت ذوق و صفا یابم ز قهرت دانم ار شایسته جور و جفا باشم نه وقت انکسار عجز دل رنجانم از گردون نه در خیر و تدارک نیز ممنون قضا باشم اگر سلطانی عالم دهندم کی پسند افتد پسند است اینکه درگاه ترا کمتر گدا باشم چنان نبود که با خدام درگاهت شوم همدم اگر با قدسیان در بارگاه کبریا باشم شها این مقصد و این مدعا دارم که در عالم ز لطفت و اصل هر مقصد و هر مدعا باشم ز بحر فیض دریای نجف موجی رسد بر من کنم غسل طریقت پاک از رجس خطا باشم گهی از سایران جلوه گاه مصطفی گردم گهی از زایران روضه خیرالنسا باشم ز راه صدق باشم قاصد طوف حسن یعنی بدان شه قاصد درگاه شاه کربلا باشم ز زین العابدین و باقر و صادق رسم جایی بارشاد ائمه قابل قرب خدا باشم ز خاک خطه بغداد یابم نکهت موسی ز اقلیم خراسان طالب نور رضا باشم جواد از جود هادی از سخا بخشد مرا بهره ز لطف عسکری مستوجب جود و سخا باشم دمی کز ملک معنی سوی صورت مهدی هادی بر افرازد لوای معدلت زیر لوا باشم الهی چون فضولی روزیم کرد آن که پیوسته ز الطاف علی و آل با برگ و نوا باشم چو من در ابتدا از شاه مردان برده ام فیضی چنان کن کین چنین از ابتدا تا انتها باشم * * * شمارهٔ ۴۲ خیز ای ناقه دوران روش گردون تن که چو بدرت کف پا هست هلالت گردن ای چو دوران روشت لیک نه بیرحم چو او هر کرا دید غریبست رسانده بوطن تویی آن بادیه پیمای بیابان پرورد که ز تو هست بیابان همه دم رشک چمن هر کجا بوده دمی جای تو دندان و کفت خارها را همه رفته شگفاینده سمن حیرتی داده مرا دست که در خوردن خار بود کف آنکه چو سیماب فشاندی ز دهن پا گرفتی ز زمین خار و برای حلت دادی از درج باو در ثمین بهر ثمن از تو آید که کنی رهبری اهل طریق که قدم بر قدم صالحی و ویس قرن سزد از اطلس زربفت خورت جل چون کوه زیبدت همچو خور از شعشعه نور رسن چند آیی بسر زانو و فریاد زنی داد خواهی مگر از جور سپهر پر فن نیستی ظالم و این طرفه که چون مظلومان دارد از دست تو زنگ تو دمادم شیون در جواب خبر راه بآهنگ حدی جرس آندم که ز تحریک تو آید به سخن ز ره ذوق دلی نیست که از جا نرود مگر آن دل که بود چون جرست از آهن تو رسی لیک ز بار غم چرخ کج رو هست در سینه چو عشاق ترا داغ کهن بوی موی تو چنین چین شده همچون نافه خوشتر از رایحه نافه آهوی ختن گاه فرد آمده چون جوهر فرد خردی منتظم گاه بسلکی شده چون در عدن گاه سر تافته از چرخ بسان رشته گاه پا بسته یک رشته شده چون سوزن می کشی از ره غمخواری و بی پروایی گاه بار همه گاه از همه باری دامن همه افتاده چو بر داشته تست ز خاک همه آواره چو از لطف تو دارد مسکن من هم افتاده از لطف سوی من بخرام من هم آواره ام از ناز مکش سر از من دی شنیدم که ز آهنگ حجازی به عراق می بری قافله باز ز بابل به یمن تا شوی زایر یثرب بزمان اسعد تا کشی رخت به بطحا به طریق ایمن من چو در قید معاش و غم آنجا زارم قدم بسته دلی سوخته چون شمع لکن چون نهی باز در آن ملک بشکرانه آن که ترا داده قضا قدرت آنجا رفتن چشم دارم که پیام من دل سوخته را بگذاری چو فرایض نگذاری چو سنن گویی اندوه دل من بمقیمان بقیع ز من خسته نهی روی بدرگاه حسن آن ولی عهد علی کز ره احسان نطقش شهد داده عوض زهر جفای دشمن هر دلی کان نه پر از دوستیش دشمن جان هر سری کان نه فدای ره او بار بدن قدسیان آرزوی طوف مزارش کردند که شود مکتسب آن فایده در سر و علن بهر آمد شد آن طایفه بگشاد قضا هر طرف بام فلک را ز کواکب روزن خلوت قدس که بالاتر آن روزنهاست همه شب می شود از شمع مزارش روشن ای مصفا گهر معدن زهرا که ز تو پیشتر نآمده بیرون گهری زان معدن همه ابرام تو لازم