Məsnəvilər Həmam Təbrizi (XIII-XIV əsr) شمارهٔ ۱ - در ستایش رب العالمین ای وجودت به ذات خود قایم ذات پاک تو قایم و دایم اول و آخر و قدیم و عظیم خالق و رازق و کریم و رحیم ظاهر و باطن و غفور و ودود قادر و کاینات را معبود حی و قیوم و مبدع اشیا ای ز فیض تو شبنمی دریا واحد بی شریک و همتایی عقل بخشی و دین و دانایی می نماید به بندگان سعید فضل و تأیید تو ره توحید یافت از لا اله الا الله جان ز ظلمت به نور وحدت راه بتی بر ره نظر نگذاشت نقشهای خیال را برداشت چون ز بت پاک کرد ره را لا شد به الله رهنمون الا لا والا به رهبری یارند گرچه با هم مخالفت دارند کرم حق چو می کند احسان میشود حرفه رهبر انسان گرچه احسان حق فراوان است بهترین نور عقل و ایمان است ای دل از نور حکمتت بینا آگه از سر جاهدوا فینا جسم را قدرت تو جان داده عقل ره بین کاردان داده تن توانا ز جان و جان از عقل عقل از ایمان ز توست این همه فضل نور ایمان چو شمع جان آمد لفظ توحید بر زبان آمد ای به حکمت زمدرکات حواس علم معقول را نهاده اساس حس رساند به عقل و ماند باز نیست از صورتش مجال جواز داده ای عقل را تو دانایی نفسها را از و توانایی می نماید به نوع انسان راه وز فنون حکم کند آگاه مرشد عالم معانی اوست مخبر از آب زندگانی اوست می رود پیش و ره روان با او ذکرشان لا اله الا هو تا به جایی رسند کز انوار خیره گردد عقول را ابصار انبیایی که ره نمایانند با صفات تو آشنایانند بندگی را همه کمر بسته دیده از ما سیواک بر بسته می کنی ره نمای راه روان چون خرد باز ماند از طیران عقل مرغی ست فکر بال و پرش هست از آن سوی آسمان گذرش الیک اصحاب وحی خود دگرند کز مقامات عقل می گذرند انبیا از تو یافتند این سیر به عزازیل کی رسد آنا خیر خاکیان را شرف تو بخشیدی این طرف و آن طرف تو بخشیدی چون زنورت منور آمد خاک شد کثیفی لطیفتر ز افلاک به گروهی ز خاکیان شریف دادی از علم و معرفت تشریف قربتی یافتند از حضرت که باران می برد ملک غیرت چون که ای قریب بشنیدند خویش را از مقربان دیدند با تو لفظ خطاب میگویند و آنچه می باید از تو می جویند باز در عزتت چو می نگرند خویش را نیک دور می شمرند او و هوا بر زبان همی رانند ادب خود درین همی دانند گاه او گه تو گوی ای ذاکر زان که هم باطن است و هم ظاهر اوست موجود جاودان باقی وز وجودش جهان جان باقی هستی ممکنات ازو پیدا گشت چون نقش موج بر دریا نقش این موجهای هست نمای قایم آمد به بحر موج افزای او تواند به خاک جان دادن دانش و لهجه و بیان دادن صورت جان نماید از بدنی آب حیوان گشاید از دهنی قطره آب کاصل انسان است مظهر لطف صنع یزدان است مبدعی عالمی توانایی که ز یک قطره ساخت دریایی مبدع الروح منشیء الانسان مظهر العلم فیه والعرفان پرورش داده حکمتش جان را نعمتش نوعهای حیوان را نعمت آرزو چو داد به ما گشت از ان قدر نعمتش پیدا آرزو شد خلاصه نعمش داد بی آرزو به ما گرمش چون توان کرد شکر این نعمت گشته پیدا ز قدرت و حکمت عاجز آمد روان بیننده از آفرینها بر آفریننده غایت ذکر ره روان یاهوست صوت و حرف بشرنه لایق اوست زین نمط نیک کرده است بیان به یکی بیت بی نظیر جهان الا وهو زان سرای روزبهی باز گشتند جیب و کیسه تهی که شناسد خدای را جز او وجهه ما رآه الا هو عقل نورش چو بر نمی تابد حس جمالش چگونه در یابد از جلالش نشان نداد کسی پرتوی از جمال اوست بسی ای خردمند کردگار پرست به خردچون رسید و چون هست عقل کل شبنمی ز بحر قدم زنده جانها به فیض آن شبنم کاینات از صفات او خبری ست صبحدم ز آفتاب او اثری ست عقل کل نکته یی ست از سخنش نفس گل میوهبی ست از چمنش نه دل از ذات او نشان دارد نه به خود هرگز این گمان دارد آفرید آفریدگار حکیم هشت گردون میان عرش عظیم و آفریده ست کل ما فیها حیر العقل صنع بانیها هست ممکن که صدهزار جهان باشد او را ز عقل و دیده نهان کی بدان عقل کس بیابد راه علم او ره برد تعالی الله هست آثار قدرتش زان بیش که کند فهم عقل دور اندیش کشتی فکر مردم دانا کی رسد با کنار ازین دریا پیش دریای حکمت یزدان قطره یی نیست دانش انسان وین قدر نیز هم فراوان است شکر فضلش نه حد انسان است عجز از شکر نعمتش شکر است عاجز ان را ز شکر این عذر است شکر او هست نعمت وافر شکر آن واجب است بر