İqtibas və tərcümələr Məhəmməd Hadi (1879–1920) Ədl-zülm, yaxud bir xarabəzarın mənzərəsi Nizami Gəncəvi Hər kişi İsa kimi bəxş etsə can, Aləmə ədl ilə olur hökmran. Zülm ilə qabilmi cahanbanlıq?.. Bulmaq olar ədl ilə sultanlıq. Ədli-rəsul ilə dili şad qıl, Ölkəni insaf ilə abad qıl. Məmləkət ədl ilə olur paydar, Hər əməl ədl ilə qalır bərqərar. Ovlayaraq həzrəti-Nuşirəvan, – Düşdü uzaq kövkəbəsindən haman. Munisi-şahanəsi ancaq vəzir, Başqası yox, xah cavan, xah pir. Rast gəlib bunlara bir nahiyə, Bənzər idi məzbəli-viranəyə. Oldu musadif nəzəri-şəhriyar – Nahiyədə qəryeyi-viranəzar. Qəlbi-ədu misli pərişan idi, Fikri-səfihan kimi viran idi. Gördü iki bayquşu ol lanədə, Ötüşürlər idi şu viranədə. Gördü onu, söylədi Nuşirəvan: “– Eylə bunu şərh, əya nüktədan. Bu iki quşcuqda nədir nalələr? Şərhü bəyan eylə, mənə ver xəbər...” Vəzir: Zati-vəziraneyi-rövşənxəyal Əmri-şəhənşahə edib imtisal, – Söylədi düsturi-maarifşüar: “– Müntəbeh ol, ey məliki-ruzgar, Same'eyi-ibrətini aç, şəha! Sanma ki, bihudə edirlər nəva! Quşcuğazın biri tələbkardır, Digəri bir mədəri-dildardır. Mədəri-düxtər deyir: Ey xoşnəva! Çənd xərabə olacaq südbəha? Xahiş edirsən düri-yekdanəmi, Şirbəha bircə bu viranəmi? Talibi-düxtər deyir: Ey xeyrəsər! Qəm yemə, zülmi-şəhə qıl bir nəzər. Çox çəkəməz sayeyi-şahanədə – Bəxş edərəm min belə virane də!..” Oldu bu sözdən mütəəssir məlik, Ah çəkib, tökdü gözündən sirişk. Vurdu əlin başına Nuşirəvan. İştə budur meyveyi-zülm, ey cavan!..” Dişlədi həsrətlə əlin padşah, Bax sitəmə, quşlara çatmışdır, ah! Bu işi gördükdə Ənuşirəvan – Tərki-şikar etdi o rövşənrəvan. Şəhrə gəlib, başladı dad etməyə, Qəlbi-rəayasını şad etməyə. Bəst qılıb süfreyi-ədlü aman, Məmləkəti eylədi baği-cinan. Məhv eləyib zülm binasın o zat, Aləmə bəxş etdi gözəl bir həyat. Vasili-rəhmət o şahi-ərcumənd – Oldu. Olarmı o ədalətpəsənd? Ədlü müsavatla sultandır, “Adil” ünvanına şayandır. * * * Cövlangəhi-fikr olursa vase' Cövlangəhi-fikr olursa vase', Keyfincə qoşar xəyali-səyyar. Meydani-süxən geniş gərəkdir, Cövlan edə ta ki əsbi-əfkar. * * * Cavanmərdlik Əgər aqilsən, et kəsbi-həqiqət, Həqiqətdir qalan, ey əhli-fitnət! Çalış təhsil qıl elmü məani, Olur bu şəklü surət məhvü fani. Kimin olmazsa təqva, elm, cudu, Həqiqətdən onun boşdur vücudu. Məzarında yatar ol kimsə rahət – Ki, ondan yetməmişdir xəlqə zəhmət. Nə qədər sağsən, qıl cudü ehsan, Öləndə varisindən umma ehsan. Dilərsən olmaya könlün pərişan, Yıxılmış dilləri qıl şadü imran. Bu gün simü zəri et bəzlü isar, Sabah ol dövlətə sahibdir əğyar. Apar kəndinlə qəbrə zadi-miad, Sənə əhlü əyalından yox imdad. Şu adəm etdi təhsili-səadət, Apardı tuşeyi-ruzi-qiyamət. Mənə məndən gözəl qəmxar olurmu, Ölürsəm, yad edən bir yar olurmu? Bu gün göstər kərəmkaranə himmət, Sabah dişlərsən əngüşti-nədamət. Libası olmayan biçarəganə, Çırıl-çılpaq gəzən əfsürdəganə – Mürüvvətpərvər ol, bəxş eylə xəl'ət, Sənin də sirrin örtsün rəbbi-izzət. Yola boş salma, gəlsə qapına ac, Gəlir bir gün olursa sən də möhtac. Həmiyyətmənd edər şəfqət fəqirə – Ki, qorxar kim, ola möhtac qeyrə. İanət eylə görsən acü möhtac, Gəlir bir gün olursan qeyrə möhtac, Səfalətpərvəranın könlün et şad, Məzəllət günlərin yad eylə, ustad! Deyilsən zillətü möhnət əsiri, Buna şükr eyləyib bəslə fəqiri. Yetimin üzrə sal zilli-himayət, Ona hər barədə göstər inayət. Görəndə başının çiynində qəmdən – O vəqt övladının öpmə üzündən. Çəkən yox nazını, eylərsə fəryad, Acıqlansa, kim eylər onu dilşad? Xəbərdar ol: yetimi etmə giryan, Əgər ağlarsa, titrər ərşi-rəhman. Gözündən sil yaşın, ey əhli-himmət, Üzündən torpağı saç, eylə şəfqət. Qalıbdır sayəsiz bivayə, bədbəxt, Sən öz sayəndə bəslə, qıl mürüvvət. Əzəl məs'ud idim mən, nazpərvər, Qoyardım valideyn ağuşuna sər, Çibinlər qonsa idi ruya ondan, Neçə kəslər olurdu dilpərişan. Olursam şimdi pabəndi-əsarət, Mənə əhbabdən yoxdur inayət!. * * * Şamda qəhətlik Böyük bir qəhətlik tutdu Dimaşqi, Unutdu yarlər əzvaqi-eşqi. Paxıl oldu səmalar xakdanə, Bütün məhsul qaldı yanə-yanə. Səmadən düşmədi bir qətrə baran – Ki, məzruat ola diliri-ehsan. Bulaqlardan kəsildi mayi-cari, Susuz qaldı yənabiyü məcari. Vəli qanlı bulaqlar baqi qaldı – Ki, yə'ni didələrdən qan axardı. Yetimin gözləriydi əşkrizan, Qəvi qullar acından öldü lərzan. Hərarət yaxdı bağü səbzəzari, Səfillər kimi əşcar oldu ari. Yaşıllıqdan təcərrüd etdi səhra, Çəməndə yox idi əşcari-xəzra. Çəkirgə həp yedi rizqi-ibadi, Acından xəlq əkl etdi cəradi. Şu od kim, xanələrdən şö'ləzəndi, Deyildi atəş, ahi bivəzəndi. Hüzura gəldi şol əsnada bir dsst, Kimin üstündə qalmışdı fəqət pust. Rəfiqin vardı pək şanlı cəlali, Böyük bir sərvəti, mali, mənali. Sə'di Dedim: “Ey dusti-pakəxlaq, nolmuş? Neçin gülbərgi-rüxsarın pozulmuş? Nə fəqrü miskinət üz verdi, ey yar? Mənə aç dərdi-pinhanın, qıl izhar”. Rəfiq Mənə səslendi: “Sə'di, yoxmu huşun?.. Eşitməzmi sədayi-qəhti guşun? Bilib də söyləmək pək nabəcadır, Sualın əfv olunmaz bir xətadır. Səmadən düşməyir bir qətrə baran, Nə də çıxmaz göyə ahi-fəqiran”. Sə'di Dedim: “Dostum, sənə bir bak yoxdur, Zəhərdən qorx, əgər tiyrak yoxdur. Müqərrərdirmi sakinin həlaki, Qazın tufandan olmaz zərrə baki”. Acıqlı baxdı dostum mən fəqirə, Nasıl arif baxar ruyi-şərirə. Rəfiq Dedi: “Ey Sə'di, çoxdur