چو قضای مبرم همه احکام تو محکم چو فعال متقن مرقدت گوهر دریای امل را صندوق قبه ات مزرعه حسن عمل را خرمن آفتاب از پی تعظیم و تواضع برخواست هر کجا قبه پر نور تو شد سایه فکن بس که از فیض مزار تو شرف یافت بقیع گردم مرگ کسی را شود آنجا مدفن ز پی دوختن حله حور از رضوان به تبرک طلبند مردم ازو تار کفن کرمت سد سدید است باحداث فتور حرمت حصن حصین است ز آسیب فتن تن پاکیزه تو منزل آیات قبول دل بشگفته تو غنچه علوی گلشن سالک راه رضای تو ندانسته که چیست در عمل توبه ده و توبه کن و توبه شکن قابل خدمت درگاه تو در حین عمل اشرف روی زمین اجمل ارباب ز من ای ز توفیق ولایت بمدد کاری حق کرده آزاد ز اغلال علایق گردن بس که هرگز گنهی در تو نگشت است یقین بس که نگذشته ترا فکر خطایی در ظن توبه در ذمت تو هیچ ندارد منت نیست جز منت توفیق خدای ذی المن دهر را طعن زنی گفت زن عشوه گریست تند شد دهر که بر من بزنی طعنه مزن آنکه مردست بمن دست تعرض نرساند بکر را چون نرسد مرد چرا باشد زن ای کمر بسته احرام بطوف حرمش رو مگردان که همین است طریق احسن الامانت چو درین طرفه تجارت یابی گهر سود درو فایده محزن محزن یاد کن از الم فقر فضولی حزین که اسیر غم در دست و گرفتار محن همچو یوسف چو شوی پادشه مصر قبول که گهی یاد کن از معتکف بیت حزن هست امید که تا هست بارباب نیاز بنیه کعبه ز آسیب معاصی مأمن یابی آسایش کونین ز حج حرمین یابم از طوف حسن کام بوجه احسن * * * شمارهٔ ۴۳ زبان خوشست که توحید حق کند به بیان اگر چنان نبود در دهان مباد زبان زهی مکون کامل که هست در کونین رقم کشیدهٔ او نقش کایناً ما کان کمال صنع قدیمش خجسته دهقانی‌ست که در حدیقه تن کرده جاری آب روان فضای قدرت بی‌علتش چو دریایی‌ست که چشم عقل در او زورقی‌ست سرگردان هزار تحفه صلوات بر روان کسی که برگزیدهٔ آن حضرتست از انسان نبی امی مکی محمد قرشی ملاذ نوع بشر مقتدای خلق جهان بس است در صفت ذات او همین تعریف که هست به نعم او حضرت شه مردان ولیّ والی والا علیّ عادل دل نظام دور فلک ناظم زمین و زمان شه سریر سلونی امام انس و ملک که وصف او چو صفات خداست بی‌ برهان کنون روایتی از معجزات او بشنو که تازه می‌شود از استماع او دل و جان روایتست که چون آن امام کافی رای شد از مدینه برون کوفه را گرفت مکان ز هر دیار نهادند روی جانب او به درد خویش ازو یافتند همه درمان میان مردم بصره در آن زمان بودند محب و معتقد شاه اولیا دل و جان دو نورسید کامل دو نطفهٔ طاهر دو مخلص متشرع دو طالب ایمان به اصل هردو برادر دو گوهر از یک بحر به فصل هردو برآورده گل ز یک بستان به عزم دولت پابوس آن سر آمد دهر شدند جانب کوفه ز شهر بصره روان قضا رسید در اثنای ره ز رنج سفر تن برادر مه را نماند تاب و توان بدان رسید که جان از تن فسرده او برون رود چو خدنگی که بگذرد کمان گشود لب به برادر وصیتی فرمود که ای مراد دل و کام دیده نگران دو غنچه بودیم از گلبن وفا زده سر امید بود که خواهیم شد گل خندان تو بهر تحفه درگاه شاه باقی باش که ناشکوفه بهار مرا رسیده خزان دو لعل بودیم در رنگ خود به مرتبه سوی خزانه شاهی نهاده روی از کان ز سنگ حادثه بر من چنین شکست رسید تو بهر هدیه آن گنج مستدام بمان ولی وصیتم اینست بر تو ای همزاد که چون رسی تو به درگاه خواجهٔ سلمان مرا ز گوشه خاطر بسی فرو مگذار نیاز من بگذار و سلام من برسان مشو ز لوح دل خویش نقش نام مرا حکایت من گم‌گشته پیش او برخوان بگو که ای شه فرخنده‌رای فرخ‌رخ به خاک آروزی درگه تو برد فلان به یاد خاک درت داد زندگی بر باد چنانکه بود به یاد تو زنده مرده بان