Tərcibəndlər Məczub Təbrizi (?–1682) ترجیع ۱: روزی که قلم گرفت معبود روزی که فلک بساط آراست رخصت ز علی گرفت و برخاست از دامنش آسمان چو گردی بر خاک درش نشست و برخاست آثار سجود آستانش از جبههٔ مهر و ماه پیداست تا قامت سرو او علم شد در خانه کعبه قبله شد راست در گاه ملائک آشیانش تا کنگره‌های عرش برپاست چون ذات خدا که بی‌شریک است در باب شناختش غلط‌هاست عالم عالم ثنا که گفتند یک ذره ز صد هزار صحراست دریا دریا گهر که سفتند یک قطره ز صد هزار دریاست از جملهٔ معجزات قرآن گنجیدن وصف شأن مولاست یک باغ ولایتش بهشت است در هر دو جهان بهشت از ماست انوار شرایع الهی از فضل امیر نخل غرّاست راهی که نه خضر سالکش اوست چاهی‌ست که آن سرش نه پیداست فردا با نار گوید آن نور این یک تو بگیر و این یک از ماست سررشتهٔ کارخانهٔ صُنع در دست خدا به دست مولاست روزی که قلم گرفت معبود لوحش کف مرتضی علی بود دستی که به دامن علی نیست بی‌علّت کوری و شلی نیست یک نام خدا علی‌ست دریاب بی‌فکر مگو خدا علی نیست خواهم که نُصَیروار من هم گویم که خداست او ولی نیست آن کس که امام را خدا گفت بی‌کفر مذاق حنبلی نیست از روز ازل امام ما اوست عهد ازلی جز این بلی نیست در دیده گم‌رهان دل‌کور انوار جلالتش جلی نیست در هشت بهشت نیست یک دل کز نور ولاش ممتلی نیست بی‌نور ولایتش کرامات جز حیله دیو مندلی نیست هرگز نشوی ز همّ و غم دور گر ذکر دلت سینجلی نیست در حشر چه آورد به بازار دستی که ز دامنش ملی نیست سلطانی شیعه جنابش محتاج به تاج و صندلی نیست گر شیعه او ولی نباشد در هشت بهشت یک ولی نیست چشم دو جهان ز خوان احسان جز بر کف مرتضی علی نیست روزی که قلم گرفت معبود لوحش کف مرتضی علی بود هر فتح که شأن مصطفی کرد پیداست که قدرت خدا کرد مقراض مثال کفر و دین را تیغ دوسرش ز هم جدا کرد در خیبر و در حنین و در بدر تا زور ولایتش چه‌ها کرد با خُلق و سخا و ضرب شمشیر هر وقت هر آن چه اقتضا کرد صحرا صحرا پلنگ‌خو را از کفر برید و آشنا کرد از تیغ دوسر نمونه‌ای بود چوبی که شکار اژدها کرد از دولت حرز نام او بود عیسی که منیه را دوا کرد با خاتم دست او سلیمان کار دو جهان به مدعا کرد طرح از دل او خلیل برداشت آن روز که کعبه را بنا کرد آن روز که کعبه بود عرشش یک شیعه نبود و او دعا کرد آن روز که در رکوع معبود انگشتر خویش را عطا کرد ما را همگی تصدّق آن روز شکرانه تاج انّما کرد درویشی و شاهیش یکی بود هر کار که کرد خوش‌نما کرد با علم خدا بود حسابش آن ها که به دست او خدا کرد روزی که قلم گرفت معبود لوحش کف مرتضی علی بود گر خلق محمّدی به نام است با ضرب علی ظفر تمام است اسلام قوی به تیغ او شد فتحش همه جا بجا نیام است آن را که محبت علی نیست البته که نطفه حرام است صد قرن گرت به سجده ریزی ما بین در و حجر مقام است بی‌دوستی علی و اولاد یک جو اجرت خیال خام است طاعت به رضای اوست مقبول ایمان به ولای او تمام است ایمان که اضافه‌اش به اسلام چون کعبه