Qəsidələr İrəc Mirzə (1874–1926) شمارهٔ ۱ - در ستایش نظام‌السلطنهٔ مافی و اسب خواستن از وی خواب دیدم که خدا بال و پری داده مرا در هوا قوّت سیر و سفری داده مرا همچو شاهین به هوا جلوه‌کنان می‌گذرم تیزرو بالی و تازنده پری داده مرا هر کجا قصد کنم می‌رسم آنجا فی‌الفور گویی از برق، طبیعت اثری داده مرا نه تلگراف به گردم برسد نه تلفن که خدا سرعت سیر دگری داده مرا همه با چشم تحیّر نگرانند به من بال و پر زیب و فر معتبری داده مرا آنچنان بود که پنداشتم از این پر و بال آسمان سلطنت مختصری داده مرا جستم از خواب در اندیشه که تعبیرش چیست از چه حق قوّهٔ فوق‌البشری داده مرا من که در هیچ زمین تخم نیفشاندم پار تا کنم فرض که اینک ثمری داده مرا ده ندارم که بگویم بفزود آب قنات زن ندارم که بگویم پسری داده مرا مادرم زنده نباشد که بگویم شو کرد باز حق در سر پیری پدری داده مرا بندگی هیچ نکردم به خدا تا گویم که به پاداش خدا گنج زری داده مرا عاقبت دانش من راه به تعبیر نبرد گرچه در هر فن ایزد گهری داده مرا صبح دیدم که به سورانم و فرمانفرمای اسب باتربیت باهنری داده مرا والی مشرق کز خدمت او بار خدای طبع از دریا زاینده‌تری داده مرا * * * شمارهٔ ۲ - دیدار دیدم اندر گردش بازار عبداللّه را این عجب نبود که در بازار بینم ماه را مردمان آیند استهلال را بالای بام من به زیر سقف دیدم روی عبداللّه را یوسف ثانی به بازار آمد ای نفس عزیز رو بخر او را و بر خوان «اَکرِمی مَثواه» را هر که او را دید «ما هذا بَشَر» گوید همی من در این گفته ستایش می‌کنم افواه را ترسم این بازاریان از دیدن او بشکند کاش تغییری دهد یک چند گردشگاه را گم کند تاجر حساب ذرع و کاسب راه دخل چون ببیند بر دُکان آن شمسۀ خرگاه را ور بیفتد چشم زاهد بر رخش وقت نماز لا اِله از گفته ساقط سازد اِلَا اللّه را هر که او را دید راه خانۀ خود گم کند بارها این قصه ثابت گشته این گمراه را در زبانم لکنت آید چون کنم بر وی سلام من که مفتون می کنم از صحبت خود شاه را ای که گویی قصه از زلف پریشان دراز رو ببین آن طرۀ فر خوردۀ کوتاه را غبغبی دارد که دور از چشم بد بی اختیار می کشد از سینۀ بیننده بیرون آه را کوه نور است آن کفل در پشت آن دریای نور راستی زیبد خزانۀ خسرو جم جاه را هیچ کس آگه نخواهد شد ز کار عشق ما مُغتَنَم دان صحبت این پیر کارآگاه را گر تو عصمت خواه می‌باشی مَرَم از من که من پاسبان عصمتم اطفال عصمت خواه را من ز زلف مشک‌فام تو به بویی قانعم سال‌ها باشد که من بدرود گفتم باه را * * * شمارهٔ ۳ - در رثاء مرحومه دُرَّةُ المَعالی ز درج دیده در آورده ام لَالی را نثار مقبره ی درة المعالی را گمان برم که برای چنین نثاری بود که درج دیده بیندوخت این لَالی را اگر نه دیده به من همرهی کند امروز چه عذر آورم ای دوست دست خالی را مثال روی تو در قلب ما به جاست هنوز تهی نمودی اگر قالب مثالی را چنان بریدی از ما که کس نشان ندهد به هیچ طایری این گونه تیز بالی را مرا ز مرگ تو قامت هلال وار خمید بر آر سر بنگر قامت هلالی را تویی که در رهِ تعلیم سهل بشمردی مشقّتِ بدنی زحمتِ خیالی را تویی که پیش تو آسان نمود و بی مقدار عُلُوِ همت تو کارهای عالی را عَلیَ التَّوالی در کار تربیت بودی به جان خریدی رنج عَلیَ التَّوالی را دو باب مدرسه ی دختران بنا کردی بدون آن که کشی منت اهالی را ترا به سایر زن ها قیاس نتوان کرد به جای زر که خرد ماسه ی سفالی را ؟ چه شعله بود که ناگه نمود جلوه و سوخت دل اَدانیِ این کشور و اعالی را دقیقه‌ای ز خیالت فَراغِ بالم نیست مگر به خواب ببینم فَراغِ بالی را * * * شمارهٔ ۴ - در مدح امیرنظام گروسی در زمان حیات پدر گفته حَسَبِ مرد هنرمند به فضلست و ادب شکر ایزد که مرا فضل و ادب گشته حَسَب نَسَب من هنر است و حَسَبِ من ادبست وین منم خود شده رویِ حسب و پشت نسب ای بسا شب که پی کسبِ هنر کردم روز ای بسا روز که در اخذِ ادب کردم شب مَرکَبَم فضل و کمالست و منم را کِبِ او پاک و فرخنده چنین راکب و چونین مَرکَب اَب و اُمِّ هنرم ، فخر به خود دارم و بس نه که چون بی هنری فخر کنم بر اُم و اَب مرد آن نیست که بر اصل و نسب فخر کند مرد آنست کز او فخر کند اصل و نسب نیست مرد آن که بود معتبر از منصب خویش مرد آنست کز او معتبر آید منصب چون امیر الامرا صدرِ اجّل میر نظام معدنِ دانش و کانِ هنر و بحرِ ادب طلبِ دولت و عزّت ننماید زیراک دولت و عزّت او را بنماید طلب ز رُخَش تابد مردی چو ستاره ز فلک ز کَفَش زایَد رادی چو شراره ز لهب راد میرا به همه عید ترا عرضه دهم چامه‌ای لفظ همه طیّب و معنی اَطیَب تا پسند افتد بر رأی تو و افزاییم خِلعت و منصب و سیم و زر و اِنعام و لقب لیک گویی که تو خود گفته‌ای این یا پدرت من ندادم عدمِ طبعِ مرا چیست سبب ؟ طبعِ من تازه جوانیست و ازو پیرِ کهن طبع او بی طرب و طبعِ منست اصلِ طرب گاه گویی پدرت کرده تصرّف در شعر من تصرّف کنم اشعار پدر را اغلب شاید ار هست مرا آنچه نباشد در وی ز آن که در خَمر بود آنچه نباشد به عِنَب دیگری گوید اگر شعر عجب نیست ولی من اگر شعر بگویم بود آن سخت عجب نه منم ساخته از مِس دگران از نقره نه منم ریخته از نقره و آنان ز ذَهَب ای که دست تو بُوَد بحرِ عطا گاهِ سخا ای که شخصِ تو بود قهرِ خدا گاه غضب ثَعلَب از عدلِ تو رنجه نشود از ضَیغَم ضیغم از بیمِ تو پنجه نزند بر ثَعلَب هَرَبِ شخص ز مرگ است ولی دشمنِ تو ز هراسِ تو نماید به سویِ مرگ هَرب ناصرِ دولت سلطانی با تیغ و سِنان حافظِ ملّتِ ایرانی با حِبر و قَصَب تو سر جمله امیرانی و ایشان ذَنَبَند همه تابع به تو چونانکه به رأُس است ذَنَب کلکِ تو بر عدویِ دولت آن کرد که کرد ذوالفقار اَسَدُاللّه علی با مَرحَب تا مَهِ شَوّال آید ز پیِ ماهِ صیام تا مَهِ شعبان آید ز پسِ ماهِ رجب دوستانت همه در نعمت و در عیش و نشاط دشمنانت همه در محنت و در رنج و تعب بهرۀ حاسد تو بادا اندوه و ملال قسمت ناصح تو بادا شادی و طرب * * * شمارهٔ ۵ - در طلبِ اسب از نظام السلطنه چشمم سپید شد به رَهِ انتظارِ اسب پیدا نشد ز جانب سوران سوارِ اسب آری شدید تر بود از موت بی گُمان چون انتظار های دگر انتظار اسب با اسب می کنند همه مردمان شکار من کرده ام پیاده به سوران شکارِ اسب چشمم به راه بود که پیدا شود ز دور تا جان و دل کنم به تشکّر نثارِ اسب از بهر احترام روم چند گام پیش گیرم ز دستِ رایض و بوسَم فَسارِ اسب همچون عنان دو دست به گردن در آرمش بوسم رکاب وار یمین و یسارِ اسب من بی قرار اسب و دوچشمم بود به راه باشد به جای خویش کماکان قرارِ اسب رنجِ پیادگی و لبِ خشک و راهِ ذُشک یارِ منند و سایۀ اصطبل یارِ اسب با پای لنگ می روم امروز سویِ کنک فردا چه سود اگر بشوم من سوار اسب تا کی بسانِ فاخته کو کو کنم همی در انتظارِ طلعتِ طاووس وارِ اسب تا کی بُوَد روا که دلِ مستمندِ من چون رانِ اسب خواجه شود داغدارِ اسب ترسم که اسب را بفرستد خدایگان روزی که من ز ضعف نیایم به کارِ اسب ترسم پیاده طیِ طریقِ اجل کنم با خود بَرَم به مدفنِ خود یادگارِ اسب ای یار با وفا من ای هادیِ مُضِل قبرِ مرا تو حفر بِکُن در جَوارِ اسب گر هر دو یکدیگر را نادیده بگذریم همسایه کن مزار مرا با مزارِ اسب بی موجبی نباشد اگر دیر شد عطا کردست خواجه رحم به حالِ فَگار اسب داند که چون دو روز در اصطبل من بماند چون روزگار بنده شود روزگارِ اسب این ها تمام طبیعت محض است ور نه زود سازد وفا به وعده خداوندگارِ اسب فرمانورای شرق که فرقِ عدویِ او ساید چو شیشه زیر سُمِ استوارِ اسب بس اسب ها گرفته ام از خاندان او تنها کنون نگشته ام امّیدوارِ اسب در پیش خواجه بخششِ یک اسب هیچ نیست بخشیده است خواجه مکرّر قطارِ اسب دارم امیدِ آن که هم امروز خویش را بینم به فّرِ دولتِ او در کنارِ اسب اسبی که راد والیِ مشرق به من دهد اندر شمارِ پیل بود نی شمارِ اسب دارم من از سواریِ آن افتخارها هر چند از سوار بود افتخارِ اسب ننهاده پا هنوز ز اصطبل خود برون بالا گرفته است عجب کار و بارِ اسب آیند از برای تماشا ز هر طرف آنان که چون منند به دل دوستدارِ اسب در کوهپایه زود صدا منعکس شود نَشگِفت اگر بلند شود اشتهارِ اسب امّیدوارم اسب قشنگی عطا کند حالا که رفته همّت من زیر بارِ اسب منّت خدای را که اصطبلش اسبِ خوب چندان بُوَد که کس نتواند شُمارِ اسب میر اجلّ تقی خان آن نُخبۀ جهان داند خصال اسب و شناسد تبارِ اسب در انتخابِ اسب بود رأیِ او مُطاع با اوست اختیارِ من و اختیارِ اسب اسبِ موقّری بپسندد برای من باشد ز حُسنِ اسب یکی هم وقار اسب بفرستد و مرا متشکّر کند ز خویش با زین و برگِ ساختۀ زرنگارِ اسب یا رب همیشه تا سخن از اسب می رود بادا نظام السلطنه دایم سوار اسب اندر ردیفِ اسب چنین چامه کس نگفت مشکل بود به قافیه گشتن دوچار اسب * * * شمارهٔ ۶ - حسب الامر جناب جلالت مآبِ اجلِّ اکرم آقایِ قائم مقام مَدّظِلُّه العالی محضِ فرح خاطرِ مبارک حضرت اجلّ روحی فِداه عرض شد دلا ز بختِ بدِ من علی قلی خان رفت دریغ و درد که از دست بیست تومان رفت روان شدست به رخسار اشکِ چون سیمم از آن که سیمِ رهی با علی قلی خان رفت شدم چو حضرتِ یعقوب مبتلایِ فِراق از آن که یوسُفِ مصریِّ من به زندان رفت به درد فاقۀ ما میر داد درمانی خداش عمر دهد درد ما و درمان رفت برفت سیم دگر بار سویِ او آری عجب نباشد اگر سیم جانبِ کان رفت نیافت دولت جایی جز آستان امیر از آن بُوَد که چنین سویِ او شتابان رفت چو کُلُّ شَی ءٍ قَد یَرجِعُ إِلی اَصلِه شنیده بود سویِ اصلِ خویشتن زان رفت علی قلی خان خوش رفت و در رکاب و عِنانش به بدرقه ز من بینوا دل و جان رفت به بیست منزلیَم میر داد اِنعامی دریغ آن که به کف مشکل آمد آسان رفت چه باک رفت گر از دست بیست تومانم امیر رفت که سالی دویست تومان رفت امیر رفت اگر سیمِ من رود گورَو چه جای سیم بُوَد آن گَهی که خودکان رفت امیر رفت که گویی ز سر برفتم هوش امیر رفت که گویی مرا ز تن جان رفت امیر رفت که هم سیم رفت و هم زر رفت امیر رفت که هم آب رفت و هم نان رفت امیر رفت که دانش برفت و بینش رفت امیر رفت که بخشش برفت و احسان رفت گذاشت دیدۀ یک شهر اشکبار و گذشت نمود خاطر صد جمع را پریشان رفت بزرگوارا قائم مقام گقت به من مگر ز بختِ بدِ من علی قلی خان رفت نه من مدیح تو از بهر سیم و زر گویم تو دیر پای اگر این برفت یا آن رفت پس از تو طبعم اقبال بر سخن نکند سخن سرایی حیفست چون سخندان رفت امیر رفت و عجیب این که زنده ام بی او چگونه زنده بود آن تنی کز او جان رفت * * * شمارهٔ ۷ - در مدح اعتضادالسَّلطنه مقبول باد طاعتِ شَهزاده اعتضاد عیدِ سعیدِ فطر بر او فرخجسته باد چون از جوان بسنده بود طاعتِ خدای هر طاعتی که کرد خدا را پسنده باد واجب نمود سجدۀ حقّ را به خویشتن زان رو به خلق سجدۀ او واجب اوفتاد شاهان جبینِ عجز به درگاهِ او نهند چون او جبینِ عجز به درگاهِ حقّ نهاد بر حقّ مطیع بود که چونان مُطاع شد شاگرد تا نباشی کی گردی اوستاد ای شاه زاده‌ای که تُرا از ازل خدای شرم و حیا و دانش بنهاد