بمرد و آرزوی دیدن تو در جانش برفت و جان و دلش سوی وصل تو نگران هنوز درد دل خود نکرده بود تمام که کرد مرغ روانش ز دام تن طیران همای اوج وفا بود کرد پروازی ز دشت محنت غم سوی روضه رضوان چو شد برادر مهتر اسیر دام اجل دل برادر کهتر بسوخت در هجران بسی ز گردش ایام برفشاند سرشک بسی ز بی کسی هجر برکشیده فغان ز هول غربت و رنج ره و مهابت مرگ جوان سوخته مانده بود بس خیران که شرط دفن برادر چه سان به جای آرد چگونه گنج جهان را کند به خاک نهان که ناگه از طرفی طرفه راکبی چون خضر رسید تیزتر از آب چشمه حیوان خجسته ناقه‌سواری که پای ناقه او به قطع بادیه فیض داشت طی مکان هزار صالح و ویس قرن نهاده جبین ز پای ناقه او هرکجا که مانده نشان نقاب بسته به رخ لیک از مهابت او در آسمان شده خورشید ذره‌سان لرزان زبان گشوده به او از خوبی لفظ فصیح چه گفت گفت ای رنج دیده دوران مرو مرو ز خود از غایت غم و اندوه بیا بیا ز من این لوح پاک را بستان دمی بدار به پیش دماغ مردهٔ خود که از روایح آن مرده تو یابد جان جوان به موجب فرموده لوح را بستد بداشت پیش دماغ جوان مرده روان جوان مرده ازان لوح یافت فیض حیات ز جای جست به نوعی که کس ز خواب گران چو در برادر مهتر برادر کهتر حیات دید بشد غرق بحر ذوق چنان که رفت از سر او هوش و بی‌خبر افتاد به روی خاک به سان سرشک خود غلتان غریب واقعه دست داده در یکدم که مرد زنده و از مرگ یافت مرده امان چو هردو چشم گشودند بعد از آن احوال ز لوح و ناقه و ناقه نشین نبود نشان جوان حقیقت احوال با برادر گفت ز مردن از اثر لوح و شخص فیض رسان دمی به حیرت آن واقعه فرو رفتند که این نتیجه خوابست یا خیال گمان زدند بار تحیر کنان قدم در ره به شهر کوفه رسیدند خرم و خندان قدم به مسجد کوفه نهاده با صد ذوق به روی شاه گشودند چشم اشک‌فشان خوشا کسی که پی آرزوی بی‌ غایت خوشا کسی که بس از اشتیاق بی‌ پایان به روی دوست گشاید به کام دل دیده کند مطالعه صفحه رخ جانان امام انس و ملایک علی بو طالب پس از نمودن رسم نوازش و احسان خبر ز کیفیت سرگذشت ره پرسید غرض که راه نهان را کند به خلق عیان رموز مردن و آن لوح و شخص ناقه‌نشین حدیث یافتن درد و دیدن درمان چو از برادر کهتر همه به عرض رسید امیر جمله مردان علی عالی‌شان میان خلق بدان نوجوان چنین فرمود که ای نموده خدا مشکل ترا آسان گرت فتد به همان چشم بار دگر شناختی بتوانی ز غایت عرفان جواب داد که بالله تصور آن لوح مراست نقش پذیرفته بر صحیفه جان بگو چسان نشناسم خجسته لوحی را که داده است مرا از غم زمانه امان روان ز جیب همان لوح را برون آورد امین تخت نجف سرو سایه سبحان جوان چو دید همان طرفه لوح را بشناخت به خاک پای شه افتاد اضطراب‌کنان که یا امام زمان اعتقاد ماست درست تویی که هست صفات تو برتر از امکان بجز تو کیست که هم حاضرست و هم غایب بجز تو کیست که هم سرورست هم سلطان تویی که روح رسول الهی سر خدا تویی که اصل حدیثی و معنی قرآن معاون دم جان‌بخش عیسی مریم مقوی ید بیضای موسی عمران خداست مظهر علم تو و تو مظهر او ترا چگونه جدا از خدا کند نادان روایت است که بسیار کس به آن معجز ز جام صدق کشیدند شربت ایمان علی‌ست آن که جهان را همه مسلمان ساخت به ضرب تیغ و به تأثیر حجت برهان علی‌ست آن که دل دیدهٔ محبانش منزه است ز خبث و شرارت شیطان دلا ز سر بگذر در ره وفای علی که مردنست درین ره حیات جاویدان هزار شکر که از جان و دل فضولی زار همیشه هست علی را کمین مناقب خوان نهاده روی به درگاه آل پیغمبر گرفته خوی به نفرین آل بومروان امید هست که تا هست گردش گردون امید هست که