mülki malım: Füzundur sərvətim, cahim, cəlalım, Şu malın zərrəcə yoxdur lüzumi, Əritdi cismimi hüzni-ümumi! Qəmi-məxluqdan döndüm hilalə, Vücudum bənzəyir indi xəyalə. Əhalinin qəmindən ruyi-zərdəm. Düçari-möhnətü aləmü dərdəm. Mərəzdən gərçi salimdir vücudim, Görəndə xəstəni titrər vücudim. Dilərmi hiç görsün əhli-şəfqət – Vücudi-xəlqdə dərdü müsibət? Mütərcim Xoş ol insana kim, rahətrəsandır, Nə alçaqdır o kim, əhli-ziyandır. Səadət olsun ol zata ki, daim – Şu kəs sərdəftəri-rövşəndilandır, Mənafebəxşi-əbnayi-zamandır, Güşadə eyləyib həmyani-cudi – Ki, bəslər qönçeyi-baği-vücudi. Odur şəmsi-süpehri-adəmiyyət – Ki, olmuş naşiri-əfkari-millət. Edib təşvir saqi-ictihadi, İbadə göstərir rahi-rəşadi. Cərəsasa dəmadəm nalə­zəndir, Təyəqqüzbəxşi-övladi-vətəndir. Urar hər an bangi-intibahi, Deyilmi bunlar islamın pənahı? * * * Hekayeyi-eşq Eşitdim mən ki, Məcnuni-diləfkar – Olunca mövti-Leyladən xəbərdar, Qalıb mədhuş, oldu zarü giryan – Civari-qəbri-Leylayə şitaban. Göründü bir çocuq, durmuşdu həsir, Nigahi-həsrəti ətrafə sair, Dedi: “Ey tifl, nerdə qəbri-Leyla?”. Çocuq güldü... dedi: “Ey piri-dana! Cahani-eşqə sultanlıq qurarsan, Nə qəflət, qəbri-Leylanı sorarsan? Məzaristanə get, hər qədri yoxla – Və hər bir qəbrdən xak al da, qoxla. O yerdən ki, duyarsan buyi-sevda, Şu yerdir istirahətgahi-Leyla”. * * * Əgər insaf ilə sorsan, həqiqət Əgər insaf ilə sorsan, həqiqət, – Deyil bu hal şayani-ədalət. Nasıl razı olur, bilməm ki, vicdan, – Pişik kürk içrə, insan qalsın üryan?! * * * Mütaliəyə dair Kəndində yar et, əfəndim, dəftəri-canpərvəri, Ruhbəxşi-mürdəgandır elmü hikmət dəftəri, Tərbiyətamuzi-candır, həm də tək qaldıqda sən – Xoş müsahibdir ki, vəhşətdən səni eylər həri. * * * Məhəmmədəli Mirzənin nəzəri-diqqətinə ədalətli bir vəsiyyət Eşitdim ölən vəqt Nuşirəvan – Öz övladına böylə qıldı bəyan: Oğul, mən ölür, eylərəm irtihal, Edər təxt, dövlət sənə intiqal. Bu gün eylərəm mən məzarə xüram, Mənə sənsən, övlad, qaimməqam! Oğul, olma işrətgüzari-həyat, Əsiri-hüzuzat, keyfü nişat. Oğul, olma dildadeyi-xahişin, Fəqət istəmə bir az asayişin. Sən asudəliklə yaşarsan əgər, Əhali yanar zülmə, qan-yaş tökər. Əgər məqsədin olsa zövqü səfa, Rəaya olur mübtəlayi-cəfa. Sən olduqda amali-nəfsə qərin, Yaşarmı cəmaət vətəndə əmin?! Bəyənməz bu tədbiri danişvəran: Sürü içəri qurd varkən uysun çoban. Sənə olmasın adət öz rahətin, Müraat qıl könlümü millətin. Sən övrəngi-ləzzətdə tutsan məqər. Qalır bağizari-vətən bisəmər. Qulaq as elin dadü fəryadına, Yüyür zülm görmüşlər imdadına! Xəbərdar ol, ey xadimi-məmləkət, Qıl üç ulduzu zinəti-səltənət: Müsavat hürriyyətü mə'dələt. Bu üç nurdur calibi-məs'ədət. Bu aləmdə parlarsa, abad olur, Bu əncüm sönən mülk bərbad olur. Rəiyyət kötükdür, hökumət şəcər, Kötüklə olur bərk ağac, ey pəsər. Cəfalarla sızlatma bir qəlbi sən, Əgər sızlasa, bixini kəsmisən. Sənə lazım isə əgər doğru yol, Öğüdlərmi lazımdır etmək qəbul. Kamal əhlinin var iki xisləti. Bu əxlaq edər cəlb ülviyyəti. Nədir bu iki xülq? Xövfü əməl. Əməl, xövf? Zatən gözəldir, gözəl – Bulunsa bir insanda bu iki xu: Biri xövfü vəhşət, biri arizu. Bu qorxu nədir? Ehtiyatkarlıq, Deyildir cəbunluqla biarlıq. Mübariz olan düşməni qanmalı Bu qorxu nədir? Şanlı davranmalı. Bu qorxu nədir? Xülqi-namvəran, Həmişə özün hifz edər qəhrəman. Oğul, söylədim bu iki xisləti, Bu əxlaq olur calib əmniyyəti. * * * Əgər istəsən olmağa kamiyab. Fənalıqdan et daima ictinab. Gözəl işlərə addım at dəmbədəm, Edər yaxşılıq aləmi möhtərəm. Hökumət ricalında vicdan gərək, Mürüvvət gərək, əqlü ürfan gərək. Hüquqi-cəmaatı qəsb eyləmə, Səri-karə əşrarı nəsb eyləmə. “Təvəddür əmanət ila əhliha”, İş əhlində olmaq gərəkdir düha. Hökumət odur mə'dələtxah ola, Vücudi-vətən içrə ərvah ola. Səzadırmı məxluqun incinməyi, Rəvadırmı zalimlərin gülməyi? Sitəm qəhqəhə ursun da xəlq ağlasın? Ədaət odur zülmü qaynaqlasın. Vətən ədlü dad ilə abad olar, Dodaqlar gülər, qəlblər şad olar. Dönər şəhrlər saheyi-cənnətə, Vətən bənzər ağuşi-hürriyyətə. Hökumət olursa ədalətşüar, Əhali olar haizi-iqtidar. Ricali-hökumət ki, qəddardır, Səadət şu yerdən küsən yardır. Cəmaət ki, incindi hükkamdən Uç, ey mərdi-azad, ol dəmdən! Genişlik umulmaz o zindandən, Çıx, ey könlü mə'mur, o virandən! * * * Böyük pəhləvanlardan etmə həzər, O kəsdən çəkin yox dilində xətər. Camaatı bərbad edən səltənət – Görər uyquda mülkün imran fəqət. Xərabiyyəti-mülkə bais nə ya? Cəfadır, cəfadır, cəfadır, cəfa! Cəmaəti öldürmə, ey səltənət – Ki, bunlardır arayişi-məmləkət! Cəfa etmə, incitmə dehqanları, Xərab eyləmə, yıxma vicdanları. Kərəm eylə dehqanə, ver töxmü xiş, Ədalət görənlər, görər yaxşı iş. Gər istərsə olmaqlığa nəf'dar, Oğul, mənfəət ver də, ol kamkar! Bir insan sənə xeyir vermiş müdam, Deyilmi o kəs layiqi-ehtiram?! Ona zülm etmək mürüvvətmidir? Yamanlıq da heç adəmiyyətmidir?! * * * Xosrovun Şiruyəyə nəsihəti Gözün yumduğu dəmdə Xosrov, şu zat – Ki, yə'ni edən gündə tərki-həyat – Dedi: Ey mənim qönçeyi-cənnətim. Qulaq as, budur iştə son söhbətim: Nə bir əmrə iqdam qılsan əgər, Səlahi-rəayanı qıl dərnəzər. Boyun bükmə ədlü müsavatdən, Cüda düşmə rahi-müvaxatdən. Cəmaətə bəxş eylə hürriyyəti, Əsir et bu əltaf ilə millətı. Sitəmkardən xəlq eylər fərar, O zalim tapar zülm ilə