در نهاد فرخنده زی به دَهر که چون جدّ و چون پدر شاهی و شاه زاده و پاکی و پاکزاد از کردۀ تو ایزد شاد است و شادمان زانرو کند همیشه تُرا شادمان و شاد چون هیچ گه برون نَبُود حق زیادِ تو در هیچ گه نباشی حق را برون زیاد از عدل و داد چون که وجودِ تو خلق شد محکم شد از وجودِ تو بُنیانِ عدل و داد آن جا که تو نشستی دولت همی نشست آن جا که تو ستادی دولت همی ستاد آن کس که بنگرد به جبینِ مبینِ تو بیند همی عیان که تویی پادشه نژاد در روز جنگ دشمنِ تو بر تو جان دهد بنگر که تا چه پایم کریم آمدست شاد تا نامِ سلطنت به جهان جاودانِ کنی ایزد خدای نام تُرا جاودان کُناد * * * شمارهٔ ۸ - در مدح نصرة الدوله عم زاده ناصرالدین شاه در تبریز گفته برخیز که باید به قدح خون رز افگند کِامد مهِ فروردین تا شد مهِ اسفند آورد نسیم آنچه همی باید آورد افگند صبا آنچه همی شاید افگند وقتست نگارا که تو هم چهره فروزی اکنون که گل و لاله همی چهره فروزند فضلیست مساعد چه خوش آید که درین فصل با یارِ مساعد بزنی ساتگنی چند من شاعرم و قدر تُرا نیک شناسم عُشّاقِ دگر قدرِ تو چون می نشناسند من ساده دل و باده کش و دوست پرستم نه زهد و ورع دارم نه حیله و ترفند نه مُبغِضِ اِنجیلَم و نه مُسلِمِ تَورات نه منکرِ فُرقانم و نه معتقدِ زَند من مهر و وفایم همه تو جور و جفایی بگشای در صلح و در جنگ فروبند هر صبح به نوعی دگرم خسته بِمَگذار هر شام به طرزی دگرم رنجه بِمَپسند برخیز و سمن بار از آن زلفِ سمن بار بنشین و شکر ریز از آن لعل شکرخند میثاق شکستن ، بتِ من آخر تا کی پیوند گسستن ، مهِ من آخر تا چند شایسته نباشد ، مشکن این همه میثاق بایسته نباشد مَگُسِل این همه پیوند تنها نه دل من ز تو خرسند نباشد یک دل بِنَدیدَم که ز تو باشد خرسند زود است که از جور تو آیم به تظلُّم در حضرتِ آن کش به جهان نیست همانند این عَمِ شه ناصرِ دین نصرتِ دولت آن ناصرِ شرعِ نبی و دینِ خداوند فّرخ گهر و پاک و نکوخوی و نکو روی فّرخ سیر و راد و عدوسوز و عدو بند فیروز و جوانبخت و جوانمرد و هنر جوی بهروز و سخن سنج و سخندان و خردمند عهدش همگی محکم و قولش همگی راست گفتش همگی حکمت و لفظش همگی پند ای خصمِ مَلِکزاده تُرا بهره خوشی نیست در هند و خُتَن باشی یا چین و سمرقند خاصیت زهر آرد بر جانِ تو پا زهر کیفیّتِ سم بخشد اندر لب تو قند پیوسته تو فیروزی ای میر ازیرک فیروز پدر بودت و فیروزت فرزند فرخنده و فّرخ به تو نوروز و سرِ سال با نصرت و عزّت که نهال تو برومند همدستِ تو بادا به حَضَر لطفِ الهی همراه تو بادا به سفر عون خداوند * * * شمارهٔ ۹ - در هجو شیخ فصل‌اللّه نوری حُجَّةُ‌الاسلام کتک می‌زند بر سر و مغزت دَگَنک می‌زند گر نرسد بر دَگَنک دستِ او دست به نعلین و چُسَک می‌زند این دو سه گر هیچ کدامش نشد با حَنَک و تحتِ حَنَک می‌زند تا نشوی پاره، خبردار باش گاه حَنَک را به هَتَک می‌زند گر کمکت رستمِ دستان بود هم به تو و هم به کمک می‌زند ور بکند پا به میانی فلک چوب به پاهای فلک می‌زند چک‌زنِ سختی بود این پهلوان ملتفتش باش که چک می‌زند دستش اگر بر فکلی‌ها رسد گوز یکایک به الک می‌زند ور الکِ تنها کافی نشد هم به الک هم به دولک می‌زند گویند «آقا همه شب زیرِ جُل از تو چه پوشیده، کَمَک می‌زند» چون ببرد دست به سیخِ کباب بر جگرِ ریش، نمک می‌زند نَرمک‌نرمک به سرانگشت خویش دیم‌دَدَدَک دیم‌دَدَدَک می‌زند مختصراً هر شب در جوفِ پارک یارو صد جور کلک می‌زند حالا در حضرتِ عبدالعظیم شیخ درِ دوز و کلک می‌زند اِن شاء اللّه دو روزِ دگر خیمه از آن جا به دَرَک می‌زند منعش اگر کس نکند بی‌ریا دست تصرّف به فَدَک می‌زند وآن جگرِ نازُکَش از بهرِ پول روزی صد مرتبه لَک می‌زند مجلسِ شوراست که با دستِ حق سیمِ بَدان را به محک می‌زند هر جا خواهی به سلامت برو ملّت اللّهُ مَعَک می‌زند قافیه هر چند غلط شد ولی شیخ ز بیکاری سگ می‌زند * * * شمارهٔ ۱۰ - انتقاد از حجاب نقاب دارد و دل را به جلوه آب کند نعوذباللّه اگر جلوه بی نقاب کند فقیه شهر به رفعِ حجاب مایل نیست چرا که هر چه کند حیله در حجاب کند چو نیست ظاهرِ قرآن به وِفقِ خواهشِ او رود به باطن و تفسیرِ ناصواب کند از او دلیل نباید سؤال کرد که گرگ به هر دلیل که شد برّه را مُجاب کند کس این معمّا پرسید و من ندانستم هر آن که حل کند آن را به من ثواب کند به غیرِ ملت ایران کدام جانور است که جفت خود را نادیده انتخاب کند؟ کجاست همت یک هَیأتی ز پَردِگیان که مَرد وار ز رخ پرده را جَواب کند نقاب بر رخ زن سدِّ بابِ معرفت است کجاست دستِ حقیقت که فتحِ باب کند بلی نقاب بُوَد کاین گروهِ مُفتی را به نصفِ مردمِ ما مالِکُ الرِّقاب کند به زهدِ گربه شبیه است زهدِ حضرتِ شیخ نه بلکه گربه تَشَبّه به آن جَناب کند اگر ز آب کمی دستِ گربه تر گردد بسی تکاند و بر خُشکیَش شتاب کند به احتیاط ز خود دستِ تر بگیرد دور چو شیخِ شهر ز آلایش اجتناب کند کسی که غافل از این جنس بود پندارد که آب پنجۀ هر گربه را عذاب کند ولی چو چشم حریصش فُتَد به ماهیِ حوض ز سینه تا دُمِ خود را درونِ آب کند ز من مترس که خانم تُرا خطاب کنم ازو بترس که همشیره ات خطاب کند به حیرتم ز که اسرار هیپنوتیسم آموخت فقیهِ شهر که بیدار را به خواب کند زنان مکه همه بی نقاب می گردند بگو بتازد و آن خانه را خراب کند به دست کس نرسد قرص ماه در دل آب اگر چه طالبِ آن جهدِ بی حساب کند تو نیز پردهٔ عصمت بپوش و رخ بفُروز بهل که شیخِ دَغا عوعوِ کِلاب کند به اعتدال ازین پرده مان رهایی نیست مگر مساعدتی دستِ انقلاب کند ز هم بدرّد این ابرهایِ تیرۀ شب وِثاق و کوچه پر از ماه و آفتاب کند * * * شمارهٔ ۱۱ - شب جمعه خدمت حاج امین رفیق اهل و سرا امن و باده نوشین بود اگر بهشت شنیدی بِساطِ دوشین بود چه حال خوب و شب جمعۀ خوشی دیدیم چه بودی ار شبِ هر جمعه حالِ ما این بود عجب شبی به احبّا گذشت و پندارم که چشمِ چرخ در آن شب به خواب سنگین بود جهان به دیدۀ من ناپسند می آمد ولی در آن شب دیدم که دیده بدبین بود لوازم طرب و موجبات آسایش ز لطف حاج امین جمله تحتِ تأمین بود تمام حرفِ وفا در لب و صفا در چشم نه در سری هَوَسِ بَد نه در دلی کین بود نه از میلسپو آنجا سخن نه از نُرمال نه ذکر آنقُره نی صحبتِ فلسطین بود نه گفت و گویِ رضاخان نه یادِ احمد شاه نه فکرِ مؤتمن الملک و ذکرِ چایکین بود انار و سیب و به و پرتقال و نارنگی کبابِ برّۀ خوب و شرابِ قزوین بود عرق به حدِّ کمال آب‌جو به حدِّ نِصاب گل و بنفشه فزون تر ز حدِّ تخمین بود مُعاشران همه خوش روی و مهربان بودند یکی نبود که بدخوی و زشت آیین بود جلال و حاج زَکی خان و اعظم السّلطان ادیب سلطنه و فتح بود و فرزین بود بس است آنچه شنیدی تو یا بگویم باز بتول بود و قمر بود و ماه و پروین بود نگارخانۀ چین بود و بارنامۀ هند هزار چندان بود و هزار چندین بود بتول چارقدی بر سرش ز منسوجی که نسج آن غرض از کارگاهِ تکوین بود به گردِ عارضش از زیر چارقد بیرون دو قسمت متساوی ز مویِ مُشکین بود سفید روی و بر اطراف آن دو مویِ سیاه بنفشه بود که اندر کنارِ نسرین بود نداده بود به خود هیچ گونه آرایش که بکر بود و منزّه ز قیدِ تزیین بود دلم تپید چو بر چشمِ او گشادم چشم چو صعوه‌ای که گرفتارِ چنگِ شاهین بود قمر مگو که یکی از ودایعِ حق بود قمر مگو که یکی از بدایع چین بود به پا زِ حلّهُ زَربَفت داشت پاچینی چه گویمت که چِه‌ها در میانِ پاچین بود! از آن لطافت و آن پودر و پارفَم و توالت شبیه مادموازلهای بِرْن و برلین بود مثال خوشۀ خُرما فرازِ نخلِ بلند نموده جمع به سر گیسوان زرّین بود نه شانه بود که آن گیسوان به هم می ریخت کلیدِ محبسِ دلهایِ مستمندین بود مرا به مهر ببوسید و من خجل گشتم که پیر بودم و رخسار من پر از چین بود دلم جوان شد و طبعم روان از آن بوسه مگر به لعلِ وی آبِ حیات تضمین بود بتول شور به مجلس فکند با ویُلُن قمر مطابق او در غناء شیرین بود به یک تغنّیِ او در نَشاط می آمد اگر چه قلبِ پدرمرده طفلِ مسکین بود ز یک ترنّم او شادمان شدی گر چند طلاق دیده زنِ ناگرفته کابین بود روانِ جامعه از این دو زن صفا می‌یافت اگر نه بر رخشان آن نقابِ چرکین بود کشید کار در آخر به تعزیت خوانی که باده نوشان سرمست و باده نوشین بود یکی سکینه یکی مادرِ وَهَب می‌شد همان دو بازسنان بود و شِمرِ بی‌دین بود چو شِمر حضرتِ عبّاس را طلب می‌کرد حکایتِ سپر و گرز بود و زوبین بود چه گویمت که چه می‌کرد اعظم السّلطان حقیقةً یکی از جملهٔ ملاعین بود جناب فرزین گه راست رفت و گاهی چپ همیشه این حرکت از خواص فرزین بود ادیب سلطنه هم بد نشد در آخرِ کار اگر چه اوّل شب با وقار و تمکین بود چو نیمی از شب بگذشت سفره آوردند که اندر آن خورش قیمه بود و ته چین بود «شکم پرست کند التفات بر مأکول» به خاصه کز سر شب بار معده سنگین بود ادیب و فرزین بعد از دو ثلثِ شب رفتند کسی که ماند بجا فتح و آن خواتین بود جنابِ حاج امین با قمر به یک جا خفت اگر چه کثرتِ جا و وفورِ بالین بود بلی قمر یکی از جملۀ خبیثاتست وکیل محترم ما هم از خبیثین بود من و بتول به جای دگر شدیم ولی بتول بکر و جلال الممالک عنّین بود به یادِ خُلقِ خوشِ میزبان و مهمانان برین و بالین بر من عبیر آگین بود خلاصه بر منِ مهجور راست می‌خواهی شبی که در همۀ عمر خوش گذشت این بود به یادگارِ شبِ جمعه گفتم این اشعار که همچو بزم سزاوارِ شرحِ چونین بود گُمان نبود که دیگر شبی چنین بینم که عمر من به حدود ثَلاث و خَمسین بود * * * شمارهٔ ۱۲ - شکوۀ دوستانه از ملک الشّعرایِ بهار ملکا با تو دگر دوستیِ ما نشود بعد اگر شد شده است ، امّا حالا نشود بنشسته است غباری ز تو در خاطر من که بدین زودی از خاطر من پا نشود دلم از طیبت پررَیبَتِ تو سخت گرفت تا شکایت نکنم از تو دلم وا نشود خواهی ار رفع کدورت شود از خاطر من عذر خواهی بکن البّته وَاِلّا نشود گرچه در دولت مشروطه زبان آزاد است لیک رازِ رفقا باید افشا نشود غزلی گفتم و کلکِ تو مرا رسوا کرد گرچه هرگز هنری‌مردمْ رسوا نشود اسمِ نان بردم و گفتی تو که نانِ دگران همچو نانی که خورد حضرتِ والا نشود محرمانه دو سه خط زیر غزل بنوشتم گفتم این راز ز کلکِ تو هویدا نشود سِرِّ من فاش نمودی تو و تقصیرِ تو نیست شاعری شاعر از این خوب تر اصلا نشود من جوابِ تو به آیینِ ادب خواهم داد تا میانِ من و تو معرکه بر پا نشود تو هنرمندی و من نیز ز اهل هنرم در میانِ دو هنرمند مُعادا نشود تو کسی هستی کاندر هنر و فصل و کمال یک نفر چون تو در این دنیا پیدا نشود شاهدِ علم و ادب چون به سرای تو رسید گفت جایی به جهان خوشتر از اینجا نشود هر که بیتی دو به هم کرد و کلامی دو نوشت با تو در عرضِ ادب همسر و همتا نشود نه مَلِک گردد هر کس که به کف داشت قلم با یکی جِقّهٔ چوبینه کسی شا نشود نشود سینۀ تو تنگ ز گفتارِ عدو سیل هرگز سببِ تنگیِ دنیا نشود غم مخور گر نبود کارِ جهانت به مُراد کارِ دنیا به مُراد دلِ دانا نشود رفت مطلب ز میان ، صحبت ما از نان بود غیر از این صحبت در مملکتِ ما نشود نان نمی گویم خوبست ولی بد هم نیست همه خواهیم که بهتر شود امّا نشود ای که بودی دو سه مه پیش در این ملک خراب نان نبود آنچه تو می خوردی حاشا نشود نان از این تُردتر و خوب تر و شیرین تر نان سنگک که دگر پشمک و حلوا نشود این که طَیبت بُوَد امّا به حقیقت امروز زحمت خواجۀ ما باید اِخفا نشود باز ما شاکر و ممنونیم از شخصِ وزیر کرد کاری که برای نان بَلوا نشود شاه اگر محتکری چند به دار آویزد کارِ ارزاق بدین سختی گویا نشود ور ز نانواها یک تن به تنور اندازد دمِ نانوایی این شورش و غوغا نشود تا سیاست نبود در کار ، این کار درست به خداوند تبارک و تعالی نشود ما همین قدر ز ممتاز تمنّا داریم غافل از گندم تا آخر جوزا نشود بس کن ایرج سخن از نان وز جانان می گوی کار این ملک فره یا بشود یا نشود * * * شمارهٔ ۱۳ - در مدیحه و تبریک عروسی برآمد بامدادان مِهرِ انور جهان را کسوتِ نو کرد در بر تو پنداری که زرّین شاهبازی همی گسترد در صحنِ فلک پر و یا از بهرِ اثباتِ رِسالت کفِ موسی همی شد ز آستین دَر و یا گویی عروسی ماه‌رخسار شبِ دوشینه بر سر داشت معجر کنون برداشت از سر معجرِ خویش جهان از طلعتِ او شد منوّر و یا گویی که در این جشنِ فیروز فلک افروختستی مشعلِ زر و یا تا عود سوزند اندر این بزم سپهر افروخته زرّینه مجمَر چنین روز و چنین عیدِ مبارک که آمد امر بَلِّغ بر پِیَمبَر نَبی اندر غدیرِ خُم برافراشت جهازِ چار اشتر جایِ مِنبَر برآمد بر فراز آن و بگرفت به دست خویش اندر دستِ حَیدَر همه بر گِرد او گردیده انبوه گروهِ بی‌شمار و خیلِ بی‌مر همه تفویض کرد امرِ وِلایت به ابنِ‌عمّ و در معنی برادر به‌پا شد جشنِ این عیدِ همایون برایِ عَقدِ یک تابنده‌گوهر نه یک تابنده‌گوهر بلکه باشد به برج خسروی رخشنده‌اختر نه یک رخشنده‌اختر بلکه باشد ز نسل سلطنت فرخنده‌دختر یکی دختر که باشد پرده‌دارش هزاران چون کَتایون دُختِ قیصر یکی با عفّت و آزرم دُختی که صد آزرم‌دُخت او راست بر در همایون‌دختری کو را نباشد همایون‌دخترِ فعفور همسر ز نسلِ پاکِ فرّخ‌زاد و او را چو فرّخ‌زاد خدمت خدمتگار بی‌مر سزد گر آینه‌دارش بُوَد مِهر که باشد دختِ پاکِ شه مظفَّر ولی‌عهدِ شهنشه ناصرالدّین بلنداختر خدیوِ عدل‌پرور وجودش گشته از رحمت مرکّب سرشتش گشته از رأفت مخمّر هم از روزِ ازل بنموده ایزد صفاتش را یک از دیگر نکوتر مر او را خوش‌تر و فرخنده‌تر کرد ز منظر مخبَر و مخبَر ز مَنظَر ز چاکرزادگان خویش بگزید همی این شهریار دادگستر رضاخان آن حسام‌الملک را پور که کرده جَدّ به جَدّ خدمت به کشور از آن بگزید تا او را سپارَد یگانه‌گوهری پاکیزه‌گوهر بدو بسپرد رخشان‌گوهرِ خویش چو دید او را سزاوار است و درخوَر بدو بسپرد تا گردد مرا او را برایِ خاندان تا حشر مفخر پدر اندر پدر خدمت نمودند به سابق هم به کشور هم به لشکر پسر اندر پسر خدمت نمایند به لاحق هم به لشکر هم به کشور بود مهمان‌پذیرِ این نکو جشن امیری پای تا سر دانش و فر امیری دستگیرِ هر چه محتاج امیری دستیارِ هر چه مُضطَر چو او بخشش نماید از خجالت شود احمر به گونه بحر اَخضَر به زیر سایۀ شه باد هموار نهالِ عزّتِ او تازه و تر * * * شمارهٔ ۱۴ - در تهینتِ فرزند یافتنِ نصرة الدّوله ساقیِ سیم بر بده ساغر که جهان یافت رونقِ دیگر شهر تبریز فصل تابستان گشته همچون بهار جان پرور ابر بر روی سبزه پنداری ریخت هر بامداد گوهرِ تر باد گویی به مغز بسپارد همه از باغ نَکهتِ عنبر سرخ گل بین که سر برون کرده چون عروس از زمرّدین چادَر دوش در باغ بلبل و قُمری داشتند این نوایِ جان پرور که خداوند آسمان و زمین که جز او نیست نقشبندِ صُوَر زیر ظلِّ شهنشه ایران ناصرالدّین خدیوِ کیوان فر نصرة الدوله را عطای نمود پسری رشکِ آفتاب و قمر پسری اعتبارِ دین و دُوَل پسری افتخارِ جدّ و پدر آسمان بهر چشم زخم بریخت از ستاره سپند بر مِجمَر نظرِ سعدِ اختران را دید جمع در طالعش ستاره شُمَر ابدالدّهر اختران زان روی به سعادت در او کنند اثر هست هم نام جدِّ خود فیروز باد فیروزبخت تا محشر مادرش دخترِ ولی عهد است که ز خورشید زیبدش معجر جامۀ عصمت و حیا پوشید از ازل دستِ ایزدش در بر گر بَری بود مریم از تهمت می بگفتم بر او بُوَد همسر جز در آیینه و در آب ندید دیدۀ عصمتش تنی هم بر هم بر این مادر افتخار کند این مَلِک زادۀ مَلَک منظر فخرِ اسفندیار گر بوده ست به کتایونِ دخترِ قیصر به مظفّر مَلِک مبارک باد مقدمش کوست از نِتاج ظفر باش تا خسرو جهان آید به سلامت از این بزرگ سفر باش تا تاج گیرد از خاقان باش تا باج گیرد از قیصر باش تا تیغِ مملکت گیری دستِ اقبال بنددش به کمر باش تا تاجِ مملکت داری دستِ دولت گذارَدَش بر سر باش تا به نهد به جایِ کلاه با عنایاتِ شه به سر مِغفر بزند بر به مُلکِ چین خرگاه بکشد سوی باختر لشکر نصرة الدوله ابنِ عَمِّ مَلِک که ولی عهد راست خدمتگر می سزد تا که افتخار کند تا قیامت بدین ستوده پسر آن پدر کو نباشدش فرزند چون درختی است کو ندارد بر آن شجر کز ثمر بُوَد عاری سوختن را سزاست همچو شجر باش تا با عنایتِ سلطان بر نُهُم آسمان فرازد سر من به حکمِ امیر بسرودم این چکامه که به ز لؤلؤِ تر فخرِ اهلِ ادب امیر نظام که جهانی است پر ز فضل و هنر نصرة الدوله هم به حکمِ امیر بایدم خِلعتی کند در بر تا از این خوب تر طراز دهد مدحِ سلطانِ معدلت گستر ناصرالدّین شهِ عجم که براوست تا ابد افتخارِ تاج و کمر تا جهان است شادمانه زیاد هست هر جا چه در سفر چه حَضَر * * * شمارهٔ ۱۵ - اندرز و نصیحت فکر آن باش که سالِ دگر ای شوخ پسر روزگارِ تو دِگر گردد و کارِ تو دگر حسن تو بسته به مویی است ز من رنجه مشو که ز روزِ بدِ تو بر تو شدم یادآور بر تو این موی بود اَقرَبُ مِن حَبلِ وَرید ای تو در دیدۀ من اَبهی مِن نُورِ بَصَر موی آنست که چون سرزند از عارضِ تو همه اعضایت تغییر کند پا تا سر نه دگر وصف کند کس سرِ زلفت به عبیر نه دگر مدح کند کس لبِ لعلت به شکر نه دگر باشد رویِ تو چو ماهِ نَخشَب نه دگر مانَد قدِّ تو به سرو کَشمَر گوشَت آن گوشست امّا نبُوَد همچو صدف چشمت آن چشمست امّا نبُوَد چون عَبهَر طُرّه ات طرّۀ پیشست ولی کو زنجبر ؟ سینه ات سینۀ قبلست ولی کو مرمر ؟ همچو این مو که کند منعِ ورود از عُشاق خارِ آهن نکند دفعِ هجوم از سنگر نه دگر کس ز قفای تو فُتَد در کوچه نه دگر کس به هوای تو سِتَد در معبر آنکه بر در بُوَد امسال دو چشمش شب و روز که تو باز آیی و بر خیزد و گیردت به بر سالِ نو چون به در خانۀ او پای نهی خادم و حاجبِ او عذرِ تو خواهد بردر نه کم از موری در فکرِ زمستانت باش پیش کاین مو به رُخَت چون مور آرد لشکر من تُرا طفلکِ باهوشی انگاشته ام طفلِ باهوش نه خود رای بود نه خود سر گر جوانیست بس ، ار خوشگذارا نیست بس است آخِرِ حال ببین ، عاقبتِ کار نِگَر در کلوپ ها نتوان کرد همه وقت نَشاط در هتل ها نتوان برد همه عمر به سر تو به اصل و نسب از سلسلۀ اشرافی این شرافت را از سلسلۀ خویش مَبَر وقت را مردم با عقل غنیمت شُمَرند اگرت عقل بود وقت غنیمت بِشُمَر تکیه بر حسن مکن در طلبِ علم برای این درختیست که هر فصل دهد بر تو ثمر سیمِ امروز ز دستت برود تا فردا بادبَر باشد چیزی که بُوَد بادآور خط برون آری نه خط به تو باشد نه سواد خَسِرَ الدُّنیا وَ الآخِرَه گردی آخر کوش کز علم به خود تکیه گهی سازکنی چون ببندد حسن از خدمتِ تو سازِ سفر درس را باید زان پیش که ریش آید خواند نشنیدی که بود درسِ صِغَر نَقشِ حَجَر ؟ دانش و حسن به هم نورِ عَلی نور بُوَد وه از آن صاحب حسنی که بود دانشور علم اگر خواهی با مردمِ عالم بنشین گِل چو گُل گردد خوشبو چو به گُل شد همبر ذرّه بر چرخ رسد از اثرِ تابشِ خور پِشک خوشبو شود از صحبتِ مُشکِ اَذفَر تو گر از خدمت نیکان نَچِنی غیر از خار به که در صحبتِ دُونان دِرَوی سِیسَنبَر چارۀ کار تو این است که من می گویم باور از من کن و جز من مکن از کس باور بعد از این از همه کس بگسل و با من پیوند کانچه از من به تو آید همه خیرست نه شرّ یکدل و یکجا در خانۀ من منزل کن آنچنان دان که خود این خانه خریدی با زر گرچه بی مایه خریدارِ وِصالِ تو شدم علمِ من بین و به بی مایگی من مَنِگَر هنری مرد به بدبختی و سختی نزیَد ور زیَد یک دو سه روزی نَبُوَد افزونتر من همان طُرفه نویسندۀ وقتم که بردند مُنشآتم را مشتاقان چون کاغذِ زر من همان دانا گویندۀ دَهرم که خورند قَصَب الجَیبِ حدیثم را همچون شکّر سعدیِ عصرم ، این دفتر و این دیوانم باورت نیست به دیوانم بین و دفتر بهترین مردِ شرفمند در این مُلک منم همنشینِ تو که می باید از من بهتر هیچ عیبی بجز از فقر ندارم باللّه فقر فخر است ولی تنها بر پیغمبر همّتِ عالی با کیسۀ خالی دردی است که به آن درد گرفتار نگردد کافر تو مدارا کن امروز به درویشیِ من من تلافی کنم ار بخت به من شد یاور ای بسا مفلسِ امروز که فردا شده است صاحبِ خانه و ده ، مالکِ اسب و استر من نه آنم که حقوقِ تو فراموش کنم گر رسد ریشِ تو از عارضِ تو تا به کمر تا مرا چشم بُوَد در عقبت می نگرم هم مگر کور شوم کز تو کنم صرفِ نظر تا مرا پای بُوَد بر اثرت می آیم مگر آن روز که بیچاره شوم در بِستر به خدایی که به من فقر و به قارون زر داد گنجِ قارونم در دیده بود خاکستر گرچه کردم سخن از فقر تو اندیشه مدار نه چنان است که در کارِ تو مانم مضطر با همه فقر کشم جورِ تو دارم جان با همه ضعف برم بارِ تو تا هست کمر گرچه آتش بِتَفَد چهرۀ آهنگر ، باز آرد از کوره برون آهنِ خود آهنگر من چو خورشیدِ جهان تابم و بینی خورشید خود برهنه است ولی بر همه بخشد زیور هر چه از بهر تو لازم شود آماده کنم گرچه با کدِّیمین باشد و با خونِ جگر به فدایِ تو کنم جملۀ دارایی خویش ای رُخَت خوب تر از آینۀ اسکندر حکم حکمِ تو و فرمایش فرمایشِ توست تو خداوندی در خانه و من فرمان بَر نه به رویِ تو بیارم نه به کس شکوه کنم گر سرم بشکنی ار خانه کنی زیر و زبر تو به جز خنده نبینی به لبم گرچه مرا در دل انواع غُصَص باشد و اقسامِ فِکَر هر چه در کیسه من بینی برگیر و برو هر چه از خانۀ من می خواهی بردار و ببر هرچه از جامۀ من بینی خوبست بپوش جامۀ خوب تر ار هست به بازار ، بخر پیش رویِ تو نَهَم خوبترین لقمۀ چرب زیر بالِ تو کشم نرم ترین بالشِ پر تا توانم نگذارم که تو بی پول شوی گرچه بفروشم سرداریِ تن را به ضرر آنچنان شیک و مد و خوب نگاهت دارم که زهر با مُدِ این شهر شوی با مُدتر جامه ات باید با جان متناسب باشد به پلاس اندر پیچید نَشاید گوهر پیشِ تو میرم پروانه صفت پیشِ چراغ دورِ تو گردم چون هاله که بر دورِ قمر تنگ گیرم به برت نرم بخارم بدنت من یقیناً به تو دل سوزترم تا مادر گَردِ سرداری و شلوارِ تو خود پاک کنم من به تزیینِ تو مشتاق ترم تا نوکر پیرهن های تُرا جمله خود آهار زنم من ز آهار زدن واقفم و مستحضر جا به خلوت دهمت تا که نبینند رخت تو پسر بچّه تفاوت نکنی با دختر زیر شلواری و پیراهن و شلوارِ تُرا شسته و رُفته و ناکرده بیارَمت به بر کفشِ تو واکس زده جامه اُطو خورده بُوَد هر سحر کان را در پاکنی این را در بر یقه ات پاک و کلاهت نو و سردست تمیز عینک و دستکش و ساعت و پوتین در خور دستمالت را مخصوص معطّر سازم نه بدان باید تو خشک کنی عارضِ تر ؟ تر و خشکت کنم آن سان که فراموش کنی آن شَفَقّت ها کز مادر دیدیّ و پدر شب اگر بینم کز خواب گران گشته سرت سینه پیش آرم تا تکیه دهی بروی سر نفس آهسته کشم دیده به هم نگذارم تا تو بر سینه ام آرامی شب تا به سحر ور دلم خواست که یک بوسه به موی تو زنم آن چنان نرم زنم کت نشود هیچ خبر شب بپوشانم رویِ تو چو یک کدبانو صبح برچینم جایِ تو چو یک خدمتگر چشم از خواب چو بگشودی پیشِ تو نَهَم سینی نان و پنیر و کره و شیر و شکر شانه و آینه و هوله و صابون و گلاب جمله با سینیِ دیگر نهمت در محضر آب ریزم که بشویی رخِ همچون قمرت آن که ناشُسته بَرَد آبِ رخِ شمس و قمر خود زنم شانه سرِ زلفِ دلارایِ تُرا نرم و هموار که یک مو نکند شانه هدر بِسترِ خوابِ من ار تودۀ خاکستر بود از پیِ خوابِ تو آماده کنم تختِ فنر صندلی های تُرا نیز فنردار کنیم صندلی های فنردار بُوَد راحت تر آرم از بهر تو مشّاق و معلّم لیکِن درس و مشقت را خود گیرم در تحتِ نظر سعیِ استاد به کارِ تو نه چون سعیِ من است دایه هر قدر بُوَد خوب ، نگردد مادر هر قَدَر خسته کند مشغلۀ روز مرا شب ز تعلیمِ تو غفلت نکنم هیچ قَدَر چشم بر هم نزنم گرچه مرا خواب آید تا تو درسِ خود پاکیزه نمایی از بر صد غلط داشته باشی همه را می گویم گربه یک بار نفهمیدی یک بارِ دگر از کتاب و قلم و قیچی و چاقو و دوات هر چه دارم به تو خواهم داد ای شوخ پسر هفته‌ای یک شب از بهرِ نشاطِ دلِ تو تار و سنتور فراهم کنم و رامشگر جمعه‌ها پول درشکه دهمت تا بروی گه معینیّه ، گهی شِمران ، گه قصرِ قَجَر ور کنی گاهی در کوه و کمر قصدِ شکار از پس و پیشِ تو بشتابم در کوه و کمر هم انیسِ شبِ من باشی و هم مونسِ روز هم رفیقِ سفرم گردی و هم یارِ حضر شب که از درس شدی خسته و از مشق کسل نقل گویم به تو از روی تواریخ و سِیر قصّه ها بهر تو خوانم که بَرَش هیچ بُوَد به علی قصۀ عثمان و ابوبکر و عُمَر یک دو سالی که شوی مهمان در خانۀ من مرد آراسته‌ای کردی با فضل و هنر عربی خوان و زبان دان شوی و تاریخی صاحبِ بهره ز فقه و ز حدیث و ز خبر خط نویسی که اگر بیند امیرُالکُتاب کند فرار که به نوشته‌ای از وی بهتر شعر گویی که اگر بشنود آقای مَلِک آفرین گوید بر شاعر و شاعرپرور داخلِ خدمتِ دولت کنمت چندی بعد آیی از جملۀ اعضای دوائر به شُمَر ابتدا گردی نبّات و سپس آرشیویست بعد منشی شوی و بعد رئیسِ دفتر گر خدا خواست رئیس الوزرا نیز شوی من چنین دیده ام اندر نَفَسِ خویش اثر آنچه در کارِ تو از دستِ من آید اینست بیش از این آرزویی در دل تو هست مگر ؟ * * * شمارهٔ ۱۶ - در ورود مظفّرالدین میرزا ولّی عهد به تبریز و مدح امیر نظام چو شاه بنند دل در جهان به رَشفِ ثُغُور چگونه یارد بستن کمر به حفظِ ثُغور چو شه که جانِ جهانست رنجِ خویش گُزید دگر نگردد جانِ جهانیان رنجور اگر نباشد رایِ بلندِ شه معمار سرایِ دولت و ملّت کجا شود معمور هر آن که گوش به طنبور داد در گهِ بزم به گاهِ رزم خورَد گوشمال چون طَنبور مخور فشردۀ انگور گر نخواهی گشت همی فشرده به چرخُشتِ فتنه چون انگور بخارِ خونِ عدو آرَدَش به مغز خُمار هر آن که مغزش از خونِ رز بُوَد مخمور بزرگ مرد بُوَد آن که فرِّ دانش و داد کند ز جبهۀ او همچو آفتاب ظهور نه مور باش نه مارِ گزنده لیکِن باش به گاهِ خشم چو ما رو به گاهِ حلم چو مور نه نورِ محض همی شونه نارِ صرف و بباش به گاهِ سوزش چون نار و گاهِ سازش نور اگر همی نبُوَد مهر و قهر سلطان را به دوستانِ سعید و به دشمنانِ شرور نه دوستان را مانَد به دل امید ز شاه نه دشمنان را بیمی به ترکِ فِسق و فُجور اگر نه شاهِ جهان روز و شب ببیند رنج ز رنج گردد روزِ جهان شبِ دیجور چنان که شاه مظفّر به یک دو مه زین پیش کشید رنجِ سفر ، کرد طی منازلِ دور به فصلِ دی که ز سرما فَسُرده گشت چو یخ هر آن چه بد به جِبال و هر آنچه بد به بُحور زمین چو پرِّ حَواصِل شد از شگرفیِ برف رسید زاغ و زغن را زمانِ عیش و سرور بِمُرد گلشن و کافور ریخت ابر از برف که ناگزیر بریزند مرده را کافور نسیمِ صبح مؤثر به جان و دل چو نانک به هَجر دیده ولی آهِ عاشقی مهجور نمود روی به تبریز شه مظفّرِدین به فرّ و شوکت و اِجلال با نشاط و سرور نسیمِ صبح به خَلقِ جهان بشارت دارد که باز آمد از راه موکبِ منصور به کارِ مُلک هر آنچه این مَلِک نماید سعی بود برِ مَلِکُ المُلک سعیِ او مشکور بود به مُلک مر او را مِهین امیری یار که مُلک را به کفِ اوست رتق و فتقِ امور مهین امیری بوزرجمهر رای و صلاح که خلق گشته برایِ مصالحِ جمهور امیدگاهِ امیران مِهین امیرنظام که خاک در گه او هست کُحلِ دیدۀ حور سَمومِ قهرش سَمُّ یَذُوُقُه الکُفّار نسیمِ مهرش عَین مِزاجُها کافُور هر آن شهی که مر او را چنُو امیر بُوَد مشیر و یار و ظهیر و مُصاحِب و دستور شگفت نیست اگر باج گیرد از قیصر عجب نباشد اگر تاج گیرد از فغفور همیشه تا ز سِنین و شهور نام بُوَد به کام باد ولی عهد را سِنین و شُهور به زیر سایۀ او فر خجسته صدرِ اجلّ امید گاهِ امیران خدایگانِ صدور زِیَد به دولت و عزّت چه در سفر چه حَضَر به زیرِ ظِلِّ ولی عهد تا به یومِ نُشُور * * * شمارهٔ ۱۷ - خوشامد به شاه در مهمانیِ وزیر تا شهنشاهِ جهان گردید مهمانِ وزیر متّفق دید آسمان بختِ جوان با رایِ پیر عمر ها پرورده شد در مرتعِ گردون حَمَل تا چنین روزی شود طبخِ خدیوِ شیر گیر شیرِ گردون کرد فر به خویش را تا آورند شهریارِ پیل افکن را کباب از رانِ شیر ثَور اندر چرخ باشد منتظر تا خواهدش بهرِ قربانِ قدومِ شه وزیرِ بی نظیر زین و زیر پیر و زین شاهِ جوان شایسته است گر جوانی را ز سر گیرد همی گردونِ پیر دولتِ ایران ز فّرِ کلک او و تیغِ این زود یابد آرزویی را که در دل داشت دیر خود به تیغ او بُوَد اقبال و نصرت پای بند همچنان بر کلکِ این فضل و هنر شد دستگیر شهریارا روزگارِ دولتت بادا دراز آنچنان کاین چامه چون عمرِ عَدُویَت شد تقصیر * * * شمارهٔ ۱۸ - مزاح با یکی از وزیران بیضه‌ام رنجور شد از بیضه‌ات دور ای وزیر پرسشی کن گاه‌گاه از حالِ رنجور ای وزیر دیر گاهی شد که از احوالِ تخمم غافلی این چنین غفلت بود از چون تویی دور ای وزیر از همان روزی که شد با تو امورِ خارجه بیضه‌ام از نو ورم کردست پرزور ای وزیر این نه آن خایه است کان را دیده‌ای در کودکی در بزرگی گشته این اوقات مشهور ای وزیر چون جراید را دو روز دیگر آزادی دهند شرحِ آن را دید خواهی جمله مسطور ای وزیر نسبتاً اندر درشتی دانۀ خرما شدست بیضه‌ای کو بود چون یک حبِّ انگور ای وزیر عاقبت چشمِ بدِ مردم بدو آسیب زد گرچه بود از چشم‌ها پیوسته مستور ای وزیر پاک وافوری شدم از بس که گفتند این و آن بهر تسکینِ وَجَع خوبست وافور ای وزیر برندارم یک قدم از ترسِ جان بی‌بیضه‌بند گشته‌ام در دستِ تخمِ خویش مقهور ای وزیر آنچنان حسّاس شد تخمم که زحمت می‌بَرَد از طنینِ پشّه‌ای چون نیشِ زنبور ای وزیر پی به دردِ من نخواهی برد با این حرف‌ها تا نگردد بیضه‌ات با بیضه‌ام جور ای وزیر رحم کرد ایزد که یک تخمم چنین رنجور گشت هردو گر می‌شد شدی نور عَلیٰ نور ای وزیر خایۀ بیچاره را این زحمت از کیرست و بس جمله آتش‌ها بود از گور این کور ای وزیر کیر کافرکیش یک شب اختیار از من ربود خورده بودم کاش آن شب حَبِّ کافور ای وزیر کون صافی بود لیکن میکرب سوزاک داشت همچو زهری کو بود در جام بُّلور ای وزیر لَذّتی گر بود یا نه حالی آن لَذّت گذشت زحمتش باقیست با من تا لبِ گور ای وزیر هر سَحَر دارم امید آنکه دیگر چرک نیست چون فشارم کلّۀ کیرم شوم بور ای وزیر بس که دَستور آمد و انواعِ مرهم‌ها گذاشت رید بر تخم من بیچاره دَستور ای وزیر زین جسارت‌ها که کردم عذر من پذرُفته دار شاعرم من شاعران باشند معذور ای وزیر * * * شمارهٔ ۱۹ - مطایبه پدرش گفته که با من ننشیند پسرش مُردَم از غصّه خدا مرگ دهد بر پدرش گر بمیرد پدرش جایِ غم و ماتم نیست زنده ام من، بنوازم ز پدر خوب‌ترش لَله را نیز اگر دست به سر می‌کردم خوب می‌شد که کشم دست اُبُوَّت به سرش بعدِ مرگِ پدرش کارِ لَله آسانست به دهن کوبم اگر حرف زند مشتِ زرش لَله ها قاطِبةً راهبرِ اطفالند گر دهم سیم کجا خود نشود راهبرش؟ مادرش بی‌خبر از عالَمِ ما خواهد بود گر نسازد لَله از عالَمِ ما باخبرش باید از فتنۀ دورِ قمرش داشت نگاه تا نگهدار شود فتنۀ دورِ قمرش گر خداوند اجابت کند این دعوتِ من بزند دستِ قضا دستِ قضا بر کمرش دور و نزدیک خبردار شوم از حالش حاضر آیم به بَرَش چون شنوم مُحتَضَرش چهره غمناک کنم، جامهٔ جان چاک کنم گریه آغاز کنم چون رفقای دگرش داستان ها کنم از دوستیِ آن مرحوم قصّه‌ها سر کنم از خوبیِ خلق و سِیَرَش تا نگویند تو را با پسرِ غیر چه کار مادرش را به زنی گیرم و گردم پدرش باش تا در اثرِ تربیتِ من بینی چند سالِ دگرش صاحبِ چندین هنرش حسن خوبست اگر کامِ دل از وی گیری ثمرش چیست درختی که نچینی ثمرش؟ ساده را باید یک موی نباشد به سرین ظرفِ مودار اگر مفت دهندش، مَخَرش همچنان گر دو شبانروز نیابی خورشی هر غذایی که در او موی ببینی مَخُورش * * * شمارهٔ ۲۰ - در مدح امیر نظام هر که را با سرِ زلفِ سیه افتد کارش چون سیه کاران آشفته بود بازارش دی ز کف برد دلم دلبر کی کز درِ حسن سِجده آرند بتانِ چِگِل و فَرخارش واعظ ار بیند یک بار دو چشمِ سیهش وعظ یکسو نهد ، از عشق رود گفتارش مفتی ار بیند خالِ لبِ لعلش ، یکسر ز کف اندازد تسبیح و زِ سر دستارش غارتِ عقل بُوَد دو رخِ چون سرخ گُلش آفتِ هوش بُوَد دو لبِ شِکّر بارش دوش با عشق بگفتم که ستایَمَش به شعر بو که با شعر و غزل حیله کنم در کارش عشق گفتا که به شعرش نتوان رام نمود رام نتوانی کردن مگر از دینارش ور تُرا نبود دینار یکی چامه سُرای عیدِ قربان چو رسد همرهِ خود بردارش رُو به دربارِ امیر آور و پس عرضه بدار آن که بر چرخ همی طعنه زند دربارش آن امیری که به پیشِ نظرِ همّتِ او کوهِ زر چون پرِکاه است همه مقدارش آن امیری که امیرانِ جهان بی اجبار از بُنِ دندان فرمانبر و خدمتگارش بحر جود و کرم و فضل و ادب میر نظام آن که چون لؤلؤِ شهوار بُوَد گفتارش آن امیری که پیِ طاعتِ او بی اکراه دست بر سینه ستادند همه احرارش هر که دشواری در دل بُوَدَش از زر و سیم کفِ رادِ وی آسان کند آن دشوارش بختِ بد خواهش خُفتست بد انسان که دگر نفخۀ صور به محشر نکند بیدارش خصمِ او نیز سرافراز شود اندر دهر لیک آن دم که زندستِ اجل بر دارش دشمنِ او که به تن سر بُوَدش بارِ گران سبُک از تیغ شرربار نماید بارش هر که او را به سخن سنجی تصدیف کند طعنه بر گوهرِ رخشنده زند گفتارش هست از مرحمت و تربیتِ حضرتِ میر ایرج ار محکم و سنجیده بُوَد اشعارش «بلبل از فیض گل آموخت سخن ور نه نبود این همه قول و غزل تعبیه در منقارش» * * * شمارهٔ ۲۱ - مزاح با ابوالحسن خان ای بر کچلان دهر سرهنگ حق حفظ کند سرِ تو از سنگ ای آکچل، ای ابوالحسن‌خان