شاکر پس نباید نهایتی پیدا شکر انعامهای منعیم را جان ما را ز عشق جانی هست نه زبان نیز هم بیانی هست سخنی بی حروف و بی آواز واصف بی نیاز بنده نواز گر معین است از کلام تمام قاصر آمد ز وصف نوالا نعام محسن محسن آفرین است او برتر از وصف آفرین است او ره به علمش نیافته ست کسی گرچه تقریر می کنند بسی وصف ادراک خویش می گویند همه دورند از آنچه می جویند لیس شیی کمثله میخوان جان به توحید زنده می گردان اهل توحید جمله میدانند که خداوند هست بی مانند در مثالی اگر خردمندی ره نمایی کند به فرزندی یا به شخصی که از جهان صور نکند عقل او ز ضعف گذر تا ز صورت برد به معنی راه شود از سر این سخن آگاه کی بود زان سخن غرض تشبیه مذهب عقل نیست جز تنزیه آدمی ز آفتاب و از دریا عظمت دید و فیض و نور وعطا ننگ چشم ضعیف کاین همه دید حیرت آمد درو ز ضعف پدید گفت بهر خدای عز و جل درصور مثل این دو نیست مثل هست این عذر اهل همت پست خنک آن جان که زین خیال بجست به که نام مثال خود نبریم وز خیال و مثال درگذریم ره به او چون نیافته ست خیال می کند بت پرستیی به مثال عزتش خود مجال آن ندهد وهم ما را که گام پیش نهد باز جان در هوای او پرواز کرد و از عجز سرنگون شد باز عقل در راه او رسیده به جان نام دانسته و ندیده نشان گر شود کاینات جمله زبان می کند تا ابد همیشه بیان وصف ذاتت که هست نامحصور عاقبت معترف شود به قصور چون سخن را به بن رسانیدم نطق را عاجز از بیان دیدم غایتم حیرت است و خاموشی شستن تخته و فراموشی ای منزه ز هرچه ما دانیم وی مقدس زهرچه ما خوانیم ای تن مازخاک بخشیده خاک را جان پاک بخشیده خاکیان را زبان تو بخشیدی عقل و فهم و بیان تو بخشیدی تا به ذکرت گشاده اند زبان ذکرشان پر ز عطر کرده دهان هریکی را به حد خودذکریست لایق فهم خویشتن فکری ست هر یک از عجز می زند نفسی کی بود لایق تو وصف کسی کوزه یی چون زنند در دریا قلقلی زان می شود پیدا قلقلش وصف سینه خویش است شرح بحر محیط از ان بیش است وای بر واصفان ز گویایی گر تو بر ناطقان نبخشایی بخش یا ذا الجلال والاکرام گنه بنده ضعیف همام رحمتی کن برو و یارانش عفو کن با گناه کارانش * * * شمارهٔ ۲ - در نعت سیدالمرسلین (ص) هرکه ره با دلیل پیماید گرچه زحمت کشد بیاساید زآفت ره کسی خبر دارد که قدم در پی نظر دارد هرکه بی همرهی رود به سفر یابد اندر سفر عذاب سقر تا نباشد تو را رفیق شفیق ره مرو ذاک فی الطریق طریق چون مسافر رسد به امن‌آباد رنج راه خودش نیاید شرح راه زمین بیان کردم گرد معنی و راه آن گردم بی دلیلی نبود حق پیدا کی رسد عقل آدمی آنجا؟ انبیا هادیان این راه‌اند کز بد و نیک راه آگاه‌اند رهنمایان خلق ایشان‌اند پیشوایان نوع انسان‌اند سر ایشان علیهم الصلوات هست با حق همیشه در خلوات چشم را پرتوی همی‌باید گرنه تنها از او چه کار آید؟ عقل را نیز در ره باری می‌دهد نور انبیا یاری نور ایشان چو صبح صادق بود بعد از آن آفتاب روی نمود خاتم الانبیا و أفضلِهِم مقتدی الاولیا و أکملِهِم مصطفی و محمد و احمد خوانده بر نور او عقول ابجد نور او بود اول‌الانوار جان او گشته مخزن‌الاسرار برگزیده عنایت قِدمش آسمان بوسه داده بر قدمش از لطافت تنش روان گشته آب از انگشت او روان گشته سرِ انگشت آن نذیر بشیر کرده پستان خشک را پرشیر آمده سنگ‌ریزه در تسبیح در کفَش همچو ذاکران فصیح خاک لشکرشکن ز بازویش که ز دست خداست نیرویش بی‌غروب آفتاب دولت او انس و جن مفتخر به ملت او نام او متصل به نام خدا زو کلام خدا رسیده به ما اوست مقصود و کائنات طفیل اوست سلطان و دیگران سرخیل نام او ذکر اهل معنی شد سکهٔ نقد دین و دنیی شد زو زمین شد چو آسمان پرنور منزل خاک شد جهان سرور زبدهٔ کائنات او را دان بحر آب حیات او را دان مالک‌الملک درنوشت زمین بهر محبوب خود رسول امین دید اطراف مشرق و مغرب ناگذشته ز مکه و یثرب گفت ملکی که حق مرا بنمود امتم را شود مسخر زود رهنمایان که پیش از او بودند در جهان معجزات بنمودند گشت در باد و آب و آتش و خاک ظاهر آثار آن نه در افلاک مصطفی کرده ماه را به دو نیم معجزش همچو خُلق اوست عظیم اظهر معجزات او قرآن هست گنج فواید دو جهان بحر عذب است و گوهر معنی زو توانگر ائمهٔ دنیی آفتاب سپهر دانایی است عقل را یار و نور بینایی است ظلمت