تا هست گنبد گردان همیشه از کرم مرتضی شود ممدود ظلال سلطنت و جاه پادشاه زمان * * * شمارهٔ ۴۴ بگشاده گوش تجربه و چشم امتحان کردم چو عزم سیر درین تیره خاکدان در ابتدای حال بباغی رهم فتاد دیدم درو عجایب بیحد و بی کران از جمله دیدم این که یکی باغبان پیر پرورده بهر میوه درختی بسی زمان می کرد سعی تا بزمانی که آن درخت بنمود شاخ و برگ و شکوفه و زان میان میوه که بود مقصد اصلی ظهور کرد در ابتدا شکوفه باو شد غدا رسان چون شد بزرگتر ز شکوفه جدا فتاد بر شاخ و برک گشت مقرر غدای آن چندانکه نارسیده و بد طعم خام بود آب از درخت بود بر اعضای آن روان چندانکه از کمال طبیعت ز تو نداشت بالای آن درخت همی بست کامران کامل چو گشت گشت مخالف بآن درخت میوه لطیف تر ز درختست بی گمان ناچار شد که هر دو ز هم دوری کنند بر مقتضای عادت دوران بی امان گر از درخت دور نسازند میوه را از دور چرخ می رسد آن هر دو را زیان هم میوه از گزند هوا می شود تباه هم می خورد درخت بسر سنگ جاهلان چون میوه را نماند تمنای آن درخت بیهوده بر درخت چرا می کند مکان بشنو کنون که چیست درین نکته مدعا این نطفه خبیر خردمند خورده دان در عالم حقیقت اگر نیک بنگری میوه تویی درخت منم دهر بوستان در بوستان دهر به پروردن درخت یا قامت دو تاست فلک پیری باغبان واقف ز شاخ و برگ و شکوفه اگر نه ملکست و مال و زن که عزیزند در جهان روزی که آمدی ز عدم جانب وجود می کرد زن رعایت تو از درون جان از شیر چون برید ترا دایه سپهر دایم ز ملک و مال منت بود آب و نان چندان که در معیشت خود عجز داشتی غیر منت نبود هوادار و مهربان صرف تو شد تمامی نقد حیات من حالا که سر ز کبر کشیدی بر آسمان در من نماند طاقت بار بلای تو زان رو که من ضعیف شدم باز تو گران زین کارها که لازم عهد شباب تست تا کی ملامتم رسد از پیر و از جوان می ترسم از هلاک اگر غم فرو خورم بیم فضیحتست اگر برکشم فغان ای منتهای کار تو فیض کمال قدر وی مقتضای ذات تو محض علوشان با آنکه نیست غیر تو مقبول طبع من عضوی ز جسم خویش بریدن نمی توان از من قبول کن سخن میوه و درخت غافل مشو ز نکته چندین که شد بیان چون نیست با منت سر یاری و همدمی با من نه موافق همراز و همزبان تا کی کشی تو از پی تعظیم من الم تا کی گشایم از پی ذم تو من دهان من از کجا و قرب تو و عرصه وجود هستی تو دسته گل و هر هستی استخوان همراهی من و تو کجا می رسد بهم من پیر سست رو تو جوان سبک عنان عالم گرفتنست مراد تو همچو تیغ در پرده غلاف چرا مانده نهان بی من بری که روی نهد در تو اعتبار تا بانی نه نام ترا هست نه نشان قدرت چو یافت بچه شاهین بصید خوش بهتر همان بود که بپرد ز آشیان کامل چو گشت لعل درخشان بآب و رنگ حکم طبیعت است که بیرون فتد ز کان بهر نظام ملک جهان عین حکمتست هر نکته که گفت فضولی ناتوان * * * شمارهٔ ۴۵ ای بقد و عارض و خط و لب آشوب جهان سرو قد و لاله رخ ریحان خط و غنچه دهان پر ز نقش خط و خال و نقد شوق ذوق تست لوح دیده صفحه دل درج تن گنج دهان با جمال و حسن و زیب و زینتت ناید برون گل ز گلشن در ز دریا بت ز چین مه ز آسمان میبرد ناز و عتاب و شیوه و رفتار تو عقل از سر صبر از دل جان ز تن طاقت ز جان دارد از گیسو و زلف و رنگ و رویت عاریت بو بنفشه تاب سنبل آن گل رنگ ارغوان رشک دارند از خط و رفتار و دندان و لبت مشک چین و سرو باغ و در بحر و لعل کان چون لب لعل و دهان و زلف قدت کس ندید لعل شیرین درج خندان مشک تر سرو روان رحم کن کز درد و داغ جور بیداد تو نیست کار من جز ناله و فریاد زاری و فغان جان برآمد لیک در جسم و سر چشم و دلم غم همان سودا