iştihar. Şu insan ki, qoydu binayi-sitəm, Olur kəndisi tez zaman mühədnəm. * * * Açar yarələr cismdə tiğzən, Nə ol zəxmi kim, şiveni-pirzən. Çox olmuş ki, bir ahi-atəşvəri – Yaxıb-yandırıb ən böyük kişvəri. Eşit, varmı ol kimsədən bəxtiyar, Cahanda olub ədl ilə dəmgüzar?! Öləndən son ol zati-şəfqətnihad – Edər rəhmət ilə onu xəlq yad. Deyirlər: sənə rəhmət, ey niknam, Sənin ruhuna bizdən olsun salam! * * * Dilər yaxşı, istərsə olsun yaman, Keçər cümləsi, sən gözəl ad qazan! Qazan yaxşılıq, layiqi-rəhmət ol, Nə pislik ki, şayisteyi-lə'nət ol. O zatın ki, könlündə var mərhəmət, Həmişə işi rəhmdir, mə'dələt. * * * Cəmaətə xadim qıl öylə kəsi, Ola şəhrlər, mülklər banisi. Sənin düşmənindir o kəs, ey pəsər: Sənə nəf' üçün xəlqə versin zərər! Xətadır böyük etmək ol ərzəli. Göyə qalxmış ondan cəmaət əli Şu alçaq qılar xəlqə azarü rəng, Cəmaət nasıl olsa dolsun da gənc. Sitəmkar qalmaz, olar nabəkar, Yamanlıqla adı qalar yadigar. * * * Nəsimi-səbayə niyaz Ey səba! Bir bu gətir xaki-rahi dildardən, Məhv edib könlüm qəmin, bəxş et bəşarət yardən. Söylə ağzından nigarın ruhpərvər bir kəlam, Bir məhəbbətnamə lütf et aləmi-əsrardən. Sevgili yarın yolundan, ey nəsimi-sübhi-mehr, – Tutiya göndər, fəqət gizlin ola əğyardən. Can məşamın eyləyim tə'tir lütfündən sənin, Ən gözəl iylər gətir canə dəhani-yardən. Çox zamandır görməmiş dil çöhreyi-məqsudini, Saqiya, son mey bizə ol cami-seyqəldardən. Bu dili-divanəmiz gəlmir geri zəncir ilə, Lütf qıl bir həlqə ol geysuyi-ənbərbardən. Rahət olmaqlıq üçün bu çeşmi-xunəfşanımız – Al gətir torpaq, səba, şol rəhgüzari-yardən. Ey səba, sən tutiya bəxş eylə, kor olsun rəqib, Qorxamaz əhrar, Hadi, tə'neyi-əğyardən. Sadədillik, xamlıq adət deyil aşiqlərə, Ver xəbər sən, ey səba, dildari-əfsunkardən. Bağı-hürriyyətdə, ey quş, şükr kim, azadəsən, Bu əsarətpərvərənə müjdə ver gülzardən. Yarsız ruhum dimağı səbrdəndir təlxkam, Yarsız ruhum dimağı səbrdəndir təlxkam, Bəxş qıl bir işvə ol ləbi-şəkkərbardən. Hafizin ol xirqeyi-kəmqədrin et rəngin bəmey, Son gətir məstü xərab iştə onu bazardən. * * * Zümzümeyi-aşiqanə Lütf et, geri gəl, dar-dilimə munisə-can ol! Bu yanmışa sən məhrəmi-əsrari-nihan ol! Şol badeyi kim, məcməi-eşq içrə satarlar, Son bir neçə sağər bizə, söylə rəməzan ol. Çün xirqəyə od vurdun, əya arifi-salik, Qıl cəhd ki, sərhəlqeyi-rindani-cəhan ol. Dildar demişdir: sənə qəlbim nigarandır, Söylə: gəlirəm şimdi səlamət, nigaran ol. Canbəxş ləbin həsrəti qıldı, ürəyim qan. Ey dürci-məhəbbət, yenə sən möhrnişan ol. Əyləşməmək üçün dilinə qüssə qübarı – Sən də əqibi-namədən, ey əşk, rəvan ol. Ol cami-cəhanbinə ki, Hafiz həvəs eylər, De: pişgəhi-Asəfü Cəmşid-məkan ol. İstərsən açılsın sənə əsrari-xəfaya, Hadi kimi xaki-dəri-əhrari-zəman ol. * * * Dinlə, gözəlim! Alati-tərəb, dinlə, nə təqrir ediyorlar, Gizlin içiniz bədəni, təkfir ediyorlar. Aşiqlərin, eşqin tökərək arini, eyvah! Şəbani də, pirani də təkdir ediyorlar. Qəlb oldu qara, ərzi-camal etmədi amal! Hala bu xəyalətdə ki, iksir ediyorlar. Derlər ki: “Demə, dinləmə eşqin nəğəmatın”. Bax, bax, nə çətin qissəni təfsir ediyorlar! Təzyi' qılıb vəqtini meyparvəri-eşqin, Saliklərə bax, pirinə tənfir ediyorlar! Yüz kişvəri-dil nim baxışla alınırkən. Bu işdə gözəllər niyə təqsir ediyorlar? Bir firqə deyir: “Sə'y ilədir vişləti-ümmid”, Bir başqası vabəstəni təqdir ediyorlar. Sabit duracaq zənn ediyorsanmı cahanı? Bu kargahi-fitrəti təğyir ediyorlar. İç bədəni kim, möhtəsibü sufiyü müfti – Diqqətlə baxarsan, hamı təzvir ediyorlar. Mütərcim Bir milləti-islam qalıb, cümlə təvaif – Ürfan ilə vicdanları tənvir ediyorlar. Meydani-rəqabər kəsilib məşhəri-aləm, Bax, bax, nə gözəl əmtəə təşhir ediyorlar! Biz yıxmadayız cəhl ilə bünyani-cahanı, Sairləri viranəni tə'mir ediyorlar. Biz yaxmadayız zülm ilə cənnati-həyati, Ərbabi-xirəd gör necə dilsir ediyorlar. * * * Ümidi-vüsali-canan, yaxud qəm yemə Mahi-Kən'anın gəlir, ey piri-Kən'an, qəm yemə, Beyti-əhzanın olur bir gün gülüstan, qəm yemə. Ey dili-möhnətzədə, ol şadü ləbrizi-məsər, Kəsbi-cəm'iyyət qılar dil, fikr, vicdan, qəm yemə. Bir-iki gün dönmədisə çərx bərvəfqi-murad, Daima qalmaz bərabər hali-dövran, qəm yemə. Gər bahari-ömr ola, ey bülbüli-qüdsinəva, Sahəzibi-feyz olur ya bülbülüstan, qəm yemə. Olma hərgiz naümid agəh deyilsən qeybdən, Pərdə içrə yox deyil əsrari-pünzan, qəm yemə. Kə'bə şövqilə gər olsan xətvəndazi-məram, Sərzənişlər qılsa da xari-müğilan, qəm yemə. Bir cəhətdən tə'ni-düşmən, bir tərəfdən hicri-dost, Hali-qəmpərvərləri bilməzmi rəhman? Qəm yemə. Titrədirsə kainatı sərbəst seyli-fəna, Nuhdur çün kim, sənə məllahi-tufan, qəm yemə. Şahidi-mətlub napeyda və mənzil hövlnak, Hansı yoldur olmasın ol rahə payan? Qəm yemə. Nurbəxşayi-cahandır “Babi-elmi-Mustafa”, Ey könül, oldun mühibbi-şahi-mərdan, qəm yemə. Xaneyi-fəqrü şəbi-müzlimdə xəlvət, Hafiza, Ta sənə virdi-zəbandır dərsi-Qur'an, qəm yemə. * * * Hadiya, şe'ri – “Lisanül-qeyb”ə oldun tərcüman, Ruhi-Hafizdir sənə hər dəm sənaxan, qəm yemə. * * * Təraneyi-tövhid Əsarət bəndin aç, əhrarvəş bir qəsdi-bala qıl, Fəzayi-feyzi gör, kami-dilincə xoş tamaşa qıl. Dilərsən Yusifasa məhbəsi-qəmdən xilas olmaq, Maarifpərvər ol, elm ilə kəşfi-sirri-rö'ya qıl. İtirmə rahi, məğbun olma meydani-ticarətdən, Çirağı-elmi tənvir