کفر از جهان برداشت زنگ از آیینهٔ زمان برداشت هرکه بود از عرب سخن‌پرداز عاجز آمد ز مثل این اعجاز وآن‌که انصاف داد و سر بنهاد دست ایمان درِ دلش بگشاد گفت از بهر اشرف انسان حرمش کانَ خُلقُه الْقرآن بود پیش از رسول در عالم ظلمت جهل و کفر هر دو به هم چون برآمد ز شرق لم‌یزلی آفتاب عنایت ازلی نور ایمان و علم پیدا شد چشم دل زین دو نور بینا شد دین حق گشت در جهان پیدا هکذا هکذا و الا لا علم و حلم و وفا و عدل و کرم ورع و مردمی علو و همم فضل یزدان به مصطفی بخشید زو نصیبی به اولیا بخشید بود سلطان و رو به فقر آورد با نبوت به فقر فخر آورد آدمی را که هست جان جهان زندهٔ جاودان به او شد جان نور او را گذر به آدم بود نفس آدم از او مکرم بود شد به آن نور آدم خاکی قبلهٔ قدسیان افلاکی سر نهادند قدسیان بر خاک پیش جد مخاطب لولاک این کرامت خلیفهٔ اول یافت از نور احمد مرسل طیْبه شد نام آن خجسته‌مقام که در او یافت مصطفی آرام بر سر هر زمین که کرد گذر شرف خاک داد بر عنبر که قسم یاد می‌کند یزدان به قدمگاه دوست در قرآن آرزومند روی اوست بهشت به تقاضای بوی اوست بهشت چون درآمد به جنةالمأوی برد سر زیر سایه‌اش طوبی کوثر آب حیات را گوید خنک آبی که رخ بدان شوید گر به رضوان جمال بنماید جاودان جان او بیاساید شوق جنت به خادمش سلمان غالب آمد ز شوق او به جنان شب معراج چون که دید بهشت اثر خویش در بهشت بهشت جبرئیلش چو داد آگاهی شب معراج و کرد همراهی در حرم بود پیش بیت حرام که خلیل و حبیب راست مقام بنده را برده فضل من أسْری از حرم تا به مسجد اقصی بعد از آن گشت بر براق سوار جبرئیل امین رفیقش و یار هر دو زآنجا به آسمان رفتند زین جهان سوی آن جهان رفتند سدره شد منتهای سیر ملک مصطفی شد برون ز هفت‌فلک بیشتر زآن نبود حد براق یافت از حضرتش براق فراق جذبهٔ حق براقِ جان آمد جان به درگاه بی‌نشان آمد نور حق یار شد محمد را به احد ره نمود احمد را بنده را نور کردگار جهان مدد چشم گشت و گوش و زبان دید و بشنید و گفت لا أُحصی أنت تُثنی علیک ما تُثنیٰ محرم رازهای ما أوحی کس نیامد مگر رسول خدا شاه شاهان دین و دنیی اوست آفتاب جهان معنی اوست گشت انوار او جهان‌آرای دوستانش نجومِ راهنمای * * * شمارهٔ ۳ - در نعت خلیفه اول پیشوا یار غار او صدیق آن رسیده به عالم تحقیق برگزیده رسول و یزدانش ارجحی گفته بهر ایمانش گفت از بهر قوت از غفار ثانی اثنین اذهما فی الغار پشت بر عالم فنا کرده رو به سلطان انبیا کرده مرده از حرص و از هوای بدن زنده زایمان و عقل و خلق حسن از سخن در معانی افزوده محض ایمان و عقل و جان بوده در ره دین باخت دنیی را راز قش داد گنج معنی را زبده صادقان عالم اوست همدم شاه نسل آدم اوست از سکوت و سکون و افعالش گشت روشن کمال احوالش * * * شمارهٔ ۴ - در نعت خلیفه دوم بعدازان چون خلیفه گشت عمر شد جهان گیر دین پیغمبر داد تأیید قادرش یاری در جهان گیری و جهان داری کرد اظهار دین مصطفوی بود خورشید ملت نبوی نفس را در فلک رسانیده دیو را سایه اش رمانیده چون دلش شد به نور حق بینا شد زبانش به ذکر حق گویا دید در طیبه بر سر منبر در نهاوند حیلت لشکر به حیل ره نمود ساریه را تا رهانید اهل بادیه را نفس را کرده احتساب نخست تا از و آمد احتساب درست بود سلطان و فقر می ورزید بر در عاجزان همی گردید عدل او گشت در جهان مشهور که شد از عدل او جهان معمور * * * شمارهٔ ۵ - در نعت خلیفه سوم چون عمر شد روان به دار سلام گشت عثمان خلیفة الاسلام ناصر ملت محمد بود ناشر سنت مؤید بود بهدی الله عینه قرت من به عز نفسه أغبرت مأمن خلق بود همچو حرم ذاتش آراسته به خلق و کرم شرم و حلمش چو علم و عقل تمام داده دین را به خلق وعدل نظام سخنش همچو خلق بودی نرم کرمش بر زبان فکندی شرم قامع الکفر دافع الطغیان رافع الشرع جامع القرآن تازه رویش چوگل به آب حیات پرورانیده در حیا به حیات ملکی بود آدمی پیکر بهره اش داد خوی پیغمبر بیشتر آن خلاصه ایام روز و شب در صیام بود و قیام از آفتاب نبوتش به دو نور گشت بیت الحزن سرای سرور * * * شمارهٔ ۶ - در نعت خلیفه چهارم و فرزندان او و دو عم پیامبر و سایر مهاجرین و انصار چون به جای نبی علی بنشست اهل اسلام را قوی شد دست اسد الله خلیفه فاضل مرشد خلق عالم عامل قدوة