Məsnəvilər İrəc Mirzə (1874–1926) شمارهٔ ۱ - انقلاب ادبی ای خدا باز شبِ تار آمد نه طبیب و نه پرستار آمد باز یاد آمدم آن چَشمِ سیاه آن سرِ زلف و بُناگوشِ چو ماه دردم از هر شبِ پیش افزون است سوزشِ عشق ز حد بیرون است تندتر گشته ز هر شب تبِ من بدتر از هر شبِ من امشبِ من نکند یادِ من آن شوخ پسر نه به زور و نه به زاری نه به زر کارِ هر دردِ دگر آسان است آه از این درد که بی درمان است یا رب آن شوخ دگر باز کجاست کاتش از جانِ من امشب برخاست باز چشمِ که بر او افتاده است که دلم در تک و پو افتاده است به بِساطِ که نهاده است قدم؟ که من امشب نشکیبم یک دم بر دلم دایم از او بیم آمد تِلگِرافات که بی سیم آمد ساعتِ ده شد و جانم به لب است آخر ای شوخ بیا نصف شب است گر نیایی تو شوم دیوانه عاشقم بر تو، شنیدی یا نه هرچه گفتی تو اطاعت کردم صرفِ جان، بذلِ بِضاعت کردم حق تو را نیز چو من خوار کند به یکی چون تو گرفتار کند دوری و بی مَزِگی باز چرا من که مُردم ز فِراقت دِ بیا بکشی همچو من آهِ دگری بشوی چشم‌به‌راهِ دگری تا تو هم لَذّتِ دوری نَچَشی دست از کشتنِ عاشق نَکَشی این سخن‌ها به که می‌گویم من چاره دل ز که می‌جویم من دایم اندیشه و تشویش کنم که چه خاکی به سر خویش کنم یک طرف خوبیِ رفتار خودم یک طرف زحمتِ همکارِ بدم یک طرف پیری و ضعفِ بَصَرم یک طرف خرجِ فرنگِ پِسَرَم دایم افکنده یکی خوان دارم زائر و شاعر و مهمان دارم هرچه آمد به کَفَم گُم کردم صرفِ آسایشِ مردُم کردم بعدِ سی سال قلم فرسایی نوکری، کیسه بُری، مُلاّیی گاه حاکم شدن و گاه دبیر گه ندیمِ شه و گه یارِ وزیر با سفرهایِ پیاپی کردن ناقۀ راحت خود پی کردن گَردِ سرداریِ سلطان رُفتن بله قربان بله قربان گفتن گفتنِ این که ملک ظِلِّ خُداست سینه‌اش آینهٔ غیب‌نماست مدّتی خلوتیِ خاصّ شدن همسرِ لوطی و رقّاص شدن مرغ ناپُخته ز دَوری بُردَن رویِ نان هِشتَن و فوری خوردن ساختن با کمک و غیر کمک از برایِ رفقا دوز و کلک باز هم کیسه‌ام از زر خالی است کیسه‌ام خالی و همّت عالی است با همه جُفت و جَلا و تَک و پو دان ما پُش ایل نیامِم اَن سُل‌سو نه سری دارم و نه سامانی نه دهی، مزرعه‌ای، دُکاّنی نه سر و کار به یک بانک مراست نه به یک بانک یکی دانگ مراست بگریزد ز من از نیمه راه پول غول آمد و من بسم‌الله من به بی‌سیم‌وزری مأنوسم لیک از جایِ دگر مأیوسم کارِ امروزه من کارِ بدی است کارِ انسانِ قلیل‌الخردی است انقلابِ ادبی محکم شد فارسی با عربی توأم شد درِ تجدید و تجدّد وا شد ادبیّاتْ شَلَم‌شُوربا شد تا شد از شعر برون وزن ورَوی یافت کاخِ ادبیّات نُوی می‌کُنم قافیه‌ها را پس و پیش تا شوم نابغهٔ دورهٔ خویش گلهٔ من بود از مشغَله‌ام باشد از مشغَلهٔ من گِلِه‌ام همه گویند که من اُستادم در سخن دادِ تجدّد دادم هر ادیبی به جَلالت نرسد هر خَری هم به وکالت نرسد هر دَبَنگُوز که والی نشود دامَ اِجلالهُ العالی نشَود هرکه یک حرف بزد ساده و راست نتوان گفت رئیس‌الوزراست تو مپندار که هر احمقِ خر مُقبِلُ‌السَّلطَنِه گردد آخَر کارِ این چرخِِ فلک تو‌درتوست کس نداند که چه در باطنِ اوست نقدِ این عمر که بسیار کم است راستی بد گذراندن ستم است این جوانان که تجدّدطلبند راستی دشمن علم و ادبند شعر را در نظرِ اهلِ ادب صَبر باشد وَتَد و عشقْ سَبَب شاعری طبعِ روان می‌خواهد نه معانی نه بیان می‌خواهد آن که پیشِ تو خدایِ ادبند نکته‌چینِ کلماتِ عربند هرچه گویند از آن جا گویند هرچه جویند از آن جا جویند یک طرف کاسته شأن و شرفم یک طرف با همه دارد طرفم من از این پیش معاون بودم نه غلط‌کار نه خائن بودم جاکِشی آمد و معزولم کرد سه مه آواره و بی‌پولم کرد چه کنم؟ مرکزیان رِشوَه‌خورند همگی کاسه‌بر و کیسه‌بُرند بعد گفتند که این خوب نشد لایقِ خادمِ محبوب نشد پیش خود فکر به حالم کردند اَنسپِکتُر ژنرالم کردند چند مه رفت و ماژرهال آمد شُشَم از آمدنش حال آمد یک معاون هم از آن کج‌کُلَهان پرورش‌دیده در امعاء شَهان جَسته از بینیِ دولت بیرون شده افراطیِ اِفراطیّون آمد از راه و مزَن بر دِل شد کارِ اهلِ دل از او مشکِل شد چه کُند گر مُتِفَرعِن نشود پس بگو هیچ معاون نشود! الغرض باز مرا کار افزود که مرا تجربه افزون‌تر بود چه بگویم که چه همّت کردم با ماژُرهال چه خدمت کردم بعد چون کار به سامان افتاد آدژُوان تازه به کوران افتاد رشتهٔ کار به دست آوردند در صفِ بنده شکست آوردند دُم علم کرد معاوِن که منم من در اطرافِ ماژر مؤتمنم کار با مَن بُوَد از سَر تا بُن بنده گفتم به جهنم تو بِکُن داد ضمناً ماژرم دلداری که تو هر کار که بودت داری باز شد مشغله تفتیش مرا دارد این مشغله دل‌ریش مرا کاین اداره به غلط دایره شد چون یکی از شُعَبِ سایره شد اندر این دایره یک آدم نیست پِرسُنِل نیز به آن منعم نیست شُعَبِ دایرهٔ من کم شد شیرِ بی‌یال‌و‌دُم‌واِشکم شد من رئیسِ همه بودم وقتی مایهٔ واهمه بودم وقتی آن زمان شمر جلودارم بود اَسبَحی کاتبِ اَسرارم بود رؤسا جمله مطیعم بودند تابعِ امرِ منیعم بودند حالیا گوش به عرضم نکنند جز یکی چون همه فرضم نکنند آن کسانی که بُدند اَذنابم کار برگشت و شدند اربابم با حقوقِ کم و با خرجِ زیاد جِقّهٔ چوبیم از رُعب افتاد روز و شب یک دم آسوده نیم من دگر ای رفقا مُردَنِیَم بسکه ردر لیوِر و هنگام لِتِه دوسیه کردم و کارتُن تِرتِه بسکه نُت دادم و آنکِت کردم اشتباه بروت و نت کردم سوزن آوردم و سنجاق زدم پونز و پَنس و به اوراق زدم هی نشستم به مناعت پسِ میز هی تپاندم دوسیه لایِ شُمیز هی پاراف هِشتَم و امضا کردم خاطرِ مُدّعی ارضا کردم گاه با زنگ و زمانی یا هو پیشخدمت طلبیدم به بورو تو بمیری ز آمور افتادم از شر و شور و شعور افتادم چه کنم زان همه شیفر و نومِرو نیست در دست مرا غیر زِرو هر بده کارتُن و بستان دوسیه هی بیار از درِ دکّان نسیه شد گذارِ عَزَبی از درِ باغ دید در باغ یکی ماده الاغ باغبان غایب و شهوت غالب ماده خر بسته به میلِ طالب سردَرون گرد و به هر سو نگریست تا بداند به یقین خر خرِ کیست اندکی از چپ و از راست دَوید باغ را از سرِ خر خالی دید ور کسی نیز به باغ اندر بود هوشِ خر بنده به پیشِ خر بود اری آن گم شده را سمع و بصر بود اندر گروِ گادنِ خر آدمی پیشِ هوس کور و کر است هرکه دنبال هوس رفت خر است او چه داند که چه بد یا خوب است بیند آن را که بر او مطلوب است الغرض بند ز شلوار گرفت ماده خر را به دمِ کار گرفت بود غافل که فلک پرده دَر است پرده‌ها در پسِ این پرده دَر است ندهد شربتِ شیرین به کسی که در آن یافت نگردد مگسی نوش بی‌نیش میسّر نشود نیست صافی که مُکَدّر نشود ناگهان صاحبِ خر پیدا شد مشت بیچاره خَرگاه وا شد بانگ برداشت بر او کای جاپیچ چه کنی با خرمن؟ گفتا: هیچ! گفت أَامِنَّهُ لِلّه دیدم معنیِ هیچ کنون فهمیدم نگذارد فلکِ مینایی که خری هم به فراغت گایی گوش کن کامدم امشب به نظر قصه دیگر از این با مزه‌تر اندر آن سال که از جانبِ غرب شد روان سیل سفت آتشِ حرب انگلیس از دلِ دریا برخاست آتشی از سرِ دنیا برخاست پای بگذاشت به میدانِ وَغا حافظِ صلحِ جهان آمریکا گاریِ لیره ز آلمان آمد به تنِ مردمِ ری جان آمد جنبش افتاد در احزابِ غیور آب داخل شد در لانه مور رشته طاعت ژاندارم گسیخت عدّهٔی ماند و دگر عدّه گریخت همه گفتند که از وحدتِ دین کرد باید کمکِ متّحدین اهل ری عرضِ شهامت کردند چه بگویم چه قیامت کردند لیک از آن ترس که محصور شوند بود لازم که ز ری دور شوند لاجرم روی نهادند به قم یک یک و ده ده و صد صد مردم مقصدِ عدّه معدودی پول مقصدِ باقیِ دیگر مجهول من هم از جمله ایشان بودم جزءِ آن جمعِ پریشان بودم من هم از دردِ وطن با رفقا می‌روم لیک ندانم به کجا من و یک جمعِ دگر از احباب شب رسیدیم به یک دیهِ خراب کلبهٔی یافته مَأوا کردیم پا و پاتاوه ز هم وا کردیم خسته و کوفته و مست و خراب این به فکرِ خور و آن در پیِ خواب یکی افسرده و آن یک در جوش عدّهٔی ناطق و جمعی خاموش هر کسی هر چه در انبانش بود خورد و در یک طرفِ حُجره غُنود همه خفتند و مرا خواب نبُرد خواب در منزِل ناباب نبرد ساعتی چند چو از شب بگذشت خواب بر چشم همه غالب گشت دیدم آن سیّده نرّه خره رفته در زیرِ لحافِ پسره گوید آهسته به گوشش که امیر مرگِ من لفت بده، تخت بگیر! این چه بحسّی و بد اخلاقی است رفته یک ثلث و دو ثلثش باقی است! تو که همواره خوش اخلاق بدی چه شد این طور بداخلاق شدی من چو بشنیدم از او این تقریر شد جوان در نظرم عالَمِ پیر هرچه از خُلق نکو بشنیدم عملاً بینِ رفیقان دیدم معنی خلق در ایران این است! بد بُوَد هر که بما بدبین است! هر که دم بیشتر از خُلق زند قصدش این است که تا بیخ کُند گفت آن چاه کن اندر بُنِ چاه کای خدا تا به کی این چاهِ سیاه نه از این دلو شود پاره رسن نه مرا جان به در آید ز بدن رفت از دست به کلّی بدنم تا به کی کار؟ مگر من چُدنم کاش چرخ از حرکت خسته شود درِ فابریکِ فلک بسته شود موتورِ ناحیه از کار افتد ترنِ رُشد ز رفتار افتد زین زلازل که در این فرش افتد کاش یک زلزله در عرش افتد تا که بردارد دست از سرِ ناس شرِّ این خلقت بی‌اصل و اساس گر بود زندگی این، مردن چیست این همه بردن و آوردن چیست تو چو آن کوزه گرِ بوالهوسی که کند کوزه به هر روز بسی خوب چون سازد و آماده کند به زمین کوبد و در هم شکند باز مرغِ هوسش پر گیرد عملِ لغوِ خود از سر گیرد آخدا خوب که سنجیدم من از تو هم هیچ نفهمیدم من تو گر آن ذاتِ قدیمِ فردی ....................... نامردی یا تو آن نیستی ای خالقِ کُلّ کاش مرغی شده پر باز کنم که به ما وصف نمودند رسل این بزرگان که طلبکارِ من اند تا لبِ بامِ تو پرواز کنم کس نشد کِم ز غم آزاده کند طالبِ طبعِ گهربار من‌ اند در دهی گوشه باغی بدهد فکر حالِ من افتاده کند نگذارد که من آزرده شوم گوسفندی و الاغی بدهد فتنه‌ها در سرِ دین و وطن است با چنین ذوق دل افسرده شوم صحبتِ دین و وطن یعنی چه؟ این دو لفظ است که اصلِ فِتَن است همه عالم همه کس را وطن است دینِ تو موطن من یعنی چه؟ چیست در کلّه تو این دو خیال همه جا موطنِ هر مرد و زن است گرچه در مالیه‌ام حالیه من که کند خونِ مرا بر تو حلال حیف باشد که مرا فکرِ بلند متأذّی شدم از مالیه من حیف امروز گرفتارم من صرف گردد به خُرافاتی چند جهل از ملّتِ خود بردارم ورنه مجموعه افکارم من آنچه را گفته‌ام از زشت و نفیس منتی بر سرشان بگذارم نیست فرصت که کنم پاک نویس * * * شمارهٔ ۲ - شاه و جام پادشهی رفت به عزمِ شکار با حرم و خیل به دریا کنار خیمۀ شه را لبِ رودی زدند جشن گرفتند و سرودی زدند بود در آن رود یکی گردآب کز سَخَطَش داشت نهنگ اجتناب ماهی از آن ورطه گذشتی چو برق تا نشود در دلِ آن ورطه غرق بس که از آن لُجّه به خود داشت بیم از طرفِ او نوزیدی نسیم تا نشود غرقه در آن لُجّه بَط پا ننهادی به غلط رویِ شط قوی بدان سوی نمی کرد روی تا نرود در گلویِ او فروی شه چو کمی خیره در آن لُجهّ گشت طُرفه خیالی به دِماغش گذشت پادشاهان را همه این است حال سهل شُمارند امورِ مُحال با سر و جانِ همه بازی کنند تا همه جا دست درازی کنند جامِ طلایی به کف شاه بود پرت به گردابِ کذایی نمود گفت که هر لشکریِ شاه دوست آورد این جام به کف آنِ اوست هیچ کس از ترس جوابی نداد نبضِ همه از حرکت ایستاد غیرِ جوانی که ز جان شست دست جَست به گرداب چو ماهی ز شَست آب فرو برد جوان را به زیر ماند چو دُر دَر صدفِ آب گیر بعد که نومید شدندی ز وی کام اجل خوردۀ خود کرد قی از دلِ آن آبِ جنایت شعار جَست برون چون گهرِ آب دار پایِ جوان بر لب ساحل رسید چند نفس پشتِ هم از دل کشید خَم شد و آبی که بُدش در گلو ریخت برون چون ز گلویِ سبو جام به کف رفت به نزدیکِ شاه خیره در او چشمِِ تمام ِ سپاه گفت شها عمر تو پاینده باد دولت و بخت تو فزاینده باد جامِ بقایِ تو نگردد تُهی باد روانِ تو پر از فَرِّهی روی زمین مسکن و مأوایِ تو بر دلِ دریا نرسد پایِ تو جایِ مَلِک در زبر خاک به خاک از این آبِ غضبناک به کانچه من امروز بدیدم در آب دشمنِ شه نیز نبیند به خواب هَیبَتِ این آب مرا پیر کرد مرگِ من از وحشتِ خود دیر کرد دید چو در جایِ مَهیب اندرم مرگ بترسید و نیامد برم دید که آن جا که منم جای نیست جا که اجل هم بنهد پای نیست آب نه، گرداب نه، دام بلا دیو در او شیرِ نر و اژدها پایِ من ای شه نرسیده بر او آب مرا برد چو آهن فرو بود سر راهِ منِ سرنگون سنگِ عظیمی چو کُهِ بیستون ‎آب مرا جانب آن سنگ برد ‎وین سرِ بی ترسم بر سنگ خورد ‎جَست به رویم ز کمرگاهِ سنگ ‎سیلِ عظیمِ دگری چون نهنگ ‎ماند تنم بین دو کورانِ آب ‎دانه صفت در وسطِ آسیاب ‎گشتنِ این آب به آن آب ضم ‎داد رهِ سَیرِ مرا پیچ و خم ‎گشته گرفتار میانِ دو موج ‎گه به حضیضم بَرَد و گه به اوج ‎با هم اگر چند بُدند آن دو چند ‎لیک در آزردن من یک تنند ‎همچو فشردند ز دو سو تنم ‎گفتی در منگنۀ آهنم ‎بود میانشان سرِ من گیر و دار ‎همچو دو صیّاد سر یک شکار ‎سیلی خوردی ز دو جانب سرم ‎وه که چه محکم بُد سیلی خورم ‎روی پر از آب و پر از آب زیر ‎هیچ نه پا گیرم و نه دست گیر ‎هیچ نه یک شاخ و نه یک برگ بود ‎دست رسی نیز نه بر مرگ بود ‎آب هم الفت ز پیم می گسیخت ‎دم به دم از زیرِ پیم می گریخت ‎هیچ نمی ماند مرا زیرِ پا ‎سر به زمین بودم و پا در هوا ‎جای نه تا بند شود پایِ من ‎بود گریزنده ز من جایِ من ‎آب گهی لوله شدی