Qitələr İrəc Mirzə (1874–1926) شمارهٔ ۱ - مادّه تاریخ وفات جعفرقلی میرزا عَمِّ شاعر ۱۳۰۷ هق هر که آمد در این جهان ناچار رود از این جهان چه شَه چه گدا یک جَهانِ دگر خدای آراست که بُوَد نامِ آن جهانِ بقا سویِ دارِ بَقا رَوَد هر کس که بیامد در این سرایِ فنا پورِ ایرج نَوادۀ خاقان آن مَلِک زادۀ فرشته لَقا من به او صِهر و او به من عَمّ بود نه من او را نه او بدید مرا زیست پنجاه و اَندر سال به دَهر چون در این خاکدان ندید وفا سویِ جَنَّت برفت با دلِ شاد تا بماناد جاودان آن جا بهرِ تاریخِ فوتش ایرج گفت رفت جعفرقُلی از این دنیا * * * شمارهٔ ۲ - در هجو نصرت الدوله شاه زاده ضیافَتی کردی کِافَت آوَرد مَر ضیایِ ترا کارهایت معرِّفی کردند سستیِ عقل و ضعفِ رایِ ترا به همه کفش دادی و مَلِکی زان که کوچک بُدند پایِ ترا هیچ بر من ندادی و گفتی رَوَم و سر کنم هِجایِ ترا چَشم ! اگر روزگار بُگذارَد در کفِ تو نِهَم سَزایِ ترا لیک حالا جز این نخواهم گفت که برَد مرده شو سَرایِ ترا نه سرایِ ترا به تنهایی هم عطایِ تو هم لَقایِ ترا خوب شد بر مَنَت عطا نَرَسید بنده گاییدم آن عَطایِ ترا * * * شمارهٔ ۳ - شراب ابلیس شبی رفت به بالین جوانی آراسته با شکل مهیبی سَر و بَر را گفتا که منم مرگ و اگر خواهی زنهار باید بگزینی تو یکی زین سه خطر را یا آن پدر پیر خودت را بکشی زار یا بشکنی از خواهر خود سینه و سر را یا خود ز می ناب کشی یک دو سه ساغر تا آنکه بپوشم ز هلاک تو نظر را لرزید از این بیم جوان بر خود و جا داشت کز مرگ فتد لرزه به تن ضَیَغمِ نَر را گفتا پدر و خواهر من هر دو عزیزند هرگز نکنم ترک ادب این دو نفر را لیکن چو به می دفع شر از خویش توان کرد مِی نوشم و با وی بکنم چاره شر را جامی دو بنوشید و چو شد خیره ز مستی هم خواهر خود را زد و هم کشت پدر را ای کاش شود خشک بنِ تاک و خداوند زین مایه شر حفظ کند نوع بشر را * * * شمارهٔ ۴ - کارگر و کارفرما شنیدم کارفرمایی نظر کرد ز روی کِبر و نَخوَت کارگر را روانِ کارگر از وی بیازرد که بس کوتاه دانست آن نظر را بگفت ای گنج وَر این نَخوَت از چیست چو مُزدِ رنج بخشی رنج بر را من از آن رَنج بُر گشتم که دیگر نبینم رویِ کبرِ گنج وَر را تو از من زورخواهی من ز تو زر چه مِنَّت داشت باید یکدِگر را تو صَرفِ من نُمایی بَدرَۀ سیم مَنَت تابِ رَوان نورِ بَصَر را منم فرزندِ این خورشیدِ پُر نور چو گُل بالایِ سر دارم پدر را مُدامَش چَشمِ روشن باز باشد که بیند زورِ بازویِ پسر را زنی یک بیل اگر چون من در این خاک بگیری با دو دستِ خود کمر را نهالِ سعی بنشانم در این باغ که بی مِنَّت از آن چینَم ثَمَر را نخواهم چون شرابِ کَس به خواری خورَم با کامِ دل خونِ جگر را ز من زور و ز تو زر، این به آن در کُجا باقی است جا عُجَب و بَطَر را؟ فشانَم از جَبین گوهر در آن خاک ستانَم از تو پاداشِ هنر را نه باقی دارد این دفتر نه فاضِل گُهر دادی و پس دادم گُبَر را به کس چون رایگان چیزی نبخشند چه کِبر است این خَداوندانِ زر را چرا بر یکدِگر مِنَّت گذارند چو محتاجند مَردُم یکدِگر را * * * شمارهٔ ۵ - دربارۀ رفتن مستوفی الممالک و آمدنِ صَمصامُ السلطنه این شنیدم که چوکابینۀ مستوفی رفت فرصت افتاد به کف مَردُمِ فرصت‌جو را از وطن خواهان یک عدّه به هم جمع شدند عرضه کردند شهنشاهِ فلک نیرو را کاندر این مُلک رئیس الوزرایی باید که به اِعجاز کند سُخرۀ خود جادو را کاردانی که به تدبیرِ خرد حلّ سازد این همه مشکلِ خَم در خمِ تو در تو را پهلوان مردی فَعّال و زَبَردست و قوی که ببندد دهن و باز کند بازو را تیزهوشی که رهانَد وطن از بندِ بلا آن چنان سهل که از ماست کَشد کَس مو را شاه فرمود: من اقدام به کاری نکنم تا نَسنجَم همه خوب و بد و زیر و رو را فکر باید، که رئیس الوزرا نتوان کرد !هر خرِ بی خردِ با طمع پُررو را مُهلتی بایَد کاندیشم و زان پس بکنم انتخابی که ببندد دهنِ بدگو را همه گشتند از این عزمِ همایون خُرسند همه گفتند: مَلِک زنده بماند، هورا بعدِ یک هَفته مَلِک داد به آنان پیغام که نکو جُستم بر دردِ شما دارو را پس از اندیشه مرا رای به صَمصام افتاد !از همه خلق پسندیدم این هالو را فکرِ خود کردم و کَردَمش رئیس الوزرا همه بِستایید این مُنتَخَبِ نیکو را خلق رفتند در اندیشه و حَیران ماندند که از این کرده چه مقصود بُوَد یارو را یکی از جمع بپرسید ز گوینده، که شاه !فکر هم کرد و رئیس الوُزَرا کرد او را؟ * * * شمارهٔ ۶ - برای تصویری که به مرحوم عبدالحسینِ بیات داده سُروده است بنگر چگونه کردم بیرون ز جِسم جان را آسان چه سان نُمودم تکلیفِ جان ستان را ای کاش عکس جان داشت، حالا که می نُمودم تقدیمِ یارِ جانی عَبدُالحسین خان را * * * شمارهٔ ۷ - مرثیه رسمَست هرکه داغ ِ جوان دید، دوستان رأفت برند حالت ِ آن داغ دیده را یک دوست زیر بازوی ِ او گیرد از وفا وان یک ز چهره پاک کند اشکِ دیده را آن دیگری بر او بِفشانَد گُلاب و شَهد تا تقویت کند دلِ مِحنِت چَشیده را یک جمع دَعوَتَش به گُل و بوستان کنند تا بر کنندش از دل خارِ خَلیده را جمعِ دگر برای تسلّایِ او دهند شرح ِ سیاه کاریِ چرخِ خمیده را القصّه هر کَسی به طریقی ز روی ِ مِهر تسکین دهد مصیبتِ بر وی رَسیده را آیا که داد تسلیتِ خاطرِ حسین؟ چون دید نعشِ اکبرِ در خون تپیده را آیا که غمگساری و اَندُه بَری نمود لیلایِ داغ دیدهٔ زَحمت کَشیده را بعد از پسر دلِ پدر آماجِ تیر شد آتش زدند لانهٔ مرغِ پریده را * * * شمارهٔ ۸ - کودک دورۀ طلایی بچه هایِ زمانه رند شدند بی ثمر دان تو ژاژخایی را کودکانِ زمان ما نکنند جز برایِ زر آشنایی را یا برو زَر بده که سر بنهند یا برو دِل بِنه جُدایی را در نَظَرْشانْ بهایِ جامی نیست دفترِ جامی و بَهایی را نشِناسند جز بَرایِ طلا شیخی و صوفی و بَهایی را به شَعیری نمی کنند حِساب شِعْرِ خاقانی و سَنایی را یاوه دانند و سُخْره پندارند مهربانی و آشنایی را نَبُوَد در مِزاجِشان اثری عَرْضِ اِفْلاس و بی نَوایی را نتوانی فَریفْتْ جز به طلا کودکِ دورۀ طلایی را * * * شمارهٔ ۹ - مرثیه سرگشته بانوان وَسَطِ آتشِ خِیام چون در میانِ آبْ نُقُوش ستاره‌ها اطفالِ خردسال ز اطرافِ خیمه‌ها هرسو دوان چو از دِل آتشْ شَراره‌ها غیر از جگر که دسترسِ اَشْقِیا نبود چیزی نَمانْد در برِ ایشان ز پاره‌ها انگشت رَفت در سرِ انگشتری به باد شد گوش‌ها دریده پیِ گوشْواره‌ها سِبطِ شهی که نامِ همایونِ او بَرَند هر صبح و ظهر و شام فرازِ مَناره‌ها در خاک و خون فُتاده و تازَنْد بر تَنَش با نعل‌ها که ناله برآرَدْ ز خاره‌ها * * * شمارهٔ ۱۰ - مادر گویند مرا چو زاد مادر پستان به دهن گرفتن آموخت شبها بر گاهواره من بیدار نشست و خفتن آموخت دستم بگرفت و پا بپا برد تا شیوه راه رفتن آموخت یک حرف و دو حرف بر زبانم الفاظ نهاد و گفتن آموخت لبخند نهاد بر لب من بر غنچه گل شکفتن آموخت پس هستی من ز هستی اوست تا هستم و هست دارمش دوست * * * شمارهٔ ۱۱ - جاه و جلال علی (ع) اندر خبر بُوَد که نبی شاهِ حق پرست چون سویِ عرش در شبِ معراج رخت بست بر مسندِ دَنی فَتدَلّی نِهاد پای دستی ز غیب آمد و بر پشتِ او نشست چون دستِ حق بُد و اثرِ لطف ِ دوست بود از فرطِ شادمانی مدهوش گشت و مست گویند پا نهاد به دوشِ نَبی علی از طاقِ کعبه خواست چو اصنام را شِکست جاه و جلال بینْ که یَدُالله پا نِهاد آنجا که حقّ نِهاد به صد احترامْ دست * * * شمارهٔ ۱۲ - تقاضای وجهِ قبض وزیر خمسه اگر وجهِ قبضِ من ندهد به حق خمسهٔ آل عبا که بَد کرده‌ست وگر تعلل از این بیشتر روا دارد حقوق دوستی و مردمی لگد کرده‌ست دگر چه عرض کنم دیرتر اگر بدهد به دست خود چه بلاها به جان خود کرده‌ست نمی شناسد من کیستم ، گمان دارد که این معامله با مادر صمَدْ کرده‌ست زیاده وقت ندارم همین قدر تو بگو که پول خواهد ایرج چو قبض، رد کرده‌ست * * * شمارهٔ ۱۳ - به سر کلنل محمد تقی خان پسیان به احترام به این سر نظر کنید ای خلق که بی حیات ولی در حیات جاوید است بَدَل به این سرِ بی تن شَوَد دو روزِ دِگَر نشانِ بیرَقِ ایران که شیر و خورشید است * * * شمارهٔ ۱۴ - احمد لایَنصَرِف فکرِ شاهِ فَطِنی باید کرد شاهِ ما گُنده و گول و خِرِف است تخت و تاج و همه را وِل کرده در هُتل هایِ اُروپ مُعتَکِف است نشود منصرفِ از سَیرِ فَرَنگ این همان احمدِ لایَنصَرِف است * * * شمارهٔ ۱۵ - علّت بی تابی نوزاد دانی که چرا طفل به هَنگامِ تَوَلّد با ضَجّه و بی تابی و فریاد و فَغان است با آن که بَرون آمده از مَحبَسِ زه دان و امروز در این عرصهٔ آزادِ جهان است با آن که در آن جا همه خون بوده خوراکش وین جا شِکَرَش در لب و شیرَش به دهان است زان است که در لوحِ اَزَل دیده که عالم بر عالمیان جایِ چه ذُل و چه هَوان است داند که در این نَشئه چه‌ها بر سرش آید بیچاره از آن لحظۀ اوّل نِگران است * * * شمارهٔ ۱۶ - دزد نگرفته هر کس ز خزانه بُرد چیزی گفتند مَبَر که این گُناه است تعقیب نُموده و گرفتند دزدِ نگرفته پادشاه است * * * شمارهٔ ۱۷ - افکار خنده آور ای هم سفر عزیز من مَجد افکارِ تو خنده آورنده است خواهی تو اگر نویسی این جُنگ بنویس، چه جایِ شعر بنده است این پند که می دهم فراگیر هر چند که اندکی گَزنده است «در شعر مپیچ و در فنِ او» کاین کار ز کار های گُنده است رو هوچی و روزنامه چی شو این است که فایَدَت دِهَنده است امروز به هر کجا ادیبی است در گوشۀ عُزلتی خَزَنده است اَشغال نصیب هر چه کونی است اَحرار اسیرِ هر چه جِنده است این سگ مرَضی بُوَد که آخِر از گرسنگی ترا کُشَنده است این است طَنابِ احتیاجی کِت بر دَرِ هر خسی کشنده است رَو تجرِبه‌ای ز حالِ من گیر کاین تجربه مر ترا بَسَنده است بینی تو که شعرِ بنده امروز بر طبعِ جهانیان پسنده است هر شعر که بشنوند نیکو هر چند که بُوِیِ خون دهنده است چون مختصر و سلیس و خوب است یا صاف و صریح و پوست کَندَه است از فُرطِ مَحَبَّتی که دارند گویند که شعر، شعرِ رنده است با این همه هیچ کس نَپُرسد کاین مَردِکه مُرده یا که زنده است دزدانِ خروس دیگرانند پرهاش بُرون ز جیبِ بنده است! * * * شمارهٔ ۱۸ - کوه نور دیده ام من رُبعِ مَسکون را، برادر جان من! در تمام ربع مسکون این چنین کون هیچ نیست کوهِ نور است آن کفل در پشتِ آن دریایِ نور کوه و دریایی چنین در ربع مسکون هیچ نیست! * * * شمارهٔ ۱۹ - تقاضا ای مِهین صدر فلک مرتبه در دورۀ تو گر شود رنجه دل اهل هنرشایان نیست تو هنرمند وزیری و یقین در بَرِ تو قدر اهل هنر و غیرِ هنر یکسان نیست با وزیرانِ دگر فرق فراوان داری آنچه باشد به تو تنها به همه آنان نیست هفت سیّاره درخشانند از چرخ ولی هیچ یک مهر صفت نور ده و رخشان نیست عالم پنج زبان صاحبِ خَطّ مالک رَبط جامع این همه اوصاف شدن آسان نیست اوّلین واقفِ اوضاع سیاسی به فرنگ در حضور تو بجُز طفل الفبا خوان نیست بس که اوصاف خداوندی در خلقت تُست گر خداوند بخوانند ترا کفران نیست لوحش الله از آن خویِ خوش و رویِ نکو این دو گوهر که ترا داده خدا ارزان نیست گر به هر روز دو صد وارد و صادر داری یک دل از طرز پذیرایی تو پژمان نیست یاد داری که مرا وعدۀ کاری دادی ای تو آن انسان کاندر گهرت نِسیان نیست وعدۀ مرد کریم ار نبُوَد جفت وفا همچو رعدیست که اندر عقبش باران نیست ور وفا کرد و لیکن نه به هنگام و به وقت آب سردیست که در موسم تابستان نیست از پس این سفر شوم مرا کار معاش سخت شد از تو چه پنهان ز خدا پنهان نیست آنچه در خانه مرا بود ز اَسباب و اَثاث رفت برباد و بجز لطف تواش تاوان نیست تا توانی تو از این سفره به مَردُم بِخُوران کاندر این خانه کسی تا به ابد مهمان نیست دارم امّید نویسی به عِمادُ السلطان حاکم قزوین جز ایرج مدخت خوان نیست * * * شمارهٔ ۲۰ - مطایبه با مرحوم عبدالحسین آگاهی نکویان را بباید آرزو داشت مرا آگاهی اصلاً آرزو نیست عبث یادش کنند اهلِ نِشابور من آگاهم که آگاهی نکو نیست * * * شمارهٔ ۲۱ - تاریخ فوت این جهان پیش راد مردِ حکیم هست محنت فزایِ غم آباد زن و مرد و شَه و گدا دارند همه از دستِ این جهان فریاد چَشمِ عِبرت گُشا ببین که چه سان مَسنَدِ جَم بداد بر کَفِ باد پیر زالی است نو عروس نُمای کرده در زیرِ خاک بس داماد همه ناکام از زمانه روند هیچ کس نیست از جهان دل شاد جامۀ مرگش آسمان دوزد هر که اندر زمین ز مادر زاد دخترِ خاک گت دخترِ شه آن قمر طلعت فرشته نهاد لقبش هم عزیز عُلیا بود چون به عزت قدم به خُلد نهاد بهر تاریخ فوتش ایرج گفت جایش اندر بهشت ایزد داد * * * شمارهٔ ۲۲ - ماده تاریخ مهمانی شاه در باغ امیرنظام (۱۳۰۷ هق) خسرو تاج بخش ناصر دین آن سرشته به عقل و دانش داد آن که دست عطا و همت او حاصل بحر و کان به باد بداد بود سیم سفر که از تبریز شد به سوی فرنگ خسرو راد بر به تبریز چون امیر نظام باغ و کاخی نُموده بود آباد در اِیاب و دِهاب مهمان شد اندر آن باغ شاه با دلِ شاد شه قدم چون نهاد در آن باغ در دولت بد روی میر گشاد زر و سیم زیاد بهر نثار زیر پای ملک امیر نهاد همۀ چاکران سلطان را شال و اسل و طلا و نقره بداد با دل شاد شاه از این کشور به سوی پایتخت روی نهاد سفر شه بنای باغ امیر چون به یک سال اتفاق افتاد بهر تاریخ سال ایرج گفت «باغ میر اجل بُوَد آباد» * * * شمارهٔ ۲۳ - حق استاد گفت استاد مبر درس از یاد یاد باد آنچه به من گفت استاد یاد باد آن که مرا یاد آموخت آدمی نان خورَد از دولت یاد هیچ یادم نرود این معنی که مرا مادر من نادان زاد پدرم نیز چو استادم دید گشت از تربیت من آزاد پس مرا منت از استاد بُوَد که به تعلیم من اُستاد اِستاد هر چه می دانست آموخت مرا غیر یک اصل که ناگفته نهاد قدر استاد نکو دانستن حیف! اُستاد به من یاد نداد گر بمردست، روانش پر نور! ور بُوَد زنده خدا یارش باد! * * * شمارهٔ ۲۴ - وفات شاه معزول اگر شاه معزول رفت از جهان ولی عهد منصوب پاینده باد محمد علی میرزا گر بمرد محمد حسن میرزا زنده باد * * * شمارهٔ ۲۵ - ماکیان و شیر در بُن یک بیشه ماکیانی هر روز بیضه نهادی و بردی آن را یک کُرد بس که ز راه آمد و ندید به جا تخم خاطرش از دستبرد کُرد بیازرد بود در آن بیشه پادشاه یکی شیر داوری از کُرد پیش شیر همی بُرد داد بدو پاسخی چنین که بباید پاسخ شاهانه‌اش به حافظه بسپرد گفت چرا ماکیان شدی نشدی شیر؟ تا نتواند خَلق تخم تو را خورد! * * * شمارهٔ ۲۶ - بقای انسب قصّه شنیدم که بوالعَلا به همه عمر لَحم نخورد و ذَوات لَحم نیازرد در مرض موت با اجازهٔ دستور خادم او جوجه‌با به محضر او برد خواجه چو آن طیر کشته دید برابر اشک تَحَسُر ز هر دو دیده بیفشرد گفت چرا ماکیان شدی نشدی شیر؟ تا نتواند کَسَت به خون کشد و خورد مرگ برای ضعیف امر طبیعی است هر قوی اوّل ضعیف گشت و سپس مُرد * * * شمارهٔ ۲۷ - دوزخ به قدر فهم تو کردند وصف دوزخ را که مار هفت سر و عقرب دو سر دارد خدای خواهد اگر بنده را عذاب کند ز مار و عقرب و آتش گزنده‌تر دارد از آن گروه چه خواهی که از هزار نفر اَقَلّ دویست نفر روضه‌خوان خَر دارد دویست دیگر جن‌گیر و شاعر و رَمّال دویست واعظ از روضه‌خوان بَتَر دارد * * * شمارهٔ ۲۸ اسم گل پیش لبش بردن خطا باشد لب او بهتر است از گل یقین است این که گفت و گو ندارد پیش روی چشم او گر لاله و نرگس بروید لاله و نرگس یقیناً هیچ چشم و رو ندارد از برای بوسه‌ای از روی او دل می‌شود خون لیک رو می‌خواهد این اظهار و ایرج رو ندارد * * * شمارهٔ ۲۹ - جواب به حامی عارف میم سپاسی کجاست تا که نگوید عارف بیچاره دادخواه ندارد میم سپاسی اگر قدم نهد پیش جیم اساسی دگر پناه ندارد هر که نگوید که عارف آدم خوبی است عامی محض است و اشتباه ندارد روز قیامت شود به صورت خرچنگ هر که ز عارف ادب نگاه ندارد آینه باشد وجود حضرت عارف غصّه چرا می خوری که آه ندارد کیست در ایران که هرچه دارد از او نیست یاوه چه گویی که مال و جاه ندارد او مَلِکی باشد از ملایک عَرشی هیچ ملک مرتع و سپاه ندارد مولَوی او رَسَد ز عالم لاهوت جامه مَدَر گر به سر کلاه ندارد رو تو شبی در تاتر او که ببینی هیچ شهی این قدر سپاه ندارد آن همه کز بهر او زنند کِسان دست آن همه مس زن خُسوف ماه ندارد مجلس حالش ندیده‌ای که ببینی هیچ کس این مایه دستگاه ندارد آن قدر او را بود علاقه به ایران هیچ حشیشی به خانقاه ندارد تا که روان دیده اشک مام وطن را خندۀ شیرین و قاه قاه ندارد تهمت محض است بچّه بازیِ عارف بنده قسم می خورم که باه ندارد بهر تماشای خلقت است که گاهی بچّه به گیر آورد که شاه ندارد گاه به گاه او کند به روی نکو میل کیست که این میل گاه گاه ندارد عارف ما هر چه هست و نیست همین است هیچ در او مکر وسوسه راه ندارد با همه تندی و زود رنجی عارف ربط به آن آب زیرِ کاه ندارد آدم بی عیب کو؟ تو هیچ شنیدی باغ که گُل دارد و گیاه ندارد در دل من هیچ جز محبت او نیست حیف که این مدعا گُواه ندارد آه که من ره نیافتم به دل او من چه کنم این خرابه راه ندارد هر که سعایت کند میان من و او هر که ببینم چو من رفاه ندارد ساعی و نَمام روز خوب نبیند چاه کن آسودگی ز چاه ندارد بنده اگر چند شعر هرزه سرودم این همه اَلغوث و یا الاه ندارد در دو سه جا نامِ عارف آمده در شعر وا اسفا وا مصیبتاه ندارد مَردم اگر شعر خواه و شعر شناسند ربط به این عبدِ روسیاه ندارد من چه کنم شعرم از شفاه بیفتد بنده تسلط که بر شِفاه ندارد سیل روان عاقبت ز سیر بمانَد شعر روان هیچ ایستگاه ندارد میم سپاسی قسم به حضرت عباس بنده در این ماجَرا گُناه ندارد * * * شمارهٔ ۳۰ - جنده بازی هر کس که نمود جنده بازی دائم به ذکر علیل باشد سوزاک نمایدش بلاشک گر دختر جبرئیل باشد * * * شمارهٔ ۳۱ - درباره خلع احمد شاه و جانشینی پهلوی خوب دانَد حسابِ خویش جهان این مُحاسب بسی ذَکی باشد احمد از تحت چون فرود آید پهلوی جاش مُتَّکی باشد به حساب جُمَل هم اَر شمَری «احمد» و «پهلوی» یکی باشد * * * شمارهٔ ۳۲ - وفات محمد علی شاه (۱۳۴۳ هق) مخور غصّۀ بیش و کم در جهان که تا بنگری بیش و کم فوت شد چو بنشسته‌ای دم غنیمت شُمار دَمادَم بده می که دم فوت شد چه بس سست عنصر ز دنیا برفت چه اشخاص ثابت قدم فوت شد نه یک نعمتی بر کسی داده بود که گویم ولیُّ النِعم فوت شد نه جود و کرم داشت تا گویمش خداوندِ جود و کرم فوت شد در ایران اگر زیست بی احترام در ایتالیا محترم فوت شد همین بس که گویم به تاریخ او محمّد علی شاه هم فوت شد * * * شمارهٔ ۳۳ - جذبۀ شیرازیان حضرت شوریده اوستاد سخن‌سنج آن که همه چیز بهتر از همه داند باد صبا گر گذر به پارس نُماید شعر مرا از لحاظ او گذارند بنده ندانم که در کجا رَوَم آخِر جذبۀ شیرازیان مرا بکشاند مسکن شوریده است و مدفن سعدی شهر دگر همسری به او نتواند بازم از این جایگاهِ نغز دل‌افروز تا به کجا دست روزگار براند می‌روم آن جا که روزگار بخواهد می کَشَم آن جا که آسمان بکشاند بنده همین قدر شاکرم که به شیراز هر که شبی دلبری به پر بنشاند یاد من افتد در آن دقیقه و از دور بوسۀ چُندی به جایِ من بستانَد گوید جایِ جلال خالی و آن گاه لَذَّتِ آن بوسه را به من بپراند بعد وفاتم میان مردمِ شیراز این سخن از من به یادگار بماند * * * شمارهٔ ۳۴ - مهر مادر رنج کشد مادر از جفای پسر لیک آنچه کشیدست هیچ رنج نداند رنج پسر بیشتر کشد پدر، امّا چون پسر آدم نشد ز خویش بِرانَد مادر بیچاره هر چه طفل کند بد راندنِ او را ز خویشتن نتواند شیرۀ جان گر بُوَد به کاسۀ مادر زان نچشد تا به طفلِ خود نچشانَد * * * شمارهٔ ۳۵ ای راد خدیوِ عدل‌پرور بنگر طفلی بودم آب به گوشم کردند خُدّامِ درت مگر که سُنّی بودند در قتل عمر سیاه‌پوشم کردند با حکم ولی عهد خود انصاف بده این خلعت را چرا به دوشم کردند * * * شمارهٔ ۳۶ - تصویر زن بر سردر کاروان سرایی تصویر زنی به گچ کشیدند ارباب عمایم این خبر را از مُخبِر صادقی شنیدند گفتند که وا شریعتا، خلق روی زن بی‌نقاب دیدند آسیمه سر از درون مسجد تا سردر آن سرا دویدند ایمان و امان به سرعت برق می‌رفت که مؤمنین رسیدند این آب آورد، آن یکی خاک یک پیچه ز گِل بر او بریدند ناموس به باد رفته‌ای را با یک دو سه مشت گل خریدند چون شرع نبی از این خطر جَست رفتند و به خانه آرمیدند غفلت شده بود و خلق وحشی چون شیر درنده می‌جهیدند بی‌پیچه زن گشاده رو را پاچین عفاف می‌دریدند لبهای قشنگ خوشگلش را مانند نبات می‌مکیدند بالجمله تمام مردم شهر در بحر گناه می‌تپیدند درهای بهشت بسته میشد مردم همه می‌جهنمیدند می‌گشت قیامت آشکارا یکباره به صور می‌دمیدند طَیر از وَکرات و وحش از جحر انجم ز سپهر می‌رمیدند این است که پیش خالق و خلق طلاب علوم رو سفیدند با این علما هنوز مردم از رونق ملک ناامیدند * * * شمارهٔ ۳۷ - جواب وحید ستوده طبع وحیدا رسید نامۀ تو شد از رسیدنش این جان ناتوان خرسند ز گفته های تو در وصف خویش خُرسندم چنان که از کرم ابر، بوستان خرسند نه من به تنها خرسند از آن شدم که شود برای هر که فرستند ارمغان خرسند اَخ الفضایل و اُمُ المَکارِمی و ز تو دل ابوالفرج و ابن خلّکان خرسند زمانه فرصت این حرف‌ها به ما ندهد غمین مباش اگر نیستی به جان خرسند به هر که در نگری چون من و تو دلتنگست گُمان مبر که بود کس در این جهان خرسند اگر ز درد دل بنده باخبر باشی شوی ز درد دل خویش بی‌گمان خرسند من از روان خود آزرده‌ام ولی مَردم ازین که هست فلان شعرِ من روان خرسند چنانکه در غم جان کندن است مردِ صلیب به نَظرِه جمعی در پایِ دارِ آن خرسند تمام بی‌هنرانند خلق دورهٔ ما چسان شود دو هنرور در آن میان خرسند؟ ز ضعف اهل دل ارباب مُلک خرسندند چنانکه راهزن از ضعف کاروان خرسند من ار ملول گذشتم ز دوستان سهلست به جای بنده بمانند دوستان خرسند * * * شمارهٔ ۳۸ - بهشت و دوزخ رسول دید که جمعی گسسته افسارند به چاره خواست کِشان رِبقَه در رِقاب کند بهشت و دوزخی آراست بهر بیم و اُمید که دعوتِ همه بر مِنهَج صواب کند من از جحیم نترسم از آن که بار خدای نه مطبخی است که در آتشم کباب کند ز مار و عقرب و آتش گزنده‌تر دارد خدای خواهد اگر بنده را عذاب کند جحیم قهر الهی است کاندر این عالم ترا به خوی بد و فعل بد عقاب کند به قدر وسعت فکر تو آن یگانه حکیم سخن ز دوزخ و فردوس در کتاب کند برای ذوق تو شهوت پرست عبدالبطن حدیث میوه و حوریّه و شراب کند از آن نماز که خود هیچ از آن نمی‌فهمی خدا چه فایده و بهره اکتساب کند تفاخُری نبود مر خدایِ عالَم را که چون تو ابلهی او را خدا حساب کند * * * شمارهٔ ۳۹ - اشک شیخ نَعوذُ بِاللَّه از آن قطره‌های دیدهٔ شیخ چه خانه‌ها که از این آبِ کم خراب کند شنیده‌ام که به دریای هند جانوری است که کسب روزی با چشم اشک‌یاب کند به ساحل آید و بی‌حس به روی خاک افتد دو دیده خیره به رخسارِ آفتاب کند شود ز تابشِ خور چشم او پر از قی و اشک برای جلبِ مگس دیده پر لعاب کند چو گشت کاسۀ چشمش پر از ذُباب و هَوام به هم نهد مژه و سر به زیرِ آب کند به آبِ دیدهٔ سوزنده‌تر ز آتشِ تیز تنِ ذُباب و دلِ پشّه را کباب کند چو اشک این حیوان است اشکِ دیدهٔ شیخ مرو که صید تو چون پشّه و ذُباب کند * * * شمارهٔ ۴۰ - هجو اسب فرمانروای شرق که عمرش دراز باد می‌خواست زحمت من درویش کم کند از پیری و پیادگی و راه‌های دور فرسوده دید و خواست که آسوده‌ام کند اسبی کرم نمود که از رَم به خاطرم اندوه رویِ انده و غم رویٍ غم کند اسبی کرم نمود که چون گردمش سوار صد رم به جای یک رم در هر قدم کند اسبی که هر که خواست سوارش شود نخست باید قلم گرفته وصایا رقم کند گر فی المثل به دیدن احباب می‌رود اول وداع با همه اهل و خدم کند گر گاه گاه اسب کسان می‌کنند رم این اسب رم قدم به قدم دمبدم کند باشد درم عزیز ولیکن سوار او چون لفظ رم در اوست هراس از درم کند گویی که جن نموده در اندام او حلول بیچاره از قیافهٔ خود نیز رم کند بر تخته سنگی ار گذرد در کنار راه باد افتدش به بینی و لب‌ها ورم کند سازد دو گوش تیز و دو چشم آورد به رقص هی از دماغ و سینه برون باد و دم کند گویی مگر که سنگ پلنگیست تیز چنگ کش پنجه بی‌درنگ فرو در شکم کند یک پا رود به پیش و دو پا می رود به پس یک ذرع راه را دو سه نوبت قدم کند ور هی کنی به خشم دو دست و دو پای خویش این را ستون نماید و آن را علم کند گویی که شکوه می‌کند از من به کردگار کاین بد سوار بر من بدزین ستم کند رقاص‌وار چرخ زند بر سر دو پای گاهی بغل بدزدد و گه شانه خم کند ور ضربتش زنی که نهد دست بر زمین فورا بنا به جفت و لگد پشت هم کند گر فی المثل چنار کلانی به دشت بود با ساق و زین چنار کلان را قلم کند از بس عنان او را باید کشید سخت چشم سوار را ز تعب پر ز نم کند از سرکشی عروق بر اندام راکبش سخت و سطبر و سرخ چو شاخ بَقَم کند ناگفته نگذریم که این اسب خوش‌خصال تنها نه گاه گیر بود، سرفه هم کند در روی زین به رقص در آرد سوار را زان سرفه های سخت که با زیر و بم کند روزی دو تخم مرغ کنم در گلوی او تا سینه ملتئم شود و سرفه کم کند گویند فلفلش بگذارم به زیر دم گر آرزو کنم که دم خود علم کند هر چند با سوابق خدمت از این حقیر ممدوح نیست داده ممدوح ذم کند عاقل کسی بود که به او هر چه می‌دهند لا و نعم نگوید و شکر نِعَم کند لیکن مرا چه چاره که این اسب گاه گیر ترسم روانه‌ام به دیار عدم کند من فکر خویش نیستم اندیشه زان کنم کو خواجه را به کشتن من متّهم کند سمّ‌ است بر وجود من این اسب زودتر باید خدایگانِ اجل دفع سم کند یا اسب را بگیرد و بخشد به دیگری آن گه یکی که رم ننماید کرم کند یا گر عطیّه باز نگیرد خدایگان یک اسب خاصه نیز به این اسب ضم کند * * * شمارهٔ ۴۱ - پیام به شیرازیان استاد کُلّ فی الکُلّ شوریده است در شعر تنها نه من بر آنم مَردُم همه بر آنند از اهل ذوق شیراز خواهم که گاه گاهی با خوبرو نگاری چون کامِ دل برانند هر عضو او که بینند از عضو دیگرش به زان عضو بوسه‌ای چند بر یاد من ستانند وان گاه با سه انگشت آن لذت از لب خویش گیرند و رو به تهران از بهر من پَرانند ذرات آسمانی، این هدیهٔ روان را زان جا که باز گیرند در قلب من نشانند تا من به ذوق آیم شعر و غزل بخوانم خوبانِ شعر باید قدر مرا بدانند * * * شمارهٔ ۴۲ - انتقاد از سازندگان آرامگاه فردوسی یک وجب ساخته آخر نشود قبرِ حکیم شاید از خود دو سه پارک دگر آباد کنند روحِ فرودسی از این زن‌جَلَبان در تَعَب است کاش این روحِ گرامی را آزاد کنند زنده در قبر کنند اهل ادب را لیکن قبر فردوسی طوسی را آباد کنند مبلغی پول بگیرند به این اسم از خلق بعد خرج پسر و دختر و داماد کنند بس که مال همه خوردند به این عنوانات ف که گفتند همه فکر فرحزاد کنند باید از دولتِ متبوعه کنند استمداد خلق بیچاره چه دارند که امداد کنند یادشان رفته که این کُرّه‌خر از آن پدر است کاش مرحوم علایی را هم یاد کنند این قُرُمساق ز مشروطه چنین آدم شد جای آن است که رحمت به ستبداد کنند زنده بودم من و یک تن ز من امداد نکرد جاکشان بعد که مُردم به من امداد کنند دلِ اَحیا که از این زن‌جَلَبان شاد نشد روح اموات مگر از خودشان شاد کنند دل اهل هنر از دست شماها خون شد بی‌جهت نیست اگر ناله و فریاد کنند دال با ذال دگر فرق ندارد امروز جای آن نیست گر ایراد به اُستاد کنند حبس اولاد نمود آن همه بی‌هوشی‌ها که مبادا ستمی خلق بر اولاد کنند همه در باطن شِمرند و به ظاهر در زهد دعوی همسری سیّد سجاد کنند آن که پیش دگران از غم خود یاد کند قصدش آن است که قلبش دگران شاد کنند * * * شمارهٔ ۴۳ - کار و بار ندانم از چه به هر جا که لفظ کار آید ردیف آن را فی الفور لفظ بار کنند برای آن که چو گاری به دستشان افتاد بر آن سرند که تا بار خویش بار کنند پیاده‌های سپاهی به شهر ما هر یک به یک کرشمه همی کار صد سوار کنند برای بردن اسب و درشکۀ مردم بیا ببین که چه جفت و کلک سوار کنند به جای آن که نشینند و حرف شعر زنند چه خوش بُوَد که نشینند و فکر کار کنند در آن محیط که باقیست نام خواجه و شیخ چگونه اهل ادب بر من افتخار کنند سخن‌سرایی را «دولت ذکاءالملک» همه به ایرج بیکاره واگذار کنند * * * شمارهٔ ۴۴ - در رثای کلنل محمد تقی خان پسیان دلم به حال تو ای دوست‌دار ایران سوخت که چون تو شیر نری را در این کُنام کنند تمام خلق خراسان به حیرتند اندر که این مقاتلهٔ با تو را چه نام کنند به چشم مردم این مملکت نباشد آب وگرنه گریه برایت علی الدوام کنند مخالفین تو سرمست بادۀ گل رنگ موافقین تو خون جگر به کام کنند نظام ما فقط از همّت تو دایر بود بیا ببین که چه بعد تو با نظام کنند رسید نوبت آن کز برای خونخواهی تمام عدۀ ژاندارمری قیام کنند دروغ و راست همه متهم شدند به جُبن به هر وسیله ز خود دفع اتهام کنند مرام تو همه آزادی و عدالت بود پس از تو خود همه ترویج این مرام کنند کسان که آرزوی عزّت وطن دارند پس از شهادت تو آرزوی خام کنند به جسم هیأتِ ژاندارمری روانی نیست وگرنه جنبشی از بهر انتقام کنند ترا سلامت از آن دشت کین نیاوردند کنون به مدفن تو رفته و سلام کنند پس از تو بر سر آن میزهای مهمانی پی سلامت هم اصطکاک جام کنند پس از تو بر سر آن اسب‌ها سوار شوند عروس‌وار در این کوچه ها خُرام کنند سبیل‌ها را تا زیر چشم تاب دهند به قد و قامت خود افتخار تام کنند خدا نخواسته کاین مملکت شود آباد وطن‌پرستان بیهوده اهتمام کنند از این سپس همه مردان مملکت باید برای زادن شبه تو فکر مام کنند سزد که هر چه به هرجا وطن پرست بُوَد پس از تو تا به ابد جامه مُشکفام کنند * * * شمارهٔ ۴۵ - رَم یارب این عادت چه می‌باشد که اهل ملک ما گاه بیرون رفتن از مجلس ز در رم می‌کنند جمله بنشینند با هم خوب و برخیزند خوش چون به پیش در رسند از همدگر رم می‌کنند همچنان در موقع وارد شدن در مجلسی گه ز پیش رو گهی از پشت سر رم می‌کنند در دمِ در این یکی بر چپ رود آن یک به راست از دو جانب دوخته بر در نظر رم