اهل دین علی ولی قدر او همچو نام خویش علی حیدر صف شکن سوار دلیر برده شمشیر او مهابت شیر ذوالفقارش چو اژدها خون ریز هم نبردش نبرده جان به گریز یافت جانش ز فضل حق نیرو داد جان قوت دل و بازو در خیبر به قوت جان کند آن به نیروی جسم نتوان کند یافت از آفریدگار جهان مردی و مردمی و علم و توان گشت مشهور در جهان به کرم بود بحر علوم و دین و حکم خواند او را دلیل جان و خرد در علم خود و برادر خود زهره باغ دولتش زهرا پای بوس کنیز کش جوزا ثمر آن زهر حسین و حسن روحشان مشترک میان دو تن بر روان نبی علیه سلام اهل بیت و چهار یار عظام بر حسین و حسن دو پاک نسب منبع حسن خلق و کان ادب بر دو عم نبی یکی عباس وان دگر حمزه مردشوکت و باس بر روان مهاجر و انصار دوستان محمد مختار باد پیوسته نور حق نازل مؤمنان را نصیب ازو حاصل تا جهان است دولت دین باد بر زمین پنج نوبت دین باد زان که از دین مصطفاست جهان تازه چون تن ز جان و جان زایمان * * * شمارهٔ ۷ - در وصف عشق ذوق وجد وسماع وجان بازی هست در قوم ملت تازی زانکه ایشان ز دل خبر دارند با نشاط از شراب اسرارند عاشقان حبیب معبودند مخلصان چون ایاز محمودند ساقیا باده ده حریفان را گرم کن مجلس ظریفان را نه شرابی که آن شر انگیزد فتنه یی ناگهان برانگیزد آفت عقل و دین و دانایی مستیش را نتیجه رسوایی باده یی کان به کام جان نوشند نخرندش به سیم و نفروشند قوت جان عابدان زان می دولت حسن شاهدان زان می سینه عاشقانش خمخانه دهن عارفانش پیمانه روح راحت رسان روح افزا روح را مایه فتوح افزا مستیش به بسی ز هشیاری خواب آن خوبتر ز بیداری غفلت آرد ولی ز شهوت و آز بی خبر دارد از جهان مجاز اگر از دور دختر انگور بشنود بوی آن شراب طهور مست گردد چنان که از مستی هیچ یادش نیاید از هستی جز به رندان فقر آن ندهند جرعه ییزان به خسروان ندهند در خرابات فقر رندانند کز نظرهای خلق پنهانند خورده از دست دوست جام شراب رسم و بنیاد حرص کرده خراب مست از می خراب از ساقی فانی از خود به عشق او باقی عشق ابری ست آب حیوان بار بر دل عاشقان خوش گفتار زنده گردد ز آب حیوان دل چون ز باران نو بهاری گل دل چو یا بد حیات جاویدان اثری نیز هم دهد به زبان هرچه دل راند بر زبان قلم هست از آثار عشق در عالم این نمط را سخن که میرانم لایق عشق نیست میدانم سخنی بس بلند می باید تا که تقریر عشق را شاید وان نه اندازه زبان من است که بسی برتر از بیان من است الیک چون کردم این سخن آغاز هم بر آرم به قدر خویش آواز پادشاهی که وصف اوست قدم مبدع کاینات شد ز عدم بی نهایت جمال او چو جلال عقل کل را نبوده است مجال کاورد در نظر جمالش را با تصور کند مثالش را لایق روی اوست هم نظرش خود ندیده ست دیده دگرش کی برد بهره دیدویی ز لقا تا نگردد به نور او بینا یافت نوری که چشم آن نور است دولت ناظری که منظور است به حقیقت چو بنگری ای دوست گفت غیر مراد او هم اوست سخنش جز به او نمی زیبد عشق او هم به او همی زیبد به گروهی ز بندگان لطیف داده است از نحبهم تشریف جان ایشان چو کرد آیند وار پرتوی از جمال او اظهار دوست جانی دگر به جان بخشید تا به آن جان محبتش ورزید سر این حال عاشقان دانند که یحبونه به جان خوانند بود پیوند حسن و عشق به هم از ازل تا ابد نگردد کم جاودان است حسن در اظهار هست ازو گرم عشق را بازار عشق از سلطنت به یک چوگان کرد نه گوی آسمان گردان گویها شد زنور بینایی گرم روتر زهر توانایی گشت معلوم کآسمان در چرخ آمد از شوق اختران بر چرخ عشق خورشید عالم جان است جاودان ظاهر و درفشان است جان چو شد آفتاب عشق پرست بنهد شمع عقل را از دست در جهانی که نور جاوید است دیده فارغ ز ماه و خورشید است عشق جان است و کایناتش تن جمله اجزای تن ازو به سخن عشق شاه است و بارگاهش دل دل چون گلشنش بود منزل دل به انوار معرفت روشن دار و ز اخلاق خویش چون گلشن تازند عشق در دلت خرگاه که به گلخن فرو نیاید شاه عشق را با دلی بود پیوند که نیاید ز آب و گل در بند عقل را هست پیشه معماری می کند سعی در جهان داری هرچه در سالها نهد بنیاد عشق در یک نفس دهد بر باد هر درختی که عشق جنباند میوه بر شاخ او کجا ماند عقل آموزگار جان آمد عشق فارغ ازین و آن آمد چون کند شهریار عشق شکار عقل و جان را کجا دهد زنهار حسن