Sirlər xəzinəsi Nizami Gəncəvi (1141–1209) بخش ۱ - آغاز سخن بسم‌الله الرحمن الرحیم هست کلید در گنج حکیم فاتحهٔ فکرت و ختم سخن نام خدایست بر او ختم کن پیش‌وجود همه آیندگان بیش‌بقا‌ی همه پایندگان سابقه‌سالار جهان قدم مرسله‌پیوند گلوی قلم پرده‌گشای فلک پرده‌دار پردگی پرده‌شناسان کار مبدع هر چشمه که جودیش هست مخترع هر‌چه وجودیش هست لعل‌طراز کمر آفتاب حُله‌گر خاک و حُلی‌بند آب پرورش‌آموز درون‌پرور‌ان روزبرآرندهٔ روزی‌خَور‌ان مهره‌کش رشته باریک عقل روشنی دیده تاریک عقل داغ‌نه‌ِ ناصیه‌داران پاک تاج‌دهِ تخت‌نشینان خاک خام‌کن پخته تدبیرها عذر پذیرنده تقصیر‌ها شحنه غوغای هراسندگان چشمه تدبیر شناسندگان اول و آخر به وجود و صفات هست کن و نیست کن کاینات با جبروتش که دو عالم کم است اول ما آخر ما یکدم است کیست درین دیر‌گه دیر‌پای کو لمن الملک زند جز خدای بود و نبود آنچه بلند‌ست و پست باشد و این نیز نباشد که هست پرورش آموختگان ازل مشکل این کار نکردند حل کز ازلش علم چه دریا‌ست این تا ابدش ملک چه صحرا‌ست این اول او اول بی‌ابتدا‌ست آخر او آخر بی‌انتها‌ست روضه ترکیب ترا حور ازوست نرگس بینای ترا نور ازوست کشمکش هر‌چه در او زندگی‌ست پیش خداوندی او بندگی‌ست هر‌چه جز او هست‌، بقاییش نیست اوست مقدس که فناییش نیست منّت او راست هزار آستین بر کمر کوه و کلاه زمین تا کرمش در تتق نور بود خار ز گل نی ز شکر دور بود چون که به جودش کرم آباد شد بند وجود از عدم آزاد شد در هوس این دو سه ویرانه ده کار فلک بود گره در گره تا نگشاد این گره وهم‌سوز زلف شب ایمن نشد از دست روز چون گهر عقد فلک دانه کرد جعد شب از گرد عدم شانه کرد زین دو سه چنبر که بر افلاک زد هفت گره بر کمر خاک زد کرد قبا جبه خورشید و ماه زین دو کله‌وار سپید و سیاه زهره میغ از دل دریا گشاد چشمه خضر از لب خضرا گشاد جام سحر در گل شبرنگ ریخت جرعه آن در دهن سنگ ریخت ز‌آتش و آبی که به‌هم در شکست پیه‌ِ دُر و گُردهٔ یاقوت بست خون دل خاک ز بحران باد در جگر لعل جگرگون نهاد باغ سخا را چو فلک تازه کرد مرغ سخن را فلک‌آوازه کرد نخل زبان را رطب نوش داد دُر سخن را صدف گوش داد پرده‌نشین کرد سر خواب را کسوت جان داد تن آب را زلف زمین در بر عالم فکند خال (عصی) بر رخ آدم فکند روی زر از صورت خواری بشست حیض گل از ابر بهاری بشست زنگ هوا را به کواکب سترد جان صبا را به ریاحین سپرد خون جهان در جگر گل گرفت نبض خرد در مجس دل گرفت خنده به غمخوارگی لب کشاند زهره به خنیاگری شب نشاند ناف شب از مشک فروشان اوست ماه نو از حلقه به گوشان اوست پای سخن را که دراز‌ست دست سنگ سراپردهٔ او سر شکست وهم تهی‌پای بسی ره نبَشت هم ز درش دست‌تهی باز‌گشت رای بسی رفت و ضمیرش نیافت دیده بسی جُست و نظیر‌ش نیافت عقل درآمد که طلب کردمش ترک ادب بود‌، ادب کردمش هر که فتاد از سر پرگار او جمله چو ما هست طلبگار او سدره‌نشینان سوی او پر زدند عرش‌روان نیز همین در زدند گر سر‌ِ چرخ‌ است‌، پر از طوق اوست ور دل‌ِ خاک است‌، پر از شوق اوست زندهٔ نام جبروتش اَحد پایهٔ تخت ملکوتش ابد خاص نوالش نفس خستگان پیک روانش قدم بستگان دل که ز جان نسبت پاکی کند بر در او دعوی خاکی کند رُستهٔ خاک‌ِ در‌ِ او دانه‌ای‌ست کز گل باغش ارم افسانه‌ای‌ست خاک نظامی که به تایید اوست مزرعهٔ دانهٔ توحید اوست * * * بخش ۲ - (مناجات اول) در سیاست و قهر یزدان ای همه هستی ز تو پیدا شده خاک ضعیف از تو توانا شده زیرنشین عَلَمت کائنات ما به تو قائم چو تو قائم به ذات هستیِ تو صورتِ پیوند نی تو بِه کَس و کَس به‌تو مانندْ نی آنچه تَغَیُّر نپذیرد تویی وانکه نمرده‌ست و نمیرد تویی ما همه فانی و بقا بس تو راست ملک تعالی و تقدُّس تو راست خاک به فرمان تو دارد سکون قُبّهٔ خَضرا تو کنی بیستون جز تو فلک را خَمِ چوگان که داد‌؟ دیگِ جسد را نمکِ جان که داد‌؟ چون قدمت بانگ بر ابلق زند جز تو که یارد که اناالحق زند‌؟ رفتی اگر نامدی آرام تو طاقت عشق از کشش نام تو تا کَرَمت راه جهان برگرفت پشت زمین بار گران برگرفت گر نه ز پشتِ کرمت زاده بود ناف زمین از شکم افتاده بود عقدِ پرستش ز تو گیرد نظام جز به تو بر هست پرستش حرام هر که نه گویای تو خاموشْ بِهْ هر چه نه یاد تو فراموشْ بِهْ ساقی‌ِ شب دستکش جام تست مرغ سحر دستخوش نام تست پرده برانداز و برون آی فرد گر منم آن پرده به‌هم در‌نورد عجزِ فلک را به فلک وانمای عقدِ جهان را ز جهان واگشای نَسْخ کن این آیت ایّام را مَسخ کن این صورتِ اجرام را حرف زبان را به قلم بازده وام زمین را به عدم بازده ظلمتیان را بُنه بی‌نور کن جوهریان را ز عَرَض دور کن کرسی شش‌گوشه به‌هم در‌شکن منبرِ نُه‌پایه به هم در فِکَن حُقّهٔ مَه بر گِل این مهره زن سنگ زُحَل بر قَدَح زُهره زن دانه‌کن این عِقدِ شب‌افروز را پَر بشکن مرغ شب و روز را از زمی این پُشتهٔ گِل بر تراش قالب یک خشت زمین گو مباش گَرد شب از جِبْههٔ گردون بریز جبهه بیفت اخبیه گو بَر مَخیز تا کی ازین راه نو روزگار‌؟ پرده‌ای از راه قدیمی بیار طرحْ برانداز و بُرون کَش برون گردن چرخ از حرکات و سکون آب بریز آتش بیداد را زیرتر از خاک نشان باد را دفتر افلاک‌شناسان بسوز دیدهٔ خورشید پرستان بدوز صفر کن این بُرج ز طوق هِلال باز کن این پرده ز مُشتی خیال تا به تو اِقرار خدایی دهند بر عدم خویش گواهی دهند غنچه کمر بسته که ما بنده‌ایم گُل همه تَن جان که به تو زنده‌ایم بی دیَتَست آنکه تو خون ریزی‌اش بی بَدَل‌ست آنکه تو آویزی‌اش منزل شب را تو دراز آوری روزِ فرو رفته تو باز آوری گرچه کنی قهر بسی را ز ما روی شکایت نه کسی را ز ما روشنی عقل به جان داده‌ای چاشنی دل به زبان داده‌ای چرخْ رَوِشْ قُطب ثَبات از تو یافت باغِ وجود آب حیات از تو یافت غمزه‌ی نسرین نه ز باد صباست کز اثرِ خاکِ تواش توتیاست پردهٔ سوسن که مَصابیحِ تُست جمله زبان از پی تسبیحِ تُست بنده نظامی که یکی گوی تست در دو جهان خاک سر کوی تست خاطرش از معرفت آباد کن گردنش از دام غم آزاد کن * * * بخش ۳ - (مناجات دوم) در بخشایش و عفو یزدان ای به ازل بوده و نابوده ما وی به ابد زنده و فرسوده ما دور جنیبت‌کشِ فرمان تست سُفتِ فلک غاشیه‌گردان تست حلقه‌زنِ خانه‌به‌دوش توایم چون در‌ِ تو حلقه‌به‌گوش توایم داغ تو داریم و سگ داغدار می‌نپذیرند شهان در شکار هم تو پذیری که ز باغ توایم قمری طوق و سگ داغ توایم بی‌طمعیم از همه سازنده‌ای جز تو نداریم نوازنده‌ای از پی توست این همه امّید و بیم هم تو ببخشای و ببخش ای کریم چارهٔ ما ساز که بی‌داوریم گر تو برانی‌، به که روی آوریم‌؟ این چه زبان؟ وین چه زبان‌رانی است؟ گفته و ناگفته پشیمانی است دل ز کجا؟ وین پر و بال از کجا؟ من که؟ و تعظیم جلال از کجا؟ جان به چه دل راه درین بحر کرد‌؟ دل به چه گستاخی ازین چشمه خَورد‌؟ در صفتت گنگ فرو مانده‌ایم «مَن عرف الله» فرو خوانده‌ایم چون خجلیم از سخن خام خویش هم تو بیامرز به انعام خویش پیش تو گر بی‌سر و پای آمدیم هم به امید تو خدای آمدیم یار شو ای مونس غمخوار‌گان چاره کن ای چارهٔ بیچارگان قافله شد‌، واپسیِ ما ببین ای کَسِ ما! بی‌کَسیِ ما ببین بر که پناهیم؟ تویی بی‌نظیر در که گریزیم؟ تویی دستگیر جز در تو قبله نخواهیم ساخت گر ننوازی تو‌، که خواهد نواخت؟ دست چنین پیش که دارد که ما‌؟ زاری ازین بیش که دارد که ما‌؟ درگذر از جرم که خواننده‌ایم چارهٔ ما کن که پناهنده‌ایم ای شرف نام نظامی به تو خواجگی اوست غلامی به تو نزل تحیّت به زبانش رسان معرفت خویش به جانش رسان * * * بخش ۴ - در نعت رسول اکرم تختهٔ اول که الف نقش بست بر در محجوبه احمد نشست حلقهٔ حی را کالف اقلیم داد طوق ز دال و کمر از میم داد لاجرم او یافت از آن میم و دال دایرهٔ دولت و خط کمال بود درین گنبد فیروزه خشت تازه ترنجی ز سرای بهشت رسم ترنج است که در روزگار پیش دهد میوه‌، پس آرد بهار «کُنتُ نبیّا» چو علَم پیش برد ختم نبوت به محمد سپرد مه که نگین‌دان‌ِ زبرجد شده‌ست خاتم او مهر محمد شده‌ست گوش جهان حلقه‌کش میم اوست خود دو جهان حلقهٔ تسلیم اوست خواجه مساح و مسیحش غلام آنت بشیر اینت مبشر به نام امی‌ِ گویا به زبان فصیح از الف آدم و میم مسیح همچو الف راست به عهد و وفا اول و آخر شده بر انبیا نقطهٔ روشن‌تر پرگارِ «‌کن‌» نکتهٔ پرگارترین سخن از سخن او‌، ادب آوازه‌ای وز کمر او‌، فلک اندازه‌ای کبر جهان گرچه بسر بر نکرد سر به جهان هم به جهان در نکرد عصمتیان در حرمش پردگی عصمت از او یافته پروردگی تربتش از دیده جنایت ستان غربتش از مکه جبایت ستان خامشی او سخن دلفروز دوستی او هنر عیب‌سوز فتنه فرو کشتن ازو دلپذیر فتنه شدن نیز برو ناگزیر بر همه سر خیل و سر خیر بود قطب گران‌سنگ سبک‌سیر بود شمع الهی ز دل افروخته درس ازل تا ابد آموخته چشمهٔ خورشید که محتاج اوست نیم هلال از شب معراج اوست تخت‌نشین شب معراج بود تخت نشان کمر و تاج بود داده فراخی نفس تنگ را نعل زده خنگ شب‌آهنگ را از پی باز آمدنش پای بست موکبیان‌ِ سخن ابلق به‌دست چون تک ابلق به تمامی رسید غاشیه‌دار‌ی به نظامی رسید * * * بخش ۵ - در معراج نیم شبی کان ملک نیمروز کرد روان مشعل گیتی فروز نه فلک از دیده عماریش کرد زهره و مه مشعله‌دار‌یش کرد کرد رها در حرم کاینات هفت خط و چار حد و شش جهات روز شده با قدمش در وداع ز‌آمدنش آمده شب در سماع دیدهٔ اغیار گران‌خواب گشت کاو سبک از خواب عنان‌تاب گشت با قفس قالب ازین دامگاه مرغ دلش رفته به آرامگاه مرغ پر انداخته یعنی ملَک خرقه در انداخته یعنی فلک مرغ الهیش قفس‌ پر (بَر) شده قالبش از قلب سبک‌تر شده گام به گام او چو تحرک نمود میل به میلش به تبرک ربود چون دو جهان دیده بر او داشتند سر ز پی سجده فرو داشتند پایش از‌آن پایه که سر پیش داشت مرحله بر مرحله صد بیش داشت رخش بلند آخور‌ش افکند پست غاشیه را بر کتف هر که هست بحر زمین کان شد و او گوهر‌ش برد سپهر از پی تاج سرش گوهر شب را به شب عنبر‌ین گاو فلک برد ز گاو زمین او ستده پیشکش آن سفر از سرطان تاج و ز جوزا کمر خوشه کزو سنبل تر ساخته سنبله را بر اسد انداخته تا شب او را چه‌قَدر قدر هست زهرهٔ شب‌سنج ترازو به دست سنگ ورا کرده ترازو سجود ز‌آنکه به مقدار ترازو نبود ریخته نوش از دم سیسنبر‌ی بر دُم این عقربِ نیلوفر‌ی چون ز کمان تیرِ شکر زخمه ریخت زهر ز بزغالهٔ خوانَش گریخت یوسفِ دلو‌ی شده چون آفتاب یونسِ حوتی شده چون دلو آب تا به حمل تخت ثریا زده لشگر گل خیمه به صحرا زده از گل آن روضه باغ رفیع ربع زمین یافته رنگ ربیع عُشرِ ادب خوانده ز سبعِ سما عذر قدم خواسته از انبیا ستر کواکب قدمش می‌درید سُفت ملایک علمش می‌کشید ناف شب آکنده ز مُشک لبش نعل مه افکنده سم مرکبش در شب تاریک بدان اتفاق برق شده پویهٔ پای براق کبک‌وش آن باز کبوتر نمای فاخته‌رَو گشت به فر همای سِدره شده صُدرهٔ پیراهنش عرش گریبان زده در دامنش شب شده روز اینت نهاری شگرف گل شده سرو اینت بهاری شگرف ز‌آن گل و ز‌آن نرگس کان باغ داشت نرگس او سرمهٔ مازاغ داشت چون گل ازین پایهٔ فیروزه فرش دست به دست آمد تا ساق عرش همسفر‌انش سپر انداختند بال شکستند و پر انداختند او به تحیّر چو غریبان راه حلقه زنان بر در آن بارگاه پرده نشینان که درش داشتند هودج او یک‌تنه بگذاشتند رفت بدان راه که همره نبود این قدمش ز‌آن قدم آگه نبود هر که جز او بر در آن راز ماند او هم از آمیزش خود باز ماند بر سر هستی قدمش تاج بود عرش بدان مائده محتاج بود چون به همه حرق قلم در کشید ز آستی عرش علم برکشید تا تن هستی دم جان می‌شمرد خواجهٔ جان راه به تن می‌سپرد چون بنه عرش به پایان رسید کار دل و جان به دل و جان رسید تن به گهر‌خانهٔ اصلی شتافت دیده چنان شد که خیالش نیافت دیده که نور ازلی بایدش سر به خیالات فرو نایدش راه قِدَم پیشِ قَدَم در‌گرفت پردهٔ خلقت ز میان برگرفت کرد چو ره رفت ز غایت فزون سر ز گریبان طبیعت برون همّت‌ش از غایت روشن‌دلی آمده در منزلِ بی‌منزلی غیرت ازین پرده میانش گرفت حیرت از‌آن گوشه عنانش گرفت پرده در انداخته دست وصال از در تعظیم سرای جلال پای‌ِ شد‌آمد بسر انداخته جان به تماشا نظر انداخته رفت، ولی زحمت پایی نداشت جَست‌، ولی رخصت جایی نداشت چون سخن از خود به در آمد تمام تا سخنش یافت قبول سلام آیت نوری که زوال‌ش نبود دید به چشمی که خیال‌ش نبود دیدن او بی عرض و جوهر است کز عرض و جوهر از آنسو‌تر است مطلق از آنجا که پسندیدنی‌ست دید خدا را و خدا دیدنی‌ست دیدنش از دیده نباید نهفت کوری آن کس که به دیده نه گفت دید پیمبر نه به چشمی دگر بلکه بدین چشم سر این چشم سر دیدن آن پرده مکانی نبود رفتن آن راه زمانی نبود هر که در آن پرده نظرگاه یافت از جهت بی جهتی راه یافت هست ولیکن نه مقرر به‌جای هر‌که چنین نیست نباشد خدای کفر بوَد نفیِ ثباتش مکن جهل بوَد وقفِ جهاتش مکن خورد شرابی که حق آمیخته جرعهٔ آن در گِل ما ریخته لطف ازل با نفسش همنشین رحمت حق نازکش او نازنین لب به شکر‌خنده بیاراسته امت خود را به دعا خواسته همّتش از گنج توانگر شده جملهٔ مقصود میسر شده پشتْ‌قوی گشته از آن بارگاه روی درآورد بدین کارگاه ز‌آن سفر عشق نیاز آمده در نفسی رفته و باز آمده ای سخنت مهر زبان‌های ما بوی تو جاندارو‌ی جان‌های ما دور سخا را به تمامی رسان ختم سخن را به نظامی رسان * * * بخش ۶ - نعت اول شمسهٔ نُه مسند هفت‌اختران ختم رسل خاتم پیغمبران احمد مرسل که خرد خاک اوست هر دو جهان بستهٔ فتراک اوست تازه‌ترین سنبل صحرای ناز خاصه‌ترین گوهر دریای راز سنبل او سنبله روز‌تاب گوهر او لعل‌گر ِ آفتاب خندهٔ خوش زان نزدی شکرش تا نبرَد آب صدف گوهرش گوهر او چون دل سنگی نخَست سنگ چرا گوهر او را شکست‌؟ کرد جدا سنگ ملامت‌گر‌ش گوهری از رهگذر گوهرش یافت فراخی گهر از دُرج تنگ نیست عجب زادن گوهر ز سنگ آری از آنجا که دل سنگ بود خشکی سوداش در آهنگ بود کی شدی این سنگ مفرح گرای گر نشدی دُر‌شکن و لعل‌سای سیم دیت بود مگر سنگ را‌؟ کامد و خست آن دهن تنگ را‌؟ هر گهری کز دهن سنگ خاست با لبش از جمله دندان بهاست گوهر سنگین که زمین کان اوست کی دیت گوهر دندان اوست‌؟ فتح بدندان دیتش جان‌کنان از بن دندان شده دندان‌کنان چون دهن از سنگ به خونابه شست نام کرم کرد به‌خود بر درست از بن دندان سر دندان گرفت داد به‌شکرانه کم آن گرفت ز‌آرزوی داشته دندان گذاشت کز دو جهان هیچ به‌دندان نداشت در صف‌ِ ناورد‌گه‌ِ لشکرش دست علم بود و زبان خنجر‌ش خنجر او ساخته دندان نثار خوش نبود خنجر دندانه‌دار این‌همه چه؟ تا کرمش بنگرند خار نهند از گل او برخورند باغ پر از گل‌، سخن خار چیست‌؟ رشته پر از مهره‌، دم مار چیست‌؟ با دُم طاووس کم زاغ گیر با دم بلبل طرف باغ گیر طبع نظامی که بدو چون‌گل است بر گل او نغزْ نوا بلبل است * * * بخش ۷ - نعت دوم ای تن تو پاک‌تر از جان پاک روح تو پرورده‌ «روحی فداک» نقطه‌گهِ خانه رحمت تویی خانه‌برِِ نقطهٔ زحمت تویی راهروان عربی را تو ماه یاوگیانِ عجمی را تو راه ره به تو یابند و تو ره‌دِه نه‌ای مهتر ده خود تو و در ده نه‌ای چون تو کریمان که تماشا کنند رُستی تنها نه به تنها کنند از سر خوانی که رطب خورده‌ای از پی ما زَله چه آورده‌ای‌‌؟ لب بگشا تا همه شکر خورند ز آب دهانت رُطَب‌ِ تَر خورند ای شب گیسو‌ی تو روز نجات آتش سودا‌ی تو آب حیات عقل شده شیفتهٔ روی تو سلسلهٔ شیفتگانْ موی تو چرخ ز طوق کمرت بنده‌ای صبح ز خورشید رخت خنده‌ای عالَمِ تَر‌، دامنِ خشک‌، از تو یافت ناف زمین نافهٔ مشک از تو یافت از اثر خاک تو مشکین غبار پیکر آن بوم شده مشک بار خاک تو از باد سلیمان به است روضه چه گویم که ز رضوان به است کعبه که سجادهٔ تکبیر توست تشنهٔ جُلابِ تباشیر توست تاج تو و تخت تو دارد جهان تخت زمین آمد و تاج آسمان سایه نداری تو که نور مهی رو تو که خود سایهٔ نور‌اللهی چار علم رکن مسلمانی‌ات پنج دعا نوبت سلطانی‌ات خاک ذلیلان شده گلشن به تو چشم غریبان شده روشن به تو تا قدمت در شب گیسو فشان بر سر گردون شده دامن‌کشان پر زر و دُر گشته ز تو دامنش خشتک زر سوزه پیراهنش در صدف صبح به دست صفا غالیهٔ بوی تو سایَد صبا لاجرم آنجا که صبا تاخته لشگر عنبر علم انداخته بوی کز آن عنبر لرزان دهی گر به دو عالم دهی ارزان دهی سدره ز آرایشِ صدرت زهی‌ست عرش در ایوان تو کرسی نهی‌ست روزن حاجت چو بود صبح‌تاب ذره بود عرش در آن آفتاب گر نه ز صبح آینه بیرون فتاد نور تو بر خاک زمین چون فتاد‌‌ ای دو جهان، زیر زمین از چه‌ای؟ گنج نه‌ای خاک‌نشین از چه‌ای؟ تا تو به خاک اندری ای گنج پاک شرط بود گنج سپردن به خاک گنج ترا فقر تو ویرانه بس شمع ترا ظِلِّ تو پروانه بس چرخ مقوس هدف آه تست چنبر دلوَش رسن چاه تست این‌دو طرف گرد سپید و سیاه راه تو را پیک ز پیکان راه عقل شفاجوی و طبیبش تویی ماه سفرساز و غریبش تویی خیز و شب منتظر‌ان روز کن طبع نظامی طرب‌افروز کن * * * بخش ۸ - نعت سوم ای مدنی بُرقِع و مَکی نقاب سایه‌نشین چند بوَد آفتاب گر مهی از مهر تو مویی بیار ور گلی از باغ تو بویی بیار منتظران را به‌لب آمد نفس ای ز تو فریاد، به‌فریاد رس سوی عجم ران، منشین در عرب زرده روز اینک و شبدیز شب ملک برآرای و جهان تازه کن هردو جهان را پُر از آوازه کن سکه تو زن، تا اُمرا کم زنند خطبه تو کن تا خطبا دم زنند خاک تو بویی به ولایت سپرد باد نفاق آمد و آن بوی برد باز کش این مسند از آسودگان غسل ده این منبر از آلودگان خانه غولند بپردازشان در غله دان عدم اندازشان کم کن اجری که زیادت خورند خاص کن اقطاع که غارتگرند ما همه جسمیم بیا جان تو باش ما همه موریم سلیمان تو باش از طرفی رخنه دین می‌کنند وز دگر اطراف کمین می‌کنند شحنه تویی، قافله تنها چراست‌؟ قلب تو داری علَم آنجا چراست‌؟ْ یا علیی در صف میدان فرست یا عمری در ره شیطان فرست شب به سر ماه یمانی درآر سر چو مه از برد یمانی برآر با دو سه در بند کمربند باش کم زن این کم زده چند باش پانصد و هفتاد بس ایام خواب روز بلندست به مجلس شتاب خیز و بفرمای سرافیل را باد دمیدن دو سه قندیل را خلوتی پرده اسرار شو ما همه خفتیم تو بیدار شو ز آفت این خانهٔ آفت‌پذیر دست برآور همه را دست گیر هر چه رضای تو به جز راست نیست با تو کسی را سر واخواست نیست گر نظر از راه عنایت کنی جمله مهمات کفایت کنی دایره بنمای به انگشت دست تا به تو بخشیده شود هر چه هست با تو تصرف که کند وقت کار‌؟ از پی آمرزش مشتی غبار از تو یکی پرده برانداختن وز دو جهان خرقه درانداختن مغز نظامی که خبر‌جوی تست زنده‌دل از غالیه بوی تست از نفسش بوی وفایی ببخش ملک فریدون به گدایی ببخش * * * بخش ۹ - نعت چهارم ای گهر‌ِ تاج‌ِ فرستادگان تاج‌ده‌ِ گوهر ِ آزادگان هر چه ز بیگانه و خیل تواند جمله در این خانه طفیل تواند اول بیت ار چه به نام تو بست نام تو چون قافیه آخر نشست این ده ویران چو اشارت رسید از تو و آدم به عمارت رسید آنچه بدو خانه نو آیین بوَد خشت پسین دای نخستین بود آدم و نوحی نه‌ به از هر دوی مرسلهٔ یک‌گره از هر دوی آدم از آن دانه که شد هیضه‌دار توبه شدش گل‌شکر‌ِ خوشگوار توبهٔ دل در چمنش بوی توست گلشکر‌ش خاک سر کوی توست دل ز تو چون گلشکر توبه خوَرد گلشکر از گلشکری توبه کرد گوی قبولی ز ازل ساختند در صف میدان دل انداختند آدم‌ ِ نو‌زخمه درآمد به پیش تا برَد آن گوی به چوگان خویش بارگی‌اش چون عقبِ خوشه رفت گوی فرو ماند و فرا گوشه رفت نوح که لب‌تشنه به حیوان رسید چشمه غلط کرد و به طوفان رسید مهد براهیم چو رای اوفتاد نیم ره آمد دو سه جای اوفتاد چون دل داود نفس تنگ داشت در خورِ این زیر‌، بم‌ آهنگ داشت داشت سلیمان ادب خود نگاه مملکت آلوده نَجُست این کلاه یوسف از آن چاه عیانی ندید جز رسن و دلو نشانی ندید خضر عنان زین سفر خشک تافت دامن خود تر شدهٔ چشمه یافت موسی از این جام تهی دید دست شیشه به کُهپایه «ارنی» شکست عزم مسیحا نه به این دانه بود کاو ز درون تهمتیِ خانه بود هم تو «فلک طرح» درانداختی سایه بر این کار برانداختی مهر شد این نامه به عنوان تو ختم شد این خطبه به دوران تو خیز و به از چرخ مداری بکن او نکند کار تو کاری بکن خط فلک خطه میدان توست گوی زمین در خم چوگان توست تا ز عدم گرد فنا برنخاست می‌تک و می‌تاز که میدان تراست کیست فنا که‌آب ز جامت برد‌؟ یا عدم سفله که نامت برد‌؟ پای عدم در عدم آواره کن دست‌ِ فنا را به فنا پاره کن ای نفست نطق‌ِ زبان‌بستگان مرهم سودا‌ی جگر خستگان عقل به شرع تو ز دریای خون کشتی جان برد به ساحل درون قبلهٔ نُه چرخ به کویت در است عبهر شش روزه به مویت در است ملک چو مویت همه درهم شود گر سر مویی ز سرت کم شود بی قلم از پوست برون خوان تویی بی سخن از مغز درون دان تویی ز‌آن بزد انگشت تو بر حرف پای تا نشود حرف تو انگشت سای حرف همه خلق شد انگشت رس حرف تویی زحمت انگشت کس پِست شکر گشت غبار درت پسته و عناب شده شکرت یک کف پِست تو به صحرای عشق برگ چهل روزه تماشای عشق تازه‌ترین صبح نجاتی مرا خاک توام کآب حیاتی مرا خاک تو خود روضهٔ جان من است روضهٔ تو جان و جهان من است خاک تو در چشم نظامی کشم غاشیه بر دوش غلامی کشم بر سر آن روضهٔ چون جان پاک خیزم چون باد و نشینم چو خاک تا چو سران غالیهٔ تر کنند خاک مرا غالیهٔ سر کنند * * * بخش ۱۰ - در مدح ملک فخرالدین بهرامشاه بن داود من که درین دایرهٔ دهر‌بند چون گره نقطه شدم شهربند دسترس پای‌گشاییم نیست سایه ولی فرّ هماییم نیست پای فرو رفته بدین خاک در با فلکم دست به فتراک در فرق به زیر قدم انداختم وز سر زانو قدمی ساختم گشته ز بس روشنیِ روی من آینه دل سرِ زانوی من من که به این آینه پرداختم آینهٔ دیده درانداختم تا ز کدام آینه تابی رسد یا ز کدام آتشم آبی رسد چون نظر عقل به رای درست گرد جهان دست برآورد چست دید از آن مایه که در همّت است پایه‌دهی را که ولی‌نعمت است شاه قوی‌طالعِ فیروزچنگ گلبن این روضه فیروزه رنگ خضرِ سکندرمنشِ چشمه‌رای قطب رصد بند مجسطی گشای آنکه ز مقصود وجود اول است و آیت مقصود بدو منزل است شاه فلک تاج سلیمان‌نگین مفخر آفاق ملک فخر دین نسبت داودی او کرده چست بر شرفش نام سلیمان درست رایت اسحاق ازو عالی است ضدش اگر هست سماعیلی است یکدلهٔ شش‌جهت و هفت‌گاه نقطهٔ نُه دایره بهرام شاه آنکه ز بهرامی او وقتِ زور گور بوَد بهره بهرام گور مفخر شاهان به تواناتری نامور دهر به داناتری خاص‌کنِ ملک جهان بر عموم هم مَلِکِ ارمن و هم شاهِ روم سلطنت اورنگ خلافت سریر روم ستاننده‌یِ ابخاز گیر عالم و عادل‌ترِ اهل وجود محسن و مکرم‌ترِ ابنای جود دین فلک و دولت او اختر‌ست ملک صدف خاک درش گوهر‌ست چشمه و دریاست به ماهی و در چشمه آسوده و دریای پر با کفَش این چشمهٔ سیماب‌ریز خوانده چو سیماب گریزا گریز خنده‌زنان از کمرش لعلِ ناب بر کمرِ لعل‌کشِ آفتاب آفت این پنجره لاجورد پنجه در او زد که بدو پنجه کرد کوس فلک را جرسش بشکند شیشه مه را نفسش بشکند خوب سرآغازتر از خرمی نیک سرانجامتر از مردمی جام سخا را که کفش ساقی است باقی بادا که همین باقی است * * * بخش ۱۱ - خطاب زمین بوس ای شرف گوهر آدم به تو روشنی دیده عالم به تو چرخ که یک پشت ظفرساز تست نُه شکم آبستنِ یک راز تست گوش دو ماهی زبر و زیر تو شد صدف گوهر شمشیر تو مه که به شب تیغ درانداخته‌ست با سر تیغت سپر انداخته‌ست چشمه تیغ تو چو آب فرات ریخته قرابه آب حیات هر که به طوفان تو خوابش بَرَد ور به مثل نوح شد آبش بَرَد جام تو کیخسرو جمشید هُش روی تو پروانه خورشید کش شیردلی کن که دلیر افکنی شیر خطا گفتم شیر افکنی چرخ ز شیران چنین بیشه‌ای از تو کند بیشتر اندیشه‌ای آن دل و آن زَهره که‌را در مصاف‌‌؟ کز دل و از زَهره زند با تو لاف‌‌؟ هر چه به زیر فلکِ ازرق است دست مراد تو برو مطلق است دست‌نشان هست ترا چند کس دست‌نشینِ تو فرشته است و بس دور به تو خاتم دوران نبشت باد به خاک تو سلیمان نبشت ایزد کاو داد جوانی و ملک ملک ترا داد تو دانی و ملک خاک به اقبال تو زر می‌شود زهر به یاد تو شکر می‌شود می که فریدون نکند با تو نوش رشته ضحاک برآرد ز دوش میخور می مطرب و ساقیت هست غم چه خوری‌‌؟ دولت باقیت هست ملک حفاظی و سلاطین پناه صاحب شمشیری و صاحب کلاه گرچه به شمشیر صلابت‌پذیر تاج‌سِتان آمدی و تخت‌گیر چون خلفا گنج فشانی کنی تاج دهی تخت‌ستانی کنی هست سر تیغ تو بالای تاج از ملکان چون نستانی خراج‌‌؟ تخت‌‌بر آن سر که بر او پای تست بخت‌ور آن دل که در او جای تست جغد به دور تو همایی کند سر که رسد پیش تو پایی کند منکر معروف هدایت شده از تو شکایت به شکایت شده در سُم رخشت که زمین راست بیخ خصم تو چون نعل شده چار میخ هفت فلک با گهرت حقه‌ای هشت بهشت از علمت شقه‌ای هرکه نه در حکم تو باشد سرش بر سرش افسار شود افسرش در همه فن صاحب یک فن تویی جان دو عالم به یکی تن تویی گوش سخا را ادب‌آموز کن شمع سخن را نفس‌افروز کن خلعت گردون به غلامی فرست بوی قبولی به نظامی فرست گرچه سخن فربه و جان‌پرورست چونکه به خوان تو رسد لاغرست بی گهر و لعل شد این بحر و کان گوهرش از کف ده و لعل از دهان وانکه حسود است بر او بی‌دریغ لعل ز پیکان ده و گوهر ز تیغ چون فلکت طالع مسعود داد عاقبت کار تو محمود باد ساخته و سوخته در راه تو ساخته من سوخته بدخواه تو فتح تو سر چون علم افراخته خصم تو سر چون قلم انداخته * * * بخش ۱۲ - در مقام و مرتبت این نامه من‌که سراینده این نوگلم باغ ترا نغمه‌سرا بلبلم در ره عشقت نفسی می‌زنم بر سر کویت جرسی می‌زنم عاریت کس نپذیرفته‌ام آنچه دلم گفت بگو گفته‌ام شعبدهٔ تازه برانگیختم هیکلی از قالب نو ریختم صبح‌دمی چند ادب آموختم پرده ز سحر سحری دوختم مایه درویشی و شاهی در او مخزن اسرار الهی در او بر شکر او ننشسته مگس نی مگس او شکر آلود کس نوح درین بحر سپر بِفکَنَد خضر درین چشمه سبو بشکند بر همه شاهان ز پی این جمال قرعه زدم نام تو آمد به فال نامه دو آمد ز دو ناموس‌گاه هر دو مسجل به دو بهرام‌شاه آن زری از کان کهن ریخته وین دری از بحر نو انگیخته آن به‌در آورده ز غزنی علَم وین زده بر سکهٔ رومی رقم گرچه در آن سکه سخن چون زرست سکه زر من از آن بهترست گر کم از آن شد بُنِه و بار من بهتر از آنست خریدار من شیوه غریب است مشو نامجیب گر بنوازیش نباشد غریب کاین سخن رسته‌تر از نقش باغ عاریت‌افروز نشد چون چراغ اوست در این ده زده آبادتر تازه‌تر از چرخ و کهن زادتر رنگ ندارد ز نشانی که هست راست نیاید به زبانی که هست خوان ترا این دو نواله سخن دست نکرده‌ست بر او دست‌کن گر نمکش هست‌، بخور نوش باد ورنه ز یاد تو فراموش باد با فلک آن‌شب که نشینی به خوان پیش من افکن قدری استخوان کاخر لاف سَگیَّت می‌زنم دبدبهٔ بندِگیَّت می‌زنم از ملکانی که وفا دیده‌ام بستن خود بر تو پسندیده‌ام خدمتم آخر به وفایی کشد هم سر این رشته به جایی کشد گرچه بدین درگه پایندگان روی نهادند ستایندگان پیش نظامی به حساب ایستند او دگرست این دگران کیستند من که درین منزل‌شان مانده‌ام مرحله‌ای پیش‌تَرَک رانده‌ام تیغ ز الماس زبان ساختم هر که پس آمد سرش انداختم تیغ نظامی که سر‌انداز شد کند نشد گرچه کهن‌ساز شد گرچه خود این پایهٔ بی‌همسری‌ست پای مرا هم سر بالاتری‌ست اوج بلند‌ست، در او می‌پرم باشد کز همت خود برخورم تا مگر از روشنی رای تو سر نهم آنجا که بود پای تو گَرد تو گیرم که به گردون رَسَم تا نرسانی تو مرا‌، چون رَسَم‌؟ بود بسیجم که در این یک‌دو ماه تازه کنم عهد زمین‌بوس شاه گرچه درین حلقه که پیوسته‌اند راه برون آمدنم بسته‌اند پیش تو از بهر فزون آمدن خواستم از پوست برون آمدن باز چو دیدم همه ره شیر بود پیش و پسم دشنه و شمشیر بود لیک درین خطهٔ شمشیر بند بر تو کنم خطبه به بانگ بلند آب سخن بر درت افشانده‌ام ریگ منم این که به‌جا مانده‌ام ذره صفت پیش تو ای آفتاب باد دعای سحرم مستجاب گشته دلم بحر گهر ریز تو گوهر جانم کمر آویز تو تا شب و روزست شبت روز باد گوهر شاهیت شب‌افروز باد این سریت باد به نیک‌اختری بهتر باد آن سریت زین سری * * * بخش ۱۳ - گفتار در فضیلت سخن جنبش اول که قلم برگرفت حرف نخستین ز سخن درگرفت پرده خلوت چو برانداختند جلوت اول به سخن ساختند تا سخن آوازه دل در نداد جان تن آزاده به گل در نداد چون قلم آمد شدن آغاز کرد چشم جهان را به سخن باز کرد بی سخن آوازه عالم نبود این همه گفتند و سخن کم نبود در لغت عشق سخن جان ماست ما سخنیم این طلل ایوان ماست خط هر اندیشه که پیوسته‌اند بر پر مرغان سخن بسته‌اند نیست درین کهنهٔ نوخیزتر موی شکافی ز سخن تیزتر اول اندیشه، پسینِ شمار هم سخن است این سخن اینجا بدار تاجوران تاجورش خوانده‌اند وان دگران، آن دگرش خوانده‌اند گه به نوای علمش برکشند گه به نگار قلمش درکشند او ز علم فتح نماینده‌تر وز قلم اقلیم گشاینده‌تر گرچه سخن خود ننماید جمال پیش پرستندهٔ مشتی خیال ما که نظر بر سخن افکنده‌ایم مرده اوییم و بدو زنده‌ایم سرد‌پیان آتش ازو تافتند گرم‌روان آب درو یافتند اوست درین دِه ز دِه آبادتر تازه‌تر از چرخ و کهن زادتر رنگ ندارد ز نشانی که هست راست نیاید به زبانی که هست با سخن آنجا که برآرد علم حرف زیادست و زبان نیز هم گرنه سخن رشته جان تافتی جان سر این رشته کجا یافتی‌؟ ملک طبیعت به سخن خورده‌اند مهر شریعت به سخن کرده‌اند کان سخن ما و زر خویش داشت هر دو به صراف سخن پیش داشت کز سخن تازه و زر کهن گوی چه به گفت سخن به سخن پیک سخن ره بسر خویش برد کس نبرد آنچه سخن پیش برد سیم سخن زن که درم خاک اوست زر چه سگست آهوی فتراک اوست صدرنشین تر ز سخن نیست کس دولت این ملک سخن راست بس هرچه نه دل بی خبرست از سخن شرح سخن بیشترست از سخن تا سخن است از سخن آوازه باد نام نظامی به سخن تازه باد * * * بخش ۱۴ - برتری سخن منظوم از منثور چونکه نَسَخته سخن سرسری هست بر گوهریان گوهری نکته نگه‌دار ببین چون بُوَد نکته که سنجیده و موزون بُوَد قافیه‌سنجان که سخن برکشند گنج دو عالم به سخن درکشند خاصه کلیدی که در گنج راست زیر زبان مرد سخن‌سنج راست آنکه ترازوی سخن سخته کرد بخت‌وران را به سخن بخته کرد بلبل عرشند سخن‌پروران باز چه مانند به آن دیگران ز‌آتش فکرت چو پریشان شوند با مَلَک از جملهٔ خویشان شوند پرده رازی که سخن‌پروری‌ست سایه‌ای از پرده پیغمبری‌ست پیش و پسی بست صف کبریا پس شعرا آمد و پیش انبیا این دو نظر محرم یک‌ دوستند این دو چو مغز آن‌همه چون پوستند هر رطبی کز سر این خوان بُوَد آن نه سخن پاره‌ای از جان بُوَد جان تراشیده به منقار گِل فکرت خاییده به دندان دل چشمهٔ حکمت که سخن‌دانی است آب شده زین دو سه یک نانی است آنکه درین پرده نواییش هست خوش‌تر ازین حجره سراییش هست با سر زانوی ولایت‌سِتان سر ننهد بر سر هر آستان چون سر زانو قدم دل کند در دو جهان دست حمایل کند آید فرقش به سلام قدم حلقه‌صفت پای و سر آرد به‌هم در خم آن حلقه که چستش کند جان شکند باز درستش کند گاهی از آن حلقهٔ زانو قرار حلقه نهد گوش فلک را هزار گاه بدین حقهٔ فیروزه رنگ مهره یکی ده به‌در آرد ز چنگ چون به سخن گرم شود مرکبش جان به لب آید که ببوسد لبش از پی لعلی که برآرد ز کان رخنه کند بیضه هفت آسمان نسبت فرزندی ابیات چست بر پدر طبع بدارد درست خدمتش آرد فلک چنبری باز رهد ز آفت خدمت‌گر‌ی هم‌ نفسش راحت جان‌ها شود هم سخنش مهر زبان‌ها شود هر که نگارندهٔ این پیکر اوست بر سخنش زن که سخن‌پرور اوست مشتری سِحر‌ِ سخن خوانمش زهرهٔ هاروت‌شکن دانمش این بنه کاهنگ سواران گرفت پایه خوار از سر خواران گرفت رای مرا این سخن از جای برد کآب سخن را سخن‌آرای برد میوه دل را که به جانی دهند کی بود آبی چو به نانی دهند‌؟ ای فلک از دست تو چون رسته‌اند این گره‌هایی که کمر بسته‌اند کار شد از دست به انگشت پای این گره از کار سخن واگشای سیم کشانی که به زر مرده‌اند سکه این سیم به زر برده‌اند هر که به زر سکهٔ چون روز داد سنگ ستد‌، دُر شب‌افروز داد لاجرم این قوم که داناترند زیرترند ارچه به بالاترند آنکه سرش زرکش سلطان کشید باز پسین لقمه ز آهن چشید وانکه چو سیماب غم زر نخورد نقره شد و آهن سنجر نخورد چون سخنت شهد شد ارزان مکن شهد سخن را مگس افشان مکن تا ندهندت، مَسِتان گر وفاست تا ننیوشند، مگو گر دعاست تا نکند شرع تو را نامدار نامزد شعر مشو زینهار شعر تو را سدره نشانی دهد سلطنت ملک معانی دهد شعر تو از شرع بدانجا رسد کز کمرت سایه به جوزا رسد شعر برآرد به امیریت نام کالشعراءُ امراء الکلام چون فلک از پای نشاید نشست تا سخنی چون فلک آری به دست بر صفت شمع سرافکنده باش روز فرو مرده و شب زنده باش چون تک اندیشه به گرمی رسید تندروِ چرخ به نرمی رسید به که سخن دیر پسند آوری تا سخن از دست بلند آوری هر چه در این پرده نشانت دهند گر نپسندی به از آنت دهند سینه مکن گر گهر آری به دست بهتر از آن جوی که در سینه هست هر که علم بر سر این راه برد گوی ز خورشید و تک از ماه برد گر نفسش گرم روی هم نکرد یک نفس از گرم روی کم نکرد در تک فکرت که روِش گرم داشت برد فلک را ولی آزرم داشت بارگی از شهپر جبریل ساخت بادزن از بال سرافیل ساخت پی‌سپرِ کس مکن این کشته را باز مده سر به‌کَس این رشته را سفره انجیر شدی صفر وار گر همه مرغی بدی انجیر خوار من‌که درین شیوه مصیب آمدم دیدنی ارزم که غریب آمدم شعر به من صومعه بنیاد شد شاعری از مصطبه آزاد شد زاهد و راهب سوی من تاختند خرقه و زنار در انداختند سرخ‌گلی غنچه‌مثالم هنوز منتظر باد شمالم هنوز گر بنمایم سخن تازه را صور قیامت کنم آوازه را هرچه وجود است ز نو تا کهن فتنه شود بر منِ جادوسخن صنعت من برده ز جادو شکیب سحر من افسونِ ملایک‌فریب بابِل من گنجه هاروت‌سوز زهره من خاطر انجم‌فروز زهره این منطقه میزانی است لاجرمش منطق روحانی است سحر حلالم سحری قوت شد نسخ‌کُنِ نسخه هاروت شد شکل نظامی که خیال منست جانور از سحر حلال منست * * * بخش ۱۵ - در توصیف شب و شناختن دل چون سپر انداختن آفتاب گشت زمین را سپر افکن بر آب گشت جهان از نفسش تنگ‌تر وز سپر او سپرک رنگ‌تر با سپر افکندن او لشگرش تیغ کشیدند به قصد سرش گاو که خرمهره بدو در کشند چونکه بیفتد همه خنجر کشند طفل شب آهیخت چو در دایه دست زنگلهٔ روز فراپاش بست از پی سودای شب اندیشه‌ناک ساخته معجون مفرح ز خاک خاک شده بادِ مسیحای او آب زده آتشِ سودای او شربت و رنجور به هم ساخته خانه سودا شده پرداخته ریخته رنجور یکی طاس خون گشته ز سر تا قدم انقاس گون رنگ درونی شده بیرون نشین گفته قضا «کان من الکافرین» هر نفسی از سر طنازی‌یی بازیِ شب ساخته شب‌بازی‌یی گه قصبِ ماه گل‌آمیز کرد گاه دفِ زهره درم‌ریز کرد من به چنین شب که چراغی نداشت بلبل آن روضه که باغی نداشت خونِ جگر با سخن آمیختم آتش از آب جگر انگیختم با سخنم چون سخنی چند رفت بی کسم اندیشه درین پند رفت هاتف خلوت به من آواز داد وام چنان کن که توان باز داد آب درین آتش پاکت چراست؟ باد جنیبت‌کشِ خاکت چراست؟ خاکِ تب‌آرنده به تابوت بخش آتشِ تابنده به یاقوت بخش تیر میفکن که هدف رای تست مِقرعه کم زن که فَرَس پای تست غافل از این بیش نشاید نشست بر درِ دل ریز، گر آبیت هست در خم این خم که کبودی خوش‌ است قصه دل گو که سرودی خوش است دور شو از راهزنان حواس راه تو دل داند دل را شناس عرش‌روانی که ز تن رسته‌اند شهپر جبریل به دل بسته‌اند وانکه عنان از دو جهان تافته‌ست قوت ز دیواره دل یافته‌ست دل اگر این مُهره آب و گل است خر هم از اقبال ِتو صاحبدل است زنده به جان خود همه حیوان بوَد زنده به دل باش که عمر آن بود دیده و گوش از غرض افزونی‌اند کارگرِ پردهٔ بیرونی‌اند پنبه درآکنده چو گُل گوش تو نرگس‌ِ چشم آبلهٔ هوش تو نرگس و گل را چه پرستی به باغ؟ ای ز تو هم نرگس و هم گل به داغ دیده که آیینه‌ی هر ناکس است آتش او آب جوانی بس است طبع که با عقل به دلالگی‌ست منتظر نقد چهل سالگی‌ست تا به چهل سال که بالغ شود خرج سفرهاش مبالغ شود یار کنون بایدت افسون مخوان درس چهل سالگی اکنون مخوان دست برآور ز میان چاره جوی این غم دل را دل غمخواره جوی غم مخور البته که غمخوار هست گردن غم بشکن اگر یار هست بی نفسی را که زبون غم است یاری یاران مددی محکم است چون نفسی گرم شود با دو کس نیست شود صد غم از آن یک نفس صبح نخستین چو نفس برزند صبح دوم بانگ بر اختر زند پیشترین صبح به خواری رسد گرنه پسین صبح به یاری رسد از تو نیاید به توی هیچ کار یار طلب کن که برآید ز یار گرچه همه مملکتی خوار نیست یار طلب کن که به از یار نیست هست ز یاری همه را ناگزیر خاصه ز یاری که بود دستگیر این دو سه یاری که تو داری ترند خشک‌تر از حلقه در بر درند دست درآویز به فتراک دل آب تو باشد که شوی خاک دل چون ملک‌العرش جهان آفرید مملکت صورت و جان آفرید داد به ترتیب ادب ریزشی صورت و جان را به هم آمیزشی زین دو هم‌آگوش دل آمد پدید آن خلفی کاو به خلافت رسید دل که بر او خطبه سلطانی است اکدشِ جسمانی و روحانی است نور ادیمت ز سهیل دلست صورت و جان هر دو طفیل دلست چون سخن دل به دماغم رسید روغن مغزم به چراغم رسید گوش در این حلقه زبان ساختم جان هدف هاتف جان ساختم چرب‌زبان گشتم از آن فربهی طبع ز شادی پر و از غم تهی ریختم از چشمه چشم آب سرد کاتش دل آب مرا گرم کرد دست برآوردم از آن دست بند راهزنان عاجز و من زورمند در تک آن راه دو منزل شدم تا به یکی تک به در دل شدم من سوی دل رفته و جان سوی لب نیمه عمرم شده تا نیمشب بر در مقصوره روحانیم گوی شده قامت چوگانیم گوی به دست آمده چوگان من دامن من گشته گریبان من پای ز سر ساخته و سر ز پای گوی‌صفت گشته و چوگان نمای کار من از دست و من از خود شده صد ز یکی دیده یکی صد شده همسفران جاهل و من نوسفر غربتم از بی‌کسی‌ام تلخ‌تر ره نه کز آن در بتوانم گذشت پای درون نی و سرِ باز گشت چونکه در آن نقب زبانم گرفت عشق نقیبانه عنانم گرفت حلقه زدم گفت بدین‌ وقت کیست؟ گفتم اگر بار دهی آدمیست پیشروان پرده برانداختند پرده ترکیب در انداختند لاجرم از خاص‌ترین سرای بانگ در آمد که نظامی درآی خاص‌ترین محرم آن در شدم گفت درون آی درون‌تر شدم بارگهی یافتم افروخته چشم بد از دیدن او دوخته هفت خلیفه به یکی خانه در هفت حکایت به یک افسانه در ملک ازان بیش که افلاک راست دولتیا خاک که آن خاک راست در نفس آباد دم نیم‌سوز صدرنشین گشته شه نیمروز سرخ سواری به ادب پیش او لعل قبایی ظفر اندیش او تلخ جوانی یزکی در شکار زیرتر از وی سیهی دُردخوار قصد کمین کرده کمند افکنی سیم زره ساخته رویین‌تنی این همه پروانه و دل شمع بود جمله پراکنده و دل جمع بود من به قناعت شده مهمان دل جان به نوا داده به سلطان دل چون علم لشگر دل یافتم روی خود از عالمیان تافتم دل به زبان گفت که ای بی‌زبان مرغ طلب بگذر از این آشیان آتش من محرم این دود نیست کان نمک این پاره نمک سود نیست سایه‌م از این سرو تواناترست پایه‌م از این پایه به بالا ترست گنجم و در کیسه قارون نیم با تو نیم وز تو به بیرون نیم مرغ لبم با نفس گرم او پر زبان ریخته از شرم او ساختم از شرم سرافکندگی گوش ادب حلقه‌کش بندگی خواجه‌ی دل عهدِ مرا تازه کرد نام نظامی فلک آوازه کرد چونکه ندیدم ز ریاضت گزیر گشتم از آن خواجه ریاضت پذیر * * * بخش ۱۶ - خلوت اول در پرورش دل رایض من چون ادب آغاز کرد از گره نُه فلکم باز کرد گرچه گره در گرهش بود جای برنگرفت از سر این رشته پای تا سر این رشته به جایی رسید کان گره از رشته بخواهد برید خواجه مع‌القصه که در بند ماست گرچه خدا نیست، خداوند ماست شحنهٔ راهِ دو جهانِ منست گرنه چرا در غم جان منست؟ گرچه بسی ساز ندارد ز من شفقت خود باز ندارد ز من گشت چو من بی‌ادبی را غلام آن ادب‌آموز مرا کرد رام از چو منی سر به هزیمت نبرد صحبت خاکی به غنیمت شمرد روزی از این مصر زلیخا‌پناه یوسفیی کرد و برون شد ز چاه چشم شب از خواب چو بردوختند چشم ِ چراغِ سحر افروختند صبحْ چراغی سحرافروز شد کُحلی شب‌، قرمزی روز شد خواجه گریبانِ چراغی گرفت دست من و دامن باغی گرفت دامنم از خارِ غم آسوده کرد تا به گریبان به گُل آموده کرد من چو لب لاله شده خنده‌ناک جامه به صد جای چو گل کرده چاک لالهْ دلِ خویش به جانم سپرد گُلْ کمرِ خود به میانم سپرد گَه چو می آلوده‌به‌خون آمدم گَه چو گل از پرده برون آمدم گل به گل و شاخ به شاخ از شتاب می‌شدم ایدون که شود نشو آب تا علم عشق به جایی رسید کز طرفی بوی وفایی رسید نکته بادی به زبان فصیح زنده‌دلم کرد چو بادِ مسیح زیر زمین ریخت عماریم را تک به صبا داد سواریم را گفت فرود آی و ز خود دم مزن ورنه فرود آرمت از خویشتن من که بر آن آب چو کشتی شدم ساکن از آن باد بهشتی شدم آب روان بود فرود آمدم تشنه‌زبان بر لبِ رود آمدم چشمه‌ای افروخته‌تر از آفتاب خضر به خضریش ندیده به خواب خوابگهی بود سمن‌زارِ او خواب‌کنان نرگسِ بیدار او دایرهٔ خطِ سپهرش مقام غالیهٔ بوی بهشتش غلام گل ز گریبان سمن کرده جای خارکشان دامن گل زیر پای آهو و روباه در آن مرغزار نافه به گل داده و نیفه به خار طوطی از آن گل که شکرخنده بود بر سر سبزیش پر افکنده بود تازه گیا طوطی شکر بدست آهوکان از شکرش شیر‌مست جلوه‌گر از حجله گلها شمال گل شکر از شاخ گیاها غزال خیری منشور مرکب شده مروحه عنبر اشهب شده سرمه بیننده چو نرگس نماش سوسن افعی چو زمرد گیاش قافله‌زن یاسمن و گل به هم قافیه‌گو قمری و بلبل به هم سوسن یک‌روزه‌ی عیسی‌زبان داده به صبح از کف موسی نشان فاخته فریادکنان صبحگاه فاخته‌گون کرده فلک را به آه باد نویسنده به دست امید قصه گل بر ورق مشک بید گه به سلام ِ چمن آمد بهار گه به سپاس آمده گل پیش خار تُرکِ سمن خیمه به صحرا زده ماهچه خیمه به ثریا زده لاله به آتشگه راز آمده چون مغ هندو به نماز آمده هندوک لاله و ترک سمن سهل عرب بود و سهیل یمن زورق باغ از علم سرخ و زرد پنجره‌ها ساخته از لاجورد آب ز نرمی شده قاقم نمای طرفه بُوَد قاقم سنجاب‌سای شاخ ز نور فلک انگیخته در قدم سایه درم ریخته سایه سخن‌گو به لب آفتاب زنده شده ریگ ز تسبیح آب نسترن از بوسه‌ی سنبل به زخم از مژه‌ی غنچه لبِ گُل به زخم ترکش خیری تهی از تیر خار گاه سپر خواسته گه زینهار سِحر زده بید‌، به لرزه تنش مجمر لاله شده دود افکنش خواست پریدن چمن از چابکی خواست چکیدن سمن از نازکی نی به شکر‌خنده برون آمده زرده‌ی گل‌نعل به خون آمده آن گُل خود رای که خودروی بود از نفس باد سخن‌گوی بود سبز‌تر از برگ ِ ترنج آسمان آمده نارنج به دست آن زمان چون فلک آنجا علم آراسته سبزه به کِشتی‌ش بدر خواسته هر گره از رشته آن سبز خوان جان زمین بود و دل آسمان اختر سرسبز مگر بامداد گفت زمین را که سرت سبز باد یا فلک آنجا گذر آورده‌بود سبزه به بیجاده گرو کرده‌بود چشمه دَرَفشنده‌تر از چشم حور تا برد از چشمه خورشید نور سبزه بر آن چشمه وضو ساخته شکر وضو کرده و پرداخته مرغ ز گل بوی سلیمان شنید ناله داودی از آن برکشید چنگل دراج به خون تذرو سلسله آویخته در پای سرو محضر منشور‌نویسان باغ فتوی بلبل شده بر خون زاغ بوم کز آن بوم شده پیکر‌ش سرّ دلش گشته قضای سرش باد یمانی به سهیل نسیم ساخته کیمخت زمین را ادیم لاله ز تعجیل که بشتافته از تپشِ دل خَفَقان یافته سایهٔ شمشاد‌ِ شمایل‌پرست سوی دلِ لاله فرو برده دست ناخن سیمین سمن صبح فام برده ز شب ناخنهٔ شب تمام صبح که شد یوسف زرین رسن چاه‌کَنان در زنخ یاسمن زرد قصب خاک به رسم جهود کآب چو موسی ید بیضا نمود خاک به آن آب دوا ساخته هرچه فرو برده برانداخته نور سحر یافته میدان فراخ سایه روی را به صبا داده شاخ سایه گَزیده لب خورشید را شانه زده باد سر بید را سایه و نور از علم شاخسار رقص‌کنان بر طرف جویبار عود شد آن خار که مقصود بود آتش گل مجمر آن عود بود گردن گل منبر بلبل شده زلف بنفشه کمر گل شده مرغ ز داود خوش‌آوازتر گل ز نظامی شکر اندازتر * * * بخش ۱۷ - ثمره خلوت اول باد، نقاب از طرفی برگرفت خواجه سبک عاشقی از سر گرفت گل نفسی دید شِکَر خنده‌ای بر گل و شِکَّر نفس افکنده‌ای فتنه آن‌ ماهِ قصب‌دوخته خرمنِ مه را چو قصب سوخته تا کمر از زلف زره بافته تا قدم از فرق نمک یافته دیدن او چون نمک‌انگیز شد هر که در او دید نمک‌ریز شد تا نمکش با شکر آمیخته شِکَّر شیرین‌نمکان ریخته طوطی باغ از شکرش شرمسار چون سرِ طوطی زنخش طوقدار زان زنخِ گِردِ چو نارنج خوش غبغب سیمین چو ترنجی به کش مست‌نوازی چو گلِ بوستان توبه‌فریبی چو مُلِ دوستان لب طبری‌وار طبرخون به دست مغز طبرزد به طبر خون شکست سرخ گلی سبزتر از نیشکر خشک نباتی همه جلاب‌تر خال چو عودش که جگرسوز بود غالیه‌سای صدف روز بود از غم آن دانهٔ خال سیاه جمله تن خال شده روی ماه جزع ز خورشید جگر سوزتر لعل ز مهتاب شب افروزتر از بنه دل که به فرسنگ داشت راه چو میدان دهن تنگ داشت زان دل سختش که جگر‌خواره گشت بر جگر من دل من پاره گشت لب به سخن خنده، به شِکَّر خوری رخ به دعا، غمزه به افسونگری بسته چو حقه دهن مهره‌دار راهگذر مانده یکی مهره‌وار عشق چو آن حقه و آن مهره دید بوالعجبی کرد و بساطی کشید کیسه صورت ز میانم گشاد طوق تن از گردن جانم گشاد کار من از طاقت من درگذشت کآب حیاتم ز دهن برگذشت عقلِ عزیمت گر ما دیو دید نقره آن کار به آهن کشید دل که به شادی غم دل می‌گرفت چشمه خورشید به گل می‌گرفت مونس غمخواره غم وی بُوَد چاره‌گر می‌زده هم می بُوَد ای به تبش ناصیت از داغ من بیخبر از سبزه و از باغ من سبزه فلک بود و نظر تاب او باغ سحر بود و سرشک آب او وانکه رخش پردگی خاص بود آینهٔ صورت اخلاص بود بسکه سرم بر سر زانو نشست تا سر این رشته بیامد بدست این سفر از راه یقین رفته‌ام راه چنین رو که چنین رفته‌ام محرم این ره تو نه‌ای زینهار کار نظامی به نظامی گذار * * * بخش ۱۸ - خلوت دوم در عشرت شبانه خواجه یکی شب به تمنای جنس زد دو سه دم با دو سه ابنای جنس یافت شبی چون سحر آراسته خواسته‌هایی به دعا خواسته مجلسی افروخته چون نوبهار عشرتی آسوده‌تر از روزگار آه‌ِ بخور از نفس روزنش شرح‌دهِ یوسف و پیراهنش شحنهٔ شب خون عسس ریخته بر شکرش پَرِّ مگس ریخته پرده‌شناسان به نوا در شگرف پرده‌نشینان به وفا در شگرف پای سهیل از سر نطع ادیم لعل‌فشان بر سر در یتیم شمع جگر چون جگر شمع سوخت آتش دل چون دل آتش فروخت در طبق‌ِ مجمر‌ِ مجلس‌فروز عود شکرساز و شکر عود‌سوز شیشه ز گلاب شکر می‌فشاند شمع به دستارچه‌، زر می‌فشاند از پی نُقلانِ می‌ِ بوسه‌خیز چشم و دهان شِکَّر و بادام‌ریز شِکَّر و بادام به‌هم نکته‌ساز زهره و مریخ به‌هم عشق‌باز وعده به دروازهٔ گوش آمده خنده به دریوزهٔ نوش آمده نیفهٔ روبه چو پلنگی به زیر نافهٔ آهو شده زنجیر شیر ناز گریبان‌کش و دامن‌کشان آستی از رقص جواهر‌فشان شمع چو ساقی قدح‌ِ می به‌دست تشت می‌آلوده و پروانه مست خواب چو پروانه پر انداخته شمع به شکرانه سر انداخته پردگی زهره در آن پرده چست زخمه شکسته به ادای درست خواب رباینده دماغ از دماغ نور ستاننده چراغ از چراغ آنچه همه عمر کسی یافته هم‌نفسی در نفسی یافته نزل فرستنده زمان تا زمان دل به دل و تن به تن و جان به جان گفتی از آن حجره که پرداختند رخت عدم در عدم انداختند مرغ‌ِ طرب نامه به پر باز بست هفت پر‌ِ مرغ ثریا شکست آتش مرغ سحر از بابزن بر جگر خوش‌نمکان آب‌زن مرغ‌، گران‌خواب‌تر از صبحگاه پای فلک بسته‌تر از دست ماه حلقهٔ در، پرده بیگانگان زلف پری حلقه دیوانگان در خَم آن حلقه دل مشتری تنگ‌تر از حلقه انگشتری تاختن آورده پریزادگان همچو پری بر دل آزادگان بر ره دل شاخ سمن کاشته خار به نوکِّ مژه برداشته میوه دل، نیشکر خَدِّشان گلبن جان نارون قدشان فندقهٔ شِکَّر و بادام تنگ سبز خط از پستهٔ عناب‌رنگ در شب خط ساخته سحر حلال بابِلی غمزه و هندوی خال هر نفس از غمزه و خالی چنان گشته جهان بابِل و هندوستان چون نظری چند پسندیده رفت دل به زیارتگریِ دیده رفت غمزه زبان‌تیز‌تر از خارها جهد گره‌گیرتر از کارها شست کرشمه چو کمان‌دار شد تیر نینداخته بر کار شد باد مسیح از نفس دل رمید آب حیات از دهن گل چکید گل چو سمن غالیه در گوش داشت مه چو فلک غاشیه بر دوش داشت چون رخ و لب‌، شِکَّر و بادام ریخت گل به حمایت به شکر در گریخت هر نظری جان جهانی شده هر مژه بتخانهٔ جانی شده زلف سیه بر سر سیم سپید مشک‌فشان بر ورق ِ مشک‌بید غبغب سیمین که کمر بست از آب قوس قزح شد ز تَف آفتاب زلفْ براهیم و رخْ آتشگرش چشمْ سماعیل و مژه خنجرش آتش از این‌، دستهٔ ریحان شده خنجر از آن نرگس‌ِ فتان شده بوسه چو می مایه افکندگی لب چو مسیحا نفس زندگی خوی به‌رخ چون گل و نسرین شده خرمن مه خوشهٔ پروین شده باز شده کوی گریبان حور خطِّ سحر یافته صغرای نور همّت خاصان و دل عامیان شیفته زان نور چو سرسامیان غمزه منادی که دهان خسته بود چشم سخن‌گو که زبان بسته بود می چو گل آرایشِ اقلیم شد جام چو نرگسْ زرِ در سیم شد عقل در آن دایره سرمست ماند عاقبت از صبر تهی‌دست ماند در دهن از خنده که راهی نبود طاقت را طاقت آهی نبود صبر در‌آن پرده نوا تنگ داشت فتنه سرِ زیر در آهنگ داشت یافته در نغمهٔ داود ساز قصهٔ محمود و حدیث ایاز شعر نظامی شکر افشان شده ورد غزالانِ غزل‌خوان شده * * * بخش ۱۹ - ثمره خلوت دوم عمر بر آن فرش ازل بافته آنچه شده باز بَدَل یافته گوش در آن نامه تحیت‌رسان دیده در آن سجده تحیات‌خوان تنگ دل از خنده ترکان شکر سرمه بر از چشم غزالان نظر تُرک قصب‌پوش من آنجا چو ماه کرده دلم را چو قصب رخنه‌گاه مه که به شب دست برافشانده‌بود آن شب تا روز فرو مانده‌بود ناوکِ غمزه‌ش چو سبک‌پَر شدی جان به زمین بوسه برابر شدی شمع ز نور‌ش مژه پر اشک داشت چشم ِ چراغ آبله از رشک داشت هر ستمی که به جفا درگرفت دل به تبرک به وفا برگرفت گه شده او سبزه و من جوی آب گه شده من گازر و او آفتاب زان رطب آن شب که بری داشتم بی‌خبرم گر خبری داشتم کان مه نو کاو کمر از نور داشت ماه نو از شیفتگان دور داشت شیفتهٔ شیفتهٔ خویش بود رغبتی از من صد ازو بیش بود دل به تمنا که «‌چه بودی ز روز گر شب ما را نشدی پرده سوز‌؟ امشب اگر جفت سلامت شدی هم‌نفس روز قیامت شدی‌» روشنیِ آن شبِ چون آفتاب جویم بسیار و نبینم به خواب جز به چنان شب طربم خوش نبود تا شب‌خوش کرد شبم خوش نبود زان همه شب یارب یارب کنم بو که شبی جلوهٔ آن شب کنم روز سفید آن نه شب داج بود بود شب‌، اما شب معراج بود ماه که بر لعل فلک کان کند در غم آن شب همه شب جان کند روز که شب‌دشمنی‌اش مذهب است هم به تمنای چنان یک شب است من شده فارغ که ز راه سحر تیغ‌زنان صبح درآمد ز در آتش خورشید ز مژگان من آب روان کرد بر ایوان من ابر به باغ آمده بازی‌کنان جامهٔ خورشید نمازی‌کنان حوضهٔ این چشمه که خورشید بست چون من و تو چند سبو را شکست چرخ ستاره زده بر سیم ناب زر طلی از ورق آفتاب صبح گران‌خسب سبک‌خیز شد دشنه به‌دست از پی خون‌ریز شد من ز مصافش سپر انداخته جان سپرِ دشنهٔ او ساخته در پی جانم سحر از جوی جَست تشنه‌کُشی کرد و بر او پل شکست بانگ برآمد ز خرابات من ک«ای سحر اینست مکافات من‌» پیشترک زین که کسی داشتم شمع شب‌افروز بسی داشتم آن‌شب و آن‌شمع نماندم چه سود‌؟ نیست چنان شد که تو گویی نبود نیش در آن زن که ز تو نوش خُوَرد پشم در آن کش که ترا پنبه کرد خام‌کشی کن که صواب آن بود سوختن سوخته آسان بود صبح چو در گریه من بنگریست بر شفق از شفقتِ من خون گریست سوخته شد خرمن روز از غمم چشمهٔ خورشید فسرد از دمم با همه زهر‌م فلک امید داد مار شبم مهره خورشید داد چون اثرِ نورِ سحر یافتم بی‌خبر‌م گرچه خبر یافتم هر که درین مهد روان راه یافت بیشتر از نور سحر‌گاه یافت ای ز خجالت همه شب‌های تو رو سیه از روز طرب‌های تو من که ازین شب صفتی کرده‌ام آن صفت از معرفتی کرده‌ام شب صفت پرده تنهایی است شمع در او گوهر بینا‌یی است عود و گلابی که بر او بسته شد ناله و اشک دو سه دل‌خسته شد وآن‌همه خوبی که در‌آن صدر بود نور خیالات شب قدر بود محرم ِاین پرده زنگی‌نوَرد کیست در این پرده زنگار خوَرد‌؟ صبح که پروانگی آموخته‌ست خوشتر ازان شمع نیفروخته‌ست کوش کز آن شمع به داغی رسی تا چو نظامی به چراغی رسی * * * بخش ۲۰ - مقالت اول در آفرینش آدم اوّل کاین عشق‌پرستی نبود در عدم آوازه هستی نبود مُقبلی از کِتم عدم ساز کرد سوی وجود آمد و در باز کرد باز‌پسین طفلِ پری‌زادگان پیشتر‌ینِ بشری‌زادگان آن به خلافت عَلَم آراسته چون علم افتاده و برخاسته «عَلَّمَ آدم» صفتِ پاک او «خَمَّرَ طینه» شرفِ خاک او آن به گهر هم کدر و هم صفی هم محک و هم زر و هم صیرَفی شاهدِ نو‌فتنه‌ی افلاکیان نو‌خطِ فرد آینه‌ی خاکیان یارهٔ او ساعد جان را نگار ساعد‌ش از هفت فلک یاره‌دار آن ز دو گهواره برانگیخته مغز دو گوهر به هم آمیخته پیشکش خلعت زندانیان محتسب و ساقی روحانیان سر‌حدِ خلقت‌، شده بازار او بِکریِ قدرت‌، شده در کار او طفل چهل‌روزه کژ مژ زبان پیر چهل ساله بر او درس‌خوان خوب‌خطی عشق‌نبشت آمده گلبنی از باغ بهشت آمده نوری ازان دیده که بینا‌ترست مرغی ازان شاخ که بالاترست زو شده مرغانِ فلک دانه‌چین زان همه را آمده سر بر زمین و او به یکی دانه ز راه کرم حله در انداخته و حلیه هم آمده در دام چنین دانه‌ای کمتر از آوازه شکرانه‌ای زان به دعا‌ها به‌وجود آمده جمله عالم به سجود آمده بر در آن قبله هر دیده‌ای سهو شده سجده شوریده‌ای گشته گل افشان وی از هشت باغ بر همه گلبرگ و بر ابلیس داغ بی تو نشاطیش در اندام نی در ارمش یک‌نفس آرام نی طاقت آن کار‌کیایی نداشت کز غم کار تو رهایی نداشت گرمی گندم جگرش تافته چون دل گندم به دو بشکافته ز آرزوی ما که شده نو بر او گندم خوردن به یکی جو بر او او که چو گندم سر و پایی نداشت بی زمی و سنگ نوایی نداشت تا نفکندند نرُست آن امید تا نشکستند نشد رو‌سپید گندم‌گون گشته ادیمش چو کاه یافته جودانه چو کیمُختِ ماه چون جو و گندم شده خاک‌آزمای در غم تو ای جو گندم نمای خوردن آن گندم نامردمش کرده برهنه چو دلِ گندمش آن‌همه خواری که ز بدخواه برد یکدلی گندمش از راه برد گندم سخت از جگر افسردگی‌ست خُردی او مایه بی‌خُردگی‌ست مردم چون خوردن او ساز کرد از سر تا پای دهن باز کرد ای به تو سر رشته جان گم شده دامِ تو آن دانه گندم شده قرص جوین می‌شکن و می‌شکیب تا نخوری گندمِ آدم‌فریب پیکِ دلی، پیرو شیطان مباش شیرِ امیری‌، سگِ دربان مباش چرک نشاید ز ادیم تو شست تا نکنی توبه آدم نخست عذر بِهْ آنرا که خطایی رسید که‌آدم از آن عذر به جایی رسید چون ز پی دانه هوس‌ناک شد مُقطعِ این مزرعه خاک شد دید که در دانه طمع خام کرد خویشتن افکنده این دام کرد آب رساند این گل پژمرده را زد به سر‌اندیب سراپرده را روسیه از این گنه آنجا گریخت بر سر آن خاک سیاهی بریخت مدتی از نیل خُم آسمان نیل‌گر‌ی کرد به هندو‌ستان چون کفش از نیلِ فلک شسته‌شد نیل‌گیا در قدمش رُسته شد تُرک ختایی شده یعنی چو ماه زلف خطا بر زده زیرِ کلاه چون دلش از توبه لطافت گرفت ملک زمین را به خلافت گرفت تخم وفا در زمی عدل کشت وقفی آن مزرعه بر ما نوشت هرچه بدو خازن فردوس داد جمله در این حجره شش‌در نهاد برخور ازین مایه که سود‌ش تراست کِشتنش او را و درود‌ش تراست ناله عود از نفس مجمر‌ست رنج خر از راحت پالان‌گر‌ست کار تو‌را بی‌تو چو پرداختند نامزد لطف تو‌را ساختند کشتی گل باش به موج بهار تا نشوی لنگر بستان چو خار راه به‌دل شو چو بدیدی خزان کآب به دل می‌شود آتش به جان صورت شیر‌ی دل شیر‌ی‌ت نیست گرچه دلت هست دلیر‌ی‌ت نیست شیر توان بست ز نقش سرای لیک به صد چوب نجنبد ز جای خلعت افلاک نمی‌زیبد‌ت خاکی و جز خاک نمی‌زیبدت طالع کارت به زبونی دَرَست دل به کمی غم به فزونی دَرَست ورنه چرا کرد سپهر بلند شهر‌گشا‌یی چو ترا شهربند‌؟ دایره‌کِردارْ میان‌بسته باش در فلکی با فلک آهسته باش تیز‌تکی پیشه‌ی آتش بود باز نمانی ز تک آن خوش بود آب صفت باش و سبک‌تر بران کآبِ سبک هست به قیمت گران گوهر تن در تَنُکی یافتند قیمت جان در سَبُکی یافتند باد سبک‌روح بوَد در طواف خود تو گرانجان‌تری از کوه قاف گر نه فریبنده رنگی چو خار رخ چو بنفشه به‌سوی خود مدار خانه مصقل همه جا روی تست از پی آن دیده تو سوی تست گرچه پذیرنده هر حد شدی از همه چون هیچ مجرد شدی عاشق خویشی تو و صورت‌پرست زان چو سپهر آینه داری به‌دست گر جوِ سنگی نمک خود چشی دامن از این بی‌نمکی دَرکشی ظلم رها کن به وفا درگریز خلق چه باشد؟ به خدا درگریز نیکی او بین و برآن کار کن بر بدی خویشتن اقرار کن چون تو خجل‌وار برآری نفس فضل کند رحمت فریادرس * * * بخش ۲۱ - داستان پادشاه نومید و آمرزش یافتن او دادگری دید برای صواب صورت بیدادگری را به خواب گفت «خدا با تو ظالم چه کرد؟ در شبت از روز مظالم چه کرد؟» گفت «چو بر من به سر آمد حیات در نِگَریدم به همه کاینات تا به من امید هدایت که‌راست یا به خدا چشم عنایت که‌راست در دلِ کس شَفْقَتی از من نبود هیچکسی را به کرم ظن نبود لرزه درافتاد به من بر چو بید روی خجل گشته و دل ناامید طرح به غرقاب درانداختم تکیه به آمرزش حق ساختم که‌ای منِ مسکین به تو در شرمسار از خجلان درگذر و درگذار! گرچه ز فرمان تو بگذشته‌ام رد مکنم کز همه رد گشته‌ام یا ادبِ من به شراری بکن یا به خلافِ همه کاری بکن چون خجلم دید ز یاری‌رسان یاری من کرد کس بی‌کسان فیض کرم را سخنم درگرفت بار من افکند و مرا برگرفت هر نفسی کآن به ندامت بود شحنهٔ غوغای قیامت بوَد جمله نفس‌های تو ای باد‌سنج کیل زیانست و ترازوی رنج کیل زیان سال و مهت بوده گیر این مه و این سال بپیموده گیر مانده ترازوی تو بی سنگ و در کیل تهی گشته و پیمانه پر سنگ زمی سنگ ترازو مکن مُهره گِل مُهره بازو مکن یک درم است آنچه بدو بنده‌ای یک نفس است آنچه بدو زنده‌ای هر چه در این پرده ستانی بده خود مَسِتان تا بتوانی بده تا بود آنروز که باشد بهی گردنت آزاد و دهانت تهی وام یتیمان نَبُوَد دامنت بارکش پیره‌زنان گردنت باز هِل این فرشِ کهن‌پوده را طرح کن این دامن آلوده را یا چو غریبان پیِ ره‌توشه گیر یا چو نظامی ز جهان گوشه گیر * * * بخش ۲۲ - مقالت دوم در عدل و نگهداری انصاف ای مَلِکِ جانوران رای تو وی گهر تاجوران پای تو گر ملکی، خانهٔ شاهی طلب ور گهری، تاج الهی طلب زانسوی عالم که دگر راه نیست جز من و تو هیچ‌کس آگاه نیست زان ازلی نور که پرورده‌اند در تو زیادت نظری کرده‌اند نقد غریبی و جهان شهر توست نقد جهان یک به یک از بهر توست مُلک بدین کار‌کیایی تُراست سینه کن، این سینه‌گشایی تُراست دور تو از دایره بیرون‌تر است از دو جهان قدر تو افزون‌تر است آینه‌دار از پی آن شد سحر تا تو رخ خویش ببینی مگر جنبش این مهد که محراب توست طفل‌صفت از پی خوشخواب توست مرغ دل و عیسی جان هم تویی چون تو کسی گر بود آن هم تویی سینه خورشید که پر آتش است روی تو می‌بیند از آن دلخوش است مه که شود کاسته چون موی تو خنده زند چون نگرد روی تو عالم خوش خور که ز کس کم نه‌ای غصه مخور بنده عالم نه‌ای با همه چون خاک زمین پست باش وز همه چون باد تهی‌دست باش خاکْ تهی بِه نه درآمیخته گَرد بود خاکِ برانگیخته دل به خدا بَر نِه و خورسندییی اینت جداگانه خداوندییی کو خبر دین و دیانت کجاست؟ ما به کجاییم و امانت کجاست؟ آن دل کز دین اثرش داده‌اند زانسوی عالم خبرش داده‌اند چارهٔ دین ساز که دنیات هست تا مگر آن نیز بیاری به دست دین چو به دنیا بتوانی خرید کن مکنِ دیو نباید شنید می‌رود از جوهرِ این کهربا هر جوِ سنگی به منی کیمیا سنگ بینداز و گهر می‌سِتان خاک زمین می‌ده و زر می‌سِتان آنکه ترا توشهٔ ره می‌دهد از تو یکی خواهد و ده می‌دهد بهتر از این مایه‌ستانیت نیست سود کن آخر که زیانیت نیست کار تو پروردن دین کرده‌اند دادگران کار چنین کرده‌اند دادگری مصلحت اندیشه‌ای‌ست رَستن از این قومْ مهین‌پیشه‌ای‌ست شهر و سپه را چو شوی نیک‌خواه نیک تو خواهد همه شهر و سپاه خانه‌برِ مُلک، ستم‌کاری است دولتِ باقی ز کم‌آزاری است عاقبتی هست بیا پیش از آن کردهٔ خود بین و بیندیش از آن راحت مردم طلب، آزار چیست؟ جز خجلی حاصل این‌کار چیست؟ مست شده عقل به خوشخواب در کشتی تدبیر به غرقاب در ملک ضعیفان به کف آورده گیر مال یتیمان به ستم خورده گیر روز قیامت که بُوَد داوری شرم‌نداری که چه عذر آوری؟ روی به دین کن که قوی‌پشتی است پشت به خورشید که زردشتی است لعبت زرنیخ شد این گوی زرد چون زن حایض پی لعبت مگرد هرچه در این پرده نُه میخی است بازی این لعبت زرنیخی است باد در او دم چو مسیح از دماغ باز رهان روغن خود زین چراغ چند چو پروانه پر انداختن؟ پیش چراغی سپر انداختن پاره کن این پرده عیسی گرای تا پر عیسیت بروید ز پای هرکه چو عیسی رگ جان را گرفت از سر انصاف جهان را گرفت رسم ستم نیست جهان یافتن ملک به انصاف توان یافتن هرچه نه عدل است چه دادت دهد؟ وآن چه نه انصاف به بادت دهد عدل بشیری‌ست خِرد شاد کن کارگری مملکت آباد کن مملکت از عدل شود پایدار کار تو از عدل تو گیرد قرار * * * بخش ۲۳ - حکایت نوشیروان با وزیر خود صیدکنان مرکب‌ِ نوشیروان دور شد از کوکبهٔ خسروان مونس خسرو شده دستور و بس خسرو و دستور و دگر هیچکس شاه در آن ناحیت صید یاب دید دهی چون دل دشمن خراب تنگ دو مرغ آمده در یکدِگَر وز دل شه قافیه‌شان تنگ‌تر گفت به دستور ‌«چه دم می‌زنند؟ چیست صفیری که به‌هم می‌زنند؟» گفت وزیر «‌ای ملک روزگار گویم اگر شه بود آموزگار این دو نوا نز پی رامشگری‌ست خطبه‌ای از بهر زناشوهری‌ست دختری این مرغ بدان مرغ داد شیربها خواهد از او بامداد کاین ده ویران بگذاری به ما نیز چنین چند سپاری به ما آن دگرش گفت کزین درگذر جور ملک بین و برو غم مخور گر مَلِک اینست نه بس روزگار زین ده ویران دهمت صد هزار‌» در ملک این لفظ چنان درگرفت کاه برآورد و فغان برگرفت دست به‌سر بر زد و لختی گریست حاصل بیداد به جز گریه چیست؟ زین ستم انگشت به دندان گزید گفت «‌ستم بین که به مرغان رسید جور نگر کز جهت خاکیان جغد نشانم بَدَل ماکیان ای من غافل شده دنیا پرست بس که زنم بر سر ازین کار دست مال کسان چند ستانم به زور‌؟ غافلم از مردن و فردای گور تا کی و کی دست‌درازی کنم؟ با سر خود بین که چه بازی کنم مُلک بدان داد مرا کردگار تا نکنم آنچه نیاید به کار من که مسم را به زر اندوده‌اند می‌کنم آنها که نفرموده‌اند نام خود از ظلم چرا بد کنم؟ ظلم کنم وای که بر خود کنم بهتر از این در دلم آزرم داد یا ز خدا یا ز خودم شرم باد ظلم شد امروز تماشای من وای به رسواییِ فردای من سوختنی شد تن بی‌حاصلم سوزد از این غصه دلم بر دلم چند غبار ستم انگیختن‌؟ آب خود و خون کسان ریختن روز قیامت ز من این ترکتاز باز بپرسند و بپرسند باز شرم زده‌م، چون ننشینم خجل‌؟ سنگ‌دلم، چون نشوم تنگدل‌؟ بنگر تا چند ملامت برم کاین خجلی را به قیامت برم بار من است آنچه مرا بارگی‌ست چاره من بر من بیچارگی‌ست زین گهر و گنج که نتوان شمرد سام چه برداشت؟ فریدون چه برد؟ تا من ازین امر و ولایت که هست عاقبت‌الامر چه دارم به دست‌؟» شاه در آن باره چنان گرم گشت کز نفسش نعل فرس نرم گشت چونکه به لشگر‌گه و رایت رسید بوی نوازش به ولایت رسید حالی از آن خطه قلم برگرفت رسم ِ بد و راهِ ستم برگرفت داد بگسترد و ستم درنبشت تا نفس آخر از آن برنگشت بعد بسی گردش بخت آزمای او شد و آوازه عدلش بجای یافته در خطه صاحبدلی سکه نامش رقم عادلی عاقبتی نیک سرانجام یافت هر که دَرِ عدل زد این نام یافت عمر به خشنود‌ی دل‌ها گذار تا ز تو خوشنود بود کردگار سایهٔ خورشید‌ ِ سواران طلب رنج خود و راحت یاران طلب درد ستانی کن و درماندهی تات رسانند به فرماندهی گرم شو از مهر و ز کین سرد باش چون مه و خورشید جوانمرد باش هر که به نیکی عمل آغاز کرد نیکی او روی بدو باز کرد گنبد گردنده ز روی قیاس هست به نیکی و بدی حق‌شناس طاعت کن روی بتاب از گناه تا نشوی چون خجلان عذرخواه حاصل دنیا چو یکی ساعت است طاعت کن کز همه بِه طاعت است عذر میاور نه حیَل خواستند این سخن است از تو عمل خواستند گر به سخن کار میسر شدی کار نظامی به فلک بر شدی * * * بخش ۲۴ - مقالت سوم در حوادث عالم یک نفس ای خواجهٔ دامن‌کشان آستنی بر همه عالم فشان رنج مشو راحتِ رنجور باش ساعتی از محتشمی دور باش حکم چو بر عاقبت‌اندیشی است محتشمی بندهٔ درویشی است مُلک سلیمان مطلب‌ کان کجاست‌! ملک همان است‌، سلیمان کجاست‌؟ حجله همان است که عَذرا‌ش بست بزم همان است که وامق نشست حجله و بزم اینک تنها شده وامق افتاده و عذرا شده سال جهان گرچه بسی درگذشت از سر مویش سرِ مویی نگشت خاک همان خصمِ قوی‌گردن است چرخ همان ظالم گردن‌زن است صحبت گیتی که تمنا کند؟ با که وفا کرد؟ که با ما کند؟ خاک شد آنکس که برین خاک زیست خاک چه داند؟ که درین خاک چیست هر ورقی چهره آزاده‌ای است هر قدمی فرق ملِک‌زاده‌ای است ما که جوانی به جهان داده‌ایم پیر چراییم؟ کزو زاده‌ایم سام که سیمرغ پسر گیر داشت بود جوان گرچه پسر پیر داشت گنبد پوینده که پاینده نیست جز به خلافِ تو گراینده نیست گه مَلِک جانورانت کند گاه گِلِ کوزه‌گرانت کند هست بر این فرش دو رنگ آمده هر کسی از کار به تنگ آمده گفته گروهی که به صحرا درند کای خُنُک آنان که به دریا درند! وانکه به دریا در سختی‌کش است نعل در آتش که بیابان خوش است آدمی از حادثه بی‌غم نی‌اند بر تر و بر خشک مسلّم نی‌اند فرض شد این قافله برداشتن زین بُنِه بگذشتن و بگذاشتن هر‌که در این حلقه فرو مانده‌است شهر‌برون‌کرده و ده‌رانده‌ است راه رُوی را که امان می‌دهند در عدم از دور نشان می‌دهند مُلک رها کن که غرور‌ت دهد ظلمت این سایه چه نورت دهد؟ عمر به بازیچه به سر می‌بری بازی از اندازه به در می‌بری گردش این گنبدِ بازیچه رنگ نز پی بازیچه گرفت این درنگ پیشتر از مرتبهٔ عاقلی غفلت خوش بود‌، خوشا غافلی چون نظر عقل به غایت رسید دولت شادی به نهایت رسید غافل بودن نه ز فرزانگی‌ست غافلی از جملهٔ دیوانگی‌ست غافل منشین‌، ورقی می‌خراش گر ننویسی قلمی می‌تراش سر مکش از صحبت روشن‌دلان دست مدار از کمر مقبلان خار که هم‌صحبتی گل کند غالیه در دامن سنبل کند روز قیامت که برات آورند بادیه را در عرصات آورند کای جگر آلودِ زبان‌بستگان آبِ جگر خوردهٔ دل‌خستگان ریگ تو را آب حیات از کجا؟ بادیه و فیض فرات از کجا؟ ریگ زند ناله که خون خورده‌ام ریگ مریزید نه خون کرده‌ام بر سر خوانی نمکی ریختم با جگری چند برآمیختم تا چو هم‌آغوش غیور‌ان شوم مَحرم دستینهٔ حوران شوم حکم چو بر حکم سرشتش کنند مطرب خلخال بهشتش کنند هر‌که کند صحبت نیک اختیار آید روزیش ضرورت به کار صحبت نیکان ز جهان دور گشت خوان عسل خانهٔ زنبور گشت دور نگر کز سر نا‌مردمی بر حذر‌ست آدمی از آدمی معرفت از آدمیان برده‌اند و‌آدمیان را ز میان برده‌اند چون فلک از عهد سلیمان بری‌ست آدمی آن است که اکنون پری‌ست با نفس هر که درآمیختم مصلحت آن بود که بگریختم سایهٔ کس فَرِّ همایی نداشت صحبت کس بوی وفایی نداشت تخم ادب چیست؟ وفا کاشتن حقّ وفا چیست؟ نگه داشتن برزگر آن دانه که می‌پرورد آید روزی که ازو برخورد * * * بخش ۲۵ - حکایت سلیمان با دهقان روزی از آنجا که فراغی رسید باد سلیمان به چراغی رسید مملکتش رخت به صحرا نهاد تخت بر این تختهٔ مینا نهاد دید به‌نوعی که دلش پاره گشت برزگر‌ی پیر در آن ساده دشت خانه ز مشتی غله پرداخته در غله دان کرم انداخته دانه‌فشان گشته به هر گوشه‌ای رسته ز هر دانهٔ او خوشه‌ای پردهٔ آن دانه که دهقان گشاد منطق مرغان ز سلیمان گشاد گفت جوانمرد شو ای پیرمرد کاین قَدَرَت بود‌، ببایست خورد دام نه‌ای دانه فشانی مکن با چو منی مرغ زبانی مکن بیل نداری گِل صحرا مخار آب نیابی جو دهقان مکار ما که به سیراب‌زمین کاشتیم زانچه بِکِشتیم چه برداشتیم‌؟ تا تو درین مزرعهٔ دانه‌سوز تشنه و بی آب چه آری بروز پیر بدو گفت مرنج از جواب فارغم از پرورش خاک و آب با تر و با خشک مرا نیست کار دانه ز من پرورش از کردگار آب من اینک عرق پشت من بیل من اینک سر انگشت من نیست غم ملک و ولایت مرا تا منم، این دانه کفایت مرا آنکه بشارت به خودم می‌دهد دانه یکی هفتصد‌م می‌دهد دانه به انبازی شیطان مکار تا ز یکی هفتصد آید به بار دانهٔ شایسته بباید نخست تا گره خوشه گشاید درست هر نظری را که برافروختند جامه به‌اندازهٔ تن دوختند رخت مسیحا نکشد هر خری محرم دولت نبود هر سری کرگدنی گردن پیلی خورد مور ز پای ملخی نگذرد بحر به صد رود شد آرام گیر جوی به یک سیل برآرد نفیر هست در این دایرهٔ لاجورد مرتبهٔ مرد به‌مقدار مرد دولتی‌یی باید صاحب درنگ کز قدری ناز نیاید به تنگ هر نفسی حوصلهٔ ناز نیست هر شکمی حاملهٔ راز نیست ناز نگویم که ز خامی بود ناز‌کشی کار نظامی بود * * * بخش ۲۶ - مقالت چهارم در رعایت از رعیت ای سپر افکنده ز مردانگی غول تو بیغولهٔ بیگانگی غَرّه به مُلکی که وفا‌ییش نیست زنده به عمری که بقا‌ییش نیست پی سپر جرعهٔ می‌خوارگان دستخوش بازی سیارگان مصحف و شمشیر بینداخته جام و صراحی عوضش ساخته آینه و شانه گرفته به دست چون زن‌ِ رعنا شده گیسو پرست رابعه با رابعِ آن هفت مرد گیسوی خود را بنگر تا چه کرد‌؟ ای هنر از مردی تو شرمسار از هنر بیوه‌زنی شرم دار چند کنی دعوی مرد افکنی‌؟ کم زن و کم زن که کم از یک زنی گردن عقل از هنر آزاد نیست هیچ هنر خوب‌تر از داد نیست تازه شد این آب و نه در جوی توست نغز شد این خال و نه بر روی توست چرخ نه‌ای محضر نیکی پسند نیک دراندیش ز چرخ بلند جز گهر نیک نباید نمود سود توان کرد بدین مایه سود نیست مبارک ستم انگیختن آب خود و خون کسان ریختن رفت بسی دعوی از این پیشتر تا دو سه همّت به‌هم آید مگر داد کن، از همّت مردم بترس نیم‌شب از تیر تَظَلُّم بترس همّت از آنجا که نظرها کند خوار مدارش که اثر‌ها کند همت آلودهٔ آن یک دو مرد با تن محمود ببین تا چه کرد همّت چندین نفس بی‌غبار با تو ببین تا چه کند روز کار راهروانی که ملایک پِی اند در ره کشف از کَشَفی کم نِی اند تیغ ستم دور کن از راهشان تا نخوری تیر سحر‌گاه‌شان دادگر‌ی شرط جهان‌داری است شرط جهان بین که ستمکاری است هر که در این خانه شبی داد کرد خانهٔ فردای خود آباد کرد * * * بخش ۲۷ - داستان پیرزن با سلطان سنجر پیرزنی را ستمی درگرفت دست زد و دامن سنجر گرفت کای ملک آزرم تو کم دیده‌ام وز تو همه‌ساله ستم دیده‌ام شحنهٔ مست آمده در کوی من زد لگدی چند فرا روی من بی‌گُنه از خانه به‌رویم کشید موی‌کشان بر سر کویم کشید در ستم‌آبادِ زبانم نهاد مُهر ستم بر در خانم نهاد گفت: «فلان نیم‌شب ای گوژپشت بر سر کوی تو فلان را که کُشت؟» خانهٔ من جست که «خونی کجاست؟» ای شه ازین بیش زبونی کجاست؟ شحنه بود مست که آن خون کند عربده با پیرزنی چون کند؟ رطل‌زنان دخلِ ولایت برند پیره‌زنان را به جنایت برند آنکه درین ظلم نظر داشته‌ست ستر من و عدل تو برداشته‌ست کوفته شد سینهٔ مجروح من هیچ نماند از من و از روح من گر ندهی داد من ای شهریار با تو رود روزِ شمار، این شمار داوری و داد نمی‌بینمت وز ستم آزاد نمی‌بینمت از ملکان قوّت و یاری رسد از تو به ما بین که چه خواری رسد؟! مال یتیمان ستدن، ساز نیست بگذر ازین، غارت ابخاز نیست بر پَلهٔ پیره‌زنان ره مزن شرم بدار از پلهٔ پیره‌زن بنده‌ای و دعوی شاهی کنی شاه نه‌ای چونکه تباهی کنی شاه که ترتیب ولایت کند حکم رعیت به رعایت کند تا همه سر بر خط فرمان نهند دوستی‌اش در دل و در جان نهند عالم را زیر و زبر کرده‌ای تا تویی آخر چه هنر کرده‌ای؟ دولت ترکان که بلندی گرفت مملکت از داد‌پسندی گرفت چونکه تو بیدادگری پروری ترک نه‌ای، هندوی غارتگری مسکن شهری ز تو ویرانه شد خرمن دهقان ز تو بی‌دانه شد زآمدن مرگ شماری بکن می‌رسدت دست، حصاری بکن عدل تو قندیلِ شب‌افروز توست مونسِ فردای تو امروزِ توست پیرزنان را به سخن شاد دار و این سخن از پیرزنی یاد دار دست بدار از سر بیچارگان تا نخوری یاسج غم‌خوارگان چند زنی تیر به هر گوشه‌ای؟ غافلی از توشهٔ بی‌توشه‌ای فتح جهان را تو کلید آمدی نز پی بیداد پدید آمدی شاه بدانی که جفا کم کنی گر دگران ریش، تو مرهم کنی رسم ضعیفان به تو نازش بود رسم تو باید که نوازش بود گوش به دریوزهٔ انفاس دار گوشه‌نشینی دو سه را پاس دار سنجر، کاقلیم خراسان گرفت کرد زیان کاین سخن آسان گرفت داد در این دور برانداخته‌ست در پر سیمرغ وطن ساخته‌ست شرم درین طارم ازرق نماند آب درین خاک معلق نماند خیز نظامی ز حد افزون گِری بر دل خوناب شده خون گری * * * بخش ۲۸ - مقالت پنجم در وصف پیری روز خوش عمر به شب‌خوش رسید خاک به باد‌، آب به آتش رسید صبح برآمد چه شوی مستِ خواب‌؟ کز سر دیوار گذشت آفتاب بگذر از این پی که جهانگیری است حکم جوانی مکن این پیری است خشک شد آن دل که ز غم ریش بود کان نمکش نیست کزین پیش بود شیفته شد عقل و تبه گشت رای آبله شد دست و زَمن گشت پای با تو زمین را سر بخشایش است پای فروکش، گَهِ آسایش است نیست درین پاکی و آلودگی خوش‌تر از آسودگی‌، آسودگی چشمهٔ مهتابِ تو سرد‌ی گرفت لالهٔ سیرابِ تو زردی گرفت موی به مویت ز حبش تا طراز تازی و ترک آمده در ترک‌تاز پیر دو مویی که شب و روز تست روز جوانی ادب‌آموز تست کز تو جوان‌تر به جهان چند بود خود نشود پیر درین بند بود پرهٔ گل باد خزانیش برد آمده پیری و جوانی‌ش برد عیب جوانی نپذیرفته‌اند پیری و صد عیب، چنین گفته‌اند دولت اگر دولت جمشیدی است موی سپید آیت نومیدی است موی سپید از اجل آرد پیام پشت خم از مرگ رساند سلام ملک جوانی و نکویی که‌راست‌؟ نیست مرا یارب گویی که‌راست رفت جوانی به تغافل به سر جای دریغ‌ست دریغی بخوَر گم‌شدهٔ هر که چو یوسف بُوَد گم شدنش جای تأسف بُوَد فارغی از قدر جوانی که چیست تا نشوی پیر ندانی که چیست شاهد باغ است درخت جوان پیر شود بشکندش باغبان گرچه جوانی همه خود آتش است پیری تلخ است و جوانی خوش است شاخ‌ِ تر از بهر گل نوبر است هیزم خشک از پی خاکستر است موی سیه غالیهٔ سر بُوَد سنگ سیه صیرفی زر بُوَد عهد جوانی به‌سر آمد مخسب شب شد و اینک سحر آمد مخسب آتش طبع تو چو کافور خوَرد مشک ترا طبع چو کافور کرد چونکه هوا سرد شود یک دو ماه برف سپید آوَرَد ابر سیاه گازری از رنگرزی دور نیست کلبه خورشید و مسیحا یکی است گازر‌کاری صفت آب شد رنگ‌رزی پیشه مهتاب شد رنگ‌خر است این کره لاجورد عیسی از‌آن رنگ‌رزی پیشه کرد تا پی ازین زنگی و رومی توراست داغ جهولی و ظلومی توراست در کمر کوه ز خوی دو رنگ پشت بریده است میان پلنگ تا چو عروسان‌ِ درخت از قیاس گاه قصب پوشی و گاهی پلاس داری از این خوی مخالف بسیچ گرمی و صد جبه و سردی و هیچ آن خور و آن پوش چو شیر و پلنگ که‌آوری آن را همه ساله به چنگ تا شکمی نان و دمی آب هست کفچه مکن بر سر هر کاسه دست نان اگر آتش نَنِشانَد ز تو آب و گیا را که ستانَد ز تو؟ زانکه زنی نان کسان را صلا بِه که خوری چون خر عیسی گیا آتشِ این خاک خَم ِ بادگَرد نان ندهد تا نبَرَد آبِ مرد گر نه درین دخمه زندانیان بی‌تبش است آتش روحانیان گرگ‌دَمی یوسف جانش چراست‌؟ شیر‌دلی گربهٔ خوانش چراست‌؟ از پی مشتی جو گندم‌نمای دانهٔ دل چون جو و گندم مسای نان‌خورش از سینه خود کن چو آب وز دل خود ساز چو آتش کباب خاک خور و نان بخیلان مخور خاک نه‌ای زخم ذلیلان مخور بر دل و دستت همه خاری بزن تن مزن و دست به کاری بزن به که به کاری بکنی دستخوش تا نشوی پیش کسان دستکش * * * بخش ۲۹ - داستان پیر خشت‌زن در طرف شام یکی پیر بود چون پری از خلق طرف‌گیر بود پیرهن خود ز گیا بافتی خشت زدی‌، روزی از آن یافتی تیغ‌زنان چون سپر انداختند در لحد آن خشت سپر ساختند هرکه جز آن خشت نقابش نبود گرچه گنه بود عذابش نبود پیر یکی روز در این کار و بار کار فزاییش در افزود کار آمد از آنجا که قضا ساز کرد خوب‌جوانی سخن آغاز کرد کاین چه زبونی و چه افکندگی است؟ کاه و گل این پیشهٔ خربندگی است خیز و مزن بر سپر خاک، تیغ کز تو ندارند یکی نان دریغ قالب این خشت در آتش فکن خشتْ تو از قالب دیگر بزن چند کلوخی به تکلف کنی؟ در گل و آبی چه تصرف کنی؟ خویشتن از جملهٔ پیران شمار کار جوانان به جوانان گذار پیر بدو گفت جوانی مکن درگذر از کار و گرانی مکن خشت‌زدن پیشه پیران بود بارکشی کار اسیران بود دست بدین پیشه کشیدم که هست تا نکشم پیش تو یک‌روز دست دستکش کس نیم از بهر گنج دستکشی می‌خورم از دست‌رنج از پی این رزق وبالم مکن گر نه چنین است حلالم مکن با سخن پیر ملامت‌گرش گریانْ گریان بگذشت از برش پیر بدین وصف جهاندیده بود کز پی این کار پسندیده بود چند نظامی درِ دنیی زنی؟ خیز و در دین زن اگر می‌زنی * * * بخش ۳۰ - مقالت ششم در اعتبار موجودات لعبت بازی پس این پرده هست گرنه بر او این همه لعبت که بست‌؟ دیدهٔ دل محرم این پرده ساز تا چه برون آید از این پرده راز در پس این پردهٔ زنگار گون عاریتی‌انند ز غایت برون گوهر چشم از ادب افروخته بر کمر‌ِ خدمت‌ِ دل دوخته هیچ در این نقطهٔ پرگار نیست کز خط این دایره بر کار نیست این دو سه مرکب که به‌زین کرده‌اند از پی ما دست‌گزین کرده‌اند پیشتر از جنبش این تازگان نو‌سفر‌ان و کهن آوازگان پایگه عشق نه ما کرده‌ایم؟ دستکش عشق نه ما خورده‌ایم؟ در دو جهان عیب و هنر بسته‌اند هر دو به فتراک تو بربسته‌اند نیست جهان‌را چو تو همخانه‌ای مرغ زمین را ز تو به دانه‌ای بگذر از این مرغ طبیعت خراش بر سر این مرغ چو سیمرغ باش مرغ قفس‌پر که مسیحا‌ی تست زیر تو پر دارد و بالای تست یا ز قفس چنگل او کن جدا یا قفس خویش بدو کن رها تا بُنه چون سوی ولایت برَد در پر خویشت به حمایت برد چون گذری زین دو سه دهلیز خاک لوح‌ ترا از تو بشویند پاک ختم سپید‌ی و سیاهی شوی محرم اسرار الهی شوی سهل شوی بر قدم انبیا اهل شوی در حرم کبریا راه دو عالم که دو منزل شده‌ست نیم‌ره‌ِ یک نفس‌ِ دل شده‌ست آنکه اساس تو بر این گل نهاد کعبهٔ جان در حرم دل نهاد نقش قبول از دل روشن پذیر گَرد گلیم ِ سیه‌ِ تن مگیر سرمه‌کش دیدهٔ نرگس صبا‌ست رنگرز جامهٔ مس کیمیا‌ست تن چه بود؟ ریزش مشتی گل است هم دل و هم دل که سخن با دل است بندهٔ دل باش که سلطان شوی خواجهٔ عقل و مَلِک جان شوی نرمی دل می‌طلبی نیفه‌وار‌؟! نافه‌صفت تن به درشتی سپار ای‌که ترا به ز خشن‌جامه نیست حکم بر ابریشم و بادامه نیست خوبی آهو ز خشن پوستی‌ست رقش از آن نامزد‌ِ دوستی‌ست مشک بوَد در خشن آرام‌گیر گشت پراکنده چو پوشد حریر گر شکری با نفس تَنگ ساز ور گهری با صدف سنگ ساز گاه چو شب نعلِ سحرگاه باش گه چو سحر زخمه‌گه آه باش بار عنا کش به شب قیر‌گون هرچه عنا بیش عنایت فزون ز‌اهل وفا هرکه به جایی رسید بیشتر از راه عنایی رسید نزل بلا عافیت انبیا‌ست و‌آنچه ترا عافیت آید بلا‌ست زخم بلا مرهم خودبینی‌ است تلخی می مایهٔ شیرینی است حارسی اژدرها گنج راست خازنی راحت‌ها رنج راست سرو شو از بند خود آزاد باش شمع شو از خوردن خود شاد باش رنج ز فریاد بری‌ساحت است در عقب رنج بسی راحت است چرخ نبندد گرهی بر سرت تا نگشاید گرهی دیگرت در سفری کان ره آزاد‌ی است شحنهٔ غم پیش‌رو شادی است * * * بخش ۳۱ - داستان سگ و صیاد و روباه صیدگری بود عجب تیزبین بادیه‌پیمای و مراحل‌گزین شیرسگی داشت که چون پو گرفت سایه خورشید بر آهو گرفت سهم زده کرگدن از گردنش گور ز دندان گوزن افکنش در سفرش مونس و یار آمده چند شبانروز به کار آمده بود دلِ مهرفروزش بدو پاس شب و روزی روزش بدو گشت گم آن شیرسگ از شیرمرد مرد بر آن دل که جگر گربه خورد گفت در این ره که میانجی قضاست پای سگی را سر شیری بهاست گرچه در آن غم دلش از جان گرفت هم جگر خویش به دندان گرفت صابری‌یی کان نه به او بود کرد هر جوِ صبرش دِرَمی سود کرد طنزکنان روبهی آمد ز دور گفت «صبوری مکن ای ناصبور می‌شنوم کان به هنر تک نماند باد بقای تو گر آن سگ نماند دی که ز پیش تو به نخجیر شد تیز تکی کرد و عدم‌گیر شد اینکه سگ امروز شکار تو کرد تا دو مهت بس بوَد ای شیرمرد خیز و کبابی به دل خویش ده مغز تو خور‌، پوست به درویش ده چرب‌خورش بود ترا پیش ازین روبهِ فربه نخوری بیش ازین ایمنی از روغن اعضای ما رَست مزاج تو ز صفرای ما در وی ازو این چه وفاداری است؟ غم نخوری این چه جگرخواری است؟» صیدگرش گفت «شب آبستن است این غم یکروزه برای من است شاد بر آنم که درین دیر تنگ شادی و غم هردو ندارد درنگ این‌همه میری و همه بندگی هست درین قالبِ گردندگی انجم و افلاک به گشتن دَرَند راحت و محنت به گذشتن دَرَند شاددلم زانکه دلِ من غمی‌ست کامدن غم سبب خرمی‌ست گرگ مرا حالت یوسف رسید گرگ نِیَم جامه نخواهم درید گر ستدندش ز من ای حیله‌ساز با چو تو صیدی به من آرند باز» او به سخن در که برآمد غبار گشت سگ از پردهٔ گَرد آشکار آمد و گِردَش دو سه جولان گرفت نیفه روباه به دندان گرفت گفت «بدین خرده که دیر آمدم روبه داند که چو شیر آمدم طوق من آویزش دین تو شد کنده روباه یقین تو شد» هرکه یقینش به ارادت کشد خاتم ِ کارش به سعادت کشد راه یقین جوی ز هر حاصلی نیست مبارک‌تر ازین منزلی پای به رفتارِ یقین سر شود سنگ به پندارِ یقین زر شود گر قدمت شد به یقین استوار گَرد ز دریا، نَم از آتش برآر هر که یقین را به توکّل سرشت بر کرم «الرزق علی‌الله» نوشت پشهٔ خوان و مگسِ کس نشد هرچه به پیش آمدش از پس نشد روزی تو باز نگردد ز در کار خدا کن غم روزی مخور بر در او رو که از اینان به اوست روزی ازو خواه که روزی‌ده اوست از من و تو هرکه بدان در گذشت هیچکسی بی غرضی وا نگشت اهل یقین طایفه دیگرند ما همه پاییم گر ایشان سرند چون سر سجاده بر آب افکنند رنگ عسل بر می ناب افکنند عمر چو یک‌روزه قرارت نداد روزی‌ِ صد ساله چه باید نهاد؟ صورت ما را که عمل ساختند قسمت روزی به ازل ساختند روزی از آنجات فرستاده‌اند آن خوری اینجا که ترا داده‌اند گرچه در این راه بسی جهد کرد بیشتر از روزی خود کس نخورد جهد بدین کن که بر این است عهد روزی و دولت نفزاید به جهد تا شوی از جملهٔ عالم عزیز جهد تو می‌باید و توفیق نیز جهد نظامی نفسی بود سرد گرمیِ توفیق به چیزیش کرد * * * بخش ۳۲ - مقالت هفتم در فضیلت آدمی بر حیوانات ای به زمین بر چو فلک نازنین ناز کِشَت هم فلک و هم زمین کار تو ز‌آنجا که خبر داشتی برتر از آن شد که تو پنداشتی اول از آن دایه که پرورده‌ای شیر نخوردی که شکر خورده‌ای نیکویی‌ات باید که‌افزون بود نیکویی افزون‌تر ازین چون بود‌؟ کز سر آن خامه که خاریده‌اند نغز نگار‌یت نگاریده‌اند رشتهٔ جان بر جگر‌ت بسته‌اند گوهر تن بر کمر‌ت بسته‌اند به که ضعیفی که درین مرغزار آهوی فربه ندود با نزار جانور‌انی که غلام تواند مرغ علف‌خوارهٔ دام تواند چون تو همایی شرف کار باش کم خور و کم گوی و کم‌آزار باش هر که تو بینی ز سپید و سیاه بر سر کاری است در این کارگاه جغد که شوم است به افسانه در بلبل گنج است به ویرانه در هر که در این پرده نشانیش هست در خور تن قیمت جانیش هست گرچه ز بحرِ تو به گوهر کمند چون تو همه گوهریِ عالَمند بیش و کمی را که کشی در شمار رنج به قدر دیَتَش چشم دار نیک و بد ملک به کار تواند در بد و نیک آینه‌دار تواند کفش دهی‌، باز دهندت کلاه پرده دری‌، پرده درندت چو ماه خیز و مکن پرده‌دری صبح‌وار تا چو شبت نام بود پرده‌دار پردهٔ زنبور گل سوری است و‌آنِ تو این پردهٔ زنبوری است چند پری چون مگس از بهر قوت‌؟ در دهن این تنهٔ عنکبوت پردگیانی که جهان داشتند راز تو در پرده نهان داشتند از ره این پرده فزون آمدی لاجرم از پرده برون آمدی دل که نه در پرده‌، وداعش مکن هر چه نه در پرده‌، سماعش مکن شعبده‌بازی که در این پرده هست بر سرت این پرده به بازی نبست دست جز این پرده به جایی مزن خارج از این پرده نوایی مزن بشنو از این پرده و بیدار شو خلوتی‌ِ پردهٔ اسرار شو جسمت را پاک‌تر از جان کنی چونکه چهل روز به زندان کنی مرد به زندان شرف آرد به دست یوسف ازین روی به زندان نشست قدر دل و پایهٔ جان یافتن جز به ریاضت نتوان یافتن سیم طبایع به ریاضت سپار زر طبیعت به ریاضت برآر تا ز ریاضت به مقامی رسی که‌ت به کسی درکشد این ناکسی توسنی طبع چو رامت شود سکهٔ اخلاص به نامت شود عقل و طبیعت که تو‌را یار شد قصهٔ آهنگر و عطار شد کاین ز تبش آینه‌روی‌ت کند و‌آن ز نفس غالیه بویت کند در بُنهِ طبع نجات اندکی است در قفس مرغ حیات اندکی است هر چه خلاف‌آمدِ عادت بوَد قافله‌سالارِ سعادت بود سر ز هوا تافتن از سروری است ترک هوا قوت پیغمبر‌ی است گر نفسی نفس به فرمان توست کفش بیاور که بهشت آن توست از جرس نفس برآور غریو بندهٔ ‌دین باش نه مزدور دیو در حرم دین به حمایت گریز تا رهی از کش مکش رستخیز ز‌آتش دوزخ که چنان غالب است بوی نبی شحنهٔ بوطالب است هست حقیقت نظر مقبلان درع پناهنده روشن‌دلان * * * بخش ۳۳ - داستان فریدون با آهو صبحدمی با دو سه اهل درون رفت فریدون به تماشا برون چون به شکار آمد در مرغزار آهوکی دید فریدون شکار گردن و گوشی ز خصومت بری چشم و سرینی به شفاعت‌گر‌ی گفتی از آنجا که نظر جُسته بود از نظر شاه برون رسته بود شاه بدان صید چنان صید شد که‌ش همگی بستهٔ آن قید شد رخش بر او چون جگرش گرم کرد پشت کمان چون شکمش نرم کرد تیر بدان پایه ازو درگذشت رخش بدان پویه به گردش نگشت گفت به تیر: «‌آن پَرِ کینت کجاست‌؟» گفت به رخش : «‌آن تَکِ دینت کجاست‌؟» هر دو درین باره نه پسباره‌اید خردهٔ آن خرد گیا خواره‌اید تیر زبان شد همه ک«ای مرزبان هست نظرگاه تو این بی‌زبان در کنف درع تو جولان زند بر سر درع تو که پیکان زند‌؟ خوش نبوَد با نظر مهتران بر رق آهو کف خنیا‌گر‌ان‌» داغِ بلندان طلب، ای هوشمند تا شوی از داغِ بلندان بلند صورت خدمت صفت مردمی‌ست خدمت کردن شرف آدمی‌ست نیست بر مردم صاحب‌نظر خدمتی از عهد پسندیده‌تر دست وفا در کمر عهد کن تا نشوی عهدشکن جهد کن گنج‌نشین مار که درویش نیست از سر تا دم کمری بیش نیست از پی آن گشت فلک تاج سر کز سر خدمت همه تن شد کمر هر‌که زمام هنری می‌کشد در ره خدمت کمری می‌کشد شمع که او خواجگی نور یافت از کمرِ خدمتِ زنبور یافت خیز نظامی که نه بر بسته‌ای از پی خدمت چه کمر بسته‌ای‌؟ * * * بخش ۳۴ - مقالت هشتم در بیان آفرینش پیشتر از پیشتران وجود کآب نخوردند ز دریای جود در کف این ملک یسار‌ی نبود در ره این خاک غبار‌ی نبود وعدهٔ تاریخ به سر نامده لعبتی از پرده به در نامده روز و شب آویزش پستی نداشت جان و تن آمیزش‌ِ هستی نداشت کشمکش جور در اعضا هنوز کن مکنِ عدل نه پیدا هنوز فیض کرم کرد مواسای خویش قطره‌ای افکند ز دریای خویش حالی از آن قطره که آمد برون گشت روان این فلک‌ِ آبگون زآب روان گرد برانگیختند جوهر تو ز آن عرض آمیختند چونکه تو برخیزی ازین کارگاه باشد برخاسته گردی ز راه ای خُنُک آن شب که جهان بی تو بود نقش تو بی‌صورت و جان بی‌تو بود چشم فلک فارغ ازین جستجو‌ی گوش زمین رَسته ازین گفتگو‌ی تا تو درین ره ننهادی قدم شکر بسی داشت وجود از عدم فارغ از آبستنی‌ات روز و شب نامیه عنین و طبیعت عزب باغ جهان زحمت خار‌ی نداشت خاکْ سرآسیمه غباری نداشت طالع جوزا که کمر بسته بود از ورم رگ زدنت رسته بود مه که سیه‌رو‌ی شدی در زمین تشت تو رسواش نکردی چنین زُهره هنوز آب درین گِل نریخت شهپر هاروت به بابل نریخت از تو مجرد زمی و آسمان تو به کنار و غم تو در میان تا به تو طغرا‌ی جهان تازه گشت گنبد پیروزه پر آوازه گشت از بدی چشم تو کوکب نَرَست کوکبهٔ مهدِ کواکب شکست بود مه و سال ز گردش بری تا تو نکردیش تعرف‌گری روی جهان که‌آینهٔ پاک شد زین نفسی چند خلل‌ناک شد مشعلهٔ صبحْ تو بردی به شام صادق و کاذب تو نهادیش نام خاک زمین در دهن آسمان تا که چرا پیش تو بندد میان بر فلکت میوهٔ جان گفته‌اند می‌شنوَش کآن به زبان گفته‌اند تاج تو افسوس که از سر‌، بِه است جل ز سگ و توبره از خر‌، بِه است لاف بسی شد که درین لاف‌گاه بر تو جهانی به جوی خاک‌ِ راه خود تو کفی خاک به جانی دهی یک جوِ کَهگِل به جهانی دهی ای ز تو بالای زمین زیر رنج جای تو هم زیر زمین بِه چو گنج روغن مغز تو که سیمابی است سرد بدین فندق سنجابی است تات چو فندق نکند خانه تنگ بگذر ازین فندق سنجاب رنگ روز و شب از قاقُم و قُندُز جداست این دَلهٔ پیسه پلنگ اژدها‌ست گُربه نِه‌ای دست درازی مکن با دَلهٔ دَه‌دِله‌ بازی‌مکن شیر تَنیده‌ست درین ره لعاب سر چو گَوَزنان چه نهی سوی آب؟ گر فلکت عشوهٔ آبی دهد تا نفریبی که سرابی دهد تیز مران کآب فلک دیده‌ای آب دهن خور که نمک دیده‌ای تا نشوی تشنه به تدبیر باش سوخته خرمن‌، چو تباشیر باش یوسف تو تا ز بر چاه بود مصر الهیش نظرگاه بود زرد رخ از چرخ‌ِ کبود آمدی چونکه درین چاه فرود آمدی این‌همه صفرای تو بر روی زرد سرکهٔ ابروی تو کاری نکرد پیه تو چون روغن صد ساله بود سرکهٔ ده ساله بر ابرو چه سود‌؟ خون پدر دیده درین هفت‌خوان آب مریز از پی این هفت نان آتش در خرمن خود می‌زنی دولت خود را به لگد می‌زنی می‌تک و می‌تاز که میدان تُراست کار بفرمای که فرمان تُراست این دو سه روزی که شدی جام گیر خوش خور و خوش خُسب و خوش آرام گیر هم به تو بر سخت جفا کرده‌اند ز‌آن رسنت سست رها کرده‌اند لنگ شده پای و میان گشته کوز سوختهٔ روغن خویشی هنوز لاجرم اینجا دغل مطبخی روز قیامت علف دوزخی پر شده گیر این شکم از آب و نان ای سبک آنگاه نباشی گران‌؟ گر به خُورِش‌، بیش کسی زیستی هر که بسی خورد بسی زیستی عمر کم است از پی آن پر بها‌ست قیمت عمر از کمی عمر خاست کم خور و بسیاری راحت نگر بیش خور و بیش جراحت نگر عقل تو با خورد چه بازار داشت؟ حرص تو‌را بر سر این‌کار داشت حرص تو از فتنه بود نا‌شکیب بگذر ازین ابله زیرک فریب حرص تو را عقل بدان داده‌اند کآن نخوری که‌ت نفرستاده‌اند ترسم ازین پیشه که پیشت کند رنگ پذیرندهٔ خویشت کند هر بد و نیکی که درین محضر‌ند رنگ پذیرندهٔ یکدیگر‌ند * * * بخش ۳۵ - داستان میوه فروش و روباه میوه فروشی که یمن جاش بود روبهکی خازن کالاش بود چشم ادب بر سر ره داشتی کلبهٔ بقال نگه داشتی کیسه‌بُری چند شگرفی نمود هیچ شگرفیش نمی‌کرد سود دیده به هم زد چو شتابش گرفت خفت و به خفتن رگ خوابش گرفت خفتن آن گرگ چو روبه بدید خواب در او آمد و سر درکشید کیسه‌بُر آن خواب غنیمت شمرد آمد و از کیسه غنیمت ببرد هر که در این راه کند خوابگاه یا سرش از دست رود یا کلاه خیز نظامی نَه گَهِ خفتن است وقتِ به تَرکِ همگی گفتن است * * * بخش ۳۶ - مقالت نهم در ترک شئونات دنیوی ای ز شب وصل گرانمایه‌تر وز عَلَم صبح سبک سایه‌تر سایه‌صفت چند نشینی به غم‌؟ خیز که بر پای نکو‌تر علَم چون مَلِکان عزمِ شد آمد کنند نَقلِ بُنِه پیشتر از خود کنند گر ملکی‌، عزم ره آغاز کن زین به نوا تر سفر‌ی ساز کن پیشتر از خود بُنِه بیرون فرست توشهٔ فردا‌ی خود اکنون فرست خانهٔ زنبور پر از انگبین از پی آن است که شد پیش‌بین مور که مردانه صفی می‌کشد از پی فردا علفی می‌کشد هر که جهان خواهد که‌آسان خورد تابسِتان برگ‌ِ زمستان خوَرد جز من و تو هرکه در این طاعت‌اند صیرفی گوهر یک ساعت‌اند همّت کس عاقبت‌اندیش نیست بینش کس تا نفسی بیش نیست منزل ما کز فلکش بیشی است منزلتِ عاقبت‌اندیشی است نیست به هر نوع که بینم بسی عاقبت‌اندیش‌تر از ما کسی کامهٔ وقت ارچه ز جان خوش‌تر است عاقبت‌اندیشی از‌‌آن خوش‌تر است ما که ز صاحب‌خبرانِ دلیم گوهر‌ییم ار چه ز کانِ گِلیم ز آمدنی آمده ما را اثر وز شدنی‌ها شده صاحب‌نظر خوانده به جان‌ریزهٔ اندیش‌ناک ابجد نُه مکتب ازین لوحِ خاک کس نه بدین داغ‌، تو بودی و من نوبر این باغ تو بودی و من خاک تو آن روز که می‌بیختند از پی معجون دل آمیختند خاک تو آمیختهٔ رنج‌هاست در دل این خاک بسی گنج‌هاست قیمت این خاک به واجب شناس خاک‌سپاسی بکن ای نا‌سپاس منزل خود بین که کدام‌ست راه و‌آمدن و رفتن از این جایگاه ز‌آمدن این سفرت رای چیست باز شدن حکمت از اینجای چیست اول کاین ملک به نامت نبود وین ده ویرانه مقامت نبود فرّ همای حَمَلی داشتی اوج هوا‌ی ازلی داشتی گرچه پر عشق تو غایت نداشت راه ابد نیز نهایت نداشت مانده شدی‌، قصد زمین ساختی سایه بر این آب و گل انداختی باز چو تنگ آیی ازین تنگنا‌ی دامن خورشید کشی زیر پای گرچه مجرد شوی از هر کسی بر سر آن نیز نمانی بسی جز به تردد سر و کار‌یت نیست بر سر یک رشته قرار‌یت نیست مفلس بخشنده تویی گاهِ جود تازهٔ دیرینه تویی در وجود بگذر از این مادر فرزند‌کش آنچه پدر گفت بدان دار هش در پدر خود نگر ای ساده‌مرد سنّت او گیر و نگر تا چه کرد منتظر راحت نتوان نشست کان به چنین عمر نیاید به‌دست گر نفسی طبع نواز آمدی عمرِ به بازی‌شده باز آمدی غم خور و بنگر ز کدامین گلی شاد نشسته به کدامین دلی آنکه بدو گفت فلک شاد باش آن نه منم و‌آن نه تو‌، آزاد باش ما ز پی رنج پدید آمدیم نه‌ز جهت گفت و شنید آمدیم تا ستد و داد جهانی که هست راست نداریم به جانی که هست ز‌آمدنت رنگ چرا چون می است که‌آمدنی را شدنی در پی است تا کی و تا کی بود این روزگار و‌آمدن و رفتن بی‌اختیار شک نه در آن شد که عدم هیچ نیست شک به وجود است که هم هیچ نیست تیز مپر چون به درنگ آمدی زود مرو دیر به چنگ آمدی وقت بیاید که روا رو زنند سکهٔ ما بر درمی نو زنند تازه کنند این گِل افکنده را باز هم آرند پراکنده را ای که از امروز نه‌ای شرمسار آخر از آن روز یکی شرم دار این‌همه محنت که فراپیش ماست اینْت صبو را که دل ریش ماست مرکب این بادیه دین است و بس چارهٔ این کار همین است و بس سختی ره بین و مشو سست‌ران سست گمانی مکن ای سخت‌جان آینهٔ جهد فرا پیش دار درنگر و پاس رخ خویش دار عذر ز خود دار و قبول از خدای جمله ز تسلیم قَدَر در میای * * * بخش ۳۷ - داستان زاهد توبه‌شکن مسجدی‌یی بسته آفات شد معتکف کوی خرابات شد می به دهن برد و چو می می‌گریست کای من بیچاره مرا چاره چیست مرغ هوا (هوی) در دلم آرام کرد دانه تسبیح مرا دام کرد کعبه مرا رهزن اوقات بود خانه اصلی‌م خرابات بود طالع بد بود و بد اختر شدم نامزد کوی قلندر شدم چشم ادب زیر نقاب از من است کوی خرابات خراب از من است ننگ جهان بر منِ مهجور باد گَرد من از دامن من دور باد گر نه قضا بود من و لات کی؟ مسجدی و کوی خرابات کی؟ همّت از آنجا که نظر کرده بود گفت جوابی که در آن پرده بود کاین روش از راه قضا دور دار چون تو قضا را بجوی صد هزار بر در عذر آی و گنه را بشوی آنگه ازین شیوه حدیثی بگوی چون تو روی‌، عذر پذیرت برند ورنه خود آیند و اسیرت برند سبزه چریدن ز سر خاک بس نیشکر سبز تو افلاک بس تا نبرد خوابت ازو گوشه کن اندکی از بهر عدم توشه کن خوش نبود دیده به خوناب در زنده و مرده به یکی خواب در دین که ترا دید چنین مست خواب چهره نهان کرد به زیر نقاب خیز نظامی که ملک بر نشست همسر (؟نیم‌شب) اینجا چه شوی پای بست؟ * * * بخش ۳۸ - مقالت دهم در نمودار آخرالزمان ای فلک آهسته‌تر این دور چند؟ وی زمی آسوده‌تر این جور چند؟ از پس هر شامگهی چاشتی‌ست آخرِ برداشت فرو داشتی‌ست در طبقات زمی افکنده بیم زلزلةِ الساعةُ شَيئٌ عظیم شیفتن خاک سیاست نمود حلقه زنجیر فلک را بسود باد تن شیفته درهم شکست شیفته زنجیر فراهم گسست با که گرو بست زمین کز میان باز گشاید کمر آسمان‌؟ شام ز رنگ و سحر از بوی رَست چرخ ز چوگان‌‌، زمی‌ از گوی جَست خاک درِ چرخِ برین می‌زند چرخ میان‌بسته کمین می‌زند حادثهٔ چرخ کمین برگشاد یک به یک اندام زمین برگشاد پیرِ فلک خرقه بخواهد درید مُهره گِل رشته بخواهد برید چرخ به زیر آید و یکتا شود چرخ‌زنان خاک به بالا شود رسته شود هر دو سر از درد ما پاک شود هر دو ره از گرد ما هم فلک از شغل تو ساکن شود هم زمی از مکر تو ایمن شود شرم گرفت انجم و افلاک را چند پرستند کفی خاک را؟ مار صفت شد فلک حلقه‌وار خاک خورَد مار سرانجام کار ای جگر ِخاک به‌خون از شما کیست در این خاک برون از شما؟ خاک در این خنبرهٔ غم چراست؟ رنگ خُمش ازرق ماتم چراست؟ گر نتوانید کمین ساختن این گِل ازین خم به در انداختن دامن ازین خنبرهٔ دودناک پاک بشویید به هفت آب و خاک خرقهٔ انجُم ز فلک برکشید خطِ خرابی به جهان درکشید بر سرِ خاک از فلکِ تیزگشت واقعهٔ تیز بخواهد گذشت تعبیه‌ای را که درو کارهاست جنبش افلاک نمودار‌هاست سر بجهد چونکه بخواهد شکست وین جهش امروز درین خاک هست دشمن تست این صدفِ مشک‌رنگ دیده پر از گوهر و دل پر نهنگ این نه صدف‌، گوهر دریایی است وین نه گهر‌، معدن بینایی است هر که در او دید دماغش فسرد دیده چو افعی به زمرد سپرد لاجرمش نور نظر هیچ نیست دیده هزار است و بصر هیچ نیست راه عدم را نپسندیده‌ای زانکه به چشم دگران دیده‌ای پایت را درد سری می‌رسان ره نتوان رفت به پای کسان گر به فلک برشود از زر و زور گور بود بهرهٔ بهرام گور در نتوان بستن ازین کوی در بر نتوان کردن ازین بام سر باش درین خانهٔ زندانیان روزن و دربسته چو بحرانیان چند حدیث فلک و یاد او؟ خاک تهی بر سرِ پُر باد او از فلک و راه مجره‌اش مرنج کاهکشی را به یکی جو مسنج بر پَر از این گنبد دولاب رنگ تا رهی از گردشِ پرگار تنگ وهم که باریکترین رشته‌ایست زین رهِ باریک خجل گشته‌ایست عاجزیِ وهم ِ خجل‌روی بین موی‌به‌موی این ره ِ چون موی بین بر سر مویی سر مویی مگیر ورنه برون آی چو موی از خمیر چون به ازین مایه به دست آوری بد بود اینجا که نشست آوری پشتهٔ این گِل چو وفادار نیست روی بدو مصلحت کار نیست هر کُلَهی جایِ سر افکندگی‌ست هر کمر آلودهٔ صد بندگی‌ست هر هنری طعنهٔ شهری درو هر شکری زحمت زهری درو آتش صبحی که در این مطبخ است نیم شراری ز تف دوزخ است مه که چراغ فلکی شد تنش هست ز دریوزه خور روغنش ابر که جانداروی پژمردگی‌ست هم قدری بلغم افسردگی‌ست آب که آسایش جانها در اوست کشتی داند چه زیان‌ها در اوست خانهٔ پُرعیب شد این کارگاه خود نکنی هیچ به عیبش نگاه‌! چشم فرو بسته‌ای از عیب خویش عیب کسان را شده آیینه پیش عیب‌نمایی مکن آیینه‌وار تا نشوی از نفَسی عیب‌دار یا به‌در افکن هنر از جیب خویش یا بشکن آینهٔ عیب خویش دیده ز عیب دگران کن فراز صورتِ خود بین و درو عیب ساز در همه چیزی هنر و عیب هست عیب مبین تا هنر آری به دست می‌نتوان یافت به شب در چراغ در قفس روز توان دید زاغ در پر طاووس که زر پیکر است سرزنشِ پای کجا درخوَر است؟ زاغ که او را همه تن شد سیاه دیده سپید است در او کن نگاه * * * بخش ۳۹ - داستان عیسی پای مسیحا که جهان می‌نَبَشت بر سر بازارچه‌ای می‌گذشت گرگ‌سگی بر گذر افتاده دید یوسفش از چه به‌در افتاده دید بر سر آن جیفه گروهی نظار بر صفتِ کرکسِ مردار‌خوار گفت یکی «وحشت این در دماغ تیرگی آرد چو نفس در چراغ» وان دگری گفت «نه بس حاصل است کوری چشم است و بلای دل است» هر کس ازآن پرده نوایی نمود بر سر آن جیفه جفایی نمود چون به سخن نوبتِ عیسی رسید عیب رها کرد و به معنا رسید گفت «ز نقشی که در ایوان اوست دُر به سپیدی نه چو دندان اوست» وان دو سه تن کرده ز بیم و امید زان صدف سوخته دندان سپید عیب کسان منگر و احسان خویش دیده فرو کن به گریبان خویش آینه روزی که بگیری به دست خود شکن آن روز مشو خودپرست خویشتن‌آرای مشو چون بهار تا نکند در تو طمع روزگار جامهٔ عیبِ تو تنُک رشته‌اند زان به تو نُه پرده فروهشته‌اند چیست درین حلقه انگشتری کان نبود طوق تو چون بنگری؟ گر نه سگی طوق ثریا مکش گر نه خری بار مسیحا مکش کیست فلک؟ پیرشده بیوه‌ای چیست جهان؟ دود‌ زده میوه‌ای جملهٔ دنیا ز کهن تا به نو چون گذرنده است، نَیَرزد دو جو اَندُه دنیا مخور ای خواجه خیز ور تو خوری بخش نظامی بریز * * * بخش ۴۰ - مقالت یازدهم در بی‌وفایی دنیا خیز و بساط فلکی درنورد زانکه وفا نیست درین تخته‌نرد نقش مراد از در وصلش مجوی خصلت انصاف ز خصلش مجوی پای درین بحر نهادن که چه؟ بار درین موج گشادن که چه؟ باز به بط گفت که «صحرا خوش است» گفت «شبت خوش که مرا جا خوش است» ای که درین کشتی غم جای توست خون تو در گردن کالا‌ی توست بار درافکن که عذابت دهد نان ندهد تا که به آبت دهد کنج امان نیست در این خاکدان مغز وفا نیست درین استخوان نیست یکی ذره جهان نازکش پای ز انبازی او بازکش آنچه بر این مائدهٔ خرگهی است کاسهٔ آلوده و خوان تهی است هر که درو دید دهانش بدوخت هر که بدو گفت زبانش بسوخت هیچ نه در محمل و چندین جرس هیچ نه در کاسه و چندین مگس هر که ازین کاسه یک انگشت خوَرد کاسهٔ سر‌، حلقهٔ انگشت کرد نیست همه ساله درین ده صواب فتنهٔ اندیشه و غوغای خواب خلوت خود ساز عدم‌خانه را باز گذار این ده ویرانه را روزن این خانه رها کن به دود خانه فروشی به زن آخر چه سود‌؟ دست به عالم چه درآورده‌ای؟ نز شکم خود به در آورده‌ای خط به جهان درکش و بی‌غم بزی دور شو از دَور و مسلّم بزی راه تو دور آمد و منزل دراز برگ ره و توشهٔ منزل بساز خاصه درین بادیهٔ دیو سار دوزخ محرور‌کُش تشنه‌خوار کآب جگر چشمهٔ حیوان اوست چشمهٔ خورشید نمکدان اوست شورهٔ او بی‌نمکان را شراب شور نمک‌دیده درو چون کباب آب نه و زین نمک آبگون زهرهٔ دل آب و دلِ زهره خون ره که دل از دیدن او خون شود قافلهٔ طبع درو چون شود؟ در تف این بادیهٔ دیو‌لاخ خانهٔ دل تنگ و غمِ دل فراخ هر که درین بادیه با طبع ساخت چون جگر افسرد و چو زَهره گداخت تا چه کنی این گل دوزخ سرشت خیز و بده دوزخ و بستان بهشت تا شود این هیکل خاکی غبار پای به پایت سِپَرَد روزگار عاقبتت چونکه به مردم کند دست به دستت ز میان گم کند چونکه سوی خاک بود بازگشت بر سر این خاک چه باید گذشت زیر کف پایْ کسی را مسای کاو چو تو سوده‌ست بسی زیر پای کس به جهان در ز جهان جان نبرد هیچکس این رقعه به پایان نبرد پای منه بر سر این خار‌خیز خویشتن از خار نگه‌دار خیز آنچه مقام تو نباشد مقیم بیم‌گهی شد چه کنی جای بیم‌؟ منزل فانی است قرارش مبین باد خزانی است بهار‌ش مبین * * * بخش ۴۱ - داستان موبد صاحب‌نظر موبد‌ی از کشور هندوستان رهگذر‌ی کرد سوی بوستان مرحله‌ای دید مُنَقَّش رباط مملکتی یافت مُزَوَّر بساط غنچه به خون بسته چو گردون کمر لالهٔ کم عمر ز خود بی‌خبر از چمن انگیخته گل رنگ رنگ وز شکر آمیخته می تنگ تنگ گل چو سپر خستهٔ پیکان خویش بید به لرزه شده بر جان خویش زلف بنفشه رسن گردنش دیدهٔ نرگس درم دامنش لاله گهر سوده و فیروزه گل یک نفسه لاله و یک روزه گل مهلت کس تا نفسی بیش نه کس نفسی عاقبت‌اندیش نه پیر چو ز‌آن روضهٔ مینو گذشت بعد مهی چند بدان سو گذشت ز‌آن گل و بلبل که در آن باغ دید نالهٔ مشتی زغن و زاغ دید دوزخی افتاده به‌جای بهشت قیصر آن قصر شده در کنشت سبزه به تحلیل به خاری شده دستهٔ گل پشتهٔ خاری شده پیر در آن تیز‌رو‌ان بنگریست بر همه خندید و به خود برگریست گفت به هنگام نمایندگی هیچ ندارد سر پایندگی هر چه سر از خاکی و آبی کشد عاقبتش سر به خرابی کشد به ز خرابی چو دگر کوی نیست جز به خرابی شدنم روی نیست چون نظر از بینش توفیق ساخت عارف خود گشت و خدا را شناخت صیرفی گوهر آن راز شد تا به عدم سوی گهر باز شد ای که مسلمانی و گبریت نیست چشمه‌ای و قطرهٔ ابر‌یت نیست کمتر از آن موبد هندو مباش ترک جهان گوی و جهان‌ گو مباش چند چو گل خیره‌سری ساختن‌؟ سر به کلاه و کمر افراختن‌؟ خیز و رها کن کمر گل ز دست کاو کمر خویش به خون تو بست هست کلاه و کمر آفات عشق هر دو گرو کن به خرابات عشق گه کلهت خواجگی گِل دهد گه کمرت بندگی دل دهد کوش کزین خواجه غلامی رهی یا چو نظامی ز نظامی رهی * * * بخش ۴۲ - مقالت دوازدهم در وداع منزل خاک خیز و وداعی بکن ایام را از پس‌ِ دامن فکن این دام را مملکتی بهتر ازین ساز کن خوشتر ازین حجره دری باز کن چون دل و چشمت به ره آورد سر ناله و اشکی به ره‌آورد بر تا به یکی نم که برین گِل زنی لاف ولی نعمتی دل زنی گر شتر‌ی رقص کن اندر رحیل ورنه میفکن دبه در پای پیل چونکه ترا محرم یک موی نیست جز به عدم رای زدن روی نیست طبع‌نوازان و ظریفان شدند با که نشینی‌؟ که حریفان شدند گرچه بسی طبع لطیفی کند با تن تنها که حریفی کند‌؟ به که بجوید دل پرهیز‌ناک روشنی آب درین تیره خاک تا نرسد تفرقهٔ راه پیش تفرقه کن حاصل معلوم خویش رخت رها کن‌، که گران‌رو کسی کز سبکی زود به منزل رسی بر فلک آی ار طلب دل کنی تا تو درین خاک چه حاصل کنی چون شده‌ای بستهٔ این دامگاه رخنه کنش تا به‌در افتی به راه کاین خط پیوسته به‌هم‌در چو میم ره ندهد تا نکنندش دو نیم زخمه‌گه چرخ منقط مباش از خط این دایره در خط مباش گر ز خط روز و شب افزون شوی از خط این دایره بیرون شوی تا نکنی جای قدم استوار پای منه در طلب هیچ‌کار در همه کاری که گرایی نخست رخنهٔ بیرون شدنش کن درست شرط بود دیده به ره داشتن خویشتن از چاه نگهداشتن رخنه کن این خانهٔ سیلاب‌ریز تا بُوَدَت فرصت راهِ گریز روبه یک‌فن نفس سگ شنید خانه دو سوراخ به واجب گزید واگهی‌اش نه که شود راه گیر دودهٔ این گنبد ِ روباه گیر این چه نشاط است کزو خوشدلی‌؟ غافلی از خود که ز خود غافلی عهد چنان شد که درین تنگنای تنگدل آیی و شوی باز جای گر شکنی عهد الهی کنون جان تو از عهده کی آید برون‌؟ راه چنان رو که ز جان دیده‌ای بر دو جهان زن که جهان دیده‌ای زیر مبین تا نشوی پایه‌ترس پس منگر تا نشوی سایه‌ترس توشه ز دین بر که عمارت کم است آب ز چشم آر که ره بی‌نم است هم به صدف ده گهر پاک را باز ره و باز رهان خاک را دور فلک چون تو بسی یار کُشت دست قوی‌تر ز تو بسیار کشت بوالعجبی ساز درین دشمنی تاش زمانی به زمین افکنی او که درین پایه هنر‌پیشه نیست از سپر و تیغ وی اندیشه نیست مار مخوان کاین رسن پیچ پیچ با کشش عشق تو هیچست هیچ در غم این شیشه چه باید نشست‌؟ که‌ش به یکی باد توانی شکست سیم‌کُشان که‌آتش زر کُشته‌اند دشمن خود را به شکر کُشته‌اند تا بتوان از دل دانش‌فروز دشمن خود را به گُلی کُش چو روز * * * بخش ۴۳ - داستان دو حکیم متنازع با دو حکیم از سر هم‌خانگی شد سخنی چند ز بیگانگی لاف منی بود و توی برنتافت ملک یکی بود و دوی برنتافت حق دو نشاید‌، که یکی بشنوند سر دو نباید‌، که یکی بدروند جای دو شمشیر نیامی که دید؟ بزم دو جمشید مقامی که دید؟ در طمع آن بود دو فرزانه را کز دو یکی خاص کند خانه را چون عصبیت کمر کین گرفت خانه ز پرداختن آیین گرفت هر دو به شبگیر نوایی زدند خانه فروشانه صلایی زدند کز سر ناساختگی بگذرند ساختهٔ خویش دو شربت خورند تا که درین پایه قوی‌دل‌ترست؟ شربتِ زهرِ که هلاهل‌ترست؟ مُلک دو حکمت به یکی فن دهند جانِ دو صورت به یکی تن دهند خصم نخستین قدری زهر ساخت کز عفنی سنگِ سیه را گداخت داد بدو «کاین میِ جان‌پرورست زهر مدانش که بِه از شکرست» شربت او را سِتَد آن شیر‌مرد زهر به یاد شکر آسان بخورد نوش‌گیا پخت و بدو درنشست رهگذر زهر به تریاک بست سوخت چو پروانه و پر باز‌یافت شمع‌صفت باز به مجلس شتافت از چمن باغ یکی گل بچید خواند فسونی و بر آن گل دمید داد به دشمن ز پی قهر او آن گل پُرکار‌تر از زهر او دشمن از آن گل که فسون‌خوان بداد ترس بر او چیره شد و جان بداد آن به علاج از تن خود زهر برد وین به یکی گل ز توهّم بمرد هر گل رنگین که به باغ زمی‌ست قطره‌ای از خون دل آدمی‌ست باغ زمانه که بهارش تویی خانهٔ غم دان که نگارَش تویی سنگ درین خاک مُطَبَّق نشان خاک برین آب معلق فشان بگذر ازین آب و خیالات او بر پر ازین خاک و خرابات او بر مه و خورشید میاور وقوف مه خور و خورشید شکن چون کسوف کاین مه زرین که درین خرگه است غول ره عشق خلیل اللهست روز تو را صبح جگرسوز کرد چرخت از آن روز بدین روز کرد گر دل خورشید فروز آوری روزی از این روز به روز آوری اشک فشان تا به گلاب امید بِستُری این لوح سیاه و سفید تا چو عمل‌سنج سلامت شوی چرب ترازو‌ی قیامت شوی دین که قوی دارد بازوت را راست کند عدل ترازوت را هیچ هنرپیشهٔ آزاد مرد در غم دنیا غم دنیا نخورد چونکه به دنیا‌ست تمنا تو را دین به نظامی ده و دنیا تو را * * * بخش ۴۴ - مقالت سیزدهم در نکوهش جهان پیری عالم نگر و تنگی‌اش تا نفریبی به جوان رنگی‌اش بر کف این پیر که برنا وَشَست دسته گلی می‌نگری، و آتش‌ست چشمه سراب است فریبش مخوَر قبله صلیب است نمازش مَبَر زین همه گل بر سر خاری نه‌ای گر همه مستند تو باری نه‌ای چون ببری ز‌آنچه طمع کرده‌ای آن بری از خانه که آورده‌ای چون بُنِه در بحر قیامت برند بی‌دِرَمان جان به سلامت برند خواه بِنِه مایه و خواهی بباز که‌آنچه دهند از تو ستانند باز خانهٔ داد و ستد است این جهان کاین بدهد حالی و بستاند آن گرچه یکی کرم بریشم‌گرست باز یکی کرم بریشم‌خُوَرست شمع کن این زرد گل جعفری تا چو چراغ از گل خود برخوری تن بشکن نُه دَری‌یی گو مباش زر بفکن شش سری‌یی گو مباش پای کرم بر سر زر نِه، نَه دست تات نخوانند چو گل زر‌پرست زر که بر او سکهٔ مقصود نیست آن زر و زرنیخ به نسبت یکی است دوستی زر چو به سان زر است در دم طاووس همان پیکر است سکهٔ زر چون که به آهن برند پادشهان بیشتر آهنگر‌ند ساخت ازو همت قارون کلاه از سر آن رخنه فروشد به چاه بارِ تو شُد تاش سر تست جای بارگی‌ات شد چو نهی زیر پای دادن زر گر همه جان دادن است ناسِتَدَن بهتر از آن دادن است در سِتَدَن حرص جهانت دهد در شدن آسایش جانت دهد آنکه ستانی و بیفشانی‌اش بهتر از آن نیست که نستانی‌اش زر چو نهی روغن صفرا‌گر‌ است چون بخوری میوهٔ صفرا‌بر است زر که ز مشرق به در افشانده‌اند بی‌خبران مغربی‌اش خوانده‌اند مغرب و آن قوم سخا دشمنند مشرق و اهلش به سخا روشنند هرچه دهد مشرقی صبح بام مغربی شام ستاند به وام والی جان همه کان‌ها زرست نایب دست همه مرغان پرست آن زر رومی که به سنگ دمشق راست برآید به ترازوی عشق گرچه فروزنده و زیبنده است خاک برو کن که فریبنده است کیست که این دزد کلاهش نبُرد‌‌؟ و‌آفت این غول ز راهش نبرد‌‌؟ * * * بخش ۴۵ - داستان حاجی و صوفی کعبه‌روی عزم ِ ره آغاز کرد قاعدهٔ کعبه‌رو‌ان ساز کرد زآنچه فزون از غرض‌ِ کار داشت مبلغ‌ِ یک بدرهٔ دینار داشت گفت فلان صوفی‌ِ آزاد‌مرد که‌آستی از عالم کوتاه کرد در دلم آید که دیانت در اوست در کس اگر نیست امانت در اوست رفت و نهانیش فرا خانه برد بدرهٔ دینار به صوفی سپرد گفت «‌نگه دار در این پرده راز تا چو من آیم به من آریش باز‌» خواجه ره‌ِ بادیه را درگرفت شیخ زرِ عاریه را برگرفت یارب و زنهار که خود چند بود تا دل درویش در آن بند بود گفت ‌«به زر کار خود آراستم یافتم آن گنج که می‌خواستم زود خورم تا نکند بستگی آنچه خدا داد به آهستگی‌» باز گشاد از گره آن بند را دادِ طرب داد شبی چند را جملهٔ آن زر که برِ خویش داشت بذل شکم کرد و شکم پیش داشت دست بدان حقهٔ دینار کرد زلف بتان حلقهٔ زنار کرد خرقهٔ شیخانه شده شاخ شاخ تنگدلی مانده و عذری فراخ صید چنان خورد که داغش نماند روغنی از بهرِ چراغش نماند حاجی ما چون ز سفر گشت باز کرد بران هندوی خود ترکتاز گفت بیاور به من ای تیزهوش گفت چه؟ گفتا زر‌، گفتا خموش در کرم آویز و رها کن لجاج از ده ویران که ستاند خراج‌؟ صرف شد آن بدره هوا در هوا مفلس و بدره ز کجا تا کجا‌؟ غارتی از تُرک نبرده‌ست کس رخت به هندو نسپرده‌ست کس رکنی تو رکن دلم را شکست خردم از آن خرده که بر من نشست مال به صد خنده به تاراج داد رفت و به صد گریه به پا ایستاد گفت کرم کن که پشیمان شدیم کافر بودیم و مسلمان شدیم طبع جهان از خلل آبستن است گر خللی رفت خطا بر من است تا کرمش گفت به صد رستخیز خیز که درویش بپای است خیز سیم خدا چون به خدا بازگشت سیم کُشی کرد و ازاو درگذشت ناصح خود شد که بدین در مپیچ هیچ ندارد چه ستانم ز هیچ‌؟ زو چه ستانم‌؟ که جوی نیستش جز گرویدن گروی نیستش آنچه از آن مال درین صوفی است میم مُطَوّق الف‌ِ کوفی است گفت نخواهی که وبالت کنم و‌آنچه حرام است حلالت کنم دست بدار ای چو فلک زرق‌ساز ز‌آستن کوته و دست دراز هیچ دل از حرص و حسد پاک نیست معتمد‌ی بر سر این خاک نیست دین سره نقد‌یست به شیطان مده یارهٔ فغفور به سگبان مده گر دهی ای خواجه غرامت توراست مایه ز مفلس نتوان باز خواست منزل عیب است هنر توشه رو دامن دین گیر و فرا گوشه رو چرخ نه بر بی‌دِرَمان می‌زند قافلهٔ محتشمان می‌زند شحنه این راه چو غارتگر است مفلسی از محتشمی بهتر است دیدم از آنجا که جهان‌بینی است که‌آفت زنبور ز شیرینی است شیر مگر تلخ بدان گشت خود کز پس مرگش نخورد دام و دد شمع ز برخاستنی وا نشست مه ز تمامی طلبیدن شکست باد که با خاک به گرگ آشتی‌ست ایمن از این راه ز ناداشتی‌ست مرغ‌ِ شمر را مگر آگاهی است! کآفت ماهی درم ِ ماهی است زر که ترازوی نیاز تو شد فاتحهٔ پنج نماز تو شد پاک نگردی ز ره این نیاز تا چو نظامی نشوی پاکباز * * * بخش ۴۶ - مقالت چهاردهم در نکوهش غفلت ای شده خشنود به یکبارگی چون خر و گاوی به علف‌خوارگی فارغ ازین مرکزِ خورشید گَرد غافل از این دایرهٔ لاجورد از پیِ صاحب‌خبر‌ان است کار بی‌خبران را چه غم از روزگار‌؟! بر سر کار آی، چرا خفته‌ای‌؟ کار چنان کن که پذیرفته‌ای مست چه خسبی‌؟ که کمین کرده‌اند کارشناسان نه چنین کرده‌اند بر نگر این پشتهٔ غم پیش‌بین در نگر و عاجز‌ی خویش بین عقل تو پیر‌ی‌ست فراموش‌کار تا ز تو یاد آرد، یادش بیار گر شرف عقل نبودی تورا نامْ که بُردی؟ که ستودی تورا؟ عقلْ مسیحا‌ست ازو سر مکش گرنه خر‌ی‌، خر به وَحَل درمکش یا به رهِ عقل بُرو نور گیر یا ز درش دامن خود دور گیر مست مکن عقلِ ادب‌ساز را طعمهٔ گنجشک مکن باز را می که حلال آمده در هر مقام دشمنیِ عقلِ تو کردش حرام می که بوَد؟ کآبِ تو در جام اوست عقل شد آن چشمه که آن نام اوست گرچه می اندوه جهان را بَرد آن مخور ای خواجه که آن را برد می، نمکی دان جگر آمیخته بر جگرِ بی‌نمکان ریخته گر خبرت باید چیزی مخور کز همه چیزیت کند بی‌خبر بی‌خبر آن مرد که چیزی چشید که‌ش قلم ِ بی‌خبری درکشید میل‌کش چشم خیالات شو کُند نِهِ پایِ خرابات شو ای چو اَلِف عاشقِ بالای خویش اِلْفِ تو با وحشت سودا‌ی خویش گر الفی مرغ پر افکنده باش ورنه چو ب حرف سرافکنده باش چون اَلف آراستهٔ مجلسی هیچ نداری چو الف مفلسی خار نه‌ای که‌اوج گرایی کنی به که چو گل بی سر و پایی کنی طفل نه‌ای پای به بازی مکش عمر نه‌ای سر به درازی مکش روز به آخر شد و خورشید دور سایه شود بیش چو کم گشت نور روز شنیدم چو به پایان شود سایهٔ هر چیز دو چندان شود سایه پرستی چه کنی همچو باغ‌؟ سایه‌شکن باش چو نور چراغ گر تو ز خود سایه توانی برید عیب تو چون سایه شود ناپدید سایه‌نشینی نه فن هر کَس است سایه‌نشین چشمهٔ حیوان بس است ای زبر و زیر سر و پای تو زیر و زبر‌تر ز فلک رای تو صبح بدان می‌دهدت تشت زر تا تو ز خود دست بشویی مگر چونکه درین تشت شوی جامه‌شو‌ی آب ز سرچشمهٔ خورشید جوی قرصهٔ خورشید که صابون توست شوخگن از جامهٔ پر خون توست از بس آتش که طبیعت فشاند در جگر عمر تو آبی نماند گر تنت از چرک غرض پاک نیست زر نه همه سرخ بوَد باک نیست گر سخن از پاکی عنصر شود معده دوزخ ز کجا پر شود؟ گر چو ترازو شده‌ای راست‌کار راستی دل به ترازو گمار هر جو و هر حبه که بازوی تو کم کند از کیل و ترازو‌ی تو هست یکایک همه بر جای خویش روز پسین جمله بیارند پیش با تو نمایند نهانی‌ت را کم‌دهی و بیش‌ستانی‌ت را خود مکن این تیغ ترازو روان گرنه فزون می‌ده و کم می‌سِتان گُل ز کژی خار در آغوش یافت نیشکر از راستی آن نوش یافت راستی آنجا که عَلَم بر زند یاری حق دست به هم بر زند از کجی افتی به کم و کاستی از همه غم رستی اگر راستی ز‌آتش تنها نه‌، که از گرم و سرد راستی مرد بود دِرع مرد * * * بخش ۴۷ - داستان پادشاه ظالم با مرد راستگوی پادشهی بود رعیت‌شکن وز سر حُجت شده حَجاج‌فن هرچه به تاریک شب از صبح زاد بر در او درج شدی بامداد رفت یکی پیش ملِک صبحگاه راز گشاینده‌تر از صبح و ماه از قمر اندوخته شب بازی‌یی وز سحر آموخته غمازی‌یی گفت « فلان پیر تو را در نهفت خیره‌کُش و ظالم و خونریز گفت‌» شد ملک از گفتن او خشمناک گفت « هم اکنون کنم او را هلاک » نَطع بگسترد و بر او ریگ ریخت دیو ز دیوانگی‌اش می‌گریخت شد بِه بَر پیر جوانی چو باد گفت « ملک بر تو جنایت نهاد پیشتر از خواندن آن دیو رای خیز و بشو تاش بیاری بجای‌‌» پیر وضو کرد و کفن برگرفت پیش ملک رفت و سخن درگرفت دست به هم سود شه تیز‌رای وز سر کین دید سوی پشت پای گفت «شنیدم که سخن رانده‌ای کینه‌کِش و خیره‌کُشم خوانده‌ای آگهی از مُلکِ سلیمانی‌ام دیو ستمکاره چرا خوانی‌ام‌‌‌؟ پیر بدو گفت «‌‌‌نه من خفته‌ام زانچه تو گفتی بَتَرَت گفته‌ام پیر و جوان بر خطر از کار تو شهر و ده آزرده ز پیکار تو من که چنین عیب‌شمار توام در بد و نیک آینه‌دار توام آینه چون نقش تو بنمود راست خود شکن آیینه شکستن خطاست راستی‌ام بین و به من دار هش گر نه چنین است به دارَم بکُش‌‌» پیر چو بر راستی اقرار کرد راستی‌اش در دل شه کار کرد چون ملک از راستی‌اش پیش دید راستی او کژی خویش دید گفت « حَنوط و کفنش برکشید غالیه و خلعتِ ما درکشید » از سر بی‌دادگری گشت باز دادگری گشت رعیت نواز راستی خویش نهان کس نکرد در سخن راست زیان کس نکرد راستی آور که شوی رستگار راستی از تو ظفر از کردگار گر سخن راست بود جمله دُر تلخ بود تلخ که الحقُ مُر چون به‌سخن راستی آری به‌جای ناصر گفتار تو باشد خدای طبع نظامی و دلش راستند کارش ازین راستی آراستند * * * بخش ۴۸ - مقالت پانزدهم در نکوهش رشگبَران هر نفس این پردهٔ چابک رقیب بازی‌یی از پرده برآرد غریب نَطع پر از زخمه و رقاص نه بحر پر از گوهر و غواص نه از درم و دولت و از تاج و تیغ نیست دریغ ار تو نخواهی دریغ گر رسدت دل به دم جبرییل نیست قضا ممسک و قدرت بخیل ز‌آن بُنه چندانکه بری دیگرست دخل وی از خرج تو افزون‌ترست پای درین ره نه و رفتار بین حلقهٔ این در زن و گفتار بین سنگش یاقوت و گیا کیمیا‌ست گر نشناسی تو غرامت کِراست‌؟ دست تصرف قلم اینجا شکست کاین همه اسرار درین پرده هست هر دم از این باغ بری می‌رسد نغزتر از نغز‌تری می‌رسد رشتهٔ جان‌ها که درین گوهر‌ست مُرسله از مرسله زیبا‌تر‌ست راه‌روان کز پس یکدیگرند طایفه از طایفه زیرک‌ترند عقلْ شرف جز به معانی نداد قدر به پیری و جوانی نداد سنگ شنیدم که چو گردد کهن لعل شود مختلف است این سخن هرچه کهن‌تر بَتَرَند این گروه هیچ نه جز بانگ‌، چو بانو‌ی کوه آنکه ترا دیده بوَد شیرخوار شیر تو زهر‌یش بود ناگوار در کهن انصاف توان کم بوَد پیر هواخواه جوان کم بود گل که نو آمد، همه راحت در اوست خار‌ِ کهن شد، که جراحت در اوست از نویی انگور بود توتیا وز کهنی مار شود اژدها عقل که شد کاسهٔ سر جای او مغز کهن نیست پذیرای او آنکه رصد‌نامهٔ اختر گرفت حکم ز تقویم کهن برگرفت پیر سگانی که چو شیران خورند گرگ‌صفت ناف غزالان درند گر کنم اندیشه ز گرگان پیر یوسفی‌ام بین و به من برمگیر زخم تنُک زخمه پیران خوش است آب جوانی چه کنم که‌آتش است‌‌ گرچه جوانی همه فرزانگی است هم نه یکی شاخ ز دیوانگی است‌؟! یاسمنی چند که بیدی کنند دعوی هندو به سپید‌ی کنند من که چو گل گنج‌فشانی کنم دعوی پیری به جوانی کنم خود‌مَنِشی کارِ خَلَق کردن است خصمیِ خود، یاریِ حق کردن است آن مه نو را که تو دیدی هلال بدر نهش نام چو گیرد کمال نخل چو بر پایه بالا رسد دست چنان کش که به خرما رسد دانه که طرح است فرا گوشه‌ای دانه مخوانش چو شود خوشه‌ای حوضه که دریا شود از آب جوی تا به هَمان چشم نبینی در اوی شب چو بِبَست آن همه چشم از سحر روز در او دید به چشمی دگر دشمن دانا که پیِ جان بوَد بهتر از آن دوست که نادان بود نی منگر کز چه گیا می‌رسد در شکر‌ش بین که کجا می‌رسد دل به هنر ده نه به دعوی‌پَرست صیدِ هنر باش به هرجا که هست آب صدف گرچه فراوان بود دُر ز یکی قطرهٔ باران بود بس که بباید دل و جان تافتن تا گهری تاج نشان یافتن هر علَمی را که قضا نو کند حفظ تو باید که روا رو کند بر نشکستند هنوز این رباط در ننوشتند هنوز این بساط محتسب صنع مشو زینهار تا نخوری درهٔ ابلیس‌وار هرکه نه بر حکم وی اقرار کرد چرخْ سرش در سر ِ انکار کرد * * * بخش ۴۹ - داستان ملک‌زاده جوان با دشمنان پیر قصه شنیدم که در اقصای مرو بود ملک‌زاده جوانی چو سرو مضطرب از دولتیان دیار ملک بر او شیفته چون روزگار تازگی‌اش را کهنان در ستیز پر خطر او ز‌آن خطر نیم خیز یک شب از آن فتنه پر اندیشه خفت دید که پیر‌یش در آن خواب گفت که‌ای مه نو برج‌ِ کهن را بکن و ای گُلِ نو شاخِ کهن را بزن تا به تو بر ملک مقرر شود عیش تو از خوی تو خوش‌تر شود شه چو سر از خواب گران بر گرفت آن دو سه تن را ز میان برگرفت تازه بنا کرد و کهن در نوشت ملک بر آن تازه مَلِک تازه گشت رخنه‌کُنِ مُلک سرافکنده به لشگر بد عهد پراکنده به سر نکشد شاخ نو از سرو بن تا نزنی گردن شاخ کهن تا نشود بسته لب جویبار پنجهٔ دعوی نگشاید چنار تا نکنی رهگذر چشمه پاک آب نزاید ز دل و چشم خاک با تو برون از تو درون پروری‌ست گوش تو‌ را نیک نصیحت‌گر‌ی‌ست یک نفس آن تیغ برآر از غلاف چند غلافش کنی ای بر خلاف آن نفس از حقهٔ این خاک نیست این حق آن هم‌نفس پاک نیست پیش چنین کس همگی پیشکش نام کرم بر همهٔ خویش کش دولتیان که‌آب و درم یافتند دولت باقی ز کرم یافتند تخم کرَم کشت‌ِ سلامت بوَد چون برسد برگ قیامت بود یارب  از آن گنج که احسان توست نقد نظامی سره کن که‌آن تو‌ست * * * بخش ۵۰ - مقالت شانزدهم در چابک‌روی ای به نسیمی علم افراخته پیش غباری علم انداخته دِه نه و دروازه دهقان زده مُلک نه و تخت سلیمان زده تیغ نه‌ای زخم بی‌اندازه چیست؟ کوس نه‌ای اینهمه آوازه چیست؟ چون دهن تیغ درم‌ریز باش چون شکم کوس تهی‌خیز باش می‌کِشدت دیو نه افکنده‌ای دست مده، مرده نه‌ای زنده‌ای پیش مغی پشت صلیبی مکن دعوی شمشیر خطیبی مکن خطبهٔ دولت به فصیحی رسد عطسهٔ آدم به مسیحی رسد هرکه چو پروانه دمی خوش زند یک تنه بر لشگر آتش زند یک دو نفس خوش زن و جانی بگیر خرقه درانداز و جهانی بگیر بخشش تو چرب‌ربایی که هست نیست خدایی به خدایی که هست شیر شو از گربه مطبخ مترس طلق شو از آتش دوزخ مترس گر دغلی باش بر آتش حلال ور زر و یاقوتی از آتش منال چند غرور؟ ای دغل خاکدان چند منی؟ ای دو سه من استخوان پیشتر از ما دگران بوده‌اند کز طلب جاه نیاسوده‌اند حاصل آن جاه ببین تا چه بود سود بُد اما به زیان شد‌، چه سود؟ گر تو زمین‌ریزه چو خورشید و ماه پای نهی بر فلک از قدر و جاه گرچه از آن دایره دیر اوفتی چونکه زمینی نه به زیر اوفتی؟ تا سر خود را نَبُری طره‌وار پای درین طره منه زینهار مرغ نه‌ای، بر نتوانی پرید تا نکنی جان نتوانی رسید با فلک از راه شگرفی درآی تات شگرفانه درافتد به پای باده تو خوردی، گنه زهر چیست؟ جرم تو کردی، خلل دهر چیست؟ دهرنکوهی مکن ای نیک‌مرد دهر بجای من و تو بد نکرد جهد بسی کرد و شگرفی بسی تا کند از ما به تکلّف کسی چون من و تو هیچ کسانِ دِهیم بیهده بر دهر چه تاوان نهیم؟ تا نبوَد جوهر ِ لعلْ آبدار مُهر قبولش ننهد شهریار سنگ بسی در طرف عالم است آنچه ازو لعل شود آن کم است خار و سمن هردو به نِسبت گیاست این خسکِ دیده و آن توتیاست گرچه نیابد مدد از آب جوی از گل اصلی نرود رنگ و بوی آب گرفتم لطف افزون کند خار و خسک را به سمن چون کند؟ گرنه بدین قاعده بودی قرار قلب شدی قاعده روزگار کار به دولت نه به تدبیر ماست تا به جهان دولتِ روزی کِراست مرد ز بی‌دولتی افتد به خاک دولتیان را به جهان در چه باک؟ زنده بوَد طالع دولت‌پرست بنده دولت شو هرجا که هست مُلک به دولت نه مجازی دهند دولتِ کس را نه به بازی دهند گِرد سرِ دولتیان چرخ ساز تا شوی از چرخ زدن بی‌نیاز با دو سه کم‌زن مشو آرام گیر مقبل ایام شو و نام گیر بخت‌ور از طالعِ جوزا برآی جوز شکن آنگه و بخت آزمای گر در دولت زنی افتاده شو از گرهِ کارِ جهان ساده شو ساده‌دل است آب که دلخوش رسید وز گِرِهی عود بر آتش رسید پیرو دل باش و مده دل به کس خود تنِ تو زحمتِ راهِ تو بس چند زنی دست به شاخ دگر؟ که «مرا دولت ازین بیشتر» جمله عالم تو گرفتی رواست چون بگذاری طلبیدن چراست؟ حرص بهل، کاو ره طاعت زند گردنِ حرصِ تو قناعت زند مرکز این گنبد فیروزه رنگ بر تو فراخ‌ست و بر اندیشه تنگ یا مکن اندیشه به چنگ آورش یا به یک اندیشه به تنگ آورش معرفتی در گل آدم نماند اهل دلی در همه عالم نماند در دو هنر‌نامه این نُه دبیر نیست یکی صورتِ معنی‌پذیر دوستی از دشمن معنی مجوی آب حیات از دم افعی مجوی دشمن دانا که غم جان بود بهتر از آن دوست که نادان بود * * * بخش ۵۱ - داستان کودک مجروح کودکی از جملهٔ آزادگان رفت برون با دو سه همزاد‌گان پای چو در راه نهاد آن پسر پویه همی‌کرد و درآمد به سر پایش از‌آن پویه درآمد ز دست مهر دل و مهره پشتش شکست شد نفس‌ِ آن دو سه همسال او تنگ‌تر از حادثهٔ حال او آنکه ورا دوست‌ترین بود گفت در بُنِ چاهیش بباید نهفت تا نشود راز چو روز آشکار تا نشویم از پدرش شرمسار عاقبت اندیش‌ترین کودکی دشمن او بود در ایشان یکی گفت همانا که در این همرهان صورت این حال نماند نهان چونکه مرا زین همه دشمن نهند تهمت این واقعه بر من نهند زی پدرش رفت و خبردار کرد تا پدرش چارهٔ آن کار کرد هرکه در او جوهر دانایی است بر همه چیزیش توانایی است بند فلک را که تواند گشاد‌؟ آنکه بر او پای تواند نهاد چون ز کم و بیش فلک درگذشت کار نظامی ز فلک برگذشت * * * بخش ۵۲ - مقالت هفدهم در پرستش و تجرید ای ز خدا غافل و از خویشتن در غم جان مانده و در رنج تن این من و من گو که درین قالب است هیچ مگو جنبش او تا لب است چون خَم ِ گردون به جهان در مپیچ آنچه نَه آنِ تو، به آن در مپیچ زور جهان بیش ز بازو‌ی توست سنگ وی افزون ز ترازو‌ی توست قوّت کوهی ز غبار‌ی مخواه آتش دیگی ز شرار‌ی مخواه هر کمر‌ی کان به رضا بسته‌شد از کمر ِخدمت‌ِ تن رسته‌شد حرص ربا‌خواره ز محرومی است تاج رضا بر سر محکومی است کیسه‌بُرانند درین رهگذر هرکه تهی‌کیسه‌تر آسوده‌تر محتشمی، درد‌سری می‌پذیر ورنه برو دامن افلاس گیر کوسهٔ کم‌ریش دلی داشت تنگ ریش‌کشان دید دو کس را به جنگ گفت « رخم گرچه زبانی‌فَش است ایمنم از ریش‌کشان هم خوش است» مصلحت کار در آن دیده‌اند کز تو خر و بار تو ببریده‌اند تا تو چو عیسی به درِ دل رسی بی خر و بی بار به منزل رسی مؤمنی اندیشهٔ گبری مکن در تنکی کوش و ستبری مکن موج هلاک‌ست سبکتر شتاب جان ببر و بار درافکن به آب به که تهی‌مغز و خراب ایستی تا چو کدو بر سر آب ایستی قدر به بی‌خوردی و خوابی دَرَست گنج بزرگی به خرابی دَرَست مردهٔ مردار نه‌ای چون زغن زاغ شو و پای به خون در مزن گر تن بی‌خون شده‌ای چون نگار ایمنی از زحمت مردار خوار خون جگری دان به شرابی شده آتشی از شرم به آبی شده تا قَدَری قوّتِ خون بشکنی ضربت آهن خوری ار آهنی خو مبُر از خورد به یکبارگی خرده نگهدار به کم‌خوارگی شیر ز کم خوردن خود سرکش است خیره خوری قاعدهٔ آتش است روز به یک قرصه چو خرسند گشت روشنی چشم خردمند گشت شب که صبوحی نه به هنگام کرد خون زیادش سیه‌اندام کرد عقل ز بسیار خوری کم شود دل چو سپرغم سپرِ غم شود عقل تو جانی‌ست که جسمش تویی جان تو گنجی که طلسمش تویی کی دهد این گنج ترا روشنی‌؟ تا تو طلسم دَرِ او نشکنی خاک به نا‌معتمد‌ی گشت فاش صحبت نامعتمد‌ی گو مباش گر همه عمرت به غم آرد به سر از پی تو غم نخورد غم مخور گفت به زنگی پدر «این خنده چیست‌؟ بر سیهی چون تو بباید گریست‌» گفت «‌چو هستم ز جهان ناامید روی سیه بهتر و دندان سفید‌» نیست عجب خنده ز روی سیاه کاَبر سیه برق ندارد نگاه چون تو نداری سر این شهر‌بند برق شو و بر همه عالم بخند خندهٔ طوطی لب شِکَّر شکست قهقههٔ پر دهن کبک بست خنده چو بی‌وقت گشاید گره گریه از آن خندهٔ بی‌وقت به سوختن و خنده زدن برق‌وار کوتهی عمر دهد چون شرار بی طرب این خندهٔ چون شمع چیست‌؟ بس که بر این خنده بباید گریست تا نزنی خندهٔ دندان‌نمای لب به گه خنده به دندان بخای گریهٔ پر مصلحت دیده نیست خندهٔ بسیار پسندیده نیست گر کهنی بینی و گر تازه‌ای بایدش از نیک و بد اندازه‌ای خیز و غمی می‌خور و خوش می‌نشین گاه چنان باید و گاهی چنین در دل خوش نالهٔ دلسوز هست با شبه شب گهر روز هست هیچ کس آبی ز هوایی نخورد کز پس آن آب، قفایی نخورد هر بُنِه‌ای را جَرَسی داده‌اند هر شکر‌ی را مگسی داده‌اند دایهٔ دانا‌ی تو شد روزگار نیک و بد خویش بدو واگذار گر دهدت سرکه چو شیره مجوش خیر تو خواهد، تو چه دانی؟ خموش ثابت این راه مقیمی بُوَد همسفر خضر کلیمی بُوَد ناز بزرگانت بباید کشید تا به بزرگی بتوانی رسید یار مساعد به گَهِ ناخوشی دام‌کِشی کرد نه دامن‌کشی * * * بخش ۵۳ - داستان پیر و مرید رهروی از جمله پیران کار می‌شد و با پیر مریدی هزار پیر در آن بادیه یک باد پاک داد بضاعت به امینان خاک هر یک از آن آستنی برفشاند تا همه رفتند و یکی شخص ماند پیر بدو گفت « چه افتاد رای ؟ کان همه رفتند و تو ماندی بجای » گفت مرید « ای دل من جایِ تو تاج سرم خاک کف پای تو من نه به باد آمدم اول نفس تا به همان باد شوم باز پس » منتظر داد به دادی شود و آمده باد به بادی شود زودرو و زودنشین شد غبار زان به یکی جای ندارد قرار کوه به آهستگی آمد به جای از سر آن است چنین دیرپای پرده‌دری پیشه دوران بود بارکشی کار صبوران بود بارکش زهد شو ار تَر نه‌ای بار طبیعت مکش ار خر نه‌ای تا خط زهد تو مزور نشد دیده بدو تر شد و او تر نشد زهد که در زرکش سلطان بود قصه زنبیل و سلیمان بود شمع که هر شب به زرافشانی است زیر قبا زاهد پنهانی است زهد غریب است به میخانه در گنج عزیز است به ویرانه در زهد نظامی که طرازی خوش است زیرنشین علم زرکش است * * * بخش ۵۴ - مقالت هیجدهم در نکوهش دورویان قلب‌زنی چند که برخاستند قالبی از قلب نو آراستند چون شکم از روی بکن پشتشان حرف نگهدار ز انگشتشان پیش تو از نور موافق‌ترند وز پَسَت از سایه منافق‌ترند ساده‌تر از شمع و گره‌تر ز عود ساده به دیدار و گره در وجود جور پذیران عنایت گذار عیب نویسان شکایت شمار مِهر‌، دهن در دهن آموخته کینه‌، گره بر گره اندوخته گرم ولیک از جگر افسرده‌تر زنده ولی از دل خود مرده‌تر صحبتشان بر محک‌ِ دل مزن مست نه‌ای‌، پای درین گل مزن خازن کوهند مگو رازشان غمز نخواهی‌؟ مده آوازشان لاف‌زنان کز تو عزیزی شوند جهد‌کنان کز تو به چیزی شوند چون بود آن صلح ز ناداشتی خشم خدا باد بر آن آشتی هر نفسی کان غرض‌آمیز شد دوستیی دشمنی‌انگیز شد دوستیی کان ز تویی و منیست نسبت آن دوستی از دشمنیست زهر ترا دوست چه خواند؟ شکر عیب ترا دوست چه داند؟ هنر دوست بود مرهم راحت‌رسان گرنه رها کن سخن ناکسان گربه بود کز سر هم‌پوستی بچه خود را خورد از دوستی دوست کدام؟ آنکه بود پرده‌دار پرده‌درند این همه چون روزگار جمله بر آن کز تو سبق چون برند سکهٔ کارت به چه افسون برند با تو عنان‌بسته صورت شوند وقت ضرورت به ضرورت شوند دوستی هر که ترا روشن است چون دلت انکار کند دشمن است تن چه شناسد که ترا یار کیست‌؟ دل بود آگه که وفادار کیست یک دل داری و غم دل هزار یک گل پژمرده و صد نیش خار مُلک هزار‌ست و فریدون یکی غالیه بسیار و دماغ اندکی پرده درد هر چه درین عالم است راز ترا هم دل تو محرم است چون دل تو بند ندارد بر آن قفل چه خواهی ز دل دیگران؟ گرنه تنک‌دل شده‌ای وین خطاست راز تو چون روز به صحرا چراست؟ گر دل تو نز تنکی راز گفت شیشه که می خورد چرا باز گفت؟ چون بود از همنفسی ناگزیر همنفسی را ز نَفَس وام گیر پای نهادی چو درین داوری کوش که همدست به دست آوری تا نشناسی گهر یار خویش یاوه مکن گوهر اسرار خویش * * * بخش ۵۵ - داستان جمشید با خاصگی محرم خاصگی‌یی محرم جمشید بود خاص‌تر از ماه به خورشید بود کار جوان‌مرد بدان درکشید کز همه عالم ملکش برکشید چون به وثوق از دگران گوی برد شاه خزینه به درونش سپرد با همه نزدیکی‌ِ شاه آن جوان دورتری جُست چو تیر از کمان راز ملک جان جوانمرد سفت با کسی آن راز نیارست گفت پیرزنی ره به جوانمرد یافت لالهٔ او چون گل خود زرد یافت گفت که «‌سرو از چه خزان کرده‌ای‌؟ که‌آب ز جوی ملکان خورده‌ای زرد چرایی‌؟ نه جفا می‌کشی تنگدلی چیست‌ درین دلخوشی‌‌؟ بر تو جوان گونهٔ پیری چراست‌؟ لالهٔ خودرویِ تو خیری چراست‌؟ شاه جهان را چو تویی راز‌دان رخ بگشا چون دل شاه جهان سرخ شود روی رعیت ز شاه خاصه رخ خاصگیان سپاه‌» گفت جوان «‌رای تو زین غافل است بی‌خبری زان‌چه مرا در دل است صبر مرا هم‌نفس درد کرد روی مرا صبر چنین زرد کرد شاه نهاده‌ست به مقدار خویش در دل من گوهر اسرار خویش هست بزرگ آنچه درین دل نهاد راز بزرگان نتوانم گشاد در سخنش دل نه چنان بسته‌ام کز سر کم کار زبان بسته‌ام زان نکنم با تو سر خنده باز تا به زبان بر نپرد مرغ راز گر ز دل این راز نه بیرون شود دل نهم آن‌را که دلم خون شود ور بکنم راز شهان آشکار بخت خورد بر سر من زینهار‌» پیرزنش گفت مبر نام کس همدم خود هم‌ دم خود دان و بس هیچ کسی محرم این دم مدان سایهٔ خود محرم خود هم مدان زرد بِه این چهرهٔ دینار‌گون زانکه شود سرخ به غرقاب خون می‌شنوم من که شبی چند بار پیش زبان گوید سر زینهار سر طلبی تیغ‌زبانی مکن روز نه‌ای راز فشانی مکن مرد فرو‌‌بسته‌زبان خوش بود آن سگ دیوانه زبان‌کش بود مصلحت توست زبان زیر کام تیغ پسندیده بود در نیام راحت این پند به جان‌ها دَرَست که‌آفت سرها به زبان‌ها دَرَست دار درین تشت زبان را نگاه تا سرت از تشت نگوید که آه لب مگشای ارچه درو نوش‌هاست کز پس دیوار بسی گوش‌هاست تا چو بنفشه نفست نشنوند هم به زبان تو سرت ندروند بد مشنو وقت گران‌گوشی است زشت مگو نوبت خاموشی است چند نویسی‌؟ قلم آهسته‌دار بر تو نویسند زبان بسته دار آب‌صفت هر چه شنیدی بشوی آینه‌سان آنچه ببینی مگوی آنچه ببینند غیوران به شب باز نگویند به روز ای عجب لاجرم این گنبد انجم‌فروز آنچه به شب دید نگوید به روز گر تو درین پرده ادب دیده‌ای باز مگوی آنچه به شب دیده‌ای شب که نهان‌خانهٔ گنجینه‌هاست در دل او گنج بسی سینه‌هاست برق‌روانی که درون پرورند آنچه ببینند بر او بگذرند هرکه سر از عرش برون می‌برد گوی ز میدان درون می‌برد چشم و زبانی که برون دوستند از سر مویند و ز تن پوستند عشق که در پرده کرامات شد چون به‌در آمد به خرابات شد این گره از رشتهٔ دین کرده‌اند پنبهٔ حلاج بدین کرده‌اند غنچه که جان پردهٔ این راز کرد چشمهٔ خون شد چو دهن باز کرد کی دهن این مرتبه حاصل کند‌؟ قصهٔ دل هم دهن دل کند این خورش از کاسهٔ دل خوش بوَد چون به دهان آوری آتش بود اینت فصاحت که زبان بستگی است اینت شتابی که در آهستگی است روشنی دل خبر آن را دهد که‌او دهن خود دگران را دهد آن لغت دل که بیان دلست ترجمتش هم به زبان دلست گر دل خرسند نظامی تراست ملک قناعت به تمامی تراست * * * بخش ۵۶ - مقالت نوزدهم در استقبال آخرت مجلس خلوت نگر آراسته روشن و خوش چون مه ناکاسته شمعْ فروزان و شکرْ ریخته تخت زده غالیه آمیخته دشمن جان‌ست ترا روزگار خویشتن از دوستی‌اش واگذار بین که «به زنجیر کیان را کشید؟» هرکه درو دید زبان را کشید با توِ دنیا‌طلبِ دین‌گذار بانگ برآورده رقیبان بار کز درِ بیداد‌گر‌ان بازگرد گِرد سراپردهٔ این راز گرد از تَف این بادیه جوشیده‌ای بر تو نپوشند که پوشیده‌ای سرد نفَس بود سگِ گرم کین روبه از آن دوخت مگر پوستین دوزخ گوگرد شد این تیره‌دشت ای خنُک آنکس که سبک‌تر گذشت آب دهانی به ادب گرد کن در تَف این چشمهٔ گوگرد کن بازده این وام فلک‌داده را طرح کن این خاک زمین‌زاده را جمله برانداز به استاد‌ی‌یی تا تو فرومانی و آزاد‌ی‌یی هرکه درین راه منی می‌کند بر من و تو راهزنی می‌کند خصمیِ کژدم بتر از اژدها‌ست کاین ز تو پنهان بوَد آن برملا‌ست خانه پر از دزد‌، جواهر بپوش بادیه پر غول‌، به تسبیح کوش غارتیانی که ره دل زنند راه به نزدیکی منزل زنند ترسم از آن شب که شبیخون کنند خوار‌َ‌ت ازین بادیه بیرون کنند دشمن خُرد‌ست بلایی بزرگ غفلت ازو هست خطا‌یی سترگ با عدو‌ی خُرد مشو خُرد‌کین خرد شوی گر نشوی خرده‌بین با همه خردی به قدر مایه زور میل‌کش بچهٔ شیر است مور قافلهٔ برده به منزل رسید کشتی پُرگشته به ساحل رسید تات نبینند نهان شو چو خواب تات نرانند روان شو چو آب پای درین صومعه ننهادنی‌ست چون بنهی واستده دادنی‌ست گر نروی در جگر‌ت خون نهند راتبت از صومعه بیرون نهند گر سفر از خاک نبودی هنر چرخ شب و روز نکردی سفر تا ندرد دیو گریبان‌ت خیز دامنِ دین گیر و در ایمان گریز شرع ترا خواند سماعش بکن طبع ترا نیست‌، وداعش بکن شرع نسیمی است‌، به جانش سپار طبع غباری‌، به جهانش گذار شرع ترا ساخته ریحان به دست طبع‌پرستی مکن‌، او را پرست بر درِ هر کس چو صبا در متاز با دَمِ هر خس چو هوا در مساز این‌همه چون سایه‌، تو چون نور باش گر همه داری ز همه دور باش چنبر توست این فلک‌ِ چنبری تا تو ازین چنبر سر چون بری گر به تو بر قصه کند حال خویش یا خبری گویدت از سال خویش تنگ بود غار تو با غور او هیچ بود عمر تو با دور او آخر گفتار تو خاموشی است حاصل کار تو فراموشی است تا به جهان‌در نفَسی می‌زنی بِه که درِ عشق کسی می‌زنی کاین دو نفس با چو تو افتاده‌ای خوش نبود جز به چنان باده‌ای هیچ قبا‌یی نبرید آسمان تا دو کُله‌وار نبُرد از میان هرچه کنی عالَم‌ ِ کافر‌ستیز بر تو نویسد به قلم‌های تیز و آنچه گشایی ز درِ عِزّ و ناز بر تو همان در بگشایند باز چشم تو گر پرده طنازی است با تو درین پرده همان بازی است نیک و بد آنان که بسی دیده‌اند نیک بدان بد نپسندیده‌اند هرکه رهی رفت نشانی بداد هرکه بدی کرد ضمانی بداد صورت اگر نیک و اگر بد بری نام تو آن است که با خود بَری خار بود نام گل خارپوش عنبر‌نام آمده عنبرفروش قلب مشو تا نشوی وقت کار هم ز خود و هم ز خدا شرمسار بانگ بر این دور جگر‌تاب زن سنگ بر این شیشهٔ خوناب زن رجم کن این لعبت شنگرف را در قلم نسخ کش این حرف را دست بر این قلعهٔ قلعی برآر پای درین ابلق ختلی درآر تا فلک از منبر نُه‌خرگهی بر تو کند خطبهٔ شاهنشهی کار تو باشد عَلَم انداختن کار من است این علم افراختن آدمی‌ام رفع ملک می‌کنم دعوی از آنسوی فلک می‌کنم قیمتم از قامتم افزون‌ترست دورم از این دایره بیرون‌ترست آب نه و بحر‌شکوهی کنم جغد نه و گنج‌پژوهی کنم چون فلکم بر سر گنج است پای لاجرمم سخت بلند‌ست جای * * * بخش ۵۷ - داستان هارون‌الرشید با موی‌تراش دور خلافت چو به هارون رسید رایت عباس به گردون رسید نیم شبی پشت به همخوابه کرد روی در آسایش گرمابه کرد موی تراشی که سرش می‌سترد موی به مویش به غمی می‌سپرد ک«ای شده آگاه ز استاد‌ی‌ام خاص کن امروز به داماد‌ی‌ام خطبهٔ تزویج پراکنده کن دختر خود نامزد بنده کن» طبع خلیفه قدری گرم گشت باز پذیرندهٔ آزرم گشت گفت «حرارت جگرش تافته‌ست وحشتی از دهشت من یافته‌ست بی‌خودی‌اش کرد چنین یافه‌گوی ورنه نکردی ز من این جستجو‌ی‌» روز دگر نیکترش آزمود بر درم قلب همان سکه بود تجربتش کرد چنین چند بار قاعدهٔ مرد نگشت از قرار کار چو بی‌رونقی از نور برد قصه به دستوری دستور برد کز قلم مو‌ی‌تراشی درست بر سرم این آمد و این سر به توست منصب دامادی من بایدش ترک ادب بین که چه فرمایدش هرگه کاید چو قضا بر سرم سنگ زند بر من و بر گوهر‌م در دهنش خنجر و در دست تیغ سر به دو شمشیر سپارم دریغ گفت وزیر ‌«ایمنی از رای او بر سر گنج است مگر پای او چونکه رسد بر سرت آن ساده‌مرد گو ز قدمگاه نخستین بگرد گر بچخد گردن گرا بزن ورنه قدمگاه نخستین بکن» میر مطیع از سر طوعی که بود جای بدَل کرد به نوعی که بود چون قدم از منزل اول برید گونه حجام دگرگونه دید کم‌سخنی دید دهن‌دوخته چشم و زبانی ادب آموخته تا قدمش بر سر گنجینه بود صورت شاهیش در آیینه بود چون قدم از گنجْ تهی‌ساز کرد کلبهٔ حجامی خود باز کرد زود قدمگاهش بشکافتند گنج به زیر قدمش یافتند هرکه قدم بر سر گنجی نهاد چون به سخن آمد گنجی گشاد گنج نظامی که طلسم افکن‌ست سینهٔ صافی و دل روشن‌ست * * * بخش ۵۸ - مقالت بیستم در وقاحت ابنای عصر ما که به خود دست برافشانده‌ایم بر سر خاکی چه فرومانده‌ایم صحبت این خاک ترا خار کرد خاک چنین تعبیه بسیار کرد عمر همه رفت و به پس‌کس‌تریم قافله از قافله واپس تریم این دو فرشته شده در بند ما دیو ز بدنامی پیوند ما گرم‌رو سرد چو گلخن گریم سرد‌پی گرم چو خاکستریم نور دل و روشنی سینه کو‌؟ راحت و آسایش پارینه کو‌؟ صبح شباهنگ قیامت دمید شد علم صبح‌روان ناپدید خنده غفلت به دهان درشکست آرزوی عمر به جان درشکست از کف این خاک به افسونگری چاره آن ساز که چون جان بری بر پَر ازین دام که خونخواره‌ای‌ست زیرکی از بهر چنین چاره‌ای‌ست گرگ ز روباه به دندان تراست روبه از آن رَست که به دان تراست جهد بر آن کن که وفا را شوی خود نپرستی و خدا را شوی خاک دلی شو که وفایی در اوست وز گل انصاف گیایی در اوست هر هنری کان ز دل آموختند بر زه منسوج وفا دوختند گر هنری در تن مردم بود چون نپسندی گهری گم بود گر بپسندیش دگر سان شود چشمه آن آب دو چندان شود مردم پرورده به جان پرورند گر هنری در طرفی بنگرند خاک زمین جز به هنر پاک نیست وین هنر امروز درین خاک نیست گر هنری سر ز میان برزند بی‌هنری دست بدان درزند کار هنرمند به جان آورند تا هنرش را به زیان آورند حمل ریاضت به تماشا کنند نسبت اندیشه به سودا کنند نام کرم ساخته مشتی زیان اسم وفا‌، بندگی رایگان گفته سخا را قدری ریشخند خوانده سخن را طرفی لورکند نقش وفا بر سر یخ می‌زنند بر مه و خورشید زنخ می‌زنند گر نَفَسی مرهم راحت بود بر دل این قوم جراحت بود گر ز لبی شربت شیرین چشند دست به شیرینه به رویش کشند بر جگر پخته انجیر فام سرکه فروشند چو انگور خام چشم هنر بین نه کسی را درست جز خلل و عیب ندانند جست حاصل دریا نه همه در بود یک هنر از طبع کسی پر بود دجله بود قطره‌ای از چشم کور پای ملخ پر بود از دست مور عیب‌خَر‌َند این دو سه ناموس‌گر بی‌هنر و بر هنر افسوسگر تیره‌تر از گوهر گل در گلند تلخ‌تر از غصه دل بر دلند دود شوند ار به دماغی رسند باد شوند ار به چراغی رسند حال جهان بین که سرانش که‌اند نامزد و نامورانش که‌اند این دو سه بدنام کهن مهد خویش می‌شکنندم همه‌، چون عهد خویش من به صفت چون مه گردون شوم نشکنم ار بشکنم افزون شوم رنج گرفتم ز حد افزون برند با فلک این رقعه به‌سر چون برند‌؟ بر سخن تازه‌تر از باغ روح منکر دیرینه چو اصحاب نوح ای عَلَم خضر غزایی بکن وی نَفَس نوح دعایی بکن دل که ندارد سر بیدادشان باد فرامُش‌، کند ار یادشان با بدشان کان نه باندازه‌ای‌ست خامشی من قوی آوازه‌ای‌ست حقه پر آواز به یک دُر بود گنگ شود چون شکمش پر بود خنبره نیمه برآرد خروش لیک چو پر گردد گردد خموش گر پُری از دانش‌، خاموش باش تَرک زبان گوی و همه گوش باش * * * بخش ۵۹ - داستان بلبل با باز در چمن باغ چو گلبن شکفت بلبل با باز درآمد به گفت کز همه مرغان توی‌ِ خاموش‌سار گوی چرا برده‌ای‌؟ آخر بیار تا توی لب‌بسته گشادی نفس یک سخن نغز نگفتی به کس منزل تو دستگه سنجری طعمهٔ تو سینهٔ کبک دری من که به یک چشم‌زد از کان غیب صد گهر نغز برآرم ز جیب طعمهٔ من کرم شکاری چراست‌؟ خانهٔ من بر سر خاری چراست‌؟ باز بدو گفت همه گوش باش خامُشیَم بنگر و خاموش باش من که شدم کارشناس اندکی صد کنم و باز‌نگویم یکی رو که تویی شیفتهٔ روزگار زانکه یکی نَکْنی و گویی هزار من که همه معنیَم، این صیدگاه سینهٔ کبکم دهد و دستِ شاه چون تو همه زخم زبانی تمام کرم خور و خار نشین والسلام خطبه چو بر نام فریدون کنند گوش بر آواز دهل چون کنند‌؟ صبح که با بانگ خروس است و بس خنده‌ای از راه فسوس است و بس چرخ که در معرض فریاد نیست هیچ سر از چنبرش آزاد نیست بر مکش آوازهٔ نظم بلند تا چو نظامی نشوی شهر‌بند * * * بخش ۶۰ - انجام کتاب صَبَّحَکَ الله صباح ای دبیر چون قلم از دست شدم دستگیر کاین نمط از چرخ فزونی کند با قلمم بوقلمونی کند زین همه الماس که بگداختم گزلکی از بهر ملک ساختم که‌آهن شمشیرم در سنگ بود کوره آهنگریم تنگ بود دولت اگر همدمی‌یی ساختی بخت بدین نیز نپرداختی در دلم آید که گنه کرده‌ام کاین ورقی چند سیه کرده‌ام آنچه درین حجلهٔ خرگاهی است جلوه‌گری چند سحرگاهی است زین برّه می‌خور چه خوری دودها‌؟ آتش در زن به نمک‌سودها‌؟ بیش رو آهستگیی پیشه کن گر کنی اندیشه به اندیشه کن هر سخنی کز ادبش دوری است دست بر او مال که دستوری است و آنچه نه از عِلم برآرد عَلَم گر منم آن حرف درو کش قلم گر نه درو داد سخن دادمی شهر به شهرش نفرستادمی این طرفم کرد سخن پای‌بست جمله اطراف مرا زیر‌دست گفت‌ِ زمانه نه زمینی‌، بجنب چون زَمَنان چند نشینی‌؟ بجنب بکر معانیم که همتاش نیست جامه به‌اندازهٔ بالاش نیست نیم‌تنه‌ای تا سر زانوش هست از سر‌ِ آن بر سر زانو نشست بایدش از حله قد آراستن تا ادبش باشد برخاستن از نظر هر کهن و تازه‌ای حاصل من چیست جز آوازه‌ای گرمی هنگامه و زر هیچ نه زحمت بازار و دگر هیچ نه گنجه گره کرده گریبان من بی گرهی گنج عراق آن من بانگ برآورد جهان کای غلام گنجه کدام است و نظامی کدام شکر که این نامه به عنوان رسید پیشتر از عمر به پایان رسید کرد نظامی ز پی زیورش غرقهٔ گوهر ز قدم تا سرش باد مبارک گهر افشان او بر ملکی کاین گهر است آن او * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/collections/nizami-mexzenul-esrar İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1209). Public domain (author died 1209). Original text only.