و مسجد الحرام است هر چند حقیقتش تولّاست آن مهر دوازده امام است نص است که شرط آن تبرّا ایمان بی‌شرط ناتمام است لعن عمر است به ز صلوات طاعت به از این دگر کدام است این مسئله محض ادعا نیست با خاص کجا شمول عام است با سرّ خدا که نور مولاست اوضاع فلک به انتظام است گردون به رضای او زند چرخ این توسنش از قدیم رام است تقدیر خدا به ربط آن نور شیرازه طراز این نظام است روزی که قلم گرفت معبود لوحش کف مرتضی علی بود کس واقف سر این جهان نیست جز نور علی در این میان نیست بی‌نشئه التفات عامش در قالب کائنات جان نیست یک منطقه بی‌نطاق مهرش در دایره‌های آسمان نیست از مرکز خاک تا محدّب یک نقطه ز علم او نهان نیست در حلقه طوطیان ذکرش جز نام کریم بر زبان نیست حسن است نبی علی‌ست آنش پیداست که حسن غیر آن نیست یک نور و دو دیده‌اند سبطین با نور نظر دویی از آن نیست آن نور که شد امام چارم در پنجم و در ششم جز آن نیست انوار دل امام هفتم در هشتم و در نهم نهان نیست رخشنده چراغ برج عاشر جز نور زمین و آسمان نیست از یازدهم عیان شد آن نور کز دیده نهان شد و نهان نیست روشن‌کن روز آفتاب است در ابر اگر چه خود عیان نیست درهم‌شکن طلسم افلاک جز پنجه صاحب الزمان نیست بی‌امر خدا علی نزد دم بی‌حکم علی فلک روان نیست روزی که قلم گرفت معبود لوحش کف مرتضی علی بود در دهر علی‌ست نور انوار در قطره علی‌ست بحر ذخار در معرکه اوست شیر یزدان در حشر قسیم جنّت و نار هر جا که نبی علم برافراشت او شد کرّار غیر فرّار در منقبتش زبان دشمن با دوست موافق است ناچار آثار ولایتش هویداست چون معرفت خدا از آثار برگرد درش اگر نگردد کی دور فلک فتد به پرگار تا نور محبتش نباشد کی دل ز خدا شود خبردار نادوستیش جهان جهان جرم حاشا که به کس رساند اضرار بی‌دوستیش به کعبه رفتن باشد سرخود زدن به دیوار آن را که نه مهر اوست طاعت از طاعت او خداست بیزار مگذار ز دست دامن او زنهار و هزار بار زنهار در کار خدا مدار با اوست با اوست مدار چرخ دوّار رضوان خدا اطاعت اوست خوشنودی اوست لطف غفّار از روز ازل به امر معبود در کار زمانه اوست در کار روزی که قلم گرفت معبود لوحش کف مرتضی علی بود فرمود نبی به صدر منبر من شهر علومم و علی در یعنی که مرا از او بجویید دزد است کسی که ناید از در دزد است و بریده باد دستش از دامن التفات حیدر اول به فریب خرس ثانی بر بام شد و فتاد از خر ثانی اما نداشت ثانی در کفر و نفاق و فتنه و شر بود آن خر لنگ بدعمل هم در پیشه کفر دب اکبر از دولت مهر چارده تن اندیشه چرا کنم ز محشر آنم که اگر به رغم سنّی صد سال کشم شراب بر سر در روز حساب مست و خندان خود را بکشم به حوض کوثر یا رب به کریمیت عطا کن توفیق زیارتم مکرر تا هر نفسی به جای آرم هفتاد هزار حج اکبر مجذوب سگی‌ست بر در دوست دل بسته به التفات قنبر درهم شکند ولایتش باز گیرم دل خصم اوست خیبر بر گردن خصم دین خدا زد تا تیغ گرفت دست حیدر روزی که قلم گرفت معبود لوحش کف مرتضی علی