همچو دود ‎چند نی از سطح نمودی صعود ‎باز همان لوله دویدی به زیر ‎پهن شدی زیرِ تنم چون حصیر ‎رفتن و باز آمدنش کار بود ‎دایماً این کار به تکرار بود ‎من شده گردنده به خود دوک وار ‎در سرم افتده ز گردش دَوار ‎فرفره سان چرخ زنان دورِ خود ‎شایقِ جان دادنِ فی الفور خود ‎گاه به زیر آمدم و گه به رو ‎قرقر می کرد مرا در گلو ‎این سفر آبم چو فروتر کشید ‎سنگ دگر شد سر راهم پدید ‎شاخه مرجانی از آن رُسته بود ‎جان من ای شاه بدان بسته بود ‎جام هم از بختِ خداوندگار ‎گشته چو من میوه آن شاخسار ‎دست زدم شاخه گرفتم به چنگ ‎پای نهادم به سرِ تخته سنگ ‎غیر سیاهی و تباهی دگر ‎هیچ نمی آمدم اندر نظر ‎جوشش بالا شده آن جا خموش ‎لیل خموشیش بتر از خروش ‎کاش که افتاده نبود از برش ‎جوشش آن قسمتِ بالاترش ‎زان که در آن جایگه پر ز موج ‎گه به حضیض آمدم و گه به اوج ‎لیک در این قسمتِ ژرفِ مَهیب ‎روی نبودی مگرم بر نشیب ‎گفتی دارم به سرِ کوه جای ‎دره ژرفی است مرا زیرِ پای ‎مختصرک لرزشی اندر قدم ‎راهبرم بود به قعر عدم ‎هیچ نه پایان و نه پایاب بود ‎آب همه آب همه آب بود ‎ناگه دیدم که بر آورده سر ‎جانورانی یله از دور و بر ‎جمله به من ناب نشان می دهند ‎وز پیِ بلعم همه جان می دهند ‎شعله چشمانِ شرر بارشان ‎بود حکایت کنِ افکارشان ‎آب تکان خورد و نهنگی دمان ‎بر سر من تاخت گشاده دهان ‎دیدم اگر مکث کنم روی سنگ ‎می روم السّاعه به کامِ نهنگ ‎جایِ فرارم نه و آرام نه ‎دست ز جان شستم و از جام نه ‎جام چو جان نیک نگه داشتم ‎شاخه مرجان را بگذاشتم ‎پیش که بر من رسد آن جانور ‎کرد خدایم به عطوفت نظر ‎موجی از آن قسمتِ بالا رسید ‎باز مرا جانبِ بالا کشید ‎موجِ دگر کرد ز دریا مدد ‎رَستَم از آن کشمکش جزر و مد ‎بحر مرا مرده چو انگار کرد ‎از سرِ خود رفع چو مردار کرد ‎شکر که دولت دهنِ مرگ بست ‎جان من و جامِ مَلِک هر دو رست ‎شاه بر او رأفتِ شاهانه راند ‎دختر خود را به بر خویش خواند ‎گفت که آن جام پر از می کند ‎با کف خود پیش کشِ وی کند ‎مردِ جوان جام ز دختر گرفت ‎عمر به سر آمده از سر گرفت ‎لیک قضا کارِ دگر گونه کرد ‎جامِ بشاشت را وارونه کرد ‎باده نبود آنچه جوان سر کشید ‎شربتِ مرگ از کفِ دختر چشید ‎شاه چو زین منظره خُشنود بود ‎امرِ ملوکانه مکرّر نمود ‎بارِ دگر جام به دریا فکند ‎دیده بر آن مردِ توانا فکند ‎گفت اگر باز جنون آوری ‎جام ز گرداب برون آوری ‎جامِ دگر هدیۀ جانت کنم ‎دختر خود نیز از آنت کنم ‎مرد وفا پیشه که از دیرگاه ‎داشت به دل آرزویِ دختِ شاه ‎لیک به کس جرأتِ گفتن نداشت ‎چاره بجز راز نهفتن نداشت ‎چون ز شه این وعده دلکش شنید ‎جامه ز تن کند و سویِ شط دوید ‎دخترِ شه دید چو جان بازیش ‎سویِ گران مرگ سبک تازیش ‎کرد یقین کاین همه از بهرِ اوست ‎جان جوان در خطر از مِهرِ اوست ‎گفت به شه کای پدرِ مهربان ‎رحم بکن بر پدرِ این جوان ‎دست و دلش کوفته و خسته است ‎تازه ز گرداب بلا جسته است ‎جام در آوردن ازین آبگیر ‎طعمه گرفتن بود از کامِ شیر ‎ترسمش از بس شده زار و زبون ‎خوب از این آب نیاید برون ‎شاه نفرموده به دختر جواب ‎بود جوان آب نشین چون حباب ‎بر لبِ سلطان نگذشته جواب ‎از سرِ دلداده گذر کرد آب ‎عشق کند جامِ صبوری تهی ‎آه مِنَ العِشقِ و حالاتِه * * * شمارهٔ ۳ - مکاتبۀ منظوم به یکی از دوستان مُتَشاعر مُتِذَوِّق خود که معهود بود بیاید و دیر کرده بود این سه بیت را بدیهة نوشتم : من که مُردم ز انتظارت ای فقیر پس چرا دیر آیی امشب ای امیر قدر وقت دوستانت را بدان هفت و نیم است ای جوان پهلوان انتظار است انتظار است انتظار چیست دانی بدتر از مرگ ای نگار دوستِ مُتِذَوِّق در جواب این اشعار گفته بود : بد بوَد چشم انتظاری ای فقیر من هم اکنون بر همین دردم اسیر من خبر دارم چه می آید به سر دردمند از حال تو دارد خبر لیک اینها از فراموشی بُوَد هرچه هست از دست بی هوشی بُوَد نه که بدقولی به یادم می رود بخدا ، جان تو ، یادم می رود از قضا امشب بسی حالم بد است پیش چشمم حور مانندِ دد است راست می خواهی دلم پر بار شد دل گشادی مانعِ احضار شد پس از رسیدنِ این جواب چون مضمون را درست نفهمیدم به این یک شعر اکتفا کرده و برایِ او فرستادم : من که خوردم شام و رفتم توی جا گر نمی خواهی بیایی هم میا بعد که بی خوابی به سرم زد برخاستم و این شعر هایِ مهملِ مفصَّل را که بی مزه هم نیست ساختم : هرچه در اشعار تو گشتم دقیق اصل مطلب را نفهمیدم رفیق گاه می گویی که داری انتظار یعنی امشب انتظار من مدار بعد می گویی فراموشت شده جرم این بدقولی از هوشت شده پس کنون کامد تورا مطلب به یاد از چه نایی فورا ای نیکو نهاد باز گویی حالتت خیلی بد است حالت بد مانع آمد شد است بعد می گویی دلت پر بار شد دل گشادی مانع این کار شد دل گشادی را نفهمیدم درست هم دل پر بار لفظی بود سست من دل پر بار کمتر دیده ام وز کسی این لفظ را نشنیده ام ثقل اگر داری علاجش مسهلست مسهل این وقت شب هم مشکل است صرف مسهل ماند از بهر سحر پس چرا امشب نمی آیی دگر دل گشادی کون گشادی گر بود این صفت در کون تو کمتر بود من بر آنم که در آن عاری ز مو جو نشاید کرد با چکش فرو من چنان فهمیده ام از طرز آن که نخواهد رفت مو بر درز آن با تو آوردن به جا امر لواط راندن فیل است در سَمُ‌الخِیاط ور غرض این ست که لختی و عور وز ادب داری تو طفره از حضور من به قربان تو و آن عوریت عوریت بینم به است از دوریت من برای عوریت غش می کنم نعل ها پنهان در آتش می کنم عور بنشین در کنارم عورِ عور عور نیکو تر تن همچون بلور آرزوی من همین است ای دغل که تو را من عور گیرم در بغل الغرض شعر تو ناز انگاشتم از تو دلخور گشته دل برداشتم زین سبب گفتم تو را ای بی وفا گر نمی خواهی بیایی هم میا باز می گویم که گر لختی بیا من همانا لخت می خواهم ترا از برای لختیت جان می دهم آنچه دشوار است آسان می دهم ور غرض ناز ست اهل آن نیَم من ز ناز نازیان مُستغنیم عمر من در عشق خوبان سر رسید موی من از ناز خوبان شد سفید من تمام عمر تا پیرار و پار ناز خوبان می خریدم بار بار پر ز بار ناز بود انبار من ناز چیدن روی هم بُد کار من حال هم در گوشه دهلیز دل بارها دارم از آن چون بار هل روی هم آکنده اند آن ناز ها چون اُرُز در دکه رُزّاز ها ناز های رنگ رنگ جور جور سرخ و پر طاووسی و سبز و بخور ناز های ناشی از عقل و جنون نازِ اشک و ناز آه و ناز خون ناز آلوده به عطر اشتیاق ناز قاطی گشته با بوی فراق ناز قدری زبر و ناز پر لطیف ناز روی میز و ناز توی کیف ناز نارنگی و ناز زنجبیل ناز سوسن عنبر و ناز قصیل ناز باید چیدنش پایین در ناز باید هشتنش بالای سر نازِ کارِ خوبرویان وطن ناز بت رویانِ تقلیس و