ای تو وزغ و حسین خرچنگ من چون تو کچل ندیده‌ام هیچ نه در کَن و سولَقان، نه در کَنگ ماهِ فلکی نموده تقلید از زِفتِ سرت به شکل و از رنگ باشد کچلی نهان به فرقت چون نشوه که مُضمَرَ است در بَنگ آید چو نسیمِ ری به مشهد از بویِ سرِ تو می‌شوم منگ مدهوش کند مسافرین را بویِ سرت از هزار فرسنگ گفتی در شعر خود که هستم من سائسِ صد هزار الدَنگ رفتی که کنی ز بنده تعریف هجوَم کردی تو، ای قُرُم ‌دَنگ سائس یعنی که کارفرما یا راهنما به صلح یا جنگ معنایِ سیاست امر و نهی است خوب است نظر کنی به فرهنگ کی الدَنگان به من مطیعند زین نسبت بد بُوَد مرا نَنگ گر شعرِ دگر کلان جَفَنگ است شعرِ تو کچل‌کلاچه اَجفَنگ ماشاءَالله رفته رفته خطّت شده مثلِ خطِّ خرچنگ این‌ها همه طیبت و مزاح است از من نشوی ، رفیق ، دلتنگ در شعر، نه کس تو راست هم‌دوش در خط، نه کسی تو راست هم‌سنگ بر چنگ چو پنجه برگشایی از پنجهٔ بار بَد فُتَد چنگ سازِ تو عجیب‌تر ز درویش نقشِ تو غریب‌تر ز ارژنگ تو نی کچلی، سرت پر از موست وان‌گاه چه مویِ خوبِ خوش‌رنگ تازی تو به علم همچو خرگوش دیگر متعلّمان چو خرچنگ اِن شاءَاللّه پیر گردی گوزم شود از سِبیلت آونگ از بردن اسمِ داش کاظم گردید دلم چو قافیه تنگ صد حیف از آن رفیقِ یک‌روی افسوس از آن رفیقِ یک‌رنگ تا صبح مرا نمی‌بَرَد خواب آید چوخیالِ او شباهنگ افسوس که رفت و دوستان را دیگر نرسد به دامنش چنگ ما نیز رویم از پی او یعنی که برندمان به اُردَنگ راهی‌ست که طی نماید آن را هم اسبِ رونده، هم خرِلنگ هم آن‌که به چاه کرد منزل هم آن‌که به ماه بُرد اورنگ هم آن‌که وزیر شد به تزویر هم آن‌که وکیل شد به نیرنگ در هم کوبد زمانه ما را ماییم برنج و آسمان دنگ * * * شمارهٔ ۲۲ - شکوه از مرگ پدر و مدح قائم مقام زان همه امّیدها که بودم در دل نیست کنون غیرِ ناامیدی حاصل گفتم هرگز فرامُشم ننماید آن کو هرگز فرامُشش نکند دل بود گُمانم که چون امیر ز تبریز رفت به بختِ سعید و دولت مقبل چامه چو بفرستمش به نامه‌ای از من یاد کند آن امیر نیک خصایل لیک دو سه بار زی امیر نمودم چند قصاید گسیل و چند رسایل تا حال از درگهِ امیر نگشته است بهرِ مباهاتِ من جوابی واصل صدرِ اجل زنده باد و باد هم او را ز آهن و پولاد مر عروق و مفاصل مرد همی صدرِ شاعران پدرِ من یک دو سه مه پیش از این به ناخوشیِ سل افسرد آن بوستانِ فضل و معانی پژمرد آن گُلسِتانِ فهم و فضایل معدنِ فضل و کمال بودی و لاشک معدن در زیرِ خاک دارد منزل بعدِ پدر از کرم مرا پدری کرد حضرتِ قائم مقام سَیّدِ باذل سبطِ پِیَمبَر بود به دورۀ خسرو همچو پِیَمبَر به دورِ کِسریِ عادل ایدون قائم مقام دارد با من آنچه به من لطف داشتی تو اوایل از پیِ صد هزار مَحمِل بندند چون تو ز شهری همی ببندی مَحمِل یاد چو از محملِ تو آرم ایدون سر کنم افغان و ناله همچو جَلاجِل وه که چه خالی شد از تو باغی چونانک غیرتِ کشمیر بود و حسرتِ بابِل هر سو کایدر قدم گذاری در باغ ناله کنند از جداییِ تو عَنادِل چون گذرم اوفتد به باغِ تو ایدون گیرم چون لاله داغ هَجرِ تو بر دل نوحه سرایم بر او چنانچه بر اَطلال نوحه سرایی نماید اَعشیِ باهِل هر سو گردم اَیا مَنازِل سَلمی گویم و گریم چنان که آرَم و ابِل گرچه رود از دل آنچه رفت زدیده رفتی از دیده و نرفتی از دل جای تو اندر دل است و دل به برِ ما گو که بود صد هزار عالی و سافل «پرده نباشد میان عاشق و معشوق سدّ سکندر نه حاجب است و نه حایل» خود تو نمایی نظر به هر چه نماییم دیده و دل بس که بر تو آمده مایل نوفل گر بازداشت مجنون از عشق مجنون گردد کنون ز عشق تو نوفل یادِ تو اندر روان عارف و عامی نام تو اندر زبانِ عالم و جاهل تا نشود نامِ فضل زایل از دهر نام تو از دهر می‌نگردد زایل باللّه صدق است اگر بگویم بر من مرگ پدر سهل بود و هَجرِ تو مشکل کاش که بارِ دگر نصیبِ من افتد تا که ببینم مر آن خجسته شمایل * * * شمارهٔ ۲۳ - در نعتِ نبّی خاتَم نه عاقل است که دارد در این سرایِ رحیل قصّیر عمرِ خود اندر امید هایِ طویل نهد به گردنِ جان رشته‌ای ز طولِ اَمَل که تا قیامت آن رشته را بود تطویل مَناص جویی از این رشته لاتَ حِینَ مَناص خَلاص خواهی ازین عُقده لاعَلَیکَ سَبیل خوش آن که بگسست این رشتۀ امید ز جان نهاد بر کف تقدیرِ کردگارِ جلیل رهاند خود را از منّتِ وضیع و شریف نجات داد هم از خجلتِ کریم و بخیل خلیل وار توکّل به کردگار نمای که تا رهاند از آتَشِ غَمَت چو خلیل نصیرِ جانِ تو چون حق بُوَد فَنِعمَ نَصیر وکیلِ کار تو چون حق بُوَد فَنِعمَ وَکیل رهینِ هر کس و ناکس مشو پیِ روزی چو او به روزیِ هر ناکس و کس است وکیل همان که او به تو جان داد نان دهد چه کنی ز بهر فانی ، جانِ عزیز خوار و ذلیل جمالِ صورتِ فردا کجا تُرا باشد اگر نباشد امروز سیرتِ تو جمیل مسافری تو و ناچار بایدت زادی که زاد باید مر مرد را به گاهِ رحیل کدام زاد نکوتر ز حُبِّ پیغمبر که خلق را سویِ ایزد وِلایِ اوست دلیل نداشت سایه ولی رحمت و عطوفت او فُتادگان را بر سر فکنده ظِلِّ ظَلیل بود سراسر نَعتَش هر آنچه در فُرقان بود تمامی وصفش هر آنچه در اِنجیل قتیلِ او را عیسی نیاورد جان داد اگرچه عیسی جان می دهد زِ دَم به قتیل اگر نه امرش ، نامی نبود از معروف اگر نه نهیش ، بودند خلق در تضلیل رخِ نیاز نمی سود اگر به خاکِ درش نمی رسید بدین جایگاه جبرائیل ز کاخ خسرویش نُه سپهرِ زنگاری مُعَلَّق است چو از کاخِ خسروان قِندیل اگر نه قولش ، اسمی نبود از تسبیح اگر نه فعلش ، رسمی نبود از تَهلیل ز خُلقِ نیک و صفاتِ جمیل و خَلقِ بدیع نیافریدش ایزد هَمال و شِبه و عَدیل کفیلِ روزیِ خلق است تا خدایِ جهان بود به شادیِ احبابِ او هماره کفیل * * * شمارهٔ ۲۴ - در مدح امیر نظام چونان شدم ضعیف که گر نه سخن کنم در مجلسی ، کسی بنبیند که این منم ور هم سخن کنم ، بجز از ناله نشنوند ز آن رو که همچو نی شده از لاغری تنم مو در بدن به جایِ نخ آمد مرا از آن کز لاغری بدن شده مانند سوزنم از بس نحیف و لاغرو باریک گشته ام ترسم که خویشتن را ناگاه گم کنم ای ناتوانی ، آخر در من چه دیده‌ای کاین سان گره نمودی دامن به دامنم گر سنگ بود سُفتی و آهن ، گداختی با آنکه من نه ساخته از سنگ و آهنم چندین متاز اسب که بشکست مِغفرم چندین میاز دست که بُگسَست جوشنم من شاعری حقیرم و مدحتگری فقیر نه رستمم نه طوس ، نه گیوَم نه بهمنم سی روز بوسه برزده ام بر کفِ امام سی روز هم به پایِ بتی بوسه برزنم وقتست دلبرا که خمِ طُرّه بشکنی تا من بدان نگاه کنم توبه بشکنم یک چند ضعف بیخِ مرا کند زین سپس با قوّتِ می آن را از بیخ برکَنم نی نی نزار خوشترم از آن که هم صفت با کلکِ میرِ شیر دلِ شیر اوژنم میر نظام آن که پیِ نظامِ مُلک و دین ایزد وجودِ او را بنمود مغتنم چون روزِ عرضِ فضل ز حکمت کند سخن بوزرجمهر گوید من طفلِ کودنم سر تا به پا زبانم سوسن صفت ولیک در مدح میر بسته زبان همچو سوسنم نَک از زبانِ میر کنم مدحِ او که من در مدحِ آن خدیوِ هنرمند الکَنَم در زیرِ ظِلِّ ناصرِدین شاه این منم تا یک جهان جلال بود زیرِ دامنم صد قارنم به کوشش در روزِ گیرودار لیکن به گاهِ حکم دو صد کوهِ قارنم با رویِ پر ز خنده اگر ابر بهمنی بخشش همی نماید من ابرِ بهمنم فرّخ نهاد و نیک خوی و نیک منظرم نیکو سرشت و پاک دل و پاک دیدنم با دستِ قهر ریشۀ هر ظلم بگسلم با سنگِ عدل شیشۀ هر جور بشکنم در گاهِ مهر نوشم و در جامِ دوستم در وقتِ قهر نیشم و در کامِ دشمنم روزِ معاندان را تاریک‌تر شبم شامِ موافقان را چون روز روشنم * * * شمارهٔ ۲۵ - وسوسه دیدم و گفتم نادیده‌اش انگار کنم دل سودا زده نگذاشت که این کار کنم غیر معقول بود منکرِ محسوس شدن من از این یاوه سُرایی‌ها بسیار کنم با پسر مشدیی افتاده سر و کار مرا که بنتوانم ازو ترک سر و کار کنم تا مگر روزی از خانه به بازار آید صبح تا اوّل شب خانه به بازار کنم بینم از دور و مرا رعشه بر اندام افتد تکیه از سستی اعصاب به دیوار کنم اندر آن حال گر انگشت مرا قطع کنند خبرم نیست که آخی ز دلِ زار کنم ور سگ هار به من حمله کند در آن حال قدرتم نی که هزیمت ز سگ هار کنم ور ذنوبم همه بخشند به یک استغفار نیست قدرت به زبانم کِاستغفار کنم کشفِ اسرارِ مرا خواهد اگر غمّازی بی‌گمان پیشش کشفِ همه اسرار کنم الغرض سخت گرفتارم و می‌نتوانم تاش بر خویش کم و بیش گفتار کنم نبود شاعر و شاعر طلب و شعرشناس که سرش گرم و دلش نرم به اشعار کنم نه منجم که نهم شرم و حیا را به کنار پیش خورشید رخش صحبت اقمار کنم کیمیا گر نبود کز پی مشغولی او صحبت از شمس و قمر ، ثابت و سیّار کنم مشدی و قلدر و غدّارْست این تازه حریف من چه با مشدی و با قلدر و غدّار کنم اینقدر هست که گاهی روم از دنبالش سیر و نظّاره بر آن قامت و رفتار کنم گویم آهسته که قربان تو گردد جانم تا بگوید که چه می گفتی، انکار کنم چه کنم چاره جز انکار در آن موقع نیست به آژان گوید اگر بیشتر اصرار کنم گر برآشوبد و کوبد لگدی بر شکمم چه کنم درد دل خود به که اظهار کنم؟ ور زند سیلی و از سر کلهم پرت شود خویش را در سر کو سخرهٔ نُظّار کنم ور برد دست به شِشلول و به من حمله کند زهره در بازم و زَهراب به شلوار کنم شرح این واقعه را گر به جراید ببرند شُهره خود را به سَفَه در همه اقطار کنم گر رئیس الوزرا بشنود این قصّۀ من بعد با او به چه رو باید دیدار کنم؟ ور یکی از وزرا بیند و لبخند زند این تعنّت به چسان بر خود هموار کنم مر مرا منصب و ادرارْست از دولت و من بایدم قطع ید از منصب و ادرار کنم من از ابناء ملوکم، نتوانم که سلوک با پسر مشدیِ ولگردِ ولنگار کنم حضرت والا گویند و نویسند مرا حفظِ این مرتبه را باید بسیار کنم مر مرا اهل هنر ز اهلِ ادب می‌دانند خویش را در نظرِ اهل ادب خوار کنم؟ نسب از دودهٔ قاجار برم، می‌باید فکر خوشرویی از دودهٔ قاجار کنم پسر شاه سزاوارِ من و عشق منست نه سزاوار بود تَرکِ سزاوار کنم خانۀ او را تا خانۀ من راه بسیست فکر همسایۀ دیوار به دیوار کنم من که اهل قلم و دفتر و نردم، ز چه روی آشتی با پسری مشدی و بی عار کنم؟ او همه رامش در خانۀ خَمّار کند من چسان رامش در خانۀ خَمّار کنم روی سکّوی فلان کافه خورم با او چای در دکانِ چلویی با او ناهار کنم لاس با زن‌ها در کوچه و بازار زنم نَقل خود نُقلِ سر کوچه و بازار کنم دمِ هر معرکه‌ای رحلِ اقامت فکنم سیرِ قوچ و کَرَک و خرس و بز و مار کنم چپق و کیسه نهم جیب و چپق‌کش گردم ترک این عادت دیرینه به سیگار کنم گرچه در پنج زبان افصحِ ناسم دانند به علی من کَرِتَم شیوۀ گفتار کنم نشده پشت لبش سبز، بدان جفتِ سبیل گویم و در قَسَم کذبِ خود اصرار کنم آبرو را بگذارم سرِ این پارۀ دل بهر لختی جِگرک سفره قلمکار کنم عاشقی کار سری نیست که سامان خواهد من سر و سامان چون در سر این کار کنم؟ با چنین مشدی آمیزشِ من عار منست من همه دعویِ أَلنّار وَ لَاالعار کنم عاشق بچّهٔ مردم شدن اصلا چه ضرور؟ من چرا بی سببی خود را آزار کنم چشمِ او باشد اگر نرگسِ شهلا گو باش من ز تیمار چرا خود را بیمار کنم؟ او اگر دارد موی سیه و روی سفید من چرا روز خود از غصه شبِ تار کنم این همه روده درازی شد و شاه اندازی بایَدَم فکرِ پسر مشدیِ طَرّار کنم عشق شیریست قوی پنجه و خونخوار و خطاست پنجه با شیر قوی پنجه و خونخوار کنم کار دشوار بود، لیک مرا می‌باید حیلتی از پی آسانیِ دشوار کنم گر گشاید گره از کار به جادوی و به سِحر سالها خدمتِ جادوگر و سَحار کنم او نه یاریست کز او صرفنظر بتوان کرد من نه آن مار که بیم از سخط غار کنم خواهم ار کار بگردد به مراد دل من به مراد دل او باید رفتار کنم مشدی من خرکِی دارد رهوار و مراست که روم فکر خری مشدی و رهوار کنم از برای خَرم از مخمل و قالیِ فی الفور تُشَک و پالان آماده و طیّار کنم از سپید و سیه و زرد و بنفش و قرمز به گَل و گردن او مهرهٔ بسیار کنم دُم و یالش را از بهر قشنگی دو سه بار به حنا گیرم و گلناریِ گلنار کنم عصر‌ها باید تغییر دهم شکل و لباس خویش را همزی با آن بتِ عیّار کنم کُله پوست نهم کَلّهٔ سر مشدی‌وار از قَصَب، شال و ز ابریشم، دستار کنم مَلِکی پوشم از آن ملکی‌های صحیح پیشِ مشدی‌ها خود را پر و پادار کنم گیرم از مرجان تسبیح درازی در دست بند و منگوله ز ابریشم زر تار کنم یک عبای نو بوشهری اعلا بر دوش آستر تافته یا مخملِ گلدار کنم کیسه را پر کنم از اشرافی و اَمپِریال جای زر خاک به دامان طلبکار کنم چو رود یار همه عصر سویِ قصر مَلِک من هم البته همه عصر همین کار کنم روم آنجا ولی از راه نه، از بیراهه کار را باید پوشیده ز انظار کنم چون رسیدم خر خود پیش خر او بندم خود به تقریبی جا در بر آن یار کنم روز اول طرف او نکنم هیچ نگاه من همه کار به اسلوب و به هنجار کنم پای روی پا انداخته با صوتِ جَلی قهوه‌چی را به بر خویشتن احضار کنم شربت و بستنی و قهوه و چایی خواهم گرچه بی میل بُوَم خواهش هر چار کنم یک دو روزی نکنم هیچ تعارف با او ور کنم مختصر و سرد و سبکبار کنم وقت برخاستن از جیب کشم کیسه برون هر چه اندر ته کیسه‌ست نگونسار کنم اشرفی ها را بر دیدۀ او بشمارم بعد یک مبلغ بر قهوه‌چی ایثار کنم من نپرسم که چه دادی و چه قیمت خواهی جای صرف دو دِرَم بذل دو دینار کنم خر به زیر آرم و بنشینم و آیم سوی شهر یک دو روز این عمل خود را تکرار کنم تا پسر مشدی ما بر سر گفتار آید طرح یک مکری چون مردم مکار کنم روزی افسار الاغم را بندم به درخت گرهش سست‌تر از عهد سپهدار کنم خر من برکشد افسار و جَهَد بر خر او محشر خر که شنیدی تو پدیدار کنم دو خر افتند به هم بنده میانجی گردم کار میر آخور و اقدام جلودار کنم خر خود را لگدی چند زنم بر پک و پوز به خر او چو رسم نازش و تیمار کنم عاقبت کار چو تنها نرود از پیشم صاحب آن خر دیگر را اِخبار کنم به همین شیوه میان خود و آن خوب پسر پایۀ صحبت و الفت را سُتوار کنم گر بپرسد ز من آن شوخ که این خر خرِ تست پیشکش گویم و در بردنش اصرار کنم بعد از آن چای چو آرند نهم خدمتِ او عرضِ خدمت را شایسته و سرشار کنم پشت چایی چپقی چند به نافش بندم هم در آن لحظه منش واقف اسرار کنم کم کم این دوستی از قصر کشد تا خانه خانه را از رخ او غیرتِ فرخار کنم از قضا گر خر او لنگ شد و بارش ماند خر بدو بخشم تا بارش را بار کنم * * * شمارهٔ ۲۶ - امتحان خطّ و سخن امیر کرد مرا امتحان به خطّ و سخن به روزِ غُرّۀ شَوّال عیدِ روزه شکن به پایمردیِ دانش من امتحان دادم چنان که گفت امیرم که مرحبا اَحسَن ز خطّ و شعر به هر کس غَرامتی برسد از این سپس همه تاوانِ او به گردنِ من دهم به پارسی و تازی امتحان که بسی کشیده‌ام پی تحصیلِ این دو رنج و مِحَن ندیده بالشِ راحت دوچار سال بُوَد برای کسبِ هنر یک دقیقه پهلویِ من کنون به جُثۀ من بنده با قبولِ امیر گمان مدار به فضل و هنر بُوَد یک تن به خورد و خواب نپرداختم که با خور و خواب جوان نخواهد گشتن به قول مرد کهن جوان چو رنج هنر را به خویش بپسندد به راحتش برساناد خالقِ ذوالمنّ کدام راحت زین خوبتر که همچو منی همی سُراید در محضرِ امیر سخن گشاده باشد و گویا بود به مدح امیر به صد هزار ادب مر مرا زبان و دهن خدایگانِ امیران مِهین امیر نظام که اوست در همه فن همچو مردمِ یِک‌فَن ز خویش دور کند سیم و زر تو پنداری کفِ کریمش با سیم و زر بود دشمن به عیدِ قربان تا سر بُرند قربانی شکسته باد عدو را به حضرتش گردن * * * شمارهٔ ۲۷ - شکوه از چرخ و شکایت از مرگ پدر شکوه بر چرخ برند از دشمن عجبا چرخ بُوَد دشمن من اللّه اللّه به که باید نالید زین ستمگر فلکِ اهریمن همه سر تا پا ، مکر است و فریب همه پا تا سر رنج است و مِحَن گرگِ خونخوارِ هزاران یوسُف بلکه گرگینِ هزاران بیژن طلبِ شادی از این چرخِ حرون طمعِ راحت از این دهرِ فِتَن باد بیزی بُوَد اندر غربال آب سایی بُوَد اندر هاون حلقه‌ای نیست از آن بی ماتم خانه‌ای نیست از او بی شیون گر ز بهرِ پسرِ خود ، یعقوب کرد بیت الحزنی را مسکن من ز بهرِ پدرِ خود زین پس مسکنِ خویش کنم بیتِ حزن داشت یعقوب ، امیدی که رسد روزی از یوسُفِ او پیراهن برِ یعقوبِ من آن هم نبُوَد زان که پیراهنِ وی گشت کفن پیرهن گشت کفن در تن او پیرهن باد کفن در تنِ من چون که پیراهنِ یوسُف را دید چشمِ یعقوب از آن شد روشن من ز پیراهنِ این یعقوبم پیرهن خواهم دَرّید به تن پدرا رفتی و من از پسِ تو مرثیت گویم ، خاکم به دهن ! گر بر اَطلال و دمن گریه کنند اَخطَل و اَعشی و حَسّان و حَسَن در سرِ قبرِ تو من نوحه کنم عوضِ نوحه بر اَطلال و دمن آهن ار باشم در تاب و توان آتشت آب نماید آهن ای کهن چرخ ! بسی تازه جوان کشته‌ای تا شده‌ای چرخِ کهن زین همه ظلم که با من کردی تا چه یابی تو ازآن پاداشَن خاطری نیست که باشد شادان خانه‌ای نیست که ماند روشن از ایاغی که تو بخشی باده از چراغی که تو ریزی روغن نز شعاع است که هر شام تُرا سرخ گردد به افق پیرامن خَم از آن گشت تُرا پشت که هست بارهای کهنت بر گردن انجمن ها ز تو ویران گردد هر شبی کانجمن آری ز پَرَن نبود رافعِ زَهرت تریاق نبُوَد دافعِ زخمت جوشن با تو آویخت نتاند رُستم وز تو بگریخت نیارد بهمن نَهِلَم دامنِ شه را از کف تا مرا کف نَهِلی از دامن * * * شمارهٔ ۲۸ - مدح ناصرالّدین شاه مباش ایمن ز کَیدِ چرخِ ریمن که از کَیدش نشاید بود ایمن نماید خانۀ امّید تاریک که سازد هر دو چشمِ آز روشن سؤالِ دادخواهی گر کنی ، کر جوابِ دادخواهی ، باشد الکن نه او را دوستی باشد محقّق نه او را دشمنی باشد مُبَرهَن یکی را بی جهت گاهی بُوَد دوست یکی را بی سبب گاهی است دشمن کند مسجود خواری را چُنوبُت عزیزی ساجد او را چون بَرَهمَن به دانایان بُوَد رنجِ مجسَّم به نادانان بُوَد گنجِ معیّن یکی را کِشت دارد تازه و تر یکی را برزند آتش به خرمن یکی خندان به سانِ برقِ لامع یکی گریان مثالِ ابرِ بهمن یکی را روزِ روشن شامِ تیره یکی را شامِ تیره روزِ روشن یکی تَحتِ ثَری بنموده مأوی یکی فوقِ ثُرَیّا کرده مسکن یکی نالد ز عریانی شب و روز یکی بالد به دیبایِ مُلَوَّن یکی را زایدی شادی ز شادی یکی را خیزدی شیون ز شیون یکی را باده اندر کاسۀ دل یکی را خونِ دل در کاسۀ تن یکی را بوریا آرامگاه است یکی را اطلسِ رومی نشیمن یکی را دست اندر گردنِ بخت یکی با بختِ خفته دست و گردن اگر باشی به بزم اندر ارسطو وگر گردی به رزم اندر پَشُوتَن چو بختت نیست در دِل ماند اَرمان اگر در چین گریزی یا به اَرمن خُنک آن را که او با یاریِ بخت به توفیقِ خدایِ حیِ ذوالمنّ نخواهد ساعتی آرامشِ دل نجوید لَحظه‌ای آسایشِ تن سفر سازد پیِ کسبِ معالی که رسمِ زن بود یک جای بودن اگر در کوی و برزن نگذرد مرد کجا دارد فضلیت مرد بر زن رَوی زن وار در خانه نشینی که شاید روزیَت آید ز روزن مگز نشنیده‌ای این را که گویند حَطَب باشد به جایِ خویش چَندَن اگر دُر ناید از دریا به خارج نیاویزند خوبانش ز گردن نخواندی اینکه گفت اِبنِ قَلاقِس أَلا سارَاَلهِلالُ فَصارَ بدرأ چو آب استاده شد یابد عفونت چو جاری گشت گردد صاف و روشن بحمداللّه مرا تن گشته راحت همه بارِ سفر ننهاده بر تن ندیده صدمه‌ای از سختیِ راه نخورده لطمه‌ای از بیم رهزن همه برگ سفر دارم مهیّا همه عیشِ حضر دارم معیّن ز فّرِ مدح کیوان فر خدیوی که امرش را قضا بنهاده گردن ولی عهدِ مَلِک سلطان مُظَفّر خدیوِ شیر گیرِ پیل افگن خدیوِ پاک قلبِ پاک طینت خدیوِ پاک دینِ پاکدامن خدیوا خوش بزی خرم گرفتی شبِ میلادِ شاهِ شیر اوژن شهی کز دستِ او بالَنده شمشیر شهی کز فرقِ او رازننده گَرزَن شهِ صاحبقران شه ناصرِالدّین که دارد نُه فلک در زیرِ دامن چنین شه زاد از مادر که گردید ز شِبهَش مادرِ گیتی سَتَروَن ز چِهرش چهرۀ دولت منوَّر ز نامش نامۀ ملّت مُعَنوَن کجا دستش سراسر گوهر آگین کجا تیغش همه بیجاده معدن به کوهِ آهن ار حُکمش بخوانی شود چون رودِ جیحون کوهِ آهن عروسِ بختِ او در دست دارد ز اقبال و شرف دست آورنجن به دیدن صعب باشد روزِ میدان ولی در روز ایوان نیک دیدن سرِ خصم و سِنانِ جان ستانش تو گوئی فی المثل گویست و مِحجَن خدیوا رسم باشد این که گویند پدر را بر پسر تبریک لیکن تُرا من بر پدر تبریک گویم که برچونین پدر چشمِ تو روشن سریرِ سلطنت زو شد مشرَّف سرایِ معدلت زو شد مزیَّن همه با عمرِ او دست خدا بست بقا را تا ابد دامن به دامن هر آنکس کج نگر باشد به جاهش شود در دیدگانش مژّه سوزن کفِ رادش تو گویی روزِ بخشِش زبانِ پنج دارد پنج ناخَن به در دِفاقه جوید هر که درمان همی گویند درمانِ تو در من جهانداور خدیوا حِرصِ مَدحَت همی واداردم بر شعر گفتن همه از رأفتت بنموده خلقت یگانه پاک خَلّاق مُهَیمَن چُنُو دولت شتابد بر درِ تو که سنگِ رفته بیرون از فلاخن غلط مشهور گشتست اینکه گویند که از لاحَول بگریزد هَریمَن ز جانِ خصم ، شیطانِ سنانت نگردد دور از لاحول گفتن سرایِ آز از دستِ تو ویران چُنُو زابلستان از تیغ بهمن به روز رزمِ تو یک دشت لشکر چو پیشِ طایری یک مشت ارزن چنو ویسه ز قارن شد گریزان گریزان گردد از بیم تو قارن نه تنها قارن از بیمت گریزد اگر پاداشت کوهِ قارن ایضاً به خوانِ تن بود خصمِ تُرا دل ز آو آتشین مرغِ مُسَمَّن الا تا هست در افواهِ مردم حسد ورزیدنِ گرگین به بیژن نماید تا ابد گرگینِ جاهت چو بیژن در میانِ چاه مسکن نه او را دستگیری چون منیژه نه او را دستیاری چون تَهَمتَن الا تو حرفِ جَزم و نصب باشد به قانونِ عرب حرفِ لَم و لَن تو باشی ناصبِ اَعلامِ دولت تو باشی جازِمِ اَعناقِ دشمن به دستِ عدل بیخ ظِلم بُگسِل به مشتِ دوست پشتِ خصم بشکن اگر شد قافیه بعضی مکرّر وگر آید ردیفِ نون مُنَوَّن حضوراً عذر خواهم تا نگیرند غیاباً خرده استادانِ این فن منوچهری بدین هنجار گفته‌ست «شبی گیسو فروهشته به دامن» چنین گفته است خاقانی بدین وزن «ضمان دارِ سلامت شد دلِ من» * * * شمارهٔ ۲۹ - در مدحِ امیرنظام مُردم از حسرتِ آهورَوِشان و رَمِشان می ندانم به چه تدبیر به دام آرمشان سه ستمگر پسر ایدون به معلِّم خانه هست و صد بنده به هر راهگذر چون جَمِشان نه به تنها من و یک مملکتی شیفته اند باشدی باخته جان شیفته دل عالمشان بچّۀ حوری و غِلمانند