می‌کنند بر زبان آرند بسم الله بسم الله را گوییا جن دیده یا از جانور رم می‌کنند این که وقت رفت و آمد بود اما این گروه در نشستن نیز یک نوع دگر رم می‌کنند این یکی چون می‌نشیند دیگری ور می‌جهد تا دو نوبت گاه کم گه بیشتر رم می‌کنند فرضاً اندر مجلسی گر ده نفر بنشسته بود چون یکی وارد شود هر ده نفر رم می‌کنند گویی اندر صحنهٔ مجلس فنر بنشانده‌اند چون یکی پا می‌نهد روی فنر رم می‌کنند نام این رم را چو نادانان ادب بنهاده‌اند بیشتر از صاحبان سیم و زر رم می‌کنند از برای رنجبر رم مطلقا معمول نیست تا توانند از برای گنجوَر رم می‌کنند گر وزیری از در آید رم مفصّل می‌شود دیگر آن جا اهل مجلس معتبر رم می‌کنند هیچ حیوانی ز جنس خود ندارد احتراز این بشرها از هیولای بشر رم می‌کنند همچو آن اسبی که بر من داده میر کامگار بی‌خبر رم می‌کنند و باخبر رم می‌کنند رم نه تنها کار این اسب سیاه مخلص است مردم این مملکت هم مثل خر رم می‌کنند * * * شمارهٔ ۴۶ - وزیران دیدنی وُزرا از چه دیده می‌نشوند راستی مردمانِ دیدنیند نی غلط گفتم این معیدی‌ها دیدنی نه، همان شنیدنیند تا وزیرند از کسان ببُرند الحق این ناکَسان بُریدنیند در وُثاقند و نیستند در آن ثابت و محو چون شنیدنیند از چه در پرده وَصفشان گویم بعضی از پرده ها دَریدَنیند وُزَرا حکم ضِرطه را دارند که شنیده شوند و دیده نیند * * * شمارهٔ ۴۷ - تاریخ وفات عزیز علیا (۱۳۰۶ هق) سود و زیان جهان دیده و سنجیده ایم کسی که خورد و خوراند از این جهان برد سود بقا بقای خداست بجز خدا هر که هست برون رود از جهان دیر زید یا که زود یکی قمر طلعتی که بد فرشته نهاد به عصمت و شرم او زنی به گیتی نبود به پادشه نسبتش از طرف مادر است که دختر خاله شاه جوان بخت بود چو زین سرای غرور به صحن دارالسرور به عزت و احترام بار اقامت گشود از پی تاریخ فوت ایرج قاجار گفت روی به سوی بهشت عزیز علیا نمود * * * شمارهٔ ۴۸ - قطعه قبض آقای کمال السلطنه است بایدش امضا کنی بسیار زود پس فرصتی با همین مَشدی سُهَیل تا نمایم من دُعا بر آن وجود گر رسوم از ما طمع داری بگو ما خداوندانِ احسانیم و جود * * * شمارهٔ ۴۹ - علت بی‌تابی نوزاد هیچ می‌دانی تو هر طفلی که آید در جهان از چه توأم با عُوَیل و ضَجه و زاری بُوَد گرچه خون می‌خورده اندر حبس تاریک رحم وین زمانش نوبت شیر و شکر خواری بود این از آن باشد که در لوح ازل بیند ز پیش کاین جهان جای چه خوف و خفت و خواری بود چون همی بیند که می‌خواهد گرفتارش شود ضجه و فریادش از بیم گرفتاری بود * * * شمارهٔ ۵۰ - جواب تبریک شوریده گفت شوریده به من تهینت عید ز فارس گشت از تهنیت او به من این عید سعید کاش شوریده در این سال به طهران می‌بود تا همه روز به ما می‌شد فرخنده چو عید شعر او از لب او لذّت دیگر دارد دیده را فایده‌ای نیست چو شوریده ندید * * * شمارهٔ ۵۱ - فقیه نشسته بود فقیهی به صدر مجلس درس بجای لفظ عَن اندر کتاب خود من دید قلم تراش و قلم برگرفت و مَن عَن کرد سپس که داشت درآن باب اندکی تردید یکی ز طُلاب این دید و گفت با دگران جناب آقا عن کرد، جمله عن بکنید! * * * شمارهٔ ۵۲ - هجو حاکم این حاکم بی عُرضه به ما اهل خراسان دردی نفرستاد و دوا نیز نبخشید گویند که از فرط لئامت به همه عُمر در راه خدا نان به گدا نیز نبخشید تنها نه از او خلق خدا خیر ندیدند تقصیر کسی را به خدا نیز نبخشید راضی به عَبایی شدم از همّتِ عالیش با همّتِ عالیش عبا نیز نبخشید * * * شمارهٔ ۵۳ - قطعه نصرت السلطنه دیوان عدالت را میر صله شعر من از چیست به تأخیر کشید از چه شه زاده حاکم صله شعر مرا جزو اشرار قراداغ به زنجیر کشید وعده وصل بد آیا که به تأخیر افتاد یا شب هجر بد آیا که چنین دیر کشید یا مگر آیه قرآن بد و تأویلی داشت یا معما و لغز بود و به تفسیر کشید یا مگر امر خطیری بد ما بین دول کز پی مصلحتی کار به تدبیر کشید یا بنای سخنم صورت ویرانی داشت که زوجه صله اش کار به تعمیر کشید ایرج این پرگویی بس کن ترسم بینی که ز تطویل سخن کار به تقصیر کشید * * * شمارهٔ ۵۴ - مهر مادر باز چون جوجه ماکیان بیند از پی صید برگشاید پر تند و تیز از هوا به زیر آید همچو حکم قضا و پیک قدر ماکیانی که در برابر باز نبود غیر عاجزی مضطر خطر طفل خویش چون بیند یاد نارد ز هیچ گونه خطر از جگر بر گشاید آوازی که نیوشنده را خلد به جگر بجهد تا به پیش چنگل باز بال کوبان فراز یکدیگر باز چون بیند ای تهور مرغ کار مشکل نمایدش به نظر بگذرد زین شکار قدری صعب در هوای شکاری آسان تر این چنین می کند حراست طفل مادر مهربان مهرآور پس روا باشد ار کنند اطفال جان به قربان مهربان مادر * * * شمارهٔ ۵۵ - جهاد اکبر شب در بساط احرار از التفات سردار کنیاک بود بسیار تریاک بود بی مر هر کس به نشوه‌ای تاخت با نشوه کار خود ساخت من هم زدم به وافور از حد خود فزون تر تریاک مُفت دیدم هی بستم و کشیدم غافل که صبح آن شب آید مرا چه بر سر گشت از وفور وافور یُبس مزاج موفور چونان که صبح ماندم در مستراح مضطر تریاکیان الدنگ سازند سنده را سنگ چون قافیه شود تنگ وسعت فُتد به مَدبر یک ربع مات بودم زان پس به جد فزودم تا جای تو نمودم خالی من ای برادر تا سیل خون نیامد سنده برون نیامد چیزی ز کون نیامد جز پشکل محجر الحق که ریدن ما تریاکیان بدبخت باشد جهاد با نفس یعنی جهاد اکبر * * * شمارهٔ ۵۶ - وفا وفا در گل رخان عطر است در گل من این را خوانده ام وقتی به دفتر وفای گل رخان و عطر گل ها به لطف و خاصیت هستند هم بر گل سرخ اندر این بستان زیاد است یکی بی عطر و آن دیگر معطر گل سرخی که تنها رنگ دارد نگردد با گل خوشبو برابر نظر بازی کنی با او تو از دور که در او نیست چیزی غیر منظر اگر آن منظر زیبا از او رفت از او رفتست هر پیرایه و فر شود یا طعمه جاروب دهقان و یا بازیچه باد ستمگر به هر صورت چو شد پژمرده امروز فراموشش کنی تا روز دیگر ولی آن گل که رنگ و بوی دارد چو رنگش رفت از بویش خوری بر گلابی ماند از او راحت افزا اسانسی زاید از او روح پرور پس از رفتن هم او را می کند یاد چو عطرش را زنی بر سینه و سر به یاد آری که او وقتی گلی بود وز او روی چمن پر زیب و زیور گُل روی نگار با وفا هم اگر پژمرده شد از دور اختر وفای او که باشد جای عطرش شود در صفحه قلبش مصور چو یاد مهربانی هاش افتی زند مهر نخستین از دلت سر به هر چشمی کز اول دیده بودی به آن چشمش ببینی تا به آخر * * * شمارهٔ ۵۷ - بامداد صبحدم کاین مرغ گیهان آشیان بال بگشاید فراز کوهسار پنجه و منقار نورافشان او پرده شب را نماید تار و مار در چمن پروانه عاشق منش آن گل جان دار خوش نقش و نگار از غلاف پیرهن آید برون پیرهن بر تن درد از عشق یار بر پرد زین گل به آن گل شادمان بوسد این را غبغب و آن را عذار * * * * * * همچنان آن طفلک شیرین زبان در لطافت آمده چون گل به بار سالم و سرخ و سفید و چاق و گرد با دو چشم چون ستاره نوربار همچو گوهر کز صدف آید برون آید از شادیچه بیرون شادخوار بنگرد بر گلبنان خانگی بال بگشاید همی پروانه وار دست مادر بوسد و روی پدر این در آغوشش کشد آن در کنار * * * شمارهٔ ۵۸ - مادر پسر، رو قدر مادر دان که دایم کشد رنج پسر بیچاره مادر برو بیش از پدر خواهش که خواهد تو را بیش از پدر بیچاره مادر ز جان محبوب تر دارش که داردت ز جان محبوب تر بیچاره مادر نگهداری کند نُه ماه و نُه روز تو را چون جان به بر بیچاره مادر از این پهلو به آن پهلو نغلتد شب از