وین مختصر هرگونه ناز زبر و صاف دارم از لطفت به میزان کفاف گر تو هم کم ناز داری ای پسر هرچه لازم باشدت از من بخر می فروشم بر تو یک خروار ناز در ازای یک لبو یا یک پیاز از کدامین جنس می خواهی امیر تا بگویم دامن خود را بگیر تا بگویم خر بیار و بار کن مثلِ من در گوشه انبار کن مفت و ارزان از من بیدل ببر بعد بفروشش گرانتر ، باز خر ور نداری نقداً اندر کیسه پول بوسه هم از تو توان کردن قبول ناز بستان در مقابل بوسه ده در مقابل بوسه بی‌سوسه ده مُفتِ مُفتت هم عدی الله می‌دهم تا ز رنج حفظ آن هو وارهم بعد از این تفصیل ای نازک بدن ناز می‌خواهی که بفروشی به من ناز کردن بر من از دیوانگیست صید من چون صید مرغ خانگیست من چه دارم کز تو پنهانش کنم جان تقاضا کن که قربانش کنم کیست از من در رهت درویش تر کیست قدرت داند از من بیشتر چون سگی در خانمانی پیر شد پشم و پیله رفته و اکبیر شد گرچه زو خدمت نیاید خانه را میدهندش باز نان و لانه را گر نباشد از وجودش منتفع باز نان از وی نگردد منقطع او به راحت عمرِ خود را مر کند پاسبانی را سگ دیگر کند من هم اند راهِ عشقِ گلرخان چون فراوان خُرد کردم استخوان روزگاران حمل کردم نازشان پاسبان بودم به گنجِ رازشان حال دیگر جمله اعرازم کنند غالبا مَعفُوِّ از نازم کنند طعمه من را بده ای نوش لب پاسبانی از سگِ دیگر طلب با من از روی صمیمیت بجوش ناز را بر تازه عاشق ها فروش پیر دیرم من ز خود سیرم مکن ای جوان زین بیشتر پیرم مکن * * * شمارهٔ ۴ - نصیحت به فرزند از مالِ جهان ز کهنه و نو دارم پسری به نام خسرو هر چند که سالِ او چهار است پیداست که طفلِ هوشیار است در دیده من چنین نماید بر دیده غیر تا چه آید هر چند که طفل زشت باشد در چشم پدر بهشت باشد آری مثل است که قَرَنْبیٰ در دیده مادر است حَسْنا هان ای پسرِ عزیزِ دلبند بشنو ز پدر نصیحتی چند ز این گفته سعادتِ تو جویم پس یاد بگیر هر چه گویم می‌باش به عمرِ خود سحرخیز وز خوابِ سحرگهان بپرهیز اندر نَفَسِ سحر نشاطی است کان را با روح ارتباطی است دریاب سحر کنارِ جو را پاکیزه بشوی دست و رو را صابونت اگر بُوَد میسّر بر شستن دست و رو چه بهتر با هوله پاک خشک کن رو پس شانه بزن به موی و ابرو کن پاک و تمیز گوش و گردن کاین کار ضرورت است کردن تا آن که به پهلویت نشینند چرکِ گَل و گوشِ تو نبینند در پاکیِ دست کوش کز دست دانند ترا چه مرتبت هست چرکین مگذار بیخِ دندان کان وقتِ سخن شود نمایان پیراهنِ خویش کن گزیده هم شسته و هم اطو کشیده کن کفش و کلاه با بروس پاک نیکو بِستُر ز جامه‌ات خاک در آینه خویش را نظر کن پاکیزه لباسِ خود به بر کن از نرم و خشن هر آنچه پوشی باید که به پاکیش بکوشی گر جامه گلیم یا که دیباست چون پاک و تمیز بود زیباست چون غیر به پیشِ خویش بینی انگشت مبر به گوش و بینی دندان برِ کس خلال منمای ناخن برِ این و آن مپیرای در بزم چنان دهن مدرّان کت قعرِ دهان شود نمایان خمیازه کشید می‌نباید طوری که به خَلق خوش نیاید چون بر سر سفره‌ای نشستی زنهار نکن دراز دستی زان کاسه بخور که پیشِ دستست بر کاسه دیگری مبر دست دِه قوت ز بیش و کم شکم را دربند مباش بیش و کم را با مادرِ خویش مهربان باش آماده خدمتش به جان باش با چشمِ ادب، نگر پدر را از گفته او مپیچ سر را چون این دو شوند از تو خُرسند خُرسند شود ز تو خداوند در کوچه چو می‌روی به مکتب معقول گذر کن و مؤدّب چون با ادب و تمیز باشی پیشِ همه کس عزیز باشی در مدرسه ساکت و متین شو بیهوده مگوی و یاوه مشنو اندر سرِ درس گوش می‌باش با هوش و سخن نیوش می‌باش می‌کوش که هرچه گوید استاد گیری همه را به چابکی یاد کم گوی و مگوی هرچه دانی لب دوخته‌دار تا توانی بس سَر که فُتاده زبان است با یک نقطه زبان زیان است آن قدر رواست گفتنِ آن کاید ضرر از نهفتنِ آن نادان به سرِ زبان نهد دل در قلب بود زبانِ عاقل اندر وسطِ کلامِ مردم لب باز مکن تو بر تکلّم زنهار مگو سخن بجز راست هرچند ترا در آن ضررهاست گفتارِ دروغ را اثر نیست چیزی ز دروغ زشت‌تر نیست تا پیشه تست راست‌گویی هرگز نبری سیاه رویی از خجلتِ شرمش ار شود فاش یادآر و دگر دروغ متراش چون خوی کند زبان به دشنام آن به که بریده باد از کام از عیبِ کسان زبان فرو بند عیبش به زیانِ خویش مپسند زنهار مده بدان به خود راه کز مونسِ بد نَعوذُ بالله در صحبتِ سِفله چون درآیی بالطّبع به سفلگی گرایی با مردمِ ذی شرف درآمیز تا طبعِ تو ذی شرف شود نیز لبلابِ ضعیف بین که چندی پیچد به چنارِ ارجمندی در صحبتِ او بلند گردد مانندِ وی ارجمند گردد در عهدِ شباب چند سالی کسبِ هنری کن و کمالی تا آن که به روزگارِ پیری در ذلّت و مسکنت نمیری امروز سه سال پیش از این نیست بی علم دگر نمی‌توان زیست گر صنعت و حرفتی ندانی زحمت ببری ز زندگانی از طبّ و طبیعی و ریاضی قلبِ تو به هرچه هست راضی یک فن بپسند و خاصِ خود کن تحصیل به اختصاصِ خود کن چون خوبِ کم از بدِ فزون به ذی فن به جهان ز ذی فنون به خوانم به تو بیتی از نظامی آن میرِ سخنوران نامی «پالانگری به غایتِ خود بهتر ز کلاه دوزیِ بد» آن طفل که قدرِ وقت دانست دانستنِ قدرِ خود توانست هرچ آن که رود ز دستِ انسان شاید که به دست آید آسان جز وقت که پیشِ کس نپاید چون رفت ز کف به کف نیاید گر گوهری از کَفَت برون تافت در سایه وقت می‌توان یافت ور وقت رود ز دستت ارزان با هیچ گهر خرید نتوان هر شب که روی به جامه خواب کن نیک تأمل اندر این باب کان روز به علمِ تو چه افزود وز کرده خود چه برده‌ای سود روزی که در آن نکرده‌ای کار آن روز ز عمرِ خویش مشمار من می‌روم و تو ماند خواهی وین دفترِ درس خواند خواهی اینجا چو رسی مرا دعا کن با فاتحه روحم آشنا کن * * * شمارهٔ ۵ - مکتوب منظوم وَ عَلَیکَ السَّلام میرآخور صاحبِ اسب و اَستَتر و اُشتُر یادِ من کردی آفرینت باد همه اوقات شیوه اینت باد نامه نامیِ تو را دیدم مهربانیت را پسندیدم خوب کردی که یادِ من کردی واقعاً مردی و عجب مردی خوب کردی که زیرِ چرخِ کبود گر مَحَبَّت نبود هیچ نبود من ندانم که دیو یا مَلَکی صورة سبزهٔی و با نمکی آن که شیرین بود چو قند تویی اوّلین شخصِ بیرجند تویی خواف رفتی و باز برگشتی گِرد رفتی دراز برگشتی مزن اباد را فنا کردی لیره و اسکناس جا کردی سر درختی و میوه را بردی همه کاه و بیده را خوردی خوب کردی که نوشِ جانت باد گوشتت باد و استخوانت باد هستم اخلاص کیشِ صاحب جمع که به جمعِ شما بود چون شمع شمع گفتن بر او کمی لوس است کو شکم گُنده همچو فانوس است گر بُوَد چاق یا بود باریک بندة آن کسم که باشد نیک صاحب جمع آدمِ خوبی است آدمِ پاک قلب و محبوبی است بعدِ اسفندیارِ رویین تن هست چشمِ همه به او روشن خان از