eyləyib əfkari-sevda qıl. Nə dəm pak olsa canın lövhi-meyliyyati-nəfsidən, Rəhi-vəhdətdə hikmətdən nişanü rəsmi-beyza qıl. Nə dəm kim, çeşmi-əqlin nuri-vəhdətlə ziyalandı, Nüquşi-məsavadən qəlbü vicdanın müsəffa qıl. Şəhadət kəlməsində hərfi “la”dan mə'na odur kim, Dedikdə “laillah” ondan bə “illallah” məbdə qıl. Süleymanvar edib məhkum divi-nəfsini, ondan – Otur təxti-siyasətdə nüfuzu hökmün icra qıl. Əzəl səhraya sür Musa kimi sən də qoyunların, Əsayi-qüdrət ilə sonra əzmi-Turi-Sina qıl. Gər istərsən Məsihavəş kəlamın guşə alsınlar, Həqiqi ruhi-qüds ol, sonra dəvayi-Məsiha qıl. Nə dəm kim, pərdədə varsan, görünməz çöhreyi-idrak, Əzəl bir pərdəbirun ol, nigahi-əqli-rə'na qıl. Dilərsən misli-İsa baqi olsun namın aləmdə, Məzari-cəhldə yatmışları feyzinlə əhya qıl. Həmişə cavidan olmaq xəyalı varsa könlündə, Küdurati-havadan qəlbi mir'atın mücəlla qıl. Çalış kəsb eylə sərvət əzmü qəsdi-əsli-mə'va qıl. Həvayi-nəfsi mə'bud ittixaz etmişsən, ey bədbəxt! Uzaq ol nəfsi-şeytandan, ümidi-vəsli-hura qıl. Huquqi-xəlqi ver, sonra hüququn istə millətdən, Sikəndər-şövkət ol, son qəsdi-darülmülki-Dara qıl. Dilərsən Zöhrə tək zibi-sipehri-e'tila olmaq, Ziyayi-mə'rifətlə cismü canın sən də nura qıl. Əgər qurtarmaq istərsən bəhaim dəmgahından, Bəhimi-xəlqi tərk et, sonra əzmi-çərxi-ə'la qıl. Gər istərsən ki, ruhun bəzmi-vəhdət içrə şah olsun, Sərayi-dini-islamı ədavətdən mübərra qıl. Xilafi sözlər ilə cismü canın xəstələnmişdir, Burax bu ixtilafı, cana elm ilə müdava qıl. Əgər canından agəhsən, bu cismü canı pamal et – Və gər “arif bənəfs” oldun, hədisi-nəfsi ziba qıl. Əgər görməklik istərsən cəmali-paki-məhbubi, Bu cismani gözü kor eylə, çeşmi-əqli bina qıl. Həvayi-dilbər istərsən, şərabi-eşqini nuş et, Vüsali-yari istərsən, təvafi-xani-bətha qıl. Görərsən onda Qur'anı açıb rüxsareyi-pakın, Üzün göstərdimi Qur'an, lisani-zikri guya qıl. Açanda dideyi-batin görərsən gizlini zahir, Lisani-zikri açsan, kəşfi-əsrari-xəfaya qıl. Dili pür eylə Məcnun tək fəraqi-xari-Leyladən, Dili Vamiq kimi ayineyi-didari-Əzra qıl. Həqiqi aşiq isən, bəzmi-əğyar içrə laf urma, Fəraqi-Yusifə tabavər ol, fikri-Züleyxa qıl. Qocaldın isə möhnətdən, nigarın şövqünü yad et, O şövqi-yar ilə ruhun Züleyxa misli bürna qıl. Olanda pakü saf alayişi-nəfsi-təbindən Bu şe'ri-hikmətamizi xirədlə şərhi-mə'na qıl. Görəndə böylə şe'ri, Hadiya, təb'i-Sənaidən – Bilib mə'nasını canın maarif ilə dana qıl. * * * Bir iranlının lisanından Bu yük altındakı bir insandır, Milləti-dağidari-İrandır. Gərçi heyvan deyil, cəfalərdən – Haləti tibq hali-heyvandır. Kəsrəti-zülmdən xudaya yəmin, Ömrdən sir, mərgi cuyandır. Uzun illər vətəndən ayrılmış, Sərsəridir, həzinü nalandır. Mərgdən başqa tərki-aləm edib, Xaliqindən məmatı xahandır. Qəsəm olsun cahanda mən kimi həp – Əhli-İran səd həzarandır. Gecə-gündüz qərib yerlərdə – Bir quru əkməyə şitabandır. Bəsləyir zəhmətilə molla, qazı, Bəyə əkmək verir, səgi-xandır. Bu iki misraı edib təzkar,– Nə qədər canı varsa guyandır: Eylərəm dad, ta alınsın dad, Mülk ola çarəyabi-istibdad! * * * Nizaminin övladına nəsihəti Ey on dörd yaşa ermiş nuri-çeşman! Oğul! Kəsb eylə elmi-dinü əbdan. O gün ki, yeddi yaşındaydın, övlad, Çəməndə gül kimi qönçəydin, övlad. Yetişdi şimdi kim, on dördə yaşın, Erişdi sərvvəş balayə başın. Deyildir vəqti-bazi, olma qafil, Hünər övqatıdır, kəsb et fəzail. Üluma talib ol, öyrən maarif – Ki, görsünlər səni gün-gündən arif. Təfəyyüz göstər, ol amalə vasil, Mənə övlad olmaqdan nə hasil? Müzəffər ol, qıl ehrazi-bəsalət, Xüluq ol, eylə ehrazi-səadət. Dilərsən sərvət, əldə eylə alat, İbadullaha qıl, oğlum, müraat! Haçan dərpiş qılsan bir xəyalı, Xudanın qorxusundan olma xali. İşində eylə fövqəladə diqqət, Sənə üz verməsin axır xəcalət. Könül qoysan bu pəndi-sudməndə, Olursan bəxtiyar, ey nuri-didə!” Cəbinində füyuzi-qabiliyyət, – Əyandır səndə ənvari-zəkavət. Əvət, əş'ar ülvi mərtəbətdir, Şu elmi kəsb qıl, pürmənfəətdir. Buyurmuş “fəxri-aləm”: elm elman. Biri əbdan, digər elm elmi-ədyan. Edər bunlarla millət kəsbi-qüvvət: Fəqahətdir, sənaətdir, təbabət. Əsasi-şə'rdir bunlarla qaim, Səmayi-dindir bunlarla daim. Fəqih ol, ittiqapərvər və dindar, Fəqihi-pürdəsais olma zinhar. Təbib ol, can bağışla mürdəganə, Nəinki mövt bəxş et zindəganə. Əgər kəsb etsən elmi-dinü əbdan, Olursan hörmətü təqdirə şayan. Ülumu eyləsən ehraz hərgah, Olursan hər iki aləmdən agah. Haçan bir elmü fənn etsən qiraət, Mükəmməl bilməyə sərf eylə qeyrət. Külahduzi-dağəldən, ey diləfruz, – Həqiqət, yaxşıdır qabil palanduz. Əməl səndən, oğul, məndən nəsihət, Edər bədbəxt insanı ətalət. Su misli gərçi söz də basəfadır, Söz ol sözdür ki, azdır, bixətadır. Nə rütbə olsa da su pakü safi, Çox içmək səhhətə oldu mənafi. * * * Zahirpərəst alimlərə Sərf qıldıq ömrü əndər qilü qal, Olmadı hasil bizə ondan kamal. Ey olan pabəndi-künci-mədrəsə! Hər nə təhsil etdinizsə, vəsvəsə!.. * * * Təraneyi-zəfər Milləti-Təbriz, xuda yarınız, Həqq ola imdadrəsi-karınız! Namınız, ey milləti-namuskar – Oldu igidlikdə rəşadətşüar, Lövheyi-zərrində qalır yadigar – Şöhrətiniz, şanınız, asarınız, Milləti-Təbriz, xuda yarınız! Zülm kökün eylədiniz tar-mar, Baği-vətən olmalıdır xüldzar, Qaldı o şanlı adınız payidar, Fəxri-cahan oldu nigəhdarınız, Milləti-Təbriz, xuda