همان گریه همان حسرت همان با که گویم چون کنم چاره چه سازم چون زیم خلق بد دل زار و تو غافل فلک نامهربان کو ثبات و طاقت و تاب و توانم تا کشم از تو ناز از چرخ جور از خلق طعن از دل فغان از خط و خال و رخ و چشم تو می یابد مدام دیده نور و دل سرور روح ذوق تن توان غالبا خال و خط و چشم و رخ خود سوده بر ره بام و در و دیوار آن صاحب قران کز ظهورش گشت در چین و عراق و روم و فارس پست خاقان و قباد و قیصر و نوشیروان احمد مرسل که هست از لطف و جود و علم و حلم رام سازد وحش و طیر و آرام بخش انس و جان سرو فرقان ناسخ توریت انجیل و زبور (؟) نسخه جمعیت جاه و جلال و قدر و شان سرور سردار صدر و سید نوع بشر مرکز قطب و مدار و نقطه دور زمان آنکه شد ذات و صفات و اسم و رسمش را طفیل اول و آخر نهان و آشکار و بی گمان سه موالید و دو کون و هشت خلد و ده عقول چار طبع و شش جهت هفت اختر و نه آسمان قبل عقل و عنصر و نفس فلک او را وجود فوق عرش و کرسی و لوح و قلم او را مکان رفرف و جبریل و میکایل و اسرافیل را کرده میل و مهر شوق و ذوق در راهش دوان عالم لاهوت ناسوت و مثال ملک را سیر کرده دیده دانسته نموده امتحان رعد و برق و ابر و بارانرا بحکمش انقیاد آب و خاک و باد و آتش را ز بهرش اقتران شرقی غربی جنوبی و شمالی هرچه هست سال و ماه و روز و شب در خدمتش بسته میان خواهد ار میل و مزاج و رای طبعش اعتدال در تموز و در دی و در نوبهار و در خزان میتوان با فیض لطف و خیر و خوبی جمع یافت گرمی و سردی و خشکی و تری و یک زمان گر رساند بهر دفع ظلم و جور و بغض و کین بر بهایم صیت عدل و رأفت و امن و امان میکند در چشم مار و پیل و شیر شاه باز مور منزل پشه جا آهو وطن جعد آشیان در میان مسلم و گبر و مجوسی و جهود معجز او شهره مرد و زن و پیر و جوان اهل ایمان را خیال و ذکر و فکر و مدح او روح پرور راحت افزا کام ده نشئه رسان منحصر در طلعت و خلق و ضمیر و نطق اوست حسن صورت لطف سیرت مهر دل عذب لسان بر سر خوان عطا و لطف و احسان و کرم موسی و عیسی و داود و خلیلش میهمان در ضیافت گاه قرب و قدر و عذر اعتبار آدم و ادریس و نوح و خضر را گسترده خوان حب و رفق الفت و تعظیم او دلرا صفا بغضی نفی و نفرت و اکراه دین را زیان (؟) ای منزه مدحت و ذات و صفات شان تو از شمار و از قیاس و از حساب و از کران دیده خلق از عدل و داد و لطف جودت آنچه دید مردمک از چشم چشم از سر سر از تن تن ز جان بام قصر و قدر جاه و دولت و بخت ترا عقل نفس عنصر و افلاک زیبد نردبان اهل کفر و شرک مکر و عذر اگر در رزم تو خواست امداد از کمند و گرز و پیکان و کمان بهر دفع تیغ و ز خرشان (؟) محکوم تو آفتابست و مه نو اخترست و کهکشان شکرلله حب شوق و ذوق و مهرت در دلم مستدام است و مخلد باقیست و جاودان دایم از یمن عطا و لطف جود شفقتت کام یابم کام کارم کام بینم کام ران تا فضولی را بود سال و مه و شام و سحر از زبان رسم از دل اسم از جان اثر از تن نشان باد او را شوق و سودا و خیال مدح تو حرز جان تعویذ سر آرام جان ورد زبان * * * شمارهٔ ۴۶ در آرزوی ناوک او مردم ای کمان سستی مکن بسویم ازو ناوکی رسان در جان من همیشه خیال خدنگ او مانند آن الف که بود در میان جان ای چشم و غمزه ات زده صد ناوک جفا گه آشکار بر دل و جانم گهی نهان با طبع تیز تیر تو تعلیمها گرفت زان قد دلربا و ازان چشم دلستان بسته بسان چشم تو جان هر کجا افتاد بربود دل چو قد تو هر سو که شد روان تیر تو قابل دل سخت رقیب نیست جایی که هست سنگ مکن تیر خود زیان گاهی اگر هوای کمانداریت بود تیر ترا بسست تن خاکیم نشان با قد دلربای تو الفت گرفت تیر