آن خوب‌های دوران است خوبی از چهره‌اش نمایان است هی بتابد سبیل و سازد پُز در کند پیش این و آن قُنپُز می‌نویسی به مشهد آمده بود مخلص او را ندید و رفت چه سود مثلِ مصباحِ خالی از علّت کز برایِ وکالتِ ملّت آمد از بیرجند و بر ری رفت من ندیدم کی آمد و کی رفت تا قیامت سیاه باشد روم کز پذیراییش شدم محروم وه چه خوب است اعتصام الملک خاصه چو افکند نشاطش کُلک خاصه چون بَطر را به سر بکشد زنِ آفاق را به خر بکشد الغرض همچو آن گُلِ زرده در دل بنده سخت جا کرده گرچه هستم از او کمی دلگیر عرضِ اخلاصِ کن ز من به امیر حضرتِ حاج شیخ هادی را بندگی عرضه کن ز جانب‌ها خواهم از من گل و سمن باشی بر رئیسِ معارفِ کاشی گرچه با جنس شاه‌زاده بدم بندة شاه‌زاده معتضِدم مخلصم بر رئیس نظمیّه عاشقم بر پلیس نظمیّه نه پلیسی که کلّه‌اش چو کدوست آن پلیسی که مثلِ برگِ هلوست آن پلیسی که اُردنانسِ شب است نه که در روز حاملِ حَطَب است همچنین بر تمامِ آقایان عرضِ اخلاصِ بنده را برسان این که طبعم روان شدست چو آب علّتش را بگویم و دریاب خورده‌ام از برای دفعِ ملال نمکِ میوه یازده مثقال چون گرفته است تب گریبانم لاجَرَم مستعّدِ هَذیانم یک دُعا می‌کنم ز روی صفا همه آمین کنید ای رفقا تا بدریاست رفت و امد فُلک کیر بر کونِ اعتصام‌الملک * * * شمارهٔ ۶ - داستان دو موش ای پسر لحظه ای تو گوش بده گوش بر قصّه دو موش بده که یکی پیر بود و عاقل بود دگری بچه بود و جاهل بود هر دو در کنجِ سقف یک خانه داشتند از برای خود لانه گربهٔی هم در آن حوالی بود کز دغل پر ، ز صدق خالی بود چشم گربه به چشم موش افتاد به فریبش زبان چرب گشاد گفت ای موش جان چه زیبایی تو چرا پیش من نمی آیی هرچه خواهد دلِ تو ، من دارم پیش من آ که پیش تو آرم پیر موش این شنید و از سر پند گفت با موش بچه کای فرزند نروی ، گربه گول می زندت دور شو ورنه پوست می کندت بچه موش سفیه بی مشعر این سخن را نکرد از او باور گفت مَنعم ز گربه از پی چیست او مرا دوست است ، دشمن نیست گربه هم از قبیله موش است مثلِ ما صاحب دُم و گوش است تو ببین چشم او چه مقبول است چه صدا نازک است و معقول است باز آن پیر موش کار آگاه گفت با موش بچه گمراه به تو می گویم ای پسر در رو ! حرفِ این کهنه گرگ را مشنو گفت موشک که هیچ نگریزم از چنین دوست من نپرهیزم گربه زین گفتگو چو گل بشکفت بار دیگر ز مکر و حیله بگفت من رفیق توام مترس بیا ترس بیهوده از رفیق چرا! پیر موش از زبان آن فرتوت ماند مات و معطل و مبهوت گفت وه ! این چقدر طنّاز است چه زبان باز و حیله پرداز است بچه موشِ سفیهِ بی ادراک گفت من می روم ندارم باک بانگ زد پیر موش کای کودن این قدر حرف های مفت مزن! تو که باشی و گربه کیست ، الاغ! رفتن و مردنت یکی است الاغ ! گربه با موش آشنا نشود گرگ با بره هم چَرا نشود پر دغل گربه به فن استاد باز آهسته لب به نطق گشاد گفت این حرف ها تو گوش مکن گوش بر حرف پیر موش مکن پیرها غالبا خِرف باشند از ره راست منحرف باشند نُقل و بادام دارم و گردو من به تو می دهم تو بده به او بچه حرف نشنوِ ساده به قبول دروغ آماده سخن کذب گربه صدق انگاشت رفت و فورا بنای ناله گذاشت که به دادم رسید مُردم من بی جهت گول گربه خوردم من دُمم از بیخ کند و دستم خورد شکمم پاره کرد و گوشم بُرد پنجه اش رفت تا جگر گاهم من چنین دوست را نمی خواهم پیر موشش جواب داد برو ! بعد از این پند پیر را بشنو هرکه حرف بزرگتر نشنید آن ببیند که بچّه موش بدید * * * شمارهٔ ۷ - خرس و صیّادان یکی خِرس بودست در جنگلی دَرَنده هَیُونی قوی هِیکلی دو صیّادِ استادِ چالاک و چُست یکی آلفرِد نام و دیگر اُگُست نمودند بر یک رِباطی ورود که بر جنگلِ خرس نزدیک بود سخن آمد از خرس اندر میان بر ایشان نمودند تعریفِ آن که در جُثه بی‌حد بزرگ است او بود پوستش پر بها و نکو بسی آمدند از شکار آوران که عاجز بماندند از صیدِ آن اُگُست آن زمان گفت که ما دو یار به زودی نماییم او را شکار از آن جانور ما نداریم باک که صیّاد این جا بود ترسناک به جنگل برفتند آن دو جوان پیِ خرس گشتند هر سو روان قضا را نمودند هر جا گذر ندیدند آن روز از خرس اثر ز جنگل سویِ خانه باز آمدند بدین حال بودند خود روزِ چند بماندند یک هفته در آن رِباط ز هر قسم مأکولشان در بِساط خریدند از میزبان نان و آب ندادند وجهِ طعام و شراب نمودند با او قرار و مدار که سازیم چون خرس را ما شکار فروشیم پس جلدِ آن خرس را نماییم مر قرضِ خود را ادا همان قسم روزی به جنگل شدند پیِ خرس هر سو شتابان بُدند بدیدند تا مِتر مارتَن رسید بغّرید از دور چون آن دو دید دو صیّادِ با جُرأت و خودپسند که ناکُشته‌اش پوست بفروختند در آن دم که دیدند آن بیل تن نمودند کَم جرأتِ خویشتن فُتاد آلفرِد را تفنگش ز دست ز بیمش به بالای شاخی بجست اُگُست آن زمان خفت چون مردِگان نیاورد بیرون نفس از دهان چو نزدیک باشد متر مارتن بر او بسی کرد مر گوش بینیش بو وَرا مُرده پنداشت، زوبر گذشت چو از چشمِ ایشان بسی دور گشت اگست از زمین جَست شوریده بخت بشد آلفرد بر زمین از درخت بگفتا بر او با لبِ نیم خند چه در گوشَت آن خرس بنهاد بند؟ چنین داد پاسخ که این گفتِ اوست چو ناکُشته‌ای خرس مفروش پوست چه خوش گفت فردوسیِ بی‌قرین به شهنامه در جنگِ خاقانِ چین «فرستاده گفت ای خداوندِ رَخش به دشت آهویِ ناگرفته مبخش!» * * * شمارهٔ ۸ - برای کتابِ آقای مخبر السَّلطنه گفته شد در خیالاتِ عالیِ طفل بچه‌ای با شعور با فرهنگ بود با بختِ خود همیشه به جنگ که چرا من بزرگ‌تر نشدم مثلِ این مردمِ دگر نشدم گشته‌ام پیشِ خلق خوار و ذلیل زان که نه ریش دارم و نه سبیل در سر و پام نیست کفش و کلاه که چرا قدِّ من بود کوتاه لُخت و بی‌برگ و بی‌نوا شده‌ام مثل یک بَچّه گدا شده‌ام من به کلّی ز جامه عریانم جوجه مرغِ دو روزه را مانم ننه‌ام متّصل کُتَک زندم پدرم بام و عَمّه چک زَنَدم مردمانِ بزرگ را در تن کُت و سرداری است و پیراهن بهرِ خود جامه‌های نو بِبُرند هرچه خواهند هر زمان بخورند هرکجا میلشان کشد بروند تابعِ میلِ هیچ کس نشوند پس مَن آیا چه وقت خان گردم؟ صاحبِ قدرت و توان گردم؟ من هم ار خود بزرگ گردم و مَرد کارهای بزرگ خواهم کرد ابتدا درسِ دِهقَنَت خوانم تا ره و رسمِ دِهقَنَت دانم بعدِ چندی کلنگ و گاله و بیل می‌کنم از برای خود تحصیل گوسفندی و گاومیش و بزی گندمی، ماشی، ارزنی، اُرُزی پیش‌ گیرم طریقِ دهقانی در کمال صفا و آسانی می‌کنم قِطعه زمینی شخم از پس شُخم می‌فَشانم تخم گندمم چون به بار آمد و جو متموِّل شوم به گاهِ درو بعد کم‌کم زمین زیاده کنم از زمینِ خود استفاده کنم صاحبِ خانه و عِلاقه شَوَم با حِمار و بَعیر و ناقِه شوم ناز و نعمت چو در زمین باشد کارِ من در زمین همین باشد کارِ من گیرد از زمین بالا می‌شوم از برای خویش آقا مِنَّت هیچ‌کس نخواهم بُرد نانِ بازویِ خویش خواهم خورد در ادارات نوکری نکنم نوکری را به دیگری نکنم نوکر گاو و گوسفند شوم من از این کار سربلند شوم تا رود کارِ کِشت از پیشَم بنده خویش و خواجۀ خویشم * * * شمارهٔ ۹ - شیر و موش بود شیری به بیشه‌ای خفته موشکی کرد خوابش آشفته آن قَدَر دورِ شیر بازی کرد در سرِ دُوشَش اسب‌تازی کرد آن قَدَر گوشِ شیر گاز گرفت گه رها کرد و گاه باز گرفت تا که از خواب، شیر شد بیدار متغیّر ز موشِ بدرفتار دست برد و گرفت کَلّۀ موش شد گرفتار موشِ بازیگوش خواست در زیر پنجه لِه کُنَدَش به هوا برده بر زمین زَنَدش گفت ای موشِ لوس یک قازی با دُمِ شیر می‌کنی بازی؟ موشِ بیچاره در هَراس افتاد گریه کرد و به التماس افتاد که تو شاهِ وُحوشی و من موش موش هیچ است پیشِ شاهِ وُحوش شیر باید به شیر پنجه کند موش را نیز گربه رنجه کند تو بزرگی و من خطا کارم از تو امّیدِ مَغفِرَت دارم شیر از این لابه رحم حاصل کرد پنجه واکرد و موش را وِل کرد اتفاقاً سه چار روزِ دگر شیر را آمد این بلا بر سر از پیِ صیدِ گرگ یک صیّاد در همان حَول و حَوش دام نهاد دامِ صیّاد گیرِ شیر افتاد عوضِ گرگ شیر گیر افتاد موش چون حالِ شیر را دریافت از برایِ خلاصِ او بشتافت بندها را جوید با دندان تا که در برد شیر از آن جا جان این حکایت که خوشتر از قند است حاویِ چند نکته از پند است اولاً گر نیی قوی‌بازو با قوی‌تر ز خود ستیزه مجو ثانیاً عفو از خطا خوب است از بزرگان گذشت مطلوب است ثالثاً با سپاس باید بود قدرِ نیکی شناس باید بود رابعاً هرکه نیک یا بد کرد بد به خود کرد و نیک با خود کرد خامساً خلق را حقیر مگیر که گهی سودها بَری ز حقیر شیر چون موش را رهایی داد خود رها شد ز پنجه صیّاد در جهان موشکِ ضعیفِ حقیر می‌شود مایۀ خلاصی شیر * * * شمارهٔ ۱۰ - شاعر این بیت ها را گِرداگِردِ تصویرِ خویش نوشته است من آن ساعت که از مادر بزادم به دام مهر و چنگ مه فتادم مرا گفتند مهر و مه دو خادم به نوبت روز و شب بر من مُلازم یکی ماما یکی لالای من شد سر زانوی این دو جای من شد به من گفتند کاین لالا و ماما کُهن خدمتگزارانند بر ما نیاکان تو را هم این دو بودند که روز و شب پرستاری نمودند تو هم از این دو یابی پرورش‌ها خوری از سفره اینان خورش‌ها گرفتم بیش راه زندگانی ز طفلی پا نهادم در جوانی ز یک تا سن سیّ و چِل رسیدم خودی آراستم، قدّی کشیدم به زیورها همی کردم مزین برون و اندرون خانهٔ من لبم از لعل شد دندان ز لُولُو ز نقدِ عمر جیب و جَیب مملو دو چشم از جزع و دو گونه ز مرجان گهرهای فراوان هشته در جان ز عنبر موی کردم از صدف گوش ز سیم ساده آکندم بُنا گوش چو کم کم صاحب این مایه گشتم رفیق دختر همسایه گشتم بنای شهوت و مستی نهادم زمام دل به دست نفس دادم دو خادم یافتندم غافل و مست برای غارتم گشتند هم دست چو آگاه از درون بیت بودند اثاث البیت را یک یک ربودند یکی شب آمد و لعل لبم برد یکی روز آمد و رختِ شبم برد یکی از نقد عمرم کاست کم کم یکی از گوهر جانم دمادم دو جِزع و سی و دو لُو‌ءلُوء شد از چنگ یکی از شیشه و آن دیگر از سنگ چه گویم خود چه‌ها آمد به روزم چسان کردند کم کم مایه‌سوزم تهی شد خانه، خالی ماند دستم به پنجاه و سه سال اینم که هستم نه احساسات من باقی نه افکار همانا صورتی هستم به دیوار سپارم نوجوانان وطن را که گاهی بنگرند این عکس من را ز کَیدِ مهر و مه غافل نمانند جوانی را به غفلت نگذرانند * * * شمارهٔ ۱۱ - کار و کوشش سرمایۀ پیروزی است برزگری کِشته خود را دِرود تا چه خود از بَدوِ عمل کِشته بود! بار کَش آورد و بر آن بار کرد روی ز صحرا سویِ انبار کرد در سرِ ره تیره گِلی شد پدید بار کَش و مرد در آن گِل تپید هرچه بر آن اسب نهیب آزمود چرخ نجنبید و نبخشید سود برزگر آشفته از آن سوءِ بخت کرد تن و جامه به خود لَخت لَخت گه لَگَدی چند به یابو نواخت گه دو سه مُشت از زِبَرِ چرخ آخت راه به ده دور بُد و وقت دیر کس نه به رَه تا شَوَدش دست گیر زار و حزین مویه کُنان موکَنان کردِ سرِ عَجز سویِ آسمان کای تو کَنَنده درِ خَیبَر ز جای بَر کَنَم این بار کَش از تیره لای هاتِفی از غیب به دادش رسید کامَدَم ای مرد مشو نا امید نَک تو بدان بیل که داری به بار هر چه گِلِ تیره بود کُن کِنار تا مَنَت از مِهر کنم یاوری بارِ خود از لای بُرون آوَری برزگر آن کرد و دگر رَه سُروش آمَدَش از عالمِ بالا به گوش حال بِنِه بیل و برآوَر کُلَنگ بر شکن از پیشِ رَه آن قِطعه سنگ گفت شکستم، چه کنم؟ گفت خوب هرچه شکستی ز سرِ ره بِروب گفت برُفتم همه از بیخ و بُن گفت کُنون دست به شَلاّق کُن تا شَوَم السّاعَه مددکارِ تو باز رهانم ز لَجَن بارِ تو مرد نیاورده به شَلّاق دست بار زِ گِل برزگر از غم بِرَست زین مددِ غیبی گردید شاد وز سرِ شادی به زمین بوسه داد کای تو مِهین راه نمایِ سُبُل نیک برآوَردیَم از گِل چو گُل گفت سروشش به تقاضایِ کار کار ز تو یاوری از کِردِگار * * * شمارهٔ ۱۲ - هدیۀ عاشق عاشقی محنتِ بسیار کشید تا لبِ دِجله به معشوق رسید نشده از گل رویش سیراب که فلک دسته گلی داد به آب نازنین چَشم به شط دوخته بود فارغ از عاشق دلسوخته بود دید در رویِ شط آمد به شتاب نو گلی چون گل رویش شاداب گفت بَه بَه چه گل زیبایی ست لایق دست چو من رعنایی ست حیف از این گل که برد آب او را کند از منظره نایاب او را زین سخن عاشق معشوقه پرست جست در آب چو ماهی از شست خوانده بود این مَثل آن مایه ناز که نکویی کن و در آب انداز خواست کازاد کند از بندش نام گل برد و در آب افکندش گفت رَو تا که ز هجرم بِرَهی نام بی مهری بر من ننهی موردِ نیکیِ خاصت کردم از غم خویش خلاصت کردم باری آن عاشق بیچاره چو بط دل به دریا زد و افتاد به شط دید آبی است فراوان و دُرست به نشاط آمد و دست از جان شست دست و پایی زد و گل را بربود سوی دلدارش پرتاب نُمود گفت کای آفت جان سُنبلِ تو ما که رفتیم ، بگیر این گُلِ تو! بِکُنَش زیب سَر ، ای دلبر من یاد آبی که گذشت از سر من جز برای دل من بوش مکن عاشق خویش فراموش مکن خود ندانست مگر عاشق ما که ز خوبان نتوان خواست وفا عاشقان را همه گر آب بَرَد خوبرویان همه را خواب بَرَد * * * شمارهٔ ۱۳ - انتقاد باز برتافت به عالَم خورشید بر رخِ خلقِ جهان تیغ کشید شد برافروخته کانون فساد آتشِ فتنه در آفاق افتاد تافت بر خوابگهِ عالم، نور باز جنبید و به جوش آمد مور روی آفاق پر از ولوله شد راحت و اَمن ز گیتی یَله شد شیر برخاست پی صید غزال باز از صعوه نُمود استقبال قَحبه بَخل به رُخ غازه کشید غَرچه