yarınız! Əhli-həsəd rəğminə ol ərcümənd – Eylədi iranlıları sərbülənd, Pəşşə hücumu olamaz sudmənd, Badi-zəfər oldu inandarınız, Milləti-Təbriz, xuda yarınız! Ey vətən, olsun sənə bizdən salam, Ərzi-qəməfza, sənə olsun salam, Qəbri-şəhidan, sənə olsun salam, Şirfikəndir o ələmdarınız, Milləti-Təbriz, xuda yarınız! Şirpəsəndanə hünər etdiniz, Sə'ylə ehrazi-zəfər etdiniz, Xəl'əti-hürriyyəti xoş geydiniz, Pəh... nə gözəl kisveyi-zərtarınız! Milləti-Təbriz, xuda yarınız! Sizsiniz İranda şəci'an bu gün, Millət üçün olmada qurban bu gün, Ədl sizinlə tapacaq can bu gün, Min yaşasın Bağırü Səttarınız, Milləti-Təbriz, xuda yarınız! Bayrağınız lövheyi-fəthü zəfər, Rəhbəri-hürriyyətinizdir hünər, Baği-həqiqətdə uçan ruhlər – Nüsrəti-fəyyaz mədədkarınız, Milləti-Təbriz, xuda yarınız! Rəşt nasıldır sizə olsun əyan: Rəşt ayıq, qanlar ataşfəşan, Oldu Süpəhdar bizə pasiban, Bəli, o da yarü həvadarınız, Milləti-Təbriz, xuda yarınız! Rəşt behişt oldu o Salar ilə, Gözlərimiz aydın o rüxsar ilə, Təəm ola hifz bu didar ilə, Şad ediyor könlümü əxbarınız, Milləti-Təbriz, xuda yarınız! Eşq ilə can verməyə gilaniyan, Durmadadır, durmada pirü cavan, Cümlə müsəlləh durur, ey qəhrəman, Gözləri cuyəndeyi-didarınız! Milləti-Təbriz, xuda yarınız! Cünbüşə amadə sifahaniyan, Şurişə hazır həmə gilaniyan, Bunlar ilə fəxr edir iraniyan, Aydın ola çeşmi-əməlbarınız, Milləti-Təbriz, xuda yarınız! Vəqti-səfa, mövsimi-işrət deyil, Hifz-vətəndən nə gözəldir? Deyil, Əşrəfə vardırmı süxəndə ədil, Gözləyirəm ta gələ əş'arınız, Milləti-Təbriz, xuda yarınız! * * * Bir sərgüzəşti-xunin Həmin sərlövhə ilə “Şurayi-ümmət” qəzetində layiqi-mütaliə bir roman təfriqə surətində nəşr olunmaqdadır. Qəzetin haşiyəsində böyük hərflərlə: “Təfriqəsinə başladığımız “Bir sərgüzəşti-xunin” romanını qarelərimizə bilxassə tövsiyə eyləriz” cümləsi yazılmışdır. Romanın müəllifi Katyul Mendes namında bir ədib olub, mütərcimi osmanlı ərbabi-qələmindən Əli Nüsrət əfəndidir. Ədibi-müşarileyhin qələmə aldığı bu lövheyi-xunin zahirən bir rus zabiti ilə dilbər, cavan və həsəna bir rusiyalı qızın müaşiqəsini təsvir edir. Batinən zülmü istibdadın vətəndə icra etdiyi təxribatı, üsuli-keyfi-mayəşanı qanlı və atəşli bir tərzdə göstərməyə çalışır. Müəllifin əsl muradı da bu olsa gərək. İstibdad qılıncının sineyi-vətənə açdığı yaraların qanlı mənzərəsini canlandırıb meydana qoyan bu ədibin qələmindən fəvəran edən alovlar o qədər acı, o qədər yandırıcıdır ki, oxurkən insanın ə'maqi-ruhiyyəsini belə yaxır, yandırır. İstər Rusiya, istər Rusiya əhalisinin tərcümani-səfaləti olan bu qara yazıları oxurkən ağlamışdım, pək də çox ağlamışdım. Gözlərimdən damlayan ataşin qətrələrin, qanlı yaşların hər qətrəsi bir şe'ri-atəşin oldu. İstəyənlər oxusun da ağlasın: Bir sərgüzəşti-xunin, Bir lövheyi-səfalət Çeşmim önündə durmuş Dilsuz bir hekayət. Hər sətri hüzbəxşa Bir dəftəri-biladır, Hər ləfzi-xunnüması Bir məktəbi-fəlakət. Bəxti-bəşərmidir ya – Bu dastani-xüsran Girmiş libasi-ləfzə Bu sərgüzəşti-möhnət? Qəlbi-cərihədarım Ataşfəşani-qəmdir, Didəmdə qanlı yaşlar Suzişnümayi-həsrət. Cavan rus qızı deyir ki, zabit Boris daima qəmli görünürdü. Heç gülməz, oyun oynamaz, rəqs etməzdi. Borisin nə üçün böylə mükəddər olduğunu ziyadəsilə anlamağı arzu edərdim. Bir axşam səbəbikədərini özündən suala cəsarət etdim (bir cavan qız nə qədər şəci’ və bahadırdır, bax, görəcəksən). Böyük ziyafətdə idim. Bütün ömrümdə o qədər gözəl olmamışdım. Miralay R. gəlib məni rəqs etməyə də’vət etdi. Bu miralay pək şıq və dilpəsənd bir süvari olduğu kimi, bir rəqsihəsəni idarə etmək xüsusunda rus əsakirinin birinci zabitidir. Fəqət mən də’vətini qəbul etmədim. Çünki Borisin hər zamankından daha qəmnak bir çöhrə ilə ziyafət salonundan çıxıb bağçaya doğru getdiyini görmüşdüm. Mən salondan çıxaraq bağçaya gəldim. Boris şəbəkələrin birinə söykənib qaranlıqda yalnızbaşına idi. Uzaqlarda gecənin ağuşi-tənhasındakı gizli bir xəyali-nihanə rəkzi-nəzər etmiş kimi dururdu. Yanına yaxınlaşdım. O ağlayırdı. Mən titrədim. Guya ki, qız Borisə demək istəyir, mə'şuqə aşiqindən pürsan olur, deyir ki: Aya nədir gözündən Cari şu əşki-həsrət, Olmuş üzündə, eyvah, Əhzan sayəəfkən? Söylə, yaxıldı könlüm, Ey şö'leyi-məhəbbət, Qəlbindəki nədir ya – Ol fikri-lətənahi? Varmı xəyalın içrə Gizli qalan həqiqət? Hansı əməldir ol kim, İzhar qılmayırsan? Kitmani-raz qılma, Qıl, qıl mənə inayət! Agah qıl qəmindən Dildadəni, a qəlbim! Məftunəni gör olmuş – Şayisteyi-mürüvvət! Zabit qıza xitabən: Bilməkmi istəyirsən Aya nədir məlalım? Qız: Bicamıdır sualım? Zabit: Anlarsan, öyrənərsən, Ətf eylə guşi-diqqət. Qız deyir ki, zabit mənə nəmnak bir nəzər fırlatdı. Əndişənak, giryan Çeşmani-ataşini Nəşr etdi çöhrəm üzrə Ləzzətli bir hərarət. Qaynar, məhic səslə Yarım təkəllüm etdi. Sanki duyurdu ruhum Ol ləhcədən həlavət. Zənn eylədim ki, şimdi Ərzi-məhəbbət eylər, Bir “sevgilim” deyərsə, Məs'ud olur bu bədbəxt. E'lani-eşq edərsə – Yarım bu şəb, parıldar – Ümmidimin kökündən Səyyareyi-səadət. İzhari-mehr edərsə, Gülməzmi bəxti-giryan? Bir “dilbərim” deyərsə – Etməzmiyəm fəxarət? Bənzər dili-həzinim Bivayə bir yetimə, Möhtaci-mərhəmətdir, Al könlüm, et səxavət! Könlüm sınıq qanadlı Bilanə quşcuğazdır, İstər sığınmaq üçün Bir