در راستی چو جنسیتی بود در میان بنیاد کرد رسم رقابت کمان کج بر ذوق وصل تیر چو پی برد ناگهان بنهاد سر بگوش تو و کرد مو بمو از عشق بی قراری او نکتها نهان انداخت از تو دور و بخاک سیه نشاند بالله که زور کرد بران زار و ناتوان برداشت التفات تو از خاک تیره را زین مرتبه چرا نگشد سر بر آسمان دارد بدست بوس تو هر لحظه دست رس از بهر شکر چون نگشاید چنین دهان در خانه کمان چو مه من در آمدی شد روز عمر کوته ازین غم بعاشقان آری دلیل کوتهی روز روشنست گاهی که آفتاب کند قوس را مکان در آرزوی یافتن دولت وصال چون من کمان کج شده قامت بسی زمان در چله ها نشست ریاضت چنان کشد کز ضعف پوست ماند کشید بر استخوان آخر بحسن سعی چو اقبال قرب یافت کردی تو در تحمل بیدادش امتحان جذب محبت تو کشاکش برو فکند ناورد تاب آن و برآورد صد فغان جز من کراست طاقت جور و جفای تو مخصوص من کس آنچه ز بیداد می توان ای سرو از کدام چمن سر کشیده سروی چو نیست همچو تو در هیچ بوستان گویا نهال نورس باغ سیادتی ز اولاد پاک شاه نجف میر انس و جان آن سیدالبشر که طفیل وجود او تأسیس یافت بنیه معموره جهان آن مظهر سخا که بجمهور ممکنات الطاف مهربانی او گشته میزبان در میهمان سرای وجود از کمال جود فیضش بخاص و عام رساند صلای خوان بنهاد پا بکتف رسول از کمال قدر بفراشت سر بذروه عرش از علوشان آن صاحب کرامت و ساقی کوثر است کو را ز خلق هر دو جهان را ز آب و نان در عالم فنا و بقا لطف عام او ضامن شده بر آمده از عهده ضمان آدم چو بر بهار تقرب ز جرم یافت در باغ بی خزان بهشت آفت خزان آورد جانب نجف مرتضی پناه تبدیل بقعه داد ز هر محنتش امان ترک بهشت کرد و نجف را مقام ساخت چو دید کاین مقام مبارکتر است از آن نومید چون شود بنی آدم ز سروری کآدم بخوان مرحمت اوست میهمان ای دلدل تو از گره تنگنای دهر تا عرش با براق نبی رفته هم عنان از بطن قدرت آمده دایم بمهد فعل حکم تو و رضای خدا هر دو توأمان قول ترا اگر نکند فهم خصم تو تیغ تو بس میان تو و خصم ترجمان در حکمتی که کرد عیان هستی ترا از کتم غیب مقصد اصلی غیب دان این بود کز رموز خفی پرده بر کشی بر جمله جهان تو همان را کنی عیان عالم اگرچه داشت گمان در وجود حق حقا که شد یقین بوجود تو آن گمان تشبیه بحر و کان بدل و دست تست کفر آن هر دو گرچه آمده زر بخش و درفشان کی چون کف تو در بارادت فشاند بحر کی چون دل تو زر برضا بخش کردکان بهر معامله سوی تو بازار آخرت گر کس برد متاع ولای تو زین دکان جنت بدان متاع بود قیمت حقیر راضی اگر شود دهد از دست رایگان از بهر نظم گوهر انجم سپهر را داده قضا ز حبل ولای تو ریسمان دایم جزای دشمنیت محنت جحیم پیوسته وفق دوستیت روضه جنان از باغ معجزت گل سلمان شکوفه بست ظاهر شداست کار تو بر پیر و بر جوان ادراک را ز باز و کبوتر نموده جاریست از تو ذکر ولایت بهر زبان هستی در مدینه علم نبی ولی آن در که هست نه فلکش خاک آستان شاها منم کمینه سگ آستان تو از چاکران آل و محبان خاندان از بی کرانی گنهم نیست هیچ باک دارم بلطف بی حدت امید بی کران یارب امید وار بر آنم که بیش ازین بخش مرا صفای دل و قوت زبان تا بیش ازین سخن ز برای رضای تو راند بمدح آل فضولی مدح خوان * * * شمارهٔ ۴۷ ای دل کدام قوم بملکی در آمده کان قوم را همیشه نتیجه سر آمده گه مرده گاه زنده شده هر یکی ازان هر دم چو اهل سحر برنگی بر آمده فردی ازان میان کم و فردی زیاد نه در مرتبه قرینه یکدیگر آمده بعضی فتاده جانب خاور ز ملک هند بعضی ز ملک هند سوی خاور آمده از روم و زنگبار رسیده دو فرقه اند هر فرقه ای بچار صف لشگر آمده وقت نبرد آن