از عشق آتشی افروخت که پر و بال عقل جمله بسوخت عقل و علم و عبادت و تقوی بنمایند راه با دعوی عشق دعوی شکرهمی باید تا به معنیت راه بنماید عشق با فقر هم عنان آمد وز غنا آستین فشان آمد سر بنه خواجگی بنه از سر تا تو از بیسری شوی سرور هر که از عشق می زند نفسی کی بود در سرش دگر هوسی الاف بیهوده زو قبول مکن حال باید گواه دل نه سخن به زبان کار بر نمی آید کرم و ذوق دل همی باید چیست دانی نشان این معنی باختن مال و جاه بیدعوی دست بگشادن و زبان بستن ره بریدن به دوست پیوستن طالب در به وقت غوطه زدن می رود کف گشاده بسته دهن تو به دریای عشق غوطه زنان چه روی بسته کف گشاده دهان هر که زین بحر طالب گهر است اجتهادش مناسب گهر است شود از بند جان و تن آزاد می کند غوصه هرچه بادا باد این چنین جوی گوهر شهوار ورنه خرمهره را خر از بازار التفاتی اگر به جان داری یا تعلق به این جهان داری از محبت هنوز بی خبری بی خبر نام عشق چند بری به زبان راز دل من پیدا عشق خود هست بی زبان گویا مهره دل چو مهر دوست ببرد مهربان گشت زنده یی که بمرد زنده عشق عین جان باشد سخنش بی زبان روان باشد کهنه جانی فدای جانان کن تا تو را تازه جان ببخشد کن در جهانی که جان همی بارد نیم جانی که در حساب آرد عاشقان چون کنند جان افشان جان خود نیز در میان افشان جان که بهر نثار جانان است پیش اصحاب ذوق جان آن است عاشقانی که محرم یارند خازنان کنوز اسرارند گرچه مستند نیک باخبرند هستی خویشتن عدم شمرند عاشقی گر زغایت مستی کند آغاز دعوی هستی سخن از جان جان شنو نه زتن که به او زیید این سخن گفتن پادشاه است در حساب نه تخت مثل تخت هست همچو درخت کامد از جانب درخت ندی الیک موسی شنید از مولی اوست سبحانی و انا الحق گوی اولیا راست آب او در جوی هستی اور است نیستی ما را بیش نیست از نمود اشیا را اوست موجود و کاینات ازو فاعلم أنه لا وجود الا هو این معانی که در بیان آمد گرچه راحت فزای جان آمد به حدیثی چنین دقیق و لطیف نتوان کرد عشق را تعریف در نیابند عشق را به سخن ذوق دل را همی مشاهده کن گر کنی سالها حدیث شکر از حلاوت مذاق را چه خبر آن که وقتی شکر چشیده بود نوق آتش به جان رسیده بود بی سخن باخبر بود زشکر این چنین است حال حسن و نظر سمع از آواز خوش مشام از طیب می رسانند هم به روح نصیب هرگز این ذوقهای وجدانی یافتن از حروف نتوانی گر دهد آفریدگار لطیف بنده یی را ز لطف خود تشریف از محبت دلش شود آگاه همچو یوسف شود ز چاه به جاه ای کریمی که جان همی بخشی این جهان و ان جهان همیبخشی جان ما را ز عشق جانی بخش شکر انعام را زبانی بخش * * * شمارهٔ ۸ - در ستایش علمی که بدان مستفیذ می توان شد علم باید که ره نمای بود نه فضولی شره فزای بود جهل در داست علم درمان است علم آب درخت ایمان است زاب گردد درخت تازه و تر خلق را منتفع کند ز ثمر میوه آن درخت طوبی وش ورع وطاعت است و خلقی خوش علما شمع مجلس افروزند خلق را علم و حکمت آموزند گرچه در صورت مساکینند ملک اسلام را سلاطینند هست انفاس عالم عامل همچو باد بهار با حاصل هردو مشکین و جان فزاینده از ره لطف حق نماینده از یکی گل به نعمت آبستن وز دگر دل به حکمت آبستن خورده هریک چوخضر آب حیات از حلاوت حدیثشان چو نبات جان که ره بر سر معانی یافت همچو خضر آب زندگانی یافت علم جان دگر به جان بخشید کز فنا جاودان امان بخشید هر که از عین علم شد سیراب جان او را اجل ندید به خواب چون شود منقطع نفس زنفس برهد مرغ جان ز بند قفس گر ز علم و عمل نیابد پر باشد او را ز خاک تیره مقر اور دو بالش بود به علم و عمل وقت پرواز بگذرد ززحل حضرتش ارجعی همی گوید خنک آن جان که دوست می جوید هر که یزدان دو گام علم و عمل داد وی را به خطوتین و صل از خداوند علم نافع خواه که دل غافلت کند آگاه نشود حاصل آن علوم مگر از کلام خدا و پیغمبر بعد از آن از حدیث یارانش همنشینان و دوستارانش سخن اولیای دین نبی نایبان محمد عربی ره نمایی کند دل و جان را تازه دارد درخت ایمان را علم از وحی و کسب مقتبس است هذیان مجادلان هوس است سخن خوب و لهجه شیرین گر نداری تو با کسی منشین سخنی گو که شرع فرماید تا از آن مستمع بیاساید هم به اندازه گوی آن را نیز که ز کم گفتن است مرد عزیز سخن خوب چون شود بسیار خوار گردد نیاورند