aşiyani-şəfqət. Sevməzmisən, əfəndim, Nazəndə bir gülləm mən? Sən gül, təbəssüm etsin – Gülqönçeyi-səbahət. Cavan zabitin halü ətvarından əlaimi-məhəbbət nümayan olmadığından qız mə'yus olur, özü-özünə: Aldanmışam, təəssüf, Batil bir e'tiqada, Mən bildiyim həqiqət Övham imiş, xəyalət! Yox, yox, bu zabitin var, – Bişübhə, özgə yarı, Dildari-şivəkarı, Artıq mənə nə hacət? Ol şəb ki, ağlayırdı Ol sevgili cavanım, Nəydi o hali-pürqəm, Ya ol şəbi-məlalət? Dərxatir eylədikcə Artar təhəssüratım, Eylər məni müəzzəb – Könlümdəki məhəbbət. Zabit ehtişamnümun bir vəziyyət alaraq cavan və gözəl bir Məsih kimi, gözlərini səmaya qaldırmış, ataşin bir səda ilə natiqəpərdaz oldu. Qız bütün mövcudiyyəti ilə guş və huşunu o nitqi-ataşnaka vəqf etmiş durmuşdu. Zabit sevgilisinə xitabən: Anla, göyərçinim bil – Əsbabi-iztirabım: Vardır dilimdə mühlik, Dəhşətli bir cərahət. Qəlbi-cərihədarın Xunabıdır sirişkim, Könlüm zəmini-qəmdir, Beynim səmayi-möhnət. Fikrim cahani-aləm, Zikrim vətən nəvası, Başımda şö'ləzəndir – İzharı güc həqiqət. Dərdim, qəmim, məlalım Məzlumeyi-vətəndir, Azadədir məzalim, Məhbusdur ədalət! Hürriyyət istəyənlər Pirayəbəxşi-zindan, Alçaq, rəzil olanlar – Olmuş vəliyyünə'mət. Milyonlar ilə xəlqi Pamal edir ərazil. Bunlarda yoxmu vicdan? Bunlarda yoxmu nisfət? Ey madəri-vətən, bax, Əsmari-bağzarın Sərsərzədi-xəzandır, Üftadeyi-səfalət! Yoxdur məməndə süd kim, Əmsin onu çocuqlar, Yandı, yaxıldı güllər, Soldu behişti-millət. Acdıqları zamanda – Acıqların yeyirlər, İçdikləri şərabı Xunabeyi-həqarət Mən eylərəm səninçün, – Ey rus mülkü, şivən! Məxrubədir biladın, Mə'murə zülmü vəhşət! Gülməkdədir məzalim, Ərbabi-ədl giryan, Hürriyyətü müsavat – Mənfanişini-zülmət! Parlar zülami-bidad, Ədlin ziyası sönmüş, Ey mətlə'i-vətən, gül, Çıx, ey səbahi-rəhmət! Eşit, göyərçinim, müəzzəz ruhum, şirin dilbərim! Bax, bax şu əğniyayə, Rövnəqfüruzi-iqbal. İçmiş şərabi-zövqi, Sərməsti-cami-sərvət! Biar görməyir ki, Zillətdədir xəlaiq, Olmaqda öz kefində, İşrətgüzari-ləzzət. İstərsə varsın, ölsün, Lazımmı əğniyayə?! Yansın, yaxılsın aləm, Batsın dilər cəmaət! Yanmaqdadır ürəklər Tənviri-zillət içrə, Könlündə yoxmu insaf, Ey heykəli-qəsavət?! Bilməm nasıl yeyir heç – Əhli-qina o nanı, Can verməkdə yanında Əshabi-fəqrü zillət!.. Eşit göyərçinim, eşit! Tək bir ilin içində Gördüm Petersburqda Açlıqdan öldü beşyüz – Əsvaqda rəiyyət. Ta key bu qəhti-vicdan? Bu dərdə yoxmu payan, Aləmə yoxmu qayət? Kanuni-sinəm içrə Paqqıldayır ələmlər, Ta key bu dərdü qəmlər, Görməzmiyiz məsərrət? Zabit göy üzündən pərvaz edib keçən bir quşcuğazı pişgahi-xitabətində təmsil edirərək deyir: Ey səyyahi-biqərar, ey fəzapeyma, ey azadə məxluq! Uç, get şu kəştizarə, Bax, var orda bir adəm, İştə əkinçidir o, Zahirdə hürrü sərbəst. Mə'nənmi? Ləfzən azad – Bir mərdi-kəştirandır. Rusiyyədən deyirlər Mətrud olub “əsarət”. Aydın görürmüsənmi, Ey mürği-pərgüşadə? Əymiş belin ki, guya – Eylər yeri ziraət. Ya töxm əkir sanırsan? Heyhat, aldanırsan! Diqqətli bax, gözəl bax, Anla nədir hekayət! Zər' etməyir türabı, Torpaq yeyir acından; Ot kökləri taparsa, Məs'ud olur bu bədbəxt. Bu xak kəndinindir, Torpağı neyləsin bu? Nə əldə danə vardır, Nə aləti-ziraət. Yer sürməyə vəsait Lazım deyilmi, ey mürğ? Xış yox, at yox, öküz yox, Netsin zavallı? Heyhat, – Yox iqtidarı alsın, Məhrumi-simü zərdir, Amma özü bəşərdir. Ərbabi-zülmə lə'nət! Sövqi-zərurət ilə – Gəlmiş bu boş zəminə, Ot kökləri yeyər kim, Dəf' eyləsin vəca'ət. Bir parə kök bulursa, Saxlar, yeməz zavallı, Əhli-əyalı vardır, Həsrətkeşani-ne'mət, Bu mərdi-qüssədarı Həsrətlə gözləyirlər. Yarəb, hanı o sendə – Övsafi-raziqiyyət?! Eşit, ruhum, eşit! Rusiyyə mülkü, ruhum, Bir növhəzari-matəm, Başdan-başa kəsilmiş – Bir səhneyi-müsibət. Bir kütleyi-fəqirə – Möhtac nanü şamə, Bir firqeyi-səfilə – Aludeyi-səfahət. Ey dilfirib vicdan, Bu mənzəri-fəci'in Ataşzəni-dilimdir, Ruhum çəkir əziyyət. Afaqi-giryəbarın Ruhum kimi qəməndud, Könlüm kimi pərişan – Əhlin əsiri-üsrət. Ayaqyalın, başaçıq – Övladi-namuradın, Səhranəvərdi-qəmdir, Sərbərzəmini-xiclət. Bax, ey göyərçinim, bax, Zövcati-aliyatə, Batmış mücövhəratə, Ləbrizi-kibrü nəxvət. Əngüştərində parlar Qıpqırmızı yəvaqit, Xuni-əhalidir o – Barmaqlarında zinət. Xuni-dili-əhali – Donmuş, təhəccüm etmiş, Görməzmisənmi ruhum, Pərtövfürüzi-hümrət. Almasparələr kim, – Vardır üzük qaşında, Hərdəm təlalö' eylər, Lərzişnümayi-səfvət. Onlar nə olduğun bil: Məzlumi-əşkrizin – Göz yaşlarıdır axmış, Ey lövheyi-məlahət. Yaqutü dürrü almas – Ruhum, a ruhi-həssas, – Əmvalıdır fəqirin, Qəsb eyləmiş hökumət. Zövcati-aliyatə Məqsəd nədir bəzəkdən? Getsin teatrə, etsin – Cəlbi-nigahi-diqqət. Gərdunələrlə sair – Hər dəmdə bir məqamı, Amadə bunlar üçün – Hər gündə bir ziyafət. Fikri, xəyalı işrət, Dildadey-ləzaiz, Övrəngi-bəxti haiz – Məftuni-keyfü ləzzət. Zövcati-aliyatın Pək alidir həyatı, Pərvərdeyi-hüzuzat, Dəmsazi-nazü ne'mət. Ey kimsəsiz vətən, uf, Bu qəhrlər çəkilməz, Bu zəhrlər içilməz, Uf, yandı qəlbi-fikrət! Bu dərdi çəkmək üçün Artıq təhəmmülüm yox, Gündən-günə ələmlər – Rə'yətgüşayi-sətvət. Qəm bir deyil, əzizim, Aləm həddən aşmış, Dərdin əlində şaşmış Əşdişəvü xəyalət. Mehmani-qəm ziyadə, Mehmanxanə kuçik, Mehmannəvaz netsin, Yox mənzilində vüs'ət... Zabit sevgilisinin qabağında