بود در مجمع دوستان حصار اوست با صاف‌دلان همیشه یار اوست با لطف خدا نبی ظفر یافت دریاب که لطف کردگار اوست شیرازه کائنات لطف است سرچشمه لطف بی‌شمار اوست او راست به کف عنان افلاک شاهنشه آسمان سوار اوست در سلسله کرم شعاران آواز بلند و نامدار اوست آن روز که با کرم فتد کار امید دل امیدوار اوست در مسند منبر سلونی دانای نهان و آشکار اوست آن چهار کتاب آسمانی اجراکن حکم هر چهار اوست در سوره فتح از یدالله پیداست که دست کردگار اوست نوروز که اول بهار است رمزی‌ست که منشأ بهار اوست نوروز که عدل شد شب و روز یعنی شه معدلت شعار اوست چون نه صدف فلک شکافند یابند که در شاهوار اوست چندان که خزینهٔ خدا هست در هر دو جهان خزینه‌دار اوست از حکمت کارگاه کونین کارآگه کل اختیار اوست روزی که قلم گرفت معبود لوحش کف مرتضی علی بود تا نام علی نبرد آدم آن توبه نشد قبول در دم در کشتی نوح ناخدا شد تا رفت برون سلامت از یم شد شیعهٔ او خلیل رحمان این کرد ز آتشش مسلم تعلیم ده عصای موسی‌ست تیغش به زبان اژدها دم با نقش نگین او سلیمان شد صاحب تاج و تخت و خاتم عیسی که لبش حیات می‌داد بی‌یاد علی نبود یک دم هر دل که به صدق یا علی گفت تحقیق در اوست اسم اعظم کافیست نمی ز بحر جودش اندازه و حد ندارد این کم روز ازل آن چه داشت بخشید آن حرف چهل درست و حاتم از غیب به هر که داد بخشی شد کامروای هر دو عالم اقبال گداش ننگ دارد از تاج قباد و مسند جم جود فلک از سخاوت اوست درخواه گدای اوست حاتم خود را همگی دو دست خود کن رو دامن او بگیر محکم روزی همه روزه او رساند از خوان کرم به کل عالم روزی که قلم گرفت معبود لوحش کف مرتضی علی بود دل با همه شیعیان نکو کن از صافدلان سراغ او کن خورشیدصفت نشان مهرش رو ذرّه به ذرّه جستجو کن آن مهر به هر دلی که یابی چون من دل و جان فدای او کن از یاد سگش مباش غافل خود را به همین فرشته خو کن گردی ز ره سگش به دست آر تحصیل دو عالم آبرو کن از سجده درگهش جبین را با ماه چو مهر روبرو کن تا از کرمش شوی خبردار خود را ز گنه بهانه‌جو کن ترغیب گناه نیست این حرف تعمیق نظر به لطف او کن چون لعن عمر کنی زبان را با آب حیات شست‌وشو کن یعنی صلوات را پیاپی سوغات رسول و آل او کن یک نور بدان دو پیشوا را با یک جهتی به قبله رو کن در هر نفسی ز یاد هر یک خود را به دو جام سرخ‌رو کن تا قدر محبتش بدانی هر چیز که خواهی آرزو کن هر خیر که در وجود آید نسبت همه را به دست او کن روزی که قلم گرفت معبود لوحش کف مرتضی علی بود تا خنگ سپهر در تکاپوست می‌دان ز سوار قدرت اوست ای خصم برو که بر نیایی با شیر خدا که سخت بازوست خورشیدصفت شعاع نورش پیداست به چشم دشمن و دوست از پرتو آفتاب رایش خورشید چو ماه روشنی جوست بی‌تربیت شعاع لطفش یک دانه نبست مغز در پوست یک سطر ز لوح مکتب او راز دل چرخ توی در توست از مقدم اوست کعبه ممتاز هم قبله‌اش از چهار سو اوست پیداست نشان شیعه دریاب صاحب کرم و خلیق و خوش‌روست رویش گل سرخ و مهر