به کار تشنگان را مده تو چندان آب کاب را در نظر نماند آب خیر گویان چو در حدیث آیند مستمع را حیات افزایند نفس نیک نفس خوش گفتار روح بخش است چون نسیم بهار بوی جان زان دهن همی آید که زبان جز به خیر نگشاید از دهانی که شد روان هذیان مبرز دیو خوانمش نه دهان آن سخن نیست گوز شیطان است زحمتش بر دماغ انسان است سخن بد چو گند مردار است جای بدگوی بر سر دار است چون زبان حکیم گویا شد مظهر سر عقل دانا شد آن زمانی که عقل را قلم است در بیانش فواید و حکم است می نویسد علوم را به دهان می کند تازه آدمی را جان از ره سمع سوی دل ز اسرار می رساند فواید بسیار سیرت نطق بین که زو انسان یافته ست امتیاز از حیوان منبع آب زندگی ست زبان چون از وعلم و حکمت است روان از سخن تا سخن بسی فرق است سخنی وحی و دیگری زرق است سخنی ره نمای مرد و زن است سخنی دام دیو راه زن است سخنی هست چون نسیم بهار که سحرگاه آید از گلزار راحت روح و عطر بخش مشام عاشقان را از و نصیب تمام سخنی چون سموم آتش بار که کند نفس آدمی افکار هر که دارد به بند عقل زبان باشد اندر پناه امن و امان به سخنهای سخت دل مشکن سنگ خارا بر آبگینه مزن با لطیفان سخن مگوی درشت صورت خوب نیست لایق زشت ای دماغت مسخر سودا به سخن مایلی چنان که تو را به زبان کار بر نمی آید قلمی دیگرت همی باید تا زبان تو را دهد یاری حبابی در خزینه نگذاری هم زبان هم قلم نگه دارند هر دو در جای خود به کار آرند کافریننده در جهان صور دو قلم ساخت از وجود بشر در معانی یکی به کار آید وان دگر خود صور نگار آید قلمی بر صحایف اذهان می نویسد فواید دو جهان قلمی دیگر از درون بطون می نماید نقوش گوناگون کاتب هردو عقل و دین باید تا کتابت کرامت افزاید به زبان کار بر نمی آید عضوها هم به کار می باید هست هر عضوی آلت کاری روح را گشته هریکی یاری تن چوشهری وحاکمش جان است مدد جان ز عقل و ایمان است جان زبان را می کند گویا تا نماید به خلق راه خدا ره چو بنمود راه باید رفت بنده را پیش شاه باید رفت تا به کی ساکن جهان بودن بی خبر از جهان جان بودن سفری کن ز گلخن دنیی گذری کن به گلشن معنی عشق با شاهدان علوی باز شاهبازی به آشیان رو باز حیف باشد زمان تلف کردن چون بهایم به خفتن و خوردن عمر ضایع مکن به گل کاری کاردانی که چیست دلداری تا تو از کار گل بپردازی کرده باشد زمانه صد بازی جان بپرور به عقل و دانش و دین تا رسی از زمین به علیین تا تو در بند چار ارکانی حال روحانیان کجا دانی از خود این قید را چو برداری با تو جویند قدسیان یاری تو چو در خانه یی ودر نگری سقف بینی ز چرخ بیخبری قدم از خانه چون نهی بر بام ماه و خورشید بینی و بهرام گفتن از بهر کار در کار است ورنه اینجا چه جای گفتار است بار دیوان مباش چون او باش طالب صحبت سلیمان باش سر یزدان مگوی با اغیار جوهرینه بگنج باز گذار گوهری گر تو را به دست آید به شهان ده که گنج را شاید خرج کن نقدهای بازاری تا متاعی به خانه باز آری * * * شمارهٔ ۹ - در مذمت از واعظانی که به فرموده خویش عمل نکنند ای سخن پرور بلند آواز که زبان تیز کرده ای و دراز دست حرص و هوا دراز مکن دهن ماره آز باز مکن تا حدیث تو دل پذیر آید در دل خلق جای گیر آید واعظانی که منبر دیوند مستفیدان دفتر دیوند دیو با دیو مردم است قرین این سخن گوید آن کند تحسین جمله گر مند در محبت زر کیسه ها می برند بر منبر احمقان کاعتقاد می ورزند با چنین مردکان همان ارزند چون زنان شوخ و صورت آرایند گرمیی در حدیث بنمایند صورت آراستن ز نامردیست گرمی کبر وشهوت از سردیست چون فقاعاز حدیث بر جوشند نه ز آتش ز برف در جوشند عمل خوب وانگهی تذکیر حال باید موافق تقریر نیستی واعظت چون دهد ز فقر خبر کوره جامه اش بنگر گر گدایی کند عمامه بزرگ از دم او پناه جوید گرگ از آستین فراخ جان به جهان که گشاد اژدهای حرص دهان این همه ریش وجبه ودستار دام حرص است و مایه پندار می شناسد حریف خویش ابلیس می کند دعوتش بدین تلبیس اهل دل فارغند ازین تزویر بوی خوش می دهد خبر زعبیر غرضم زین سخن نه بدگویی شیوه عاقلان نه بدخویی ست ست هست مقصود من ازین گفتار رونق دین احمد مختار رونق دین او کسی جوید کاو سخن از برای حق گوید هر که از منبرش مهراد زر است از خدا و رسول بی خبر است هست منبر