durub deyir: Bədbəxtliyi-vətənçin – Ruhaniyan, yə'ni Bunlar böyük bəladır – Xüddami-cəhlü zülmət. Ruhani adlananlar Zatən iki bölükdür: Qismi-siyahpuşan. Qismi səfidkisvət. İştə siyahpuşan Məhrumdur həyadən, Ağ əlbisə geyənlər Şayani-lə'nü nifrət. Bunlar nə qism məxluq? Nərdən təvəllüd etmiş? Aya nasıl bəşərdir – Bu firqeyi-dənaət?.. Eşit, ey pəriyi-ilham! Ruhanilik, papaslıq Misri naxoşluq olmuş, Övladə valideyndən Etməkdədir sirayət Ruhani bir mərəzdir Ruhi-vətəndə sari, Olmuş bu gün xələldar Cismi-vətəndə “səhhət”. Bu öylə xəstəlikdir – Mabə'di var, kəsilməz, Ölsə ata, yetişdi – Övladə bilvərasət. Bu yadigari-irsi Ariz olur bu yolla, Aç guşü huşu, dinlə, Ey hurzadi-cənnət! Ən canlı bir zamanda, Yə'ni cavanlığında, Mə'bədnişin olur, bax, Növrəsteyi-şəbabət. Bu fikri-pərdədarın Var kəşfə ehtiyacı, Aydınlıq olsun əfkar, Kəsb eyləsin bədaət. Övladını cəmaət Təhsili mövsümündə Xüddami-mə'bəd eylər Qəflətgüzini-üzlət. Ol gənclər ki, oldu – Arayişi-kəlisa, Onlardan ummaq olmaz Parlaq xəyalü fikrət. İnsanə mənfəətli Tə'limi çıx, nə qalsa, – Şəbanə eyləyirlər Ruhaniyan dirasət. Batil əqidələrlə Əfkarı zəhrlərlər, Olmazmı böylə övlad Pərvərdeyi-zəlalət? Övhami-zülmətəngiz – Parlar xəyal içində, Zülmətli göydə çıxmaz, – Bil, nəyyiri-həqiqət. Parlaq xəyal içində Pərvaz edər ziyalar, Zərrin qanadlı pərtöv – Sərpər dilə təravət. Əfsus kim, papaslar – Ə'dasıdır ziyanın, Ənvarə qarşı bəslər Bunlar böyük ədavət. Şəbanə kim, verirlər Bunlar dürusi-övham, Olmaqda bu təalim Bax, mucibi-bəlahət. Nabud olur həqaiq. Peyda olur xürafat, Məğlub olur şüaat, Zülmətdə qalibiyyət. Şayani-diqqət iştə Bir nöqtə var, nəzər qıl, Nə işlərə edirlər – Ruhaniyan cəsarət. Şagirdin, əchəl, adın – Təbdil edir yerindən – Ruhaniyan rəisi, Əhsən sənə iyasət. Der ki, adın gərəkdir – Olsun Boqoslavski – Ya ki, Boqolyubov olsun. İşmi bu? Eylə diqqət! Mə'bədnişin cavanlar Azadəsər yaşarlar, Hər sübhü şam içərlər Ta kim, olunca sərməst. Hər pisliyi edərlər, Föhşayə meyl edərlər, Murdar yerə gedərlər Azadü hürrü sərbəst. Bunlarmı pişvayan, Bunlarmı rəhnümayan? Ruhanidirmi bunlar, Bunlarmı sədri-millət?! * * * Tövbə-istiğfar Məzhəkəli şe'rlər Nədir bu qövğa dünyadə, eyvah?! Məşrutə verdi yoxsa şəhənşah?! Biz piri-mərdik, nadanü gümrah, Bir səmtimiz qəbr, bir səmtimiz çah, Əttövbə, tövbə, əstəğfürullah! * * * Xəlq oldu azad, getdi əsarət, Övladi-millət tapdı şərafət, Tiflanda vardır meyli-sənaət, Parlar müsavat, doğmuş ədalət, Hardan doğuldu bu bid'ət, eyvah! Əttövbə, tövbə, əstağfürullah! * * * Zülmətpəsəndin yoxdur ziyası, Dərki, kəmalı, əqli, zəkası, Elmü ədəbdən boşdur qafası, Alçaqdır, alçaq, yox e'tilası, Axsaq eşşəkdir, heç getməyir rah, Əttövbə, tövbə, əstəğfürullah! * * * Yaran, nədir bu qövğayi-ətfal, Olmuş gavurlar mollayi-ətfal, Şapka qoyubdur, eyvay, ətfal, Çəkmə-qaloşdur dərpayi-ətfal, Getdi şəriət, vallah, billah, Əttövbə, tövbə, əstəğfürullah! * * * Biz ki, qocaldıq, dəndanımız yox, Dişlərimiz olsa, yox nanımız, yox, Şayəd verilsə nan, canımız yox, Saqqal hənalı bir şanımız yox, Gördükdə eylər ətfal qah-qah, Əttövbə, tövbə, əstəğfürullah! * * * Bir-bir gedirlər cindarü rəmmal, Səxriyyə oldu əfsungərü fal, Düşdü kəsadə bazari-naqqal, İş görmür artıq əmmaməvü şal, Avarə – dərviş, bədbəxt – molla, Əttövbə, tövbə, əstəğfürullah! * * * Olmuş çocuqlar babi-sərasər, Kafər lisanın eylərlər əzbər, Sevdikləri şey çərnil və dəftər, Elmi-hesabə dildadədirlər, Hər dəm müəllim der: bərəkallah! Əttövbə, tövbə, əstəğfürullah! * * * Mollanümalar məğmum olublar, Şanü şərəfdən məhrum olublar, Dünya gözündə pək şum olublar, Ləzzətli günlər mə'dum olublar, Əldən çıxıbdır əmvalü tənxah, Əttövbə, tövbə, əstəğfürullah! * * * Səf-səf düzülmüş tiflani-növxan – Məktəblər içrə gül misli xəndan, Canbəxş dildar, gülzari-irfan, Mövhumlərdən qurtardı sibyan, Biz də oxuyaq, gəl, “qülhüvəllah”, Əttövbə, tövbə, əstəğfürullah! * * * Asari-piri bizdə əyandır, Tövbə, inabə virdi-lisandır, Bu tazə sözlər dinə ziyandır, Bir firqə “əhmət” (!) məşrutiyandır. Olmuş cavanlar mürtədü gümrah, Əttövbə, tövbə, əstəğfürullah! * * * Açmış çiçəklər, ey kərbəlayı, Saqqal, ət istər rəngi-hənayı, Qayət gözəldir növkədxudayı, Tutma nəzərdə fəqri, bəlayı, Al bir gözəl qız, əlhökmülillah, Əttövbə, tövbə, əstağfürullah! * * * İstər ədalət ərbabi-vicdan, Məşrutədir həp ən şanlı canan, Bu yolda xidmət–əhrar üçün şan, İştə Süpəhdar – bir mərdi-meydan, Azadə oldu əqvami-İran, Əlhəmdülillah, əlhəmdülillah! 21 may * * * Hər gülşəndən bir çiçək Nuhun nübüvvətin edər inkar əhli-cəhl, Gavə sitayiş etməyi ürfan hesab edər. Həkim Sənai Qəznəvi Həqin xalis ibadı cərcəsindəndir ülum əhli, Cahanda küfrpərvər, şübhəsiz, əhli-cəhalətdir. Həkim Xaqani Şirvani Bir tükənməz bəhrdir əqli-bəşər, Buna bir üzgüçü lazım, ey pəsər! Mövlana Cəlaləddin Rumi Xatəmi-mülki-Süleyman elmdir, Bu cahan surət, ona can elmdir. Mövlana Cəlaləddin Rumi Hər kəsin kim, olmadı ayineyi-vicdanı pak, Qabil olmaz hikmətin etsin üzün zibi-nigah. Hafiz Şirazi Qaldı dilagah olanlar cilvəgahi-yardə, Etməyən kəsbi-həqiqət qaldı ol inkardə. Laf ilə əyləşmək olmaz məsnədi-ülviyyətə, Hazır etməklik gərəksin alətü-ülviyyətə. Hafiz Şirazi Ləngdir hümmət ayağı, mənzil isə pək diraz, Dəstimiz qayət gödək, xurma budağı sərfəraz. Sə'di