بیم خطر بیچاره مادر به وقت زادن تو مرگ خود را بگیرد در نظر بیچاره مادر بشوید کهنه و آراید او را چو کمتر کارگر بیچاره مادر تموز و دی تو را ساعت به ساعت نماید خشک و تر بیچاره مادر اگر یک عطسه آید از دماغت پرد هوشش ز سر بیچاره مادر اگر یک سرفه بی جا نمایی خورد خون جگر بیچاره مادر برای این که شب راحت بخوابی نخوابد تا سحر بیچاره مادر دو سال از گریۀ روز و شب تو نداند خواب و خور بیچاره مادر چو دندان آوری رنجور گردی کشد رنج دگر بیچاره مادر سپس چون پا گرفتی، تا نیفتی خورد غم بیشتر بیچاره مادر تو تا یک مختصر جانی بگیری کند جان، مختصر بیچاره مادر به مکتب چون روی تا بازگردی بُوَد چشمش به در بیچاره مادر و گر یک ربع ساعت دیر آیی شود از خود بدر بیچاره مادر نبیند هیچ کس زحمت به دنیا ز مادر بیشتر، بیچاره مادر تمام حاصلش از زحمت اینست که دارد یک پسر بیچاره مادر * * * شمارهٔ ۵۹ - مزاح با یکی از دوستان چند تو را گفتم ای کمال مخور کیر تا نشوی مبتلا به رنج بواسیر چون به جوانی تو پند من نشنیدی رنج بواسیر کش کنون که شدی پیر کیر بواسیر آورد، همه دانند درد گلو زاید از زیادی انجیر خرما افزون خوری خناق بگیری کیر ندارد به قدر خرما تاثیر؟! * * * شمارهٔ ۶۰ - در پشت کتابی که برای سردار عبدالعزیز خان جنرال قنسول افغان مقیم مشهد فرستاده نوشته است عزیز نسخۀ اشعار صابر شاعر که پر بُوَد ز گهر های شاهوار عزیز ز دوستدار عزیزی رسیدی و اکنون به یادگار فرستم به دوستدار عزیز عزیز قنسول افغان شریف مرد جهان بلند مرتبه سردار نامدار عزیز عزیز دارد این یادگار را آری عزیز داند مقدار یادگار عزیز به روزگار عزیزان که حیف باشد اگر به مهر او نشود صرف روزگار عزیز اساس دولت ایران و تُرک و افغان را کند مُعزّز و پاینده کردگار عزیز زِیَد به عزت و اقبال فی امان الله به زیر سایۀ این مملکت مَدارِ عزیز * * * شمارهٔ ۶۱ - قطعه گویند ماکیان را باید گرفت و کشت گر بر خلاف رسم کند نغمۀ خروس بر گو که چون کنند اگر شاعری کند شاعر پسند کودکی آماده چون عروس * * * شمارهٔ ۶۲ - درویش کیست آن بیشعور درویشی که همیشه به لب بُوَد خاموش نه کند هیچ گفتگو با کس نه به حرفِ کسی نماید گوش کارهایی کند سفیهانه خارق عادت و مخالف هوش مثلا در هوای گرم تموز خرقۀ پشم افکند بر دوش لیک در عین سَورت سرما تن برهنه نماید از تنپوش * * * شمارهٔ ۶۳ - انتقاد از قمه‌زنی بشنو که لطیفۀ قشنگی است این است حقیقت اصلِ معنیش در دستۀ شاحسین بنگر کان تُرک کفن فکنده در پیش خواهد که کُشد سِنان و خُولی کوبد قمه را به کلۀ خویش آن ترک دگر ز سینه‌زن‌ها فریاد کند ز سینۀ ریش! کوبیدن اشقیا از این بِه؟! دانایی و معرفت از این بیش؟ * * * شمارهٔ ۶۴ - گریز از نادان دادم به مسیوهال خراسان را عیسی صفت گریختم از احمق نادان به کارها شده مستولی دانا به خون دل شده مستغرق * * * شمارهٔ ۶۵ - قلب مادر داد معشوقه به عاشق پیغام که کند مادر تو با من جنگ هر کجا بیندم از دور کند چهره پُرچین و جبین پر آژَنگ با نگاه غضب‌آلود زند بر دل نازک من تیر خَدَنگ از در خانه مرا طرد کند همچو سنگ از دهن قَلماسنگ مادر سنگدلت تا زنده‌ست شهد در کام من و توست شَرَنگ نشوم یک‌دل و یک‌رنگ تو را تا نسازی دل او از خون رنگ گر تو خواهی به وصالم برسی باید این ساعت، بی‌خوف و دِرَنگ رَوی و سینهٔ تنگش بدری دل برون آری از آن سینۀ تنگ گرم و خونین به مَنَش باز آری تا برد ز آینهٔ قلبم زنگ عاشق بی‌خرد ناهنجار نه بل آن فاسق بی‌عصمت و نَنگ حرمت مادری از یاد ببرد خیره از باده و دیوانه ز بَنگ رفت و مادر را افکند به خاک سینه بدْرید و دل آورد به چَنگ قصدِ سرمنزل معشوق نمود دل مادر به کفش چون نارَنگ از قضا خورد دم در به زمین و اندکی سوده شد او را آرَنگ وان دل گرم که جان داشت هنوز اوفتاد از کف آن بی‌فرهنگ از زمین باز چو برخاست نمود پی برداشتن آن آهنگ دید کز آن دل آغشته به خون آید آهسته برون این آهنگ: «آه دست پسرم یافت خراش آخ پای پسرم خورد به سنگ» * * * شمارهٔ ۶۶ - سازش روس و انگلیس گویند که انگلیس با روس عهدی کردست تازه امسال کاندر پُلتِیک هم در ایران زین پس نکنند هیچ اهمال افسوس که کافیانِ این مُلک بنشسته و فارِغند ازین حال کز صلحِ میانِ گربه و موش بر باد رود دُکانِ بَقّال * * * شمارهٔ ۶۷ - تاریخ بنای ادارهٔ لشکر شرق (۱۳۴۱ هق) حسین آقا امیر لشکر آن بر دو رضا چاکر یکی سلطانِ طوس آن یک وزیر جنگِ ملکِ جم چو بنمود این بنا برپا سرود ایرج به تاریخش بنای او چو عمر شاه و سردار سپه محکم * * * شمارهٔ ۶۸ - بچه ژاندارم پیوسته به جنگی تو به ما ای بچه ژاندارم ما با تو به صلحیم و صفا ای بچه ژاندارم خواهی که شوی یاور، ار زان که به زودی یک چند بشو یاور ما ای بچه ژاندارم در مدرسه تا چند توان یک دو سه آخر در میکده هم یک دو سه تا ای بچه ژاندارم یک شب اگر آیی به برم می‌کنمت من تا صبح دو صد بار دعا ای بچه ژاندارم * * * شمارهٔ ۶۹ - ای خایه ای خایه به دست تو اسیرم بنموده‌ای از جماع سیرم دستم نشود به تخم کَس بند تا باد تو کرده دست گیرم چندان نشوی تو خوب تا من از حسرت کون و کس بمیرم تا حضرت مستطابِ عالی کوچک بشوید بنده پیرم زین پس ز جِماع رخ نتابم خوب ار نشدی، نشو به کیرم * * * شمارهٔ ۷۰ بر سر سفرۀ سپهسالار جوجه‌ها را کباب می‌بینم * * * شمارهٔ ۷۱ - پیام به نظام الدوله ناظم الدوله روز جمعۀ ما مختصر دودی و دمی داریم منزل حضرت کمال امروز دور هم جمع و عالمی داریم عرقی هست و چَرس و تریاکی کار و بار منظمی داریم از برای نهار هم گویا دمی و ماهی کمی داریم خان درویش هم اگر برسد نغمۀ زیری و بَمی داریم نقص در کار ما نبودن تست ور نه عیش فراهمی داریم * * * شمارهٔ ۷۲ - وطن دوستی ما که اطفال این دبستانیم همه از خاک پاک ایرانیم همه با هم برادر وطنیم مهربان همچو جسم با جانیم اشرف و اَنجَبِ تمام ملل یادگار قدیم دورانیم وطن ما به جای مادر ماست ما گروه وطن پرستانیم شکر داریم کز طفولیت درس حب الوطن همی خوانیم چون که حبِ وطن ز ایمانست ما یقیناً ز اهل ایمانیم گر رسد دشمنی برای وطن جان و دل رایگان بیفشانیم * * * شمارهٔ ۷۳ - حکایت خلعت مستوفی کل قصۀ چل طوطی شد امسال چرا حکایت خلعتِ من هر روز همی وعده به فردا دهی‌ام فردا نشود تمام در دورِ زَمَن در عهدۀ تعویق گر اُفتَد ز این پیش این خلعتِ آخر است یعنی که کفن * * * شمارهٔ ۷۴ - رسوا گویی که تو رُسوایی من با تو نیامیزم رسوا تو مرا کردی نزد همه مرد و زن خواهم که رُخَت بینم بی‌واسطهٔ عینک خواهم که بَرَت گیرم بی‌حایل پیراهن * * * شمارهٔ ۷۵ - مزاح با مقبل دیوان قنبل الدوله مقبل دیوان آن که نبْوَد مثال او شیطان قد او نیست جز چهار وجب نصف او گشته در زمین پنهان هیچ سروی به قامتش نرسد در زمانه به هیچ سروستان نبُوَد همچو قد او سروی نه به تهران و نه به تویسرکان در طفولیت او گذر می کرد یکشب از راه رشت زی زنجان این شنیدم که بچۀ گرگی کون او را درید با دندان لیک گویند زخم کیرست این زده او بچه گرگ را بهتان رفته تا در ادارۀ اوقاف کرده او کون خویش وقف جهان ای بسا خورده وقف مردم را حال از کون خود دهد تاوان در میان تمام مأکولات میل دارد بسی به بادمجان بیند ار عکس کیر در دریا دل به دریا زند بدون گمان خایه اش دانی از چه پاره شده بس زَدستند زیر او رندان * * * شمارهٔ ۷۶ - یادآوری خسروا! گرچه فراموشی در طبع تو نیست این سخن های دلاویز فراموش مکن