مَفسَده خَمیازه کشید مردمان در تک و پو افتادند رو به هر برزن و کو بنهادند گشت بی عاطفتی باز شروع یافت حرص و ولع و جهل و شیوع آمد از خانه برون شیر فروش کوزه شیر پر از آب به دوش کاسب دزد به بازار آمد طالبِ مزد، سرِ کار آمد شد برون حضرت شیخ‌الاسلام ریش را بسته حَنا از حمّام شرکت خود را در مال یتیم شفقتی دانَد بر حالِ یتیم صف کشیدند پدرسوخته‌ها چشم بر منصب هم دوخته‌ها روز آبستن و رنج و تعب است ای خوشا شب که فراغت به شب است من همه دشمن روزم که به روز کند انواع جنایات بُروز ای خوشا شب که پس از ساعت پنج ظلم عاطل شود و خُسبد رنج مردم از شر هم آسوده شوند فارغ از صحبت بیهوده شوند * * * شمارهٔ ۱۴ - جواب به خرده‌گیر شنیدم یاوه‌گویی هرزه‌پویی گدایی، سفله‌ای، بی‌آبرویی چو اشعار حجابم را شنیده حجاب شرم و عفت را دریده زبان بگشاده بر دشنام بنده به زشتی یاد کرده نام بنده ولی من هیچ بد از وی نگویم به جز راه ادب راهی نپویم مرا از فحش دادن عار باشد که فحش آیین سردمدار باشد گذارم امر را در پای تحقیق سپس خواهم ز اهل فکر تصدیق « سخن را روی با صاحبدلان است » نه با هر بیدل بی‌خانمان است به قول تو زنی کاندر برم بود منش نشناختم کو خواهرم بود گرفتم قول تو عین صواب است نه این هم باز تقصیر حجاب است؟ نباید منع کرد این عادت بد که کس نادیده بر خواهر بچسبد؟ نه خود این نیز هم عیب حجابست که خواهر از برادر کامیابست؟ تمام این مفاسد از حجابست حجابست آنکه ایران زو خرابست ترا هم شد حجاب اسباب این ظن که خواندی مادرت را خواهر من! اگر آن زن به سر معجر نمی‌زد یقین این شُبهه از تو سر نمی‌زد نفهمیده نمی‌گفتی و اکنون نمی‌افتاد راز از پرده بیرون نیندیشیدی ای بیچاره خر که خواهر ساز نایَد با برادر حجابِ دست و صورت هم یقین است که ضد نصِّ قُرآن مُبین است * * * شمارهٔ ۱۵ - مزاح با یکی از وزیران وزیرا از مبارک بیضه ات دور مرا امروز گشته بیضه رنجور یکی چون پُر ز باد و دَرد گشته ز جُفت خود به صورت فَرد گشته نمی دانم چه بادی در سر اوست که با جفتش نگنجد در یکی پوست چنان از باد و دم سرشار گشته که پنداری سپه سالار گشته بباید بند کردن پیکر او که تا بیرون رود باد از سرِ او اگر داری به جعبه بیضه بندی کز آنها داشتی زین پیش چندی یکی را از برای بنده بفرست برای بنده شرمنده بفرست که از لطف تو گردد بیضه ام چاق به صِحَّت جُفت و از علت شود طاق کنی از بیضه ام گر دست گیری الهی علت بیضه نگیری کمال السلطنه با آن کمالات شده اندر عِلاج بیضه ام مات وَرم با آنهمه دارو و مرهم به قدر مویی از تخمم نشد کم ز بس روغن به تخم بنده مالید کمال السلطنه بر تخم من رید دو مَه دستش به تخم من بُوَد بند نیارد دل ز دست افتاده برکَند گُمانِ من چنین باشد که عمدا تَعَلُل می نماید در مداوا نمی خواهد که گردد بیضه ام خرد چنان دانم که خواهد بیضه ام خورد! و یا تا پر شود از بیضه مُشتش از این رو دوست می دارد دُرشتش * * * شمارهٔ ۱۶ - بر سنگ مزار ای نکویان که در این دنیایید یا از این بعد به دنیا آیید این که خفته است در این خاک منم ایرجم، ایرج شیرین سخنم مدفن عشق جهانست اینجا یک جهان عشق نهانست اینجا عاشقی بوده به دنیا فن من مدفن عشق بُوَد مدفن من آنچه از مال جهان هستی بود صرف عیش و طَرَب و مستی بود هرکه را روی خوش و خوی نکوست مرده و زنده من عاشق اوست من همانم که در ایام حیات بی شما صرف نکردم اوقات تا مرا روح و روان در تن بود شوق دیدار شما در من بود بعد چون رخت ز دنیا بستم باز در راه شما بنشستم گرچه امروز به خاکم مأواست چشم من باز به دنبال شماست بنشینید بر این خاک دمی بگذارید به خاکم قدمی گاهی از من به سخن یاد کنید در دل خاک دلم شاد کنید ! * * * شمارهٔ ۱۷ - شکوۀ شاگرد چنین می گفت شاگردی به مَکتَب که این مکتب چه تاریکست یارب نباشد جز همان تاریک دیوار همان لوحِ سیاهِ تیره و تار همان درس و همان بحث مُبَیَّن همان تکلیف و آن جای مُعَیَّن همیشه این کتاب و این قلمدان همین دفتر که در پیشَست و دیوان نشاید خواند این را زندگانی کسالت باشد این نه شادمانی مُعَلِّم در جوابش این چنین گفت که باشد حالِ تو با حالِ من جُفت همین مِنبَر مرا همواره در زیر کنم هر صبحدم این درس تَکریر نباشد جز همان قیل و همان قال همان تعلیم ِصَرف و نَحوِ اَطفال چه اطفالی که با این جمله تدریس نمی دانند جز تَزویر و تَلبیس چنان تنبل به وقتِ درس خواندن که هم خود را کسل سازند و هم من به شاگرد و معلِّم بار بسیار به گردن هست و باید بُرد ناچار * * * شمارهٔ ۱۸ - کلاغ و روباه کلاغی به شاخی شده جای گیر به منقار بگرفته قدری پنیر یکی روبهی بوی طُعمه شنید به پیش آمد و مَدحِ او برگزید بگفتا سلام ای کلاغ قشنگ که آیی مرا در نظر شوخ و شنگ اگر راستی بود آوایِ تو به مانند پرهای زیبای تو در این جنگل اندر سَمَندَر بدی بر این مرغ ها جمله سرور بُدی ز تعریف روباه شد زاغ شاد ز شادی نیاورد خود را به یاد به آواز کردن دهان برگشود شکارش بیُفتاد و روبَه ربود بگفتا که ای زاغ این را بدان که هر کس بود چرب و شیرین زبان خورد نعمت از دولت آن کسی که بر گفتِ او گوش دارد بسی چنان چون به چربیّ نطق و بیان گرفتم پنیرِ تو را از دهان * * * شمارهٔ ۱۹ - شوقِ درس خواندن حمد بر کردگارِ یکتا باد که مرا شوقِ درس خواندن داد آشنا کرد چشمِ من به کتاب داده توفیقِ خیرم از هر باب در سرِ من هوایِ درس نِهاد در دلِ من مَحَبَّتِ اٌستاد پدرم را عَطا نٌمود حَیات تا کند صرفِ کارِ من اوقات مادرم را تَناوَری بخشید مِهرِ فرزند پروری بخشید هر دو مقدورِ خود به کار آرند تا مرا درس خوان به بار آرند عشق باشد به درس و مشق مرا نبود جز به این دو عشق مرا درس و مشقم چو ناتمام بٌوَد بازی از بهرِ من حرام بٌوَد در سرِ کارهایِ بی مصرف نکنم هیچ وقتِ خویش، تلف * * * شمارهٔ ۲۰ - نوروزِ کودکان عید نوروز و اوّل سال است روزِ عیش نَشاطِ اطفال است همه آن روز رختِ نو پوشند چای و شربت به خوش دلی نوشند پسرِ خوب روزِ عید اندر رَود اَوَّل به خدمتِ مادر دست بر گردنش کند چون طوق سر و دستش ببوسَد از سرِ شوق گوید این عیدِ تو مٌبارَک باد صد چنین سالِ نو ببینی شاد بعد آید به دست بوسِ پدر بوسه بخشد پدر به رویِ پسر پسر بد چو روزِ عید شود از همه چیز ناامید شود نه پدر دوست داردش نه عَمو نه کس عیدی بیاوَرَد بَرِ او عیدی آن روز حقِ آن پسر است که نجیب و شریف و باهنر است * * * شمارهٔ ۲۱ - انتقاد از مستشاران نبینی خیر از دنیا عَلایی رسد از آسمان بر تو بلایی تو را کردیم ای گوساله مأمور نه مأموری که أَلمأمورُ مَعذور که بنمایی در آمریکا تَجَسُّس بیاری مستشاری با تَخَصُّص در آمریکا به