سریر پیغمبر تخت او را به احترام نگر آن گدایی که سیم خواه بود کی سزاوار تخت شاه بود لایق تخت شهریار آن است که در و خوی شهریاران است * * * شمارهٔ ۱۰ - در مدح واعظان متدین واعظانی که اهل تحقیقند به مواعظ کلید توفیقند یافتند از خدای عز و جل عقل و ایمان وذوق وعلم وعمل روز و شب کار بندگی دارند وز بیان آب زندگی بارند از نفس چون مسیح جان بخشند مایه علم از زبان بخشند همه گویند آنچه باید گفت روحشان با عروس معنی جفت مایه دار حدیث و قرآنند علم دانستنی نکو دانند چون شروعی کنند در تفسیر عقل حیران شود از ان تقریر خوش حدیثند و دلپذیر همه هم فقیهند و هم فقیر همه پادشاهان گدای ایشانند سروران خاک پای ایشانند در ره دین به جان همی کوشند دین به دنیا و حرص نفروشند آب روی از برای نان نبرند به سخن نان ناکسان نخورند زین تختند و منبر و محفل فاضل و کاملند و صاحب دل سخن این مذکران بشنو همه تن گوش باش و آن بشنو تا رسی در سعادت عقبی بار یابی به جنت المأوی کرده ای باد در بروت که چه کبر و مستی زمن یموت که چه ای تو اندر سرای پیچا پیچ هیچ تن هیچ تن هزاران هیچ غیر ازین تنه لطیفه یی دگر است که غرض ز آفرینش بشر است جسم چون زان لطیفه شد خالی زیر خاکش نهان کنی حالی زان همه خسروان روی زمین زان همه موبدان با تمکین زان همه صف دران شیراوژن که شکستند شیر را گردن زان همه عالمان روشن دل هریکی همچو بحر بی ساحل زان حکیمان که فکر ایشان راه برد بالای هفتمین خرگاه زان همه خواجگان با نعمت زان همه محسنان با خدمت همه شاعران پاک سخن که سخنشان زمان نکرد کهن زان همه مطربان خوب آواز زان همه عاشقان شاهد باز زان همه شاهدان سیمین بر از مه و آفتاب نیکوتر اثری در جهان نمی بینم هست نامی نشان نمی بینم همه را عاقبت زوالی بود گشت معلوم کان خیالی بود هیچ خواندن خیال را چه عجب آنچه گفتم نبود ترک ادب غرض من ازین سخن صور است حال معنی و کار آن دگر است که فنا سوی آن نیابد راه حبذا جان مردم آگاه * * * شمارهٔ ۱۱ - فی التواضع دل‌ربایی به دل‌نوازی کن پای‌ها بوس و سرفرازی کن کز تواضع بلندقدر شوی در نظرها چو ماه بدر شوی مه چو در آسمان زیر نشست بافت از مهر تربیت پیوست مهرش از نور خلعتی بخشید ظلمت جرم مه بپوشانید بود چون روی هندوان بی‌نور در جهان شد به نیکویی مشهور مقبلی را که هست نقد خرد کرم و مردمی به جان بخرد فخر آن کاو رسد به مسکینی خودشناسی بود نه خودبینی پای کمتر کسی نهد بر روی نکند کم نظر ز یک سر موی ابلهان سرکشان بی‌مغزند لاجرم خاک ره نمی‌ارزند شاخ کز میوه مایه‌دار شود از هوا سر به زیر خاک نهد میوه از شاخ چون کنند جدا باز سر می‌کند به سوی هوا گره ز معنی تو مایه‌دار شوی همچو آن شاخ پر ز بار شوی به تواضع سری فرود آری به کرم خاطری نگه داری ور نصیبی نداری از معنی او ز تکبر همی‌کنی دعوی شاخ بی‌برگ و میوه‌ات خوانم سرکش و بی‌مروت دانم دوست نام آزموده‌ایم بسی همه یارند و بار نیست کسی هریکی را تو دوست پنداری دشمن است او چو پرده برداری یار بی‌مهر جسم بی‌جان است مرده کش در جهان فراوان است وان که او یار مهربان یابد از آدمی در جهان نشان یابد بندگی چیست توبه‌کار شدن ز آرزوها و مرد کار شدن بندگی نیست جسم پروردن چون بهایم به خفتن و خوردن بنده‌ای کاو مطیع فرمان است ایمن از زخم تیغ سلطان است بنده آن کس بود که همچو قلم باشد او را یکی زبان و قدم مرد صحبت کسی‌ست کز سخنش ذوق دل‌ها بود ز انجمنش تلخ‌گویان ترش پیشانی در مجالس کنند ویرانی هرکه را زهد با گران‌جانی‌ست او نه رحمانی است شیطانی‌ست ناخوشان را ز اهل حق مشمار مجلس شاه و جغد و بوتیمار هرکه چون طوطی سخندان است یا چو بلبل هزار دستان است یا چو طاووس دل‌نواز بود با هنرمند همچو باز بود لایق چشم و گوش شاه آید یا سر دست شاه را شاید * * * شمارهٔ ۱۲ - فی مذمه الدنیا آرزوهاست در دلت پنهان انها من سلاسل الشیطان که به دوزخ بدان کشند تو را ان تکن منکر فسوف تری دل به دنیا چو مشتغل گردد جوهرش تیره تر ز گل گردد دل که می گردد از هوا خالی از محبت می شود حالی دل که می‌گردد اندرو گله‌ای دل مخوانش که هست مزبله‌ای کوه اندوه می‌نهی بر دل تا کنی قطعه‌ای زمین حاصل دل که معشوق او مدر باشد آن دل از عشق بی‌خبر باشد سیم کان روغن چراغ دل است زر که آب روان باغ دل است هرکه این هردو را کند حاصل روشن و تازه باشد او را دل لیک شرح دل عوام است این وصف انسان ناتمام است این هرکه از آفتاب نور الله دل و جانش منور است چو ماه در پی سیم و زر کجا پوید روشنایی ز نور حق جوید حرص و دل هردو در یکی سینه روی زنگی‌ست پیش آیینه * * * شمارهٔ ۱۳ - فی مذمه الشهوه گفتن از بهر کار در کار است ورنه اینجا چه جای گفتار است مهر مجنون و گرمی فرهاد تا قیامت کنند مردم یاد ذکر لیلی و قصه شیرین بهر آن است چون شکر شیرین که به شهوت نظر نیالودند نیک نفسان پاک رو بودند غرض از مهرشان نبد خامی بهره هر دو شد نکونامی مهر محمود با جمال ایاز گشت مشهور روزگار دراز دید بسیار دیدهٔ ایام میل شاهان به رنگ و بوی غلام حال ایشان کسی نیارد یاد باد میدان هوای تن را باد فوق محمود بود روحانی ماند باقی چو جسم شد فانی نیک نامی و ذکر باقی خواه کافرین باد بر دل آگاه بشنو از پیر کار دیده سخن دل در گل فتاده را برکن مدد از صحبت لطیفی جوی کآب حیوان رود و راه در جوی نرم خویی و گرم گفتاری دانش بی غبار پنداری قدمش بند بسته بگشاده کرمش آرزوی جان داده همچو خورشید ذات او روشن نه چو ابر سیاه تر دامن جانش ایمان و علم پرورده عشقش از جان و تن برآورده این هنرها اگر نیاید جمع مکن از جست و جوی دل را منع پیش هر کس که این هنریابی نیستی کن مگر که دریابی * * * شمارهٔ ۱۴ - فی الموعظه همنفس شد سگ شبان با گرگ گله را سگ خوردکنون یاگرگ دزد و خازن چو یار غار شوند آفت مال شهریار شوند شیخ چون با مرید باده خورد آب روی مربیان ببرد چون که قواده گشت خواجه سرای پرده بکسل در حرم بگشای با معلم چو گشت همبازی طفل بازی بود به هم بازی گاو و خره کرده باغبان در باغ بانگی دارد که برد جوزی زاغ باغبان گرنه پاسبان باشد زاغ بهتر زباغبان باشد ابلهان را میان اهل خرد چه تفاوت کند ز گفتن بد گر خری را به مرغزار بری بر سر برگ گل رید زخری ابلهان را حریف خویش مساز عیش با زنگیان زشت مباز * * * شمارهٔ ۱۵ - حکایت زنگی‌یی زشت را ظریفی دید گفت باید به ریش او خندید با مویز سیاه برد جُعل نزد آن زشت‌روی گنده‌بغل گفت کاین نُقل باده‌خواران است لایق بزم شهریاران است چون سیه ، دست به نقل کشید جعلی چند از آن میان بدوید گفت کاین‌ها گریزپایانند به مویز دگر نمی‌مانند بخورم اول آن که خواهد‌جَست کان دگرها نمی‌رود از دست خنفسا می‌دوید از پس و پیش زنگی از پی چو گرگ از پی میش بر دهان میفکند یَک‌یَک را خوش نمود آن شکار مَردک را چون که نقل گریز‌پای بخورد رو به نقل شکسته‌پای آورد نه جعل ماند پیش او نه مویز پیش ابله چه بانگ صبحُ چه تیز روی عیش تو را کنند چو قیر دوستی ابله و سلیطه ی پیر نفط بر روی خویشتن ریزی به که با ابلهی در آمیزی آب حیوان به حلق خود در ریز خر نه ای سر مبر به پیش گمیز هذیان را به سمع راه مده جیفه بر خوان پادشاه منه بینی‌ات پیش کون خر بهتر زانکه گوش تو نزد مردم خر جِرم سرگین به آب محو شود وز دماغ تو گند آن برود گند انفاس مردک جاهل از دماغ تو کی شود زایل‌ هر زبانی که یاوه‌گوی بود آلت دیو زشت‌خوی بود دل احرار گنج اسرار است خازن گنج عقل هشیار است دیو دزدی ست در پی آن گنج خازنش را همی نماید رنج تا بدزدد جواهر اسرار برد آن را به کلبه اشرار یا به بازار حرص بفروشند ثمنش می خورند و می نوشند روزکی چند از آن بیاسایند عاقبت هم اسیر دام آیند هم به دنیی شوند خوار و خجل همچو مستان فتاده اندر گل هم به عقبی شوند ز اهل جحیم ز آتش افتاده در عذاب الیم بهر آسایش ای جان جهان این همه رنج‌ها منه بر جان پند صاحب‌دلان به جان بنیوش سخن ابلهان مکن در گوش جهل بر علم اختیار مکن پود مگذار و قصد تار مکن عافیت را به درد سر مفروش صوت نی را به تیز خر مفروش لفظ‌های خشن درین ابیات هست حنظل میان قند و نبات هذیانی که بر زبان آمد لایق وصف ابلهان آمد قطران است لایق هندو ارغوان را چه نسبت است بدو هر نمط را معین سخن است وز تناسب مبین سخن است هرکه صاحب بیان معتبر است وز فنون حدیث باخبر است عذر من پیش او قبول آید اعتراضی برین نفرماید * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/collections/hemam-mesneviler İctimai mülkiyyət. Public domain. Original text only.