نصب یک حاکم عادل را با سرعت تام به نگه داری تبریز فراموش مکن حالت فارس که گردیده ز تأسیس پلیس آتش فتنه در آن تیز فراموش مکن امر قزاق که چون امر پلیس است و بود عاقبت مفسدت آمیز فراموش مکن اسم این هر دو برافکن ز جنوب و ز شمال زآخر کار بپرهیز، فراموش مکن کار نان را که بود فرض و سزد لازم تر از همه کار و همه چیز فراموش مکن ناله بیوه زنان را ز پی نان یاد آر آه پیران سحرخیز فراموش مکن دفع این جمع که بر رشوه خوری مشغولند هر یکی در سر یک میز فراموش مکن گر رئیس الوزرا خواهی و آسایش ملک مخبرالسلطنه را نیز فراموش مکن * * * شمارهٔ ۷۷ - حیله دیشب دو نفر از رفقا آمده بودند در محضر من ساخته بر ماحضر از من همراه یکیشان پسری بود که گفتی چشمانش طلب میکند ارث پدر از من از در نرسیده به همان نظره‌ی اول دین و دل و دانش بربود آن پسر از من گفتم که خدایا ز من این قوم چه خواهند ثابت طلبی دارند اینان مگر از من ناخوانده و خوانده چو بلا بر سرم آیند دارند تمنا همه بی‌حد و مر از من نرد آمد و مشغول شدند آن دو ولی من در حیله که خوش دل شود این یک نفر از من گفتم تو هم ای مغبچه بی‌مشغله منشین کآیینهٔ قلبت نپذیرد کدر از من پیش آی و بزن با من دلباخته پاسور شاید که یکی سور بری معتبر از من گفتا که سر سور زدن کار جفنگیست ضایع چه کنی وقت خوشی بی‌ثمر از من گفتم سر هرچ آنکه تو گویی و تو خواهی پیش آی و ورق ده که کلاه از تو سر از من گر من ببرم از تو دو جوراب ستانم بستان تو یکی قوطی سیگار زر از من زیبا پسر این شرط چو بشنید پسندید زیرا که همه سود از او بُد ضرر از من خادم شد و یک دسته ورق داد و کشیدیم شد چار ورق از وی و چارِ دگر از من پشت سر هر یک ورقی یک عرقش داد خادم که در این فن بود استادتر از من پیمود بدانسان که زمانی نشده بیش من بدتر از او مست شدم او بتر از من او جر زد و من جر زدم آنقدر که آخر شام آمد و کوتاه شد این جور و جر از من خوردند همه جز من و جز من همه خفتند کو برده بُد از اول شب خواب و خور از من پاسی چو ز شب رفت ز جا جستم و دیدم خوابند حریفان همگی بی‌خبر از من آهسته به سر پنجه شدم زیر لحافش افتاده از این حال نفس در شُمَر از من وا کردم از او تکمهٔ شلوار و عیان شد کونی که نهان بود چو قرص قمر از من تر کردمش آن موضع مخصوص به خوبی آری که فراوان زده سر این هنر از من هشتم سر گرم ذکرم بر در نرمش آهسته در او رفت دو ثلث ذکر از من دیدم که بر افتاد نفیرش ز تکاپو گویی که رسیدست دلش را خبر از من وقتست که در غلتد و باطل شودم کار کاری که نخواهد شد حاصل دگر از من چسبیدمش آنگونه که هرگز نتوانست کردنش تبردار جدا با تبر از من تا خایه فرو بردم و گفت آخ که مُردم گویی به دلش رفت فرو نیشتر از من چون صعوهٔ افتاده به سر پنجه شاهین درمانده به زیر اندر بی بال و پر از من گفت این چه بساطست ولم کن پدرم سوخت برخیز و برو پردهٔ عصمت مدر از من من اهل چنین کار نبودم که تو کردی خود را بکشم گر نکشی زودتر از من در خواب نمی‌دید کسی تر کندم در غیر از تو که تر کردی در خواب در از من با همچو منی همچو فنی؟ گفتمش آرام حق داری اگر پاره نمایی جگر از من یک لحظه مکن داد که رسوا مکنیمان بشنو که چه شد تا که زد این کار سر از من شیطان لعین وسوسه ام کرد و الا کس هیچ ندیدست خطا اینقدر از من تا رفت بگوید چه، دهانش بگرفتم گفتم صنما محض خدا در گذر از من قربان تو ای درد و بلای تو به جانم عفوم کن و آزرده مشو این سفر از من گر بار دگر همچو خلافی به تو کردم برخیز و بزن مشت و بسوزان پدر از من کاریست گذشتست و سبویی‌ست شکستست بیخود مبر این آب رخ مختصر از من حالاست که یاران دگر سر به در آرند ناچار تو شرمنده شوی بیشتر از من مستیم و خرابیم و کسی شاهد ما نیست بگذار بجنبد کفل از تو کمر از من یک لحظه تو این جوش مزن حوصله پیش آر هم دفع شر از خود کن و هم دفع شر از من دانی که تو گر بیش کنی همهمه و قال بدنام کنی خود را قطع نظر از من زیبا پسر از خشم در اندیشه فرو رفت وامانده از این حال به بوک و مگر از من گفتا به خدا نیست بد اخلاق‌تر از تو گفتم به خدا نیست خوش اخلاق‌تر از من گفتا ده بده قوطی سیگار طلا را گفتم تو نرو تا نستانی سحر از من بگذار که بی‌همهمه فارغ شوم از کار چون صبح شود هرچه بخواهی ببر از من شد صبح و برآورد سر آن سیمبر از خواب در بستر من دید که نبود اثر از من با خادم من گفت که مخدوم تو پس کو او داد جوابش که ندارد خبر از من پژمرد و در اندیشه فرو رفت و به خود گفت دیدی که چه تر کرد در این بد گهر از من؟ * * * شمارهٔ ۷۸ - دو هدیه آمد مرا دو هدیه چو دو قرص مهر و ماه با نامه‌ای دو چون دو طبق گوهر ثمین از هیأت شریفه نسوان ری که باد بر هیأت آفرین و بر این هیأت آفرین یک نامه بود حاوی اشعار دل پسند یک نامه نیز حاوی افکار دل نشین وان هر دو هدیه قوطی و گلدان نقره‌ای چون سینه فرشته و چون نای حور عین سیگارهای نخبه در آن قوطی قشنگ گل های نازنین در گلدان نازنین تأثیر کرده گفته من در دل بنات زان پیش تر که رخنه کند در دل بنین خوش گفت آنکه گفت که این جنس الطفند حساس تر شوند لطیفان علی الیقین جنس لطیف زود کند حس نیک و بد جنس لطیف بیش کند درک مهر و کین جنس لطیف جنس لطیف آرزو کند در هم دود دو نور که گردد به هم قرین هر چند مرد و زن ز هم آیند در وجود لیکن هزار فرق بود بین آن و این از سنگ نیز آینه زاید ولی کجاست در سنگ آن صفای تن و پاکی جبین زنبور و نحل هر دو ز یک گوهرند لیک زنبور نیش آورد و نحل انگبین این مهر از دو مدرسه بر من طلوع کرد تحت مدیری دو زن عاقل متین آن را لقب به نامه ندیم الملوک ثبت وین درة المعالی بنوشته بر نگین هر دو زنان کامله با کمال و فهم پرورده شهور و بر آورده سنین تا بر درند پرده جهل از رخ بنات بیرون نموده دست شهامت ز آستین تأسیس چند باب مدارس نموده اند بی خواهش اعانه و بی منت معین گردند گرد جوقه اطفال روز و شب چون باغبان به گرد گل و سرو و یاسمین امیدم آن که تا نبود نقطه در الف تا با سه نقطه فرق بود بین سین و شین از این دو پیر زن نشود خالی این اساس وز این دو شیر زن نشود خالی این عرین وان خواهران دینی من مادران شوند اندر حفاظ عصمت و اندر پناه دین بر زادگان دهند ز پستان علم شیر زان پس که بوده اند به بطن هنر جنین هم مهستی به عرصه بیارند هم هوگو هم مصطفی کمال بزایند و هم لنین تا آسمان بنازد شبها به اختران نازد شبانه روز به این اختران زمین مدح و ثنای من به عموم معلمات خیر و دعای من به وجود معلمین بر شعر من مخند به خشکی که خواجه گفت کی شعر تر تراود از خاطر حزین * * * شمارهٔ ۷۹ - سفر اصفهان ای مهین خواجه در وزارت تو خلق یک سر خوشند و من غمگین دومه افزون بود که ننهادم سر بی‌فکر و غصه بر بالین بیت‌الاحزان شده‌ست خانه من بس درین خانه مردمند غمین من غنی بودم و نمود مرا سفر اصفهان چنین مسکین خسرو و اصفهان نکو دیدم خسرو ار آن اگر صفاهان این آفرین بر روان شیرویه باد بر دخمه شکر نفرین در شگفتم که چون برفت از دست آن همه زیب و زیور و آذین چون بر این روزگار خود نگرم دودم از دل رود به چرخ برین پیش از اینم زمانه فرخ بود ای خوشا آن زمانه پیشین همه اسباب عیشم آماده خانه عالی و صحن خانه گزین خاطرم خرم از کتاب و قلم منظرم تازه از گل و نسرین فرش‌ها داشتم همه زر تار مبل‌ها داشتم همه زرین نرد و شطرنجم از صنایع هند قلم و کاغذ از بدایع چین میزها خوب و پرده‌ها مرغوب حوضم