خرها کردی اِعلان که باشد مرتعِ سبزی در ایران ز نوعِ خود فرستادی کمندی خصوصاً یک خرِ بالا بلندی چموش و بدلگام و خام و گُهگیر نه از اَفسار می ترسد نه زنجیر خرانِ داخلی معقول بودند وَجیه المِلَّه و مقبول بودند که باشد این مَثَل منظور هرکس زبانِ خر خَلَج می‌داند و بس نه تنها مرتعِ ما را چریدند پدر سگ صاحِبان بر سبزه ریدند * * * شمارهٔ ۲۲ - پسرِ بی هنر داشت عباس قلی خان پسری پسر بی ادب و بی هنری اسم او بود علی مردان خان کُلفَت خانه ز دستش به اَمان پشت کالسکه مردم می جَست دلِ کالسکه نشین را می خَست هر سحرگه دمِ در بر لبِ جو بود چون کِرمِ به گِل رفته فُرُو بسکه بود آن پسر خیره و بد همه از او بدشان می آمد هرچه می گفت لَلِه لَج می کرد دهنش را به لَلِه کج می کرد هر کجا لانه گنجشکی بود بچه گنجشک در آوردی زود هرچه می‌دادَند می گفت کم است مادرش مات که این چه شکمست ! نه پدر راضی از او نه مادر نه‌ معلم نه لَلِه نه نوکر ای پسر جان من این قصه بخوان تو مشو مثل علی مردان خان * * * شمارهٔ ۲۳ - در هجوِ اعتمادالتجارِ اصفهانی ای بی‌خرد اعتمادِ تُجّار دست از حرکات زشت بردار تو تاجری ای عَنَم به ریشت بی خود مبر اعتماد خویشت ای صارم دولت شهنشاه هستی تو از این قضیه آگاه بودند شبی معاشران جمع با یک دو سه خوب روی چون شمع آن سیّد خر درآمد از در گردید به بوستان سر خر از من بِستد دو بیست تومان تا آرد فرستَد از صفاهان از من ستد و ضعیفه را داد هم بنده و هم ضعیفه را گاد! * * * شمارهٔ ۲۴ - ستایشِ صنیع الدّوله طبیعت گر شَگَرفی ها نَماید شِگفتی بر شگفتی ها فزاید گهی بینی که اندر گُلخَنی زشت که هست آکنده از خار و خس و خشت یکی لاله دمیده سرخ و دلکش که دیده گردد از دیدار آن خوش گهی در وادی پر خار و پر سنگ به خار و سنگ حامِل چند فرسنگ بیابی اتفاقا چشمهٔی خُرد که جان باید از او چون تشنه ای خورد گهی بالای کوهی صعب و بی آب در آن از رُستنی ها جمله نایاب درختی سایه گستر رُسته بینی رَسی در سایه اش راحت نشینی صنیع الدوله هم در دوره ما یکی بود از شگفتی هایِ دُنیا * * * شمارهٔ ۲۵ - خر و عَزب شد گذار عزبی از در باغ دید در باغ یکی ماده الاغ باغبان غایب و شهوت غالب ماده خر بسته به میل طالب سر درون کرد و به هرسو نگریست تا بداند به یقین خر خر کیست اندکی از چپ و از راست دوید باغ را از سر خر خالی دید ور کسی نیز به باغ اندر بود هوش خر بنده به پیش خر بود آری آن گمشده را سمع و بصر بود اندر گرو گادن خر آدمی پیش هوس کور و کر است هرکه دنبال هوس رفت خر است ! او چه داند که چه بد یا خوب است بیند آنرا که بر او مطلوب است الغرض بند ز شلوار گرفت ماده خر را به دم کار گرفت بود غافل که فلک پرده در است پرده ها در پس این پرده در است ندهد شربت شیرین به کسی که در آن یافت نگردد مگسی نوش بی نیش میسر نشود نیست صافی که مکدر نشود ناگهان صاحب خر پیدا شد مشت بیچاره خرگا وا شد بانگ برداشت بر او کای جا پیچ چه کنی با خر من؟ گفتا هیچ! گفت المنة لله! دیدم معنی هیچ کنون فهمیدم نگذارد فلک مینایی که خری هم به فراغت گایی * * * شمارهٔ ۲۶ - نکته طبع من این نکته چه پاکیزه گفت سهل بُوَد خوردن افسوس مفت مردم این مُلک ز کِه تا به مِه هیچ ندانند جز احسنت و زِه هرکسی اندر غم جان خود است فارغ از اندیشه نیک و بد است بعد که مُردم ، همه یادم کنند! رحمت وافر به نِهادَم کنند! گر بر کناس بری یاس را رنجه کنی شامه کناس را زآنچه پس از مرگ برایم کنند کاش کمی حین و بقایم کنند دل به کف غصّه نباید سپرد اوّل و آخر همه خواهیم مُرد * * * شمارهٔ ۲۷ - قبلۀ آمال حاجیان رَخت چو از مکه برند مدّتی در عقب سر نِگَرَند تا به جایی که حرم در نظر است چشم حُجاج به دنبال سر است من هم از کوی تو گر بستم بار باز با کوی تو دارم سر و کار چشمِ دل سوی تو دارم شب و روز چشم بر کوی تو دارم شب و روز تو صنم قبله آمال منی چون کنم صرف نظر ؟ مال منی روی رخشنده تو قبله ماست مَردُمِ دیده ما قبله نُماست * * * شمارهٔ ۲۸ - طوطی مرا هست یک طوطی اندر قفس که مِثلَش به‌خوبی ندیدست کس سرش سبز رنگست و دُمّش دراز به چنگال و منقار مانندِ باز خوراکش دهم از نخودچی و قند نخودچی و قند است او را پسند چنان هوشیارَست و با جوهَر است که از اکثر بچه ها خوشتر است ز تو هرچه بشنید گیرد به یاد چو شاگرد با فهم از اوستاد همین نکته بس باشد از هوش او که چیزی نگردد فراموش او * * * شمارهٔ ۲۹ - آرزویِ خرِّ دُم بریده بوده است خری که دُم نبودَش روزی غم بی دُمی فُزودَش در دُم طلبی قدم همی زد دُم می طلبید و دَم نمی زد یک رَه نه ز روی اختیاری بُگذشت میان کشت زاری دهقان مگرش ز گوشه‌ای دید بَرجَست و از او دو گوش بُبرید بیچاره خر آرزوی دُم کرد نایافته دُم دو گوش گُم کرد * * * شمارهٔ ۳۰ - دو قوچِ جنگی چه خواهند از جان هم این دو قوچ که جنگیده با هم سر هیچ و پوچ چرا تشنه خون هم گشته‌اند نه میراث بَر ، نه پدر کُشته‌اند نه این خورده آن دیگری را عَلَف نه آن کرده آبِشخورِ این تلف جهان صلح بود و صفا سر به سر نبود ار دو بر هم زنِ بَد سِیَر * * * شمارهٔ ۳۱ - گفتگو با جوانِ فرنگی مَآب گفتم به جوانکی مُفَرَّنگ کای در خم و چم بسان خرچنگ برگو ز سبیل خود چه دیدی کاین سان دُم و گوش او بریدی گفتا که سبیل بنده روزی دزدیده ز کون غیر گوزی! چون دزدی او به چشم دیدم زان رو دُم و گوش او بریدم! * * * شمارهٔ ۳۲ - سوءِ ظَنّ نمی‌دانم چرا حَتم است و واجب که بر ما یک نفر گردد مواظب بده نیمه بده آجر بده گچ مکُن با گفتهٔ استاد خود لَج چرا ما مَردُمِ ایران چنینیم چرا دَر حَقِّ هم دایم ظَنینیم * * * شمارهٔ ۳۳ - غَلَبه بر خَشم پیش تر زان کِت غَضَب گردد عیان از اَلِف تا یا اَلفبا را بخوان کاندر این ضِمن اُفتَدَت صَفرا ز جوش از جُنون فارِغ شَوی آیی به هوش * * * شمارهٔ ۳۴ - دزدانِ نادان دو نفر دزد خری دزدیدند سرِ تقسیم به هم جنگیدند آن دو بودند چو گَرمِ زَد و خورد دُزدِ سِوُّم خَرشان را زَد و بُرد * * * شمارهٔ ۳۵ - طبیعی گویی هرچه گویی تو طبیعی می‌گوی بیشتر زانچه طبیعی است مجوی او معلِّم تو بر او شاگِردی چه کنی جهد کز او بِه کردی * * * شمارهٔ ۳۶ - حُرمتِ ربا گفت روزی به جعفرِ صادق حیله‌بازی منافقی فاسِق کز حرامِ رِبا چه مقصود است گفت زان رو که مانعِ جود است * * * شمارهٔ ۳۷ - سَجعِ مُهرِ شُتُر گاه بارَم خار باشد گاه دُر یار حاجی عَبدُهُ الرّاجی شتر! * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/collections/irec-mirze-mesneviler İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1926). Public domain (author died 1926). Original text only.