اورنگ دل غنچه آن و یاد او بوست رسواست نشان دشمنش هم بی‌شرم و خسیس‌طبع و بدخوست بی‌پرده و پوست‌کنده گفتند مغز است علی و این جهان پوست این خاک که تا نظر کند کار پا و سر و دست و چشم و ابروست فردا که کنند حشر اجساد چشم همه بر عنایت اوست چندان که خزینه خدا هست در هر دو جهان کلید با اوست روزی که قلم گرفت معبود لوحش کف مرتضی علی بود شأنش همه مظهر العجایب کارش همه مظهر الغرایب او رأیت لافتی برافراشت او بود مُفرّق الکتائب در مسند و منبر پیمبر اول ز الست اوست نایب یک چشم زدن نبود هرگز از عزّ حضور دوست غایب فرمان نبی به یک جهت برد در روز سرور در نوائب او بود که شد ز پادشاهی مشغول به اعظم مصایب وابسته به ذیل رحمت اوست امید دل اثیم و تائب آن دل که به او نبسته امید البته ز رحمت است خایب با خلعت مهر او به میثاق شد فرق اخابث و اطایب در ذکر خدا به یاد او باش این است طریق فکر صایب با شیعهٔ او عداوت و کین آخر به خدای اوست آیب انکار ولاش کفر و بخل است بخل است سر همه معایب در طاعت او برید گردون در سیر بود سریع و وایب تقدیر به نام او رقم زد اظهار جهان جهان عجایب روزی که قلم گرفت معبود لوحش کف مرتضی علی بود شاهنشه ملک لافتی اوست زیبنده تاج انّما اوست در آینه‌ زار یک جهان دل آئینه قدرت خدا اوست آثار جلال از اوست مرئی مرآت جمال کبریا اوست آن گنج نهان در اوست پیدا گنج است و به گنج رهنما اوست تنها سرخیل او صیانیست افضل ز تمام انبیا اوست جبریل از او سجود آموخت استاد سر فرشته‌ها اوست از روز ازل به امر معبود داماد و وصی مصطفی اوست در نزد موالف و مخالف مخصوص به نصّ هل اتی اوست در چشم و دل خداشناسان صاف‌آینه خدا نما اوست معمور از اوست بیت معمور هم صاحب خانه خدا اوست شمس و قمر و سپهر قرآن آن نور که یافت با ضیا اوست رمزی‌ست که کعبه گشت مهدش یعنی محرم در این سرا اوست اقلیم وفا نسق از او یافت سلطان ولایت رضا اوست با اوست مفاتح المطالب گنجور خزانه خدا اوست آیینه مهر از او جلا یافت روشنگر صبح با صفا اوست او مظهر و لطف و قهربازیست در هر دو جهان مدار با اوست روزی که قلم گرفت معبود لوحش کف مرتضی علی بود استاد ازل خدای یکتاست لوح و قلمش علی اعلاست بشنو که چه سان نگاشت ایزد این نقش بدیع را که می‌خواست جز ذات خدا نبود چیزی چون خواست که این رقم کند راست از نور خود آفرید یک نور آن نور محمّدی و مولاست آن نور ثنای دوست می‌گفت چندان که خدا به علم خود خواست تا آن که دو شعبه گشت آن نور شد کار محمّد و علی راست آن تا علم نبوّت افراخت این معرکه ولایت آراست نور همه انبیا که هستند دریا دریا از این دو دریاست چون بود نقیض نور ظلمت ابلیس لعین به کینه برخاست جنگ است میان نور و ظلمت ظلمت ز چپ است و نور از راست شد لشکر عقل ربع سیصد هر یک ضدّش ز جهل رسواست یک یک همه از کلام معصوم در طی کتاب عقل پیداست این جنگ میان نور و ظلمت تا فتنهٔ رستخیز برپاست با هر دو فریق از آخر کار فی الجنة فی السّعیر گویاست از لشکر ظلمت است دوزخ عمر ابد و بهشت از ماست القصه هر آن چه کرد مولا فرموده کردگار یکتاست روزی که قلم گرفت معبود لوحش کف مرتضی علی بود * * * ترجیع ۲: تا کی باشم به غم گرفتار ای شوق تو رهنمای دل‌ها دردت همه جا دوای دل‌ها جز یاد رخت نسوخت شمعی در مجمع با صفای دل‌ها با قد تو سرو جا ندارد در گلشن دل‌گشای دل‌ها عشقت شده آتش نیستان فکری بکن از برای دل‌ها هرگز به ستم دلی میازار اندیشه کن از خدای دل‌ها در پیروی رضای معبود غافل مشو از رضای دل‌ها داری هوس جهان‌گشایی همت طلب از دعای دل‌ها از بهر دعای خیر گشتند شاهان همگی گدای دل‌ها از دولت التفات دردت من هم شدم آشنای دل‌ها بیداد و فراق جان‌گدازت تا چند کند جفای دل‌ها تا کی باشم به غم گرفتار باز آ باز آ که رفتم از کار از هجر تو زار چند گریم بی‌تو شب تار چند گریم از حسرت بزم دل‌نشینت در گوشه کنار چند گریم هر شب تنها نشسته بر خاک چون شمع مزار چند گریم در دایره غمت چو دولاب با ناله زار چند گریم با یاد رخ تو در چمن‌ها چون ابر بهار چند گریم با داغ تو رو نهاده در کوه ای لاله‌عذار چند گریم از حسرت غنچه دهانت با صوت هزار چند گریم در عشق تو چون کباب نارس با جان فگار چند گریم در غربت هجر آستانت بی‌یار و دیار چند گریم در گوشه عجز و ناتوانی دل‌خسته و زار چند گریم تا کی باشم به غم گرفتار باز آ باز آ که رفتم از کار چشمم باشد پر آب تا کی بی‌بهره بود ز خواب تا کی باشیم من و تو دور از هم چون ذره و آفتاب تا کی بی‌روی تو از جمال بختم یک سو نشود نقاب تا کی باشند خجل ز دیده و دل بی‌روی تو آب و تاب تا کی کردند ز چشم و دل گریزان آرام و قرار و خواب تا کی از حسرت لعل دل‌فریبت غمگین کندم شراب تا کی لب تشنه کی‌ام ز دل زند موج در راه تو چون سراب تا کی روشن نکند دلم چراغی با ناله مستجاب تا کی از بهر ملاک مشت خاکی چون عمر کنی شتاب تا کی از دور کنم سلام تا چند آهسته دهی جواب تا کی چون چشم ستاره در فراقت چشمم نرود به خواب تا کی تا کی باشم به غم گرفتار باز آ باز آ که رفتم از کار تا آتش این هوا مرا سوخت بر من دل آتش و هوا سوخت صبر است دوای درد عاشق بی‌چاره دل مراد واسوخت بستی در مدعا به رویم چندان که دلم به مدعا سوخت باشد نمک وفا حلالش آن دل که به آتش وفا سوخت از حسن شماست تابش شمع پروانه به آتش شما سوخت دل گرم به آتش دل ماست آتشکده‌ای که سال‌ها سوخت هرگز به هوس نداده‌ام دل چون شمع دلم به یک هوا سوخت بیگانه به خاطرش نماند آن دل که به یاد آشنا سوخت در آتش عشق یک جفاجوی هر دل به بهانه‌ای جدا سوخت از درد که را کنم خبردار چون من غم عشق تو که را سوخت تا کی باشم به غم گرفتار باز آ باز آ که رفتم از کار تا کی ز در تو دور باشم دل با تو و من صبور باشم تا چند در آتش جدایی افروخته چون تنور باشم گردم به سر شکارگاهت باشد روزی ضرور باشم با مهر رخ تو می‌توانم نظار فریب طور باشم آن است صفا که با دل جمع در بزم تو محض نور باشم آن روز که جان کنم فدایت