از سنگ و آینه سنگین دف و نی بی‌حساب در تالار خم می بی‌عدد به شیب زمین ارگ و بربط گذشته از آحاد تار و دنبک رسیده تا عشرین جامه‌های دیم خز و سنجاب جام‌های می‌ام همه سیمین اسب‌ها در طویله‌ام بسته همه را پای‌بند و رشمه و زین در قشنگی کتابخانه من شده همچون نگارخانه چین هر کجا اهل دانش و ادراک شده در بزم بنده صدرنشین طبخ مازندرانی و رشتی سفره‌ام را نموده عطر‌آگین نان و انگور سفره‌ام به صفا قرص خورشید و خوشه پروین چشم از خواب ناز نگشودم جز به روی بتی چو حورالعین الغرض داشتم بساطی خوش شسته و رفته در خور تحسین سفر اصفهان چو پیش آمد به خزان شد حواله فروردین همه بر باد رفت و من ماندم با گلیمی به زیر سقف گلین هر سحر وام‌خواه بر در من به تقاضای وام کرده کمین از در خانه پا برون ننهم تا نکو ننگرم یسار و یمین خادم مه‌وشی که پیشم بود پیش با صد تجمل و تمکین مهربان، دل‌نواز، آقا‌دوست خوش‌زبان، خنده‌رو، گشاده‌جبین به تقاضا نکرده لب را باز کردی از بوسه کام من شیرین حالیا هر سحر به جای دو زلف پیشم افکنده بر دو ابرو چین من ز وصلش ز بی‌زری بیزار می‌کند فقر مرد را عنین هر سحر زر طلب کند از من من ز خجلت فکنده سر به زمین گویم ای شوخ غم مخور چندان لابم ای ماه بد مکن چندین خواجه چون شرح حال من شنود زود تکلیف من کند تعیین حال ای خواجه مبارک‌فال مهرخوِ پاک‌دلِ مبارک‌دین ای ترا روی و خوی هر دو نکو ای ترا قول و عهد هر دو متین من بسی دیده‌ام بزرگان را کرده‌ام خدمت کهین و مهین تو چنانی که بعد سیصد قرن به تو ناید در این زمانه قرین همّتی کن که باز برگردد مر مرا آن تعیش دیرین وان چنان کن که بعد از این دیگر نشوم جز به منّت تو رهین هم مخواه آن که بهر یک خدمت ببرم صد تعنت و تهجین گه دهم زحمت فلان‌الملک گه کشم منت فلان‌الدین چند گویم ادیب را که بیا شرح حالم به خواجه کن تبیین چند گویم عماد کاری کن چند خوانم به گوش خر یاسین خواستی قطعه تقاضایی گفتم این قطعه همچو دُر ثمین بر نگردم به خانه تا ندهی دست‌خط حکومت قزوین تو هم ای خواجه از خر شیطان مهربانی کن و بیا به زمین تا گذشته است و بگذرد ناچار بس شهور و سنین به خلق زمین روزگار بقای عمر تو باد آنچه باقی است از شهور و سنین * * * شمارهٔ ۸۰ - آب حیات آب حیات است پدرسوخته حَبِّ نبات است پدرسوخته وه چه سیه‌چرده و شیرین‌لب است چون شکلات است پدرسوخته آب شود گر به دهانش بری توت هرات است پدرسوخته تا بتوانیش بگیر و بکن صَوم و صَلات است پدرسوخته می‌نرسد جز به فرومایگان خمس و زکات است پدرسوخته سخت بُوَد ره به دلش یافتن حِصن کلات است پدرسوخته تنگْ دهان، مویْ میان، دلْ سیاه عین دوات است پدرسوخته احمد و از مِهر چنین منصرف خَصم نُحات است پدرسوخته با همه ناراستی و بددلی خوش حرکات است پدرسوخته قافیه هرچند غلط می‌شود باب لواط است پدرسوخته * * * شمارهٔ ۸۱ - انتقاد از قمه‌زنان زن‌قحبه چه می‌کُشی خودت را دیگر نشود حسین زنده کشتند و گذشت و رفت و شد خاک خاکش علف و علف چرنده من هم گویم یزید بد کرد لعنت به یزید بدکننده اما دگر این کُتل‌مُتل چیست؟! وین دستهٔ خنده‌آورنده؟! تخم چه کسی بریده خواهی با این قمه‌های نابُرنده؟! آیا تو سکینه‌‌ای که گویی: «سُو ایسْتَمیرَمْ عَمیمْ گَلندَه»؟! کو شمر و تو کیستی که گویی: «گَل قویما مَنی شِمیر َالَِندَه»؟! تو زینب خواهر حسینی ای نرّه‌خرِ سبیل‌گنده؟! خِجلَت نکشی میانِ مردم از این حرکات مثل جنده؟! در جنگ دو سال قبل دیدی شد چند کرور نَفْس رَنده از این همه کشتگان نگردید یک مو ز زهار چرخ کنده در سیزده قرن پیش اگر شد هفتاد و دو سر ز تن فکنده امروز چرا تو می‌کَنی ریش ای درخور صد هزار خنده؟! کِی کُشته شود دوباره زنده با نفرین تو بر کشنده؟! باور نکنی بیا ببندیم یک شرط به صرفهٔ برنده صد روز دگر برو چو امروز بشکاف سر و بکوب دنده هی بر سر و ریش خود بزن گِل هی بر تن خود بمال سنده هی با قمه زن به کلهٔ خویش کاری که تبر کند به کُنده هی بر سر خود بزن دو دستی چون بال که می‌زند پرنده هی گو که حسین کفن ندارد هی پاره بکن قبایِ ژنده گر زنده نشد عنم به ریشت گر شد عن تو به ریش بنده * * * شمارهٔ ۸۲ - شهر کثیف جز گه و گند و کثافت چیزی اندر این شهر ندیدم بنده هر کجا شهر مسلمانان است از گه و گند بود آکنده گُه به گور پدر آنکه نوشت کیر بر کس زنِ خواننده * * * شمارهٔ ۸۳ - قربان کمال السلطنه روز قتل ابن ملجم لعنت الله علیه دوستان بودند مهمان کمال السلطنه حیف از فرط کسالت طبعم از گفتن بریست این قدر گویم که قربان کمال السلطنه * * * شمارهٔ ۸۴ - بلدیه پر شد در و دیوار بَلَد از گل و از لای کو خاک که گویم به سَرَت ای بلدیّه * * * شمارهٔ ۸۵ - مزاح با وثوق الدوله ای وثوق الدوله آمد فصل دی فصل دی آمد وثوق الدوله ای بند بندم این گواهی می‌دهد یک شکر لب چون تو در آفاق نی بسکه آب هندوانه می‌خوری هندوانه شد گران در شهر ری * * * شمارهٔ ۸۶ - ماده تاریخ وفات میرزا عارف (۱۳۰۷ هق) میرزا عارف که زیر بار فضل قد تیرش چون کمان آمد دو تای رنج ها برد از پی تحصیل علم تا به ملک علم شد کشور گشای شد پسند حضرت میر نظام آن جوان و پیر اندر بخت و رای هم بدو بسپرد پور خویش را تا شود در علم او را رهنمای با عنایات امیر از زر و سیم آنچه او را بود حاجت شد روای سال عمرش چونکه از پنجه گذشت پنجه مرگش یکی بفشرد نای جسم در خاکدان بنهاد و برد جان به ظل رحمت یکتا خدای سال فوتش ایرج قاجار گفت میرزا عارف به جنت کرده جای * * * شمارهٔ ۸۷ - خیر مقدم و گله وه چه خوب آمدی صفا کردی چه عجب شد که یاد ما کردی ای بسا آرزوت می‌کردم خوب شد آمدی صفا کردی آفتاب از کدام سمت دمید که تو امروز یاد ما کردی از چه دستی سحر بلند شدی که تفقد به بینوا کردی قلم پا به اختیار تو بود یا ز سهوالقلم خطا کردی بی‌وفایی مگر چه عیبی داشت که پشیمان شدی وفا کردی؟ شب مگر خواب تازه دیدی تو که سحر یاد آشنا کردی هیچ دیدی که اندر این مدت از فراقت به ما چه‌ها کردی؟ دست بردار از دلم ای شاه که تو این مُلک را گدا کردی با تو هیچ آشتی نخواهم کرد با همان پا که آمدی برگرد! * * * شمارهٔ ۸۸ - تقاضا گله از مُعز الملک ای معزالملک ای اندر سخا ضرب المثل از چه رو شعر و خط ما را گرفتی سرسری؟ بد نکردم من که چونین گوهر ارزنده را با ادب کردم نثار بزم چون تو گوهری شعر و خط من بود آن گوهر سنگین بها که امیر مملکت باشد مر او را مشتری فخر میران زمانه حضرت میر نظام آن که بر او فخر دارد دانش و دانشوری گر مرخص می کنی اندر حضور این امیر می توانم تا برم من با ادب این داوری من چو بر اسب سخن رانی سوار آیم بود هم رکابم فرخی و هم عنانم عنصری ختم بر من گشته شعر و شاعری چونانکه شد بر محمد خاتم پیغمبران پیغمبری * * * شمارهٔ ۸۹ - غمزه‌های خانم با غمزاتی که تو خانم کنی رخنه به دین و دل مردم کنی جان به لب عاشق بیدل رسد با غمزاتی که تو خانم کنی دریا دریا به تو حسن اندر است پرده برافکن که تلاطم کنی غنچه به گلزار خموشی کند تا تو گل‌اندام تکلم کنی سرو ستادست مؤدب به جای تا تو به رفتار تقدم کنی من به تو اظهار تعشق کنم تو ز من ابراز تألم کنی از دگران بیشترم دار دوست کز دگران پیشترم گم کنی * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/collections/irec-mirze-qiteler İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1926). Public domain (author died 1926). Original text only.