این هر سه به لطف نیست انصاف که خوانند بنی آدمشان هر سه در عصمت و پاکی به مقامی باشند که بجز سایه نباشد دگری محرمشان رُخِشان کعبه و دِلشان حَجَرُالاسودو هست برزنخ چاهی و آن چاه بُوَد زَمزَمِشان گر دو صدسال بگردی به صفا و به وفا نیست شِبهی و نظیری به همه عالَمِشان میهمان کردمشان تا که دل و جان و سری که مرا بود نثار آرم بر مقدمشان بر سرم پای نهادند و دل و جان بردند من به ناچار در آخر بگرفتم کَمِشان مصطفی زاده بُوَد چارمِ آن هر سه اگر در جهان دیده کسی دیو و پری باهَمِشان من به هر یکشان دو سه غزل آموخته ام تا بُوَد مدحِ ولی عهدِ مَلِک همدَمِشان چون بخوانند خداوندِ ادب میر نظام سیم و زر بخشد ز اندازه فزون در دمشان هست با همّتِ شاهانۀ این راد امیر گر به خروار زر و سیم ببخشد کمشان از پیِ سجدۀ درگاهِ ولی عهد چو چرخ آن زر و سیم امیرست که سازد خَمِشان شه مُظَفَّر که پیِ چاکریش پادشهان خط نوشتند و نهادند بر آن خاتَمِشان تا جَهانست به مانندۀ این عید و بهار کس مبیناد بجز شاد دل و خُرَّمشان جسم و جانند به قول حکما شاه و وزیر حق تعالی نکند هیچ جدا از هَمِشان * * * شمارهٔ ۳۰ - در مدحِ حضرتِ مولای متقیان گفتم رهینِ مهرِ تو شد این دلِ حزین گفتا حزین دلی که به مهری بود رهین گفتم قرینِ رویِ تو باشد همی قمر گفتا سهیل باشد اگر با قمر قرین گفتم که آفرین به رخِ خوبِ یارِ من گفتا که آفرین به رخِ خوب آفرین گفتم که تُرکِ چشمِ تو دارد به کف کمان گفتا کناره گیر که نارد مگر کمین گفتم نشانِ مهر بُوَد هیچ بر دلت گفتا نشانِ مهر و دلِ یارِ دلنشین گفتم رَوَم گزینم یاری به جایِ تو گفتا اگر توانی رو زودتر گزین گفتم علی خلاصۀ تشکیلِ کاف و نون گفتا علی نتیجۀ ترکیبِ ماء و طین گفتم خداش خوانده گروهی ز رویِ شک گفتا خداش دانَد یک فرقه بر یقین گفتم صفاتِ واجب و ممکن دراوست جمع گفتا که ممکنست که هم آن بُوَد هم این گفتم که انگبین را قهرش کند چو زهر گفتا که زهر گردد با مِهرش انگبین گفتم هوایِ او بُوَد اندر سرِ بَنات گفتا هوایِ او بُوَد اندر دلِ بَنین گفتم جَنین نبندد بی اذنِ او وجود گفتا رَحِم نگیرد بی امرِ او جَنین گفتم قدم به گیتی بنهاد همچو روز گفتا که تا نشان بدهد گیتی آفرین گفتم به خاکِ پایش آن کس که سود فرق گفتا که پا گذارَد بر فرقِ فِرقَدین گفتم هر آن که گشت غلامش بر آستان گفتا هماره دارد دولت در آستین گفتم مَلِک مظَفَّر باشد غلامِ او گفتا از آن غُلامش باشد سَبُکتکین گفتم که شاه ناصرِ دینش بود پدر گفتا مگر نبینی آن فّرِ داد و دین گفتم چنین پدر پسری بایدش چنان گفتا چنان پسر پدری باشدش چنین گفتم جهان ز عدلش مانند جَنَّتست گفتا که جَنَّتست و مَنَش نیز حُورِعین گفتم که عدلِ اوست به مکرِ زمان ضَمان گفتا که بأس اوست به کیدِزمین ضَمین گفتم سپهر کینست الّا به روزِ مهر گفتا جهانِ مهرست الّا به روزِکین گفتم معین و یاور ایتام شد کَفَش گفتا خدای باد بر او یاور و مُعین گفتم سرِ مخالفش از تیغِ آبدار گفتا تنِ معاندش از گرزِ آهنین گفتم که قطع گردد چون کُنده از تَبَر گفتا که نرم گردد چون جامه از کُدین گفتم به یک اشاره کند مُلکِ چین خراب گفتا بخاصه چون که به ابرو فکند چین گفتم قرینِ او نَبُوَد در همه جهان گفتا به قرنها نشود کس بدو قرین گفتم هماره خواهم تا شادمان زِیَد گفتا هر آن که خواهد جز این شود حزین گفتم که از جبینش کند ماه کسبِ نور گفتا از آن که سود به درگاهِ حق جبین گفتم علیِّ عِمران عمرش کند دراز گفتا خدایِ سُبحان خصمش کند غمین گفتم همیشه چترِ جلالش به رویِ ماه گفتا هماره اسبِ مرادش به زیر زین * * * شمارهٔ ۳۱ - سیه‌چشمِ نامهربان ای سیه‌چشم چه دیدی تو از این دیده گناه که نگاهت چو کنم خیره کنی چشم سیاه هرکسی با کس در کوچه شود رویاروی همه را چشم فُتَد بر رخ هم خواه نخواه پیش چشم تو گنهکار همین چشم منست چشم‌های دگران را نَبُود هیچ گناه تو به نظمّیه و مُستَخدَمِ تأمیناتی گر خطاکار مرا دانی زین‌گونه نگاه جلب بر درگهِ خود کن پیِ استنطاقم بهرِ تحقیق نگه دار مرا در درگاه هر دو دستم را با بندِ کمر شمشیرت سخت بربند که از غیرِ تو گردد کوتاه ساز تحتِ نظرِ خود دو سه مَه توقیفم حبسِ تاریک کن اندر خَمِ آن زلفِ دوتاه بر تنم پوش از آن جامه که دزدان پوشند به گناهی که چرا کردم دزدیده نگاه در ردیفِ همه دزدان دو به دو چار به چار پیِ تسطیحِ خیابان بر و روبیدنِ راه هیچ یک لحظه مشو دور ز بالایِ سرم تا به سر نگذرد امّیدِ فرارم ناگاه شرط باشد که ز آزادیِ خود دم نزنم گرچه مشروطه‌طلب باشم و آزادی‌خواه من گواهی نگرفتم که تو را دارم دوست تا مفتّش شِنَوَد قصۀ عشقم ز گواه داغِ مهرِ تو بود شاهد بر جبهۀ من وین چنین داغ نباشد دگران را به جِباه من گرفتم که تو را در دلِ خود دارم دوست آن که بودت که ز رازِ دلِ من کرد آگاه خوب حس کردی عاشق‌شدن آیینِ منست این به من ارث رسید از پدرم طابَ ثراه بی‌جهت اخم مکن، تند مرو، زشت مگو که چو من بهرِ تو پیدا نشود خاطرخواه بهر من کج کنی ابرو، برو ای چشم‌سفید وه چه بی‌جا غلطی شد برو ای چشم‌سیاه که تو را گفت که در کوچه سلامم نکنی؟ که تو را گفت که باید نروی با من راه؟ آن که گوید بگریز از من و با او بنشین خواهد از چاله برون آیی و افتی در چاه آن رفیق تو ترا مصلحتِ خویش آموخت به خدا می‌برم از دستِ رفیق تو پناه کیست جز من که خورد باطناً از بهر تو غم کیست جز من که کشد واقعاً از بهر تو آه کیست جز من که اگر شهر پر از خوشگل بود او همان شخصِ تو را خواهد الا للّه کیست اُستادتر از من که کَماهی داند که چه اُستادی در خِلقتِ تو کرد الله کیست جز من که زند یک مهِ آزاد قلم و آورد پیشِ تو شهریّۀ خود آخِرِ ماه دورِ پیری را با محنت و سختی سپرد که تو ایّامِ جوانی گذرانی به رِفاه فی‌المثل گر سر و پای خود او مانَد لُخت کُلَه و کفش خَرَد بهرِ تو با کفش و کلاه من همان صورتِ زیبایِ تو را دارم دوست مطمئن باش که در من نبُوَد قوۀ باه به هوایِ تو کنم گردشِ باغِ ملّی به سراغ تو روم مقبرۀ نادر شاه کوه‌سنگی را در راهِ تو بر سینه زنم سنگ بر سینه زدن بهتر از این دارد راه خواهی امروز به من اخم کن و خواهی نه عاقبت رام و دلارامِ منی خواه نخواه حاضرم دکّهٔ پالوده‌فروش دمِ ارگ با تو پالوده خورم من که نخوردم با شاه با درشکه بَرَمَت تا گُلِ خَطمی هر روز چه کنم نیست در این شهر جز این گردشگاه گر دهد ره پدرِ دانش و صَدرالتُجّار با تو آسوده توان بود شبی در نو چاه باش بینی که تو خود سویِ من آیی با میل گرچه امروز به من می‌گذری با اکراه باش بینی که وِفاقِ من و تو زایل کرد مثل «وافَقَ شَنّ طَبَقَه» از اَفواه شکرِ امروز بکن قدرِ محبّان بشناس من نگویم که در آخِر چه شود وا اَسَفاه دید خواهی که تو هم مثل فلان‌الدوله خط برآورده‌ای از گِردِ بُناگوشِ چو ماه لاجَرَم مهر کنی پیشه و پیش آری چبر بوسد بشماریم از لطف ز یک تا پنجاه کج مرو لج مکن ایرج مشو آقایی کن چاکرانت را نیکوتر از این دار نگاه گاهی احوالِ مرا نیز بپرس از دمِ در گاهی از لطف مرا نیز ببین در سرِ راه نه چو من عاشقی افتد نه چو تو معشوقی هر دو بی‌شبهه نداریم شَبَه از اشباه گر به دریا شوی اندر دل تَحتُ البَحری یا روی در شکم زیپلَن بر قلۀ ماه ور روی در حرمِ قُدس تحصُّن جویی عاقبت مالِ منی مالِ من اِن شاءَاللّه * * * شمارهٔ ۳۲ - شکایت از دوری امیر نظام و مدح قائم مقام به حکمِ آن که ز دل ها بُوَد به دل ها راه دلِ امیر ز سوزِ دلِ من است آگاه غم ای امیر بدان سان فرا گرفته دلم که از فزونی بر آه بسته دارد راه اگر گواهی بر صدقِ مدّعا باشد دلِ امیرم بر صدقِ مُدَّعا است گواه یکی قصیده به درگاهِ او فرستادم که در جوابم بویی رسد از آن درگاه به راه نامه‌ای آمد مرا ز حضرتِ وی سپس که بود بسی دیدۀ امید به راه چگونه نامه ز درگاه فر خجستۀ میر به خطِّ فَرُّخِ عبدالحسین جُعِلت فِداه به یک مَحَبَّت و یک مهربانیی که اگر هزار سال دهم شرحِ آن شود کوتاه گمان بری خُتَنی بچّهاستند خَطَش فکنده اند به گردن ز مُشک طوقِ سیاه مثالِ باکرۀ جنّتست هر لفظش کسی به چشمِ تصرّف در او نکرده نگاه فزود عزّت و جاه مرا بدین نامه که ایزدش بفزاید به عمر و عزّت و جاه شگفت اینکه بدین عشق ازو صبورم من من و صبوری از او لا إِله إِلّااللّه سعادتیست به جان گر کنم فِدایِ امیر از آن که جان خود خواهد شدن به دهر تباه بزرگوار امیرا تو رفتی از تبریز ولی هنوز نرفتست نامت از اَفّواه نشد که یاد تو افتد مرا به دل بی رغم نشد که نام تو آید مرا به لب بی آه سحر شکایتِ هَجرِ تُرا کنم با مِهر به شب حِکایتِ مهر تُرا کنم با ماه بجز به راهِ خیال تو ام نپوید دل بجز خیال تو اندر دلم ندارد راه کنون کمالِ بزرگی و مرحمت دارد مرا به جای تو قائم مقام طالَ بَقاه بزرگوار امیرا ز ناخوشیِّ مِزاج قصیده گشت چو عمرِ عدویِ تو کوتاه درازتر ز فِراقت قصیده ها گویم ز حادثاتِ زمانه اگر شوم به پناه وگر بمیرم مدحِ تو نیز خواهد گفت هر آنچه بر سر خاکم بِرُسته است گیاه ز ماه و سال اَلا تا بُوَد به گیتی نام امیر خرّم و خندان زِیَد به سال و به ماه * * * شمارهٔ ۳۳ - در مدح مولایِ متّقیان خوش آن که او را در دل بود وِلایِ علی که هست باعث رحمت به دنیی و عقبی پناه شاه و گدا ملجاً وَضیع و شریف مَلاذِ پیر و جوان مَهرَبِ فقیر و غنی مِهین امامِ هُدی بهترین دلیلِ اُمَم سُتوده شیرِ خدا فر خجسته ظهرِ نَبی بدوست نازش قِرآن بدین دلیل که هست هَماره نازشِ الفاظ را اَبَر معنی همی پرستد او را جمیعِ خلقِ جهان اگر کند به خداییِّ خویشتن دعوی به دست اوست سنائی که بود در کُهِ طور به پایِ اوست شعاعی که در کَفِ موسی وزید رایحۀ لطف او به عیسی از آن پدید آمد تأثیر در دمِ عیسی شود چو چشمۀ خورشید روشن ار برسد ز خاکِ پایش گَردی به دیدۀ اعمی هزار لیلی اندر ولای او مجنون هزار مجنون اندر ولای او لیلی نسیمِ مهرش جان بخش تر ز آبِ حیات سَمومِ قهرش تن کاه تر ز مرگ فُجی صفات او چه شُمارم به یک زبان که بُوَد به صد هزار زبان لاتُعَدّ و لاتَحصی چگونه وصف نمایم بزرگواری را که کرده وصف بزرگّی او خدای و نُبی من و مدیحِ چنین شهریار بوالهوسیست خوش آن که مدحِ امیر اجلّ کنم انشی خدایگانِ امیران مِهین امیر نظام که نیست جز به در او جلال را مَجری ز تیغِ فربیِ او جسمِ ظلم شد لاغَر ز کلکِ لاغر او جانِ عدل شد فَربی مگر قبول نماید به چاکری روزی تباه گشت در این آرزو دلِ گیتی به حسرتی که ببیند قرین او یک تن سفید گشت ازین غصّه دیدۀ دُنیی بزرگوارا امیرا هر آنچه حکم کنی نخست رایِ تو آن حکم را دهد فَتوی شعار شِعری کامد بریده در مدحت از آن نماید مرکسبِ روشنی شِعری به روز معرکه که چون تیغ گیری اندر کف همی بمانَد از کارِ خویش بویحیی تو چون فَلاطون باشی و شاه اسکندر تو چون بزرگ امیدی و شاه چون کِسری بود به دیدۀ افعی مقامِ دشمن تو از آن که تنگ و مَهیبست دیدۀ افعی همیشه تا که بُوَد در جهان سِنین و شُهور تو در جهان به سِنین و شُهور دیر بِزی همیشه کور ز جاهِ تو دیدۀ بدخواه هماره دور