Şirazi Bir könül asudə etmək ne'mətü ehsan ilə – Yaxşıdır hər dəmdə min rük'ət namazından sənin. Sə'di Şirazi Varınsa gər hünər göstər, nə gövhər, Tikandandır gülün əsli, bəradər! Cənab İbrahimin qıl halın əzbər: Atası bütpərəst, oğlu pəyəmbər. Hünərdən ari idi təb'i-Kən'an, Pəyəmbər oğlu ikən oldu nadan. Sə'di Şirazi Nə qabil palçıq ilə örtə bilmək çöhreyi-huri, Dəmadəm ən ziyadə parlayır rüxsari-pürnuri. Nəma'lum İxtilafa üz qoyan millətləri mə'zur tut, Görməyib həqqi, bütün uğraşdılar övham ilə. Hafiz Şirazi Saleh eylər söhbəti-kamil səni, Fasiq eylər söhbəti-cahil səni. Könlünü ehya qılar ərbabi-hal, Mürdə eylər qəlbini əhli-zəlal. Mövlanə Cəlaləddin Rumi Xasslərdir vaqifi-sirri-xəfa, Tazə bir xilqətdədir əhli-bəqa. Var yağış bəslər gülü, gülşənləri, Var yağış kim, soldurur gülbünləri. Bəsləyir bağı təqazayi-bahar, Əsdimi bari-xəzan, güllər solar. Böyləcə qış fəsli, yay, əvvəl bahar, Bax, təcəddüdbəxşdir həp ruzgar. Mövlana Cəlaləddin Rumi * * * İlhami-Xəyyam Ömər Xəyyam ki, mədəni və dühaşünas olan millətlərin tarixində, tarixi-ədəbiyyatında xeymezəni-əzəmət və ehtişam olmuşdur, Xəyyam zindənamdır, əbədhəyatdır, cavidani bir diriliyə malikdir... Şirvanın, o şəhri-viranın, o xaki-xüsrannişanın laqeyd və laübalı şairi, şairi-əzimüşşə'ni deyir ki: Mövti-cismanım ilə sanma mənim ölməyimi, Seyyida, ölmərəm, aləmdə səsim var mənim. Şirazın da şairi-fəyyaz və mümtazı bu şe'r ilə tərənnümsazi-həqiqət olmuşdur: Hərgiz nəmirəd on ki, diləş zində şüd bəeşq, Səbt əst bərcərideyi-aləm dəvam ma. Şərq bunları və bunlar kimi pək az vücuda gələn dühati-əbədhəyatı görmədi. Çünki görmək üçün göz lazımdır!.. Fəqət kor olmayan Avropa, mə'rifətin o cahani-büləndi Sə'dilləri, Hafizləri, Xəyyamları ədəbiyyatın ən yüksək və ən parlaq tarix yarpaqları ilə qucaqladı. Odur ki, Qərb denilən Avropa aləminə də səadəti-möhtəşəmə fəmgüşayi-ibtisam oldu. Qərbin dodaqlarını güldürdü və güldürür... Güldürəcək!.. Mühitindəki insanların “canlı cənazə” olduğunu pək gözəl anlayan o böyük və layəmut Hafiz deyirdi: Qədəm driğ mədar əz cənazeyi-Hafiz Əgərçi qərqi-günahəst mirəvəd bəbehişt. Mən də Şirazın ədibi-fəyyazının bu günahsız şairi hüzurunda kəmali-hörmətlə əyilərək və diz çökərək deyirəm ki: Sənin kim olduğunu bilmədi mühitin o gün, Bu gün adın yaşayır asimani-ürfanda. Nerdə? Biladi-Qərb adı almış şu ərzi-rəxşanda, O nami-möhtəşəmin parlayır o yerdə bu gün!.. Əgərçi Şərqdədir xabigahi-fəyyazın, Günəşli qəlblər iştə sənin məzarındır, Çiçəkli Qərb sənin parlayan diyarındır, Durub da görsən, əya əndəlibi Şirazın! Təbiətin əli ilə susan dəhanından Çıxan tərənələrin payəmutdur, Hafiz! Bu daş ürəklərə olmazsa olmasın nafiz, Gəlib də Məğribə sor şe'ri-dürfəşanından! İştə səltənəti-hürriyyətin hökmdari-ziiqtidarı olan həzrəti-Xəyyamın əş'arı, əş'ari-hərdəmbaharı elmən, fikrən və ürfanən yüksəlmiş miləl və əqvamın dillərinə tərcümə edilmiş və ciddən də layiq olduğu məqamibüləndi ehraz eyləmişdir. Xəyyam Şərqdə binam olsa da, Qərbdə banamdır. Xəyyam Şərqi-qafildə üful etsə də, Qərbi-Şərqdə parıl-parıl parlayır və yaşayır. Mən nami-Xəyyamı yaşadan cahani-mədəniyyətə pərəstiş eylərəm... Bu günlərdən e'tibarən o şairi-həkimin əzhari-əş'arını, əş'ari-hər an baharını tərcümə edirəm və bu gün pək xəzanzədə bir mənzərə göstərən gülşəni-ədəbiyyatımızı xəndədari-rövnəq və təravət etmək istəyirəm... Xəyyam laqeyid və laübalıdır. O cahanbaha şe'rləri tərcümə edəcək bir cür'əti-küstaxanə göstərdiyimdən dolayı məni əfv edəcək də əminəm: Sən içməsən, içənlərə də tə'n səndədir, Mümkün olursa mən oluram sonra tövbəkar. Ey içməməklə fəxr qılan şəxsi-huşyar (!) Quldur şərab o işlərə nisbət ki, səndədir! Alüftəyə demişdi ki, bir şeyx: məstsən, Hər vaxt “başqa bir tor”un olursan əsiri sən! Alüftə söylədi: nə desən mən o!... Ya ki sən? Qəlbən də zahirin kimi təqvapərəstmisən? Mə'rifət əhli olan kimsəyə canım qurban, Qoyaram payina baş, gər ola bilsə imkan. İstəyirsən biləsən ciddi əzab aləmini, Cahilin söhbətidir iştə cahanda niran. Keçmiş gününü heç düşünüb yad etmə, Əndişeyi-fərda ilə fəryad etmə. Nə maziyi xatırla, nə istiqbalı, Halında xoş ol, ömrünü bərbad etmə. Səndən biz, əya müfti ki, çox pərkarız, Sərməstləriz, səndən, əvət, huşyarız. Biz badeyi-nab içmədə, sən xuni-bəşər, İnsaf ilə söylə: hankımız xunxarız? Müshəf duruyor bir əldə, bir əldə də cam, Gəh mərdi-həlaliz, gəhi mərdi-həram, İştə şu göy altında biz ol kimsələriz: Nə başqa yol əhliyiz, nə də müslimi-təm. Dövründən, ey asiman ki, şadan deyiləm, Hürrəm ki, əsir olmağa şayan deyiləm. Biəql ilə naəhləsə şəyəd meylim, Mən də o qədər ağıllı insan deyiləm. Ən yaxşısı, könlü mey ilə şad edəlim, Mazi ilə atiyi də az yad edəlim. Bu ariyət aləmində bir məhbusu – Zənciri-xirəddən bir az azad edəlim. Xəllaq kimi əlim irişsəydi əgər, Bu qübbəni ortadan edərdim zail. Bir başqa fələk bina edərdim yenidən, İstəklərinə qolay olardı nail. Olduqca əsirin, necə pərvaz edəyim, Eşqinlə nasıl nəğməyə ağaz edəyim? Bir ləhzə gözüm yaşları qoymaz gözümü – Bir başqa üzü görmək üçün baz edəyim. * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/collections/hadi-iqtibas-ve-tercumeler İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1920). Public domain (author died 1920). Original text only.