در عشق تو بی‌قصور باشم کو جنت عارضت که دائم در عشرت و در سرور باشم دانم که به از تویی نباشد هر چند که بی‌شعور باشم ای کاش عیان شدی که تا کی از بزم حضور دور باشم تا کی به جهان ز تنگی دل گنجیده به چشم مور باشم تا کی باشم به غم گرفتار باز آ باز آ که رفتم از کار گر جسم نقاب جان نباشد جز روی تو در میان نباشد گویند بلند تا قیامت رعناتر از این جوان نباشد بر گرد تو بی‌رقیب گردم آن روز که آسمان نباشد افسرده دلی که بعد مرگش درد تو به جای جان نباشد چشمی که شناخت آن حسنت در حسرت این و آن نباشد این رنگ شکفته چشم بد دور با لاله و ارغوان نباشد یک نقطه چو خال عنبرینت در دایره جهان نباشد چشم بد روزگار باز است درد تو چرا نهان نباشد از گریه دلم کجا شود پاک این آب اگر روان نباشد از یمن وفا حجاب دوری وقت است که در میان نباشد تا کی باشم به غم گرفتار باز آ باز آ که رفتم از کار کاری به جز از دعا ندارم شغلی به جز از وفا ندارم در دیده و دل به حق قرآن جز روی تو مدعا ندارم صد شکر که در غمت امیدی غیر از لطف خدا ندارم معشوقی و عاشق دل صاف دارم خبر از کجا ندارم آیینه دل بیا که صاف است دیگر غم رونما ندارم از بهر نثار خاک پایت دارم سر و جان چرا ندارم اقرار به نقص اگر کمال است در عالم خویش پا ندارم در غربت دوری تو عمری‌ست غیر از غمت آشنا ندارم دود و غم و سوز و ناله و آه در دل ز تو من چه ها ندارم کی روی دهد که هم‌چو زلفت سر از قدمت جدا ندارم تا کی باشم به غم گرفتار باز آ باز آ که رفتم از کار ای سرو بهشت زندگانی ای گلبن گلشن جوانی ای خسرو دلبران خودرای ای ماه سپهر کامرانی سودای تو سود بی‌نهایت درد تو بهشت جاودانی وصل تو دوای درد دوری هجر تو بلای آسمانی بی‌هوش فتاده هم‌چو صورت از حیرت صورت تو مانی وصفت چه کنم که در ثنایت خاموشی ماست درفشانی ای صاحب خط و خال هندو ای مالک لعل ارغوانی از نام شکسته‌ای چه پرسی خاک تو سگ تو هر چه خوانی عمری‌ست که در غم تو مجذوب افتاده به کنج ناتوانی وقت است که با کمال عزت از خواری محنتم رهانی تا کی باشم به غم گرفتار باز آ باز آ که رفتم از کار وقت است که رخ به ما نمایی بر عهد ازل وفا نمایی آیی ز حرم به جانب دیر بر خلق ره خدا نمایی وقت است که حق و باطل از هم با تیغ دو سر جدا نمایی نزدیک شد آن که هر کسی را هم در خور خویش جا نمایی وقت است که با لب شکربار درد همه را دوا نمایی برقع ز جمال چون کنی دور با هر نظر آشنا نمایی در پرده چه‌ها ندیدم از تو تا فاش به ما چه ها نمایی دیگر نکنند سعی دل‌ها در مرده اگر صفا نمایی وقت است که راه رستگاری بر رهرو رهنما نمایی عمری‌ست که از در تو دورم وقت است که لطف‌ها نمایی تا کی باشم به غم گرفتار باز آ باز آ که رفتم از کار * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/collections/meczub-tercibendler İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1682). Public domain (author died 1682). Original text only.