ز عمرِ تو آفت بَلوی بدار پاس ولّی و بگیر جانِ عدو ببخش کیسِ طلا و بنوش کاسِ طَلی * * * شمارهٔ ۳۴ - شکایت از دوریِ یار چندی گُزیده یار ز من دوری افزوده شور بختِ مرا شوری چون بیندم به خویش فزون مشتاق از من فزون کند بتِ من دوری آری مجرّبست که در هر باب مشتاقی است مایۀ مهجوری ای ماهرو که در صفِ مه رویان داری به دست رایتِ منصوری در خرگهِ جمالِ تو روز و شب آیند مهر و ماه به مزدوری آزادیَم به عقل نمی‌گنجد تا هست طرّۀ تو و مقهوری بی چشم و رو بُوَد که به خود بندد نرگس به پیش چشمِ تو مخموری بس نیش زد به دیدۀ من مژگان تا جویمت پس از همه مهجوری اَطباقِ عنکبوتیِ چشم من شد رخنه همچو پردۀ زنبوری من شاعری خمیده و درویشم تو جنگجوی تُرکِ سَلَحشوری بر خویشم ار بخوانی ممنونم از پیشم ار برانی معذوری خواهی نوازشم کن و خواهی نه مختاری و مُصابی و مَأجوری من دیده بهر دیدنِ تو خواهم زانست اگر حذر کنم از کوری گر نیست مال و عزّت و زورِ من وین نیستی‌ست علّتِ منفوری تا با منی تو، جمله بُوَد با من تو عزّتی، تو مالی و تو زوری تو صدری و تو بدری و تو قدری تو شاهی و تو ماهی و تو هوری بر خانۀ گلینم پا بگذار تا بگذرد ز خرگه تیموری از کوزۀ سفالِ من آبی نوش تا گیرد آبِ کاسۀ فغفوری گردد ز عکسِ آینۀ رویت خشتِ وِثاقم آینۀ غُوری بنشین که تا بهشت شود خانه با بودن تو خوبتر از حوری در ساده زندگانی من می‌بین کِت روشنی ببخشد و مسروری آلوده‌اش نبینی و چرکینش کاسوده از عَوار بود عوری در سادگی نهفته حَلاوت‌هاست زان بیشتر که در حُلَلِ صُوری نه کذب اندرو نه شره نی کین نه ضَنَّت و ضَلالت و مغروری ما پاکباز بلبلِ قَوّالیم در ما مجوی شهوتِ عُصفوری آسای در خرابۀ من چون گنج بر من ببخش منصبِ گنجوری پوشیم در به رخ ز همه اغیار مستی کنیم از پسِ مستوری تو جویی از دفاترِ من اشعار من بویَم از دو عارضِ تو سوری مشغولیِ خیالِ ترا گویم افسانه‌های کلده و آشوری تاریخ‌های همچو لبت شیرین از سیبِری بخوانم و مَنچوری وز دیده‌های خود به شبانِ تار اوصافِ عشق و پیری و رنجوری چون هر دو را به غایت دارم دوست جانِ تو و ادیبِ نِشابوری عاشق تو را چو من نشود پیدا ای همچو آفتاب به مشهوری * * * شمارهٔ ۳۵ - تسلیت به دوست پدرمرده سخت است گرچه مرگِ پدر بر پسر همی هان ای پسر مخور غم از این بیشتر همی در روزگار هر پسری بی‌پدر شود تنها تو نیستی که شدی بی‌پدر همی اسکندرِ کبیر که می‌رفت از جهان گفت این سخن به مادرِ خونین جگر همی کز بعد من عزایی اگر می‌کنی به پای طوری بکن که باد پسندیده‌تر همی تنها مگری ، عدّه‌ای از دوستان بخواه کآیند و با تو گریه نمایند سر همی لیکن چه عدّه‌ای که نباشند داغدار زان بیشتر به مرگِ کسانِ دگر همی با عدّه‌ای بگَری برایم که پیش از این ننموده مرگ از درِ ایشان گذر همی زیرا که داغدیده بگرید برای خویش وانگه تو را گُذارَد منّت به سر همی گر گریه‌ای کنند کنند از برایِ من مرگِ کسی نباشدِشان در نظر همی چون خواست مادرش به وصیّت کند عمل با عدّه‌ای شود به عزا نوحه‌گر همی یک تن که داغ دیده نباشد نیافتند بشتافتند گرچه به هر کوی و در همی این گفت دخترم سرِ زا رفته پیش از این آن گفت مرده شوهرم اندر سفر همی آن دیگری سرود که از هشت ماهِ قبل دارم ز فوتِ مادرِ خود دیده تر همی آن یک بیان نمود که از پنج سالِ پیش مرگ پدر نموده مرا دربه‌در همی القصّه مرگ چون همه کس را گَزیده بود حاضر نشد به محضرِ او یک نفر همی چون مادرِ سکندر از این گونه دید حال دانست سِرّ گفتهٔ آن نامور همی یعنی ببین که هیچکس از مرگ جان نَبُرد دیگر مکن تو گریه برای پسر همی بر هر که بنگری به همین درد مبتلاست بی‌داغ نیست لالهٔ باغ بشر همی سختی چو بالسّویّه بود سهل می‌شود چون عام شد بلیّه شود کم‌اثر همی باری، عزیز من همه خواهیم مرد و رفت زاری مکن که هیچ ندارد ثمر همی یک مرده سر ز خاک نمی‌آورد برون صد سال اگر تو خاک بریزی به سر همی گفتند زلف کندی و بر خاک ریختی بر خاک ریخته‌ست کسی مشک تر همی ؟ بر مال غیر دستِ تصّرف مکن دراز خود را مکن به ظلم و تعدّی سَمَر همی آن طرّه جایگاه دلِ اهلِ دانشست با این گروه جور مران اینقَدَر همی آن آشیان مرغ دل بینوای ماست ای باغبان مخواهش زیر و زبر همی آن طرّه را دو صاحب دیگر به غیر توست مال منست و مال نسیم سحر همی گر رفت بر سفر پدرت، شکر کن که هست آن مادر ستوده‌ات اندر حضر همی داری ز خود چهار برادر بزرگتر هر یک به جای خویش چو یک شیر نر همی بر کَن لباسِ ماتم و افسردگی ز بر کُن جامۀ شهامت و عزّت به بر همی از هر خیال بیهده خود را کنار گیر مشغول شو به کسب کمال و هنر همی یک روز درس و مشق مکن ترک زینهار مپسند وقتِ قیمتیِ خود هَدَر همی یکروز اگر ز درس گُریزی به جان تو بگریزم از تو همچو لئیم از ضرر همی ور پندِ من به سمعِ ارادت کنی قبول دل بندمت چو مفلسِ بی زر به زر همی با مادرت به رأفت و طاعت سلوک کن با خواهرت بجوش چو شیر و شکر همی پرهیز کن ز مردم بی‌عار و کم‌عیار همسر بشو به مردمِ نیکو سیَر همی با آن قدم ز خانه برون نه اگر نهی کِت بر طریق عقل شود راهبر همی باش از برایِ دیدهٔ بدبین به جای تیر شو از برایِ حفظِ شرافت سپر همی در طبع ساده، خویِ بَدان آنچنان دود کاندر میان پنبه بیفتد شرر همی قدر مرا بدان که چو من هم به روزگار یک عاشق درست نبینی دگر همی * * * شمارهٔ ۳۶ - در مدح امیرنظام جانا چه شود گر تو درِ مِهر گشایی وز در به در آیی و چو جانم به بر آیی دانی چه گذشتست و زِ ما حال نپرسی وز هیچ دَری هیچ دَرِ ما نگشایی تایی برِ ما ، ور گذرد عمری و آیی ننشسته به پا خیزی و چون عمر نپایی دو بیت ز خاقانیِ شروانی خوانَم استادِ سخن رانی و ممدوح سِتایی «هیچ افتدت امشب که برافتادگیِ من رحم آری و در کاهِشِ جانم نَفَزایی» «یا بر شِکَرِ خویش مرا داری مهمان یا بر جگرِ ریش بمهمانِ من آیی» بدخو نبُدی ، تا که بیاموختت این خو یا تا چه خطا دیدی ای تُرکِ خطایی همواره پسِ یکدیگر آیند مه و مهر ای ماه ندانم که تو بی مهر چرایی با هیچ کَسَت می نبُوَد مهر و وفا یا با هر که ترا خواهد بی مهر و وفایی اوّل که بِنَنمائی با ما تو رُخِ مهر صد قِصّه به دل گیری ور زان که نمایی خواهی که دلِ من بربایی و ندانی کاین دل نه دلی باشد کو را بربایی من دل به هوای میر دادستم از اول «هرکس به هوایی شد و سعدی به هوایی» چرخِ عظمت میر نظام آن که نگردد الّا که به کامِ دل او چرخِ رَحایی فرخنده خداوندا از ناخوشیِ تو شد پیر فلک ، کرد همی پشت دوتایی یک شهر رها گشت ز بندِ تعب و رنج کامروز ز بندِ تعب و رنج رهایی از ضعف رهانید دعایِ ضُعَفایت زان روی که تو پشت و پناهِ ضعفایی در لیل و نهارت فقرا جمله دعاگو زیرا که تو ملجاء و مَلاذِ فقرایی کس را نبُدی یَد که نرفتی به سویِ حقّ کس را نبُدی لب که نکردیت دعایی ایزد به تو در عالم دردی نپسندد زیرا که به دردِ همه عالم تو دوایی دادارِ جهان رنج و بلا از تو کند دفع کز خلقِ جهان دافعِ رنجی و بلایی حیف است که رانم به زبان نامِ عدویت هر کس که ترا دوست بود باد فدایی دافع بُوَدت حق ضرر از خاکی و بادی نافع بُوَدت آن چه بود ناری و مایی ار شاخه‌ای افسرده شود باک نباشد بیخی تو ، که می‌باید سر سبز بپایی پیوسته بر افراخته باشی و تن آسا کاندر صف دولت تو فرازنده لِوایی همواره به جا باشی و هرگز بِنَیُفتی کاندر کفِ مُلکَت تو بَرازنده عصایی تا ارض و سما باشد باشیّ و مصون باد جان و تنت از آفتِ ارضیّ و سَمایی یک رأیِ تو دو مملکت آسوده نمودی فرخنده چنین رای و چنین صاحب رایی دشتی که وزد رایحۀ قهرِ تو آن جا تا حشر مرویاد در آن مهر گیایی قارن به تو شمشیر دهد چون تو بجنگی بهمن سپر اندازد چون تو به وَغایی در رزم چو کوشش کنی و بزم چو بخشش چون قهرِ خدا باشی و چون بحرِ عطایی یک نثرِ تو بهتر ز مقاماتِ حمیدی یک نظمِ تو خوشتر ز غزل هایِ سنایی این بیت ز صدر الشعّرایِ پدر خویش آرم به مدیحِ تو در این چامه گُوایی «بر حاشیۀ مائدۀ فضلِ تو باشد کشکولِ گدایی به کفِ شیخ بَهایی» صدرا و وزیرا و بلند اختر میرا صَدر الوُزَرایی و امیرُ الأُمَرایی فَخرالشُعَرا خواندی در عیدِ عزیزم دیدی چو کرا داعیۀ مَدح سُرایی چونان که نکردستم از بی لقبی عار فخری نکنم نیز به فَخرُ الشّعرایی خود عار بُوَد ، لیکِن فخرست و مُباهات ممدوح تو چون باشی ، ممدوح ستایی نز با لقبی بوی و بَهایَم بفزودی نز بی لقبی کاست ز من بوی و بهایی فخر من از آنست که همچون تو امیری نامم به زبان آری و گویی که مَرایی از شاعری و شعر بَری باشم و خواهم در سلکِ ادیبان لقبم لطف نمایی از تربیتت هست به من ، گر به ادیبان فضل و هنری باید و ذوقی و ذُکایی شِعرم همه چون شعرِ بُتان چِگِل و چین نثرم همه چون خطِّ نکویانِ خَتایی بس سُخره نمایم من و بس ضِحکه زنم من گر صرف مُبَرَّد بُوَد و نحوِ کِسایی ایدون که مرا تربیت از شاه بیفزود شاید که تو هم تربیتِ من بفزایی گر ساعدِ مُلکِ شه اینجا بُدی امروز تصدیق مرا کردی از پاک دَهایی ای ساعدِ مُلک ای که تو از فرّخ حالی بر ساعدِ مُلک اندر فرخنده همایی اعیادِ گذشته که مدیح عرضه نمودم اینجا بُدی امروز ندانم به کجایی صد حیف که امروز جدا بینمت از میر ای کاش نبودی ، به جهان نامِ جدایی نی نی نه جدایی که تو اندر دل اویی اندر دل او باشی و در دیده نیایی از بسکه ترا دیده و دل خواهد و جوید بر هر که نماییم نظر چون تو نمایی اندر برِ میر ارچه بُوَد خالی جایت اندر دلِ او خالی نبوَد ز تو جایی فرخنده دلِ میر یکی خانۀ آنست کو را به خدا می رسدی خانه خدایی شاید اگر از فخر بنازی و ببالی در خانۀ اُنسی تو و همرازِ خدایی هم مجلسِ عقلی تو و هم صحبتِ عشقی همخوابۀ صدقی تو و همدوشِ صفایی در کعبۀ مقصود خود اکنون به طَوافی در مروۀ آمال خود ایدون به صفایی کارِ دو جهان سامان زین دل بپذیرفت زنگِ تعب از این دل یا رب بِزُدایی ای راد امیری که به گاهِ کرم و جود آمد به دَرَت حاتمِ طائی به گدایی بر خِلعتِ شاهی پیِ تبریک سُرایم فرخنده و فّرخ بُوَدَت خِلعتِ شایی زین پیش که بودی به امیران و وزیران اندر سفر و غیرِ سفر مدح سُرایی از بهرِ ستودنشان بود و ز پیِ مدح دادندی اگر سیم و زر و برگ و نوایی تو از پیِ مدحِ خود بر من ندهی زر خواهی که همه مَکرُمت و جود نمایی ناچار بُوَد طبع تو از بخشش زان روی هر لحظه به یک واسطه و عذر برآیی قدر تو و شأن تو فزونتر بود از این کز مدح بیفزایی و از هجو بِکایی من در خورِ فضلِ خود مدحِ تو سُرایم اما نه بدان سان که بباییّ و بشایی فرخنده امیرا پیِ این نیک قصیده خواهم که کنم نیز یکی خوب دعایی چون وعدۀ مهدی خان عمر تو مطوّل چون آرزویم دولتِ تو باد بقایی کان وعده نپندارم هرگز به سر آید وین آرزویِ من مپذیراد فنایی استاد منوچهری خوش گفت بدین وزن «ای تُرکِ من امروز نگویی به کجایی؟» * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/collections/irec-mirze-qesideler İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1926). Public domain (author died 1926). Original text only.