همه در بند دفع هم هنگام خواب آن همه هم بستر آمده بعضی درون خانه خود کرده حبس خصم بعضی بحبس خانه دشمن درآمده از غایت ملا عبد و نقشهای نغز مقبول طبع هر بت صد پیکر آمده دوزخ بهفت در شده مشهور در جهان این قوم بین که دوزخشان ششدر آمده جاری حساب بر همه ابواب آن گروه بهر حساب معرکه شان محشر آمده شهریست پر ز خانه مقام مصافشان هر خانه چو گنج بصد زیور آمده بر هر گروه گشته مقرر ده و دو برج در سیر هر یکی چو یکی اختر آمده حاکم سه تن همیشه بر ایشان ز غیر نوع سی تن بران سه تن همه فرمان بر آمده وآن هر سه تن نشسته ببالای هر یکی مرکب میان معرکه بازی گر آمده هم راکب از تحرک مرکب در اضطراب هم مرکب از دگر اثری مضطر آمده زان هر دو سر زده حرکتهای مختلف تعریف انجم و فلکش در خور آمده این طرفه تر که هست ز خارج محرکی ذاتش فعال واقعه را مضطر آمده با آنکه نیست حاصل این جمله جز فساد احوال کون را بمثل مظهر آمده هستند بت پرست همانا که در جهان غیر ره شریعت پیغمبر آمده آن سیدی که سرور سر خیل انبیاست پاکیزه جوهریست ز اقران سر آمده آن بحر دل که نقش کمال عدالتش تزیین هر ولایت و هر لشکر آمده با فیض جود مشفق هر پاک دین شده با ضرب تیغ قاتل هر کافر آمده هر سینه که نیست پر از نقش مهر او چون لوح نزد مستحق آذر آمده سعیش ز بهر قوت دین آمده مدام نه بازی چو نرد برای زر آمده در محضر نکو همه مغلوب او شده برده گرو ز هر که نکو محضر آمده ای فاش در زمانه که با دولت زیاد اندیشه تو ناظم بحر و بر آمده هر نقش کز ستای موالید سر زده در مدت طویل بکامت بر آمده هر کس که گشته بر سر کوی تو خانه گیر بادا هزار زیب و تجمل بر آمده طبع تو هست مطرح منصوبه هنر هستی درین بساط هنرپرور آمده شا منم فضولی مسکین که حال من از مهرهای نرد پریشان تر آمده جسته ز کعبتین قضا نقش کام لیک نقش نداردم ز قضا اکثر آمده دارم ز خاک پای تو امید مرحمت هستم بدرگه تو ثناگستر آمده یارب مباد نقش تو حالی ز لوح دل کان نقش لوح جان مرا زیور آمده * * * شمارهٔ ۴۸ منم افتاده چو پرگار به سرگردانی متصل از حرکات فلک چوگانی گاه در وادی ادبار ز بی‌اقبالی گاه در بادیهٔ فقر ز بی سامانی گاه در کوی بلا با عَلَمِ رسوایی گاه در گوشهٔ محنت به غم تنهایی بخت را با الم سابقهٔ بد، عهدیست چرخ را با دلم اندیشهٔ نافرمانی دیده در گریه چو ابرست مرا، در غلطم ابر را نیست چو چشم تر من گریانی مردم دیدهٔ من خون جگر خورده بسی که سرآمد شده در عالم اشک‌افشانی مدتی بهر یقین در پی کسب عرفان عمر کردم تلف از غایت بی‌عرفانی چون گشودم به یقین دیدهٔ عرفان دیدم کاین متاعیست که دارد همه جا ارزانی باقی عمر بر اینم که کنم بهر معاش عمر صرفِ تلف معرفت نادانی ذاتی قدس مرا مرتبه و منزل بود بیشتر از ملکی، پیشتر از انسانی حالیا از اثر تیره‌دلان رتبهٔ من بست بستر ز جمادی شدهٔ حیوانی طوطی طبع مرا گرچه به هنگام سخن بود در طرز ادا کیفیت روحانی دور از فهم خسیسان شده نزدیک دران که شود مضحکه چون لهجه هندُستانی آه اگر باشدم از مبدا تقدیر رقم خسر الدنیا والآخره در پیشانی تَرک دنیی جهت راحت عقبی کردم نیست پیدا که میسر شود آن هم یا نی؟ مدد از علم و عمل می‌طلبیدم عمری گر شوم مستحق مرحمت ربّانی علمم افسوس که جز شیوهٔ تزویر نشد عملم نیز سوا وسوسهٔ شیطانی به امیدی عمل و علم نماند آن املم که کشم رخت به سرمنزل بی‌عصیانی دارم امید که بی علم و عمل حبّ علی گیردم دست درین وادی سرگردانی آن امام همه کز روی رضا طاعت او هم بر انسی متنحّم شده، هم بر جانی رای او رافع رایات جهان‌آرایست شان او منزل آیات عظیم الشانی نفرت از طاعتش انکار به فرمان خداست انحراف از رهش اقرار به بی‌ایمانی حکمت از دوستیَش کرده اساس خلقت که بدان بنیه دگر رو ننهد ویرانی اهل حکمت به همین واسطه دعوی دارند که جهان قابل آن نیست که گردد فانی گر نباشد جهت قوّت ارکان وجود در کف رغبت او رشتهٔ عالم‌بانی هست ممکن که به یک حادثه از هم ایزد خلق را خوانده عموما ز پی مهمانی میزان کرم او به سر خوان بهشت بنیه شمس جهتی طرح چهار ارکانی عزم این عالمیان را سوی آن عالم نیست جز صلای سر خوان کرم او بانی یافت از پرتو صیت صفتش در بغداد انطفا نایره شهره نوشروانی آری آنجا که برآید سخن از شیر خدا چه سگ است آنکه زند دم ز سگ سلمانی ای شهنشاه قضارای قَدَر قَدْر که هست درک را دانش تو دایرهٔ حیرانی در مجالی که کشد موکب اوصاف تو صف وهم را وسعت آن کو که کند میدانی برتر از بندگیَت مرتبهٔ ممکن نیست به خدا بندگیت هست به از سلطانی گر به کیوان رسد از دور به تدریج خلل می‌رسد هندوی هندوی ترا کیوانی ور برد حکم قضا شیر فلک را از جا می‌توانی که به جایش سگ خود بنشانی کان کفا! بحر دلا! هست ز یُمن مدحت سخنم به ز دُر بحری و لعل کانی خواهم از بخت که هم صرف نثار تو شود دُرّ و لعلی که به من داشته‌ای ارزانی در عراق عرب امروز منم سلمان را به صفای سخن و حسن فصاحت ثانی گرچه در لطف ادا رتبهٔ سلمانم نیست قطره‌ای را نبود حوصلهٔ عمانی لیک سلمان همهٔ عمر تلف کرد حیات در ثنای نسب فرقه چنگز خانی من کمین مادح و منسوب به اهل البیتم کار من نیست به جز مدح و مناقب‌خوانی به همین محرمی ارباب فراست دانند که کرا می رسد ار دم زند از سلمانی دارم امید که تا هست به گلزار سخن بلبل ناطقه را فرصت خوش‌الحانی فضل مدّاحی اولاد نبی را دایم دارد ایزد به فضولیِ حزین ارزانی * * * شمارهٔ ۴۹ باز شد غالیه سا عطر نسیم سحری کرد در صحن چمن شاهد گل پرده دری ناله مرغ سحر می شنوم باز مگر پرده افکند بهار از رخ گل برگ طری صوت بلبل سبب جلوه گل شد در باغ بر مثالی که غزایم کند احضار پری می رسانید ضرر دیده مکافات عمل نرسیدست کسی را ضرر از بی ضرری خانه ساخت هوا بهر توطن ز حباب در چمن بر لب جو تا رسد از دربدری ژاله را باش که دارد سر ویرانی آن سخت رویست که می بارد ازو بدگهری آب اگر حبس هوا کرد بزندان حباب سبب آن بود که می کرد هوا پرده دری در چنین فصل که گل پرده برخسار کشید هست قطع نظر از سیر چمن بی بصری وای بر من که ندارم خبر از سبزه و گل مانده ام معتکف زاویه بی خبری چند چون غنچه کشم بگریبان و ز غم بگذرانم همه اوقات به خونین جگری به از آن نیست که خود را برسانم چو صبا بریاحین که بهارش ز خزانست طری روضه بزم کریمی که بتوفیق هنر هست خر همه فرقه نوع بشری آن زکی طبع که در معرض بینائی او همه احکام بدیهیست فنون نظری ملک آیین فلک مرتبه عبدالرحمان که نظیرش نتوان یافت بصاحب نظری ای شده پیش کمال هنرت در همه فن همه اهل هنر معترف بی هنری هست این بر همه روشن که ندیدست فلک آفتابی چو تو در عرصه دور قمری طاعتم برد ثنای تو عجب نیست اگر یافت در طی کلامم صفت مختصری چون شدم عازم درگاه تو آن طاعت را فرض شد قصر کنم همچو نماز سفری سرورا داشت فضولی هوس طوف درت شکرالله که قضا کرد باو راه بری هست امید که تا حشر نهال قلمت متصل در چمن لطف کند باروری تو ز حق فیض بری ما ز تو تا در عالم اثر فیض رسانی بود و فیض بری * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/collections/divan-fa-qasida İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1556). Public domain (author died 1556). Original text only.