Şərəfnamə Nizami Gəncəvi (1141–1209) بخش ۱ - به نام ایزد بخشاینده خدایا جهان‌پادشایی تو راست ز ما خدمت آید خدایی تو راست پناه بلندی و پستی تویی همه نیستند آنچه هستی تویی همه آفریده‌ست بالا و پست تویی آفرینندهٔ هر چه هست تویی برترین دانش‌آموز پاک ز دانش قلم رانده بر لوح خاک چو شد حجتت بر خدایی درست خرد داد بر تو گوایی نخست خرد را تو روشن‌بصر کرده‌ای چراغ هدایت تو بر کرده‌ای تویی کاسمان را برافراختی زمین را گذرگاه او ساختی تویی کافریدی ز یک قطره آب گهرهای روشن‌تر از آفتاب تو آوردی از لطف جوهر پدید به جوهر‌فروشان تو دادی کلید جواهر تو بخشی دل سنگ را تو در روی جوهر کشی رنگ را نبارد هوا تا نگویی ببار زمین ناورد تا نگویی بیار جهانی بدین خوبی آراستی برون زان که یاریگری خواستی ز گرمی و سردی و از خشک و تر سرشتی به اندازهٔ یک‌دگر چنان برکشیدی و بستی نگار که به زان نیارد خرد در شمار مهندس بسی جوید از رازشان نداند که چون کردی آغازشان نیاید ز ما جز نظر کردنی دگر خفتنی باز یا خوردنی زبان برگشودن به اقرار تو نینگیختن علّت کار تو حسابی کزین بگذرد گمرهی‌ست ز راز تو اندیشه بی‌آگهی‌ست به هرچ آفریدی و بستی طراز نیازت نه ای از همه بی‌نیاز چنان آفریدی زمین و زمان همان گردش انجم و آسمان که چندان که اندیشه گردد بلند سر خود برون ناوَرَد زین کمند نبود آفرینش تو بودی خدای نباشد همی هم تو باشی به جای کواکب تو بربستی افلاک را به مردم تو آراستی خاک را تویی گوهرآمای چار آخشیج مسلسل‌کنِ گوهران در مزیج حصار فلک برکشیدی بلند در او کردی اندیشه را شهربند چنان بستی آن طاق نیلوفری که اندیشه را نیست زو برتری خرد تا ابد در نیابد تو را که تاب خرد برنتابد تو را وجود تو از حضرت تنگبار کند پیک ادراک را سنگ‌سار نه پرکنده‌ای تا فراهم شوی نه افزوده‌ای نیز تا کم شوی خیال نظر خالی از راه تو ز گردندگی دور درگاه تو سری کز تو گردد بلندی‌گرای به افکندن کس نیفتد ز پای کسی را که قهر تو در سر فِکَند به پامردیِ کس نگردد بلند همه زیرْدستیم و فرمان‌پذیر تویی یاوری‌ده، تویی دستگیر اگر پایِ پیل است اگر پرِّ مور به هر یک تو دادی ضعیفی و زور چو نیرو فرستی به تقدیر پاک به موری ز ماری برآری هلاک چو برداری از رهگذر دود را خورَد پشّه‌ای مغزِ نمرود را چو در لشگرِ دشمن آری رحیل به مرغان کُشی پیل و اصحاب پیل گه از نطفه‌ای نیک‌بختی دهی گه از استخوانی درختی دهی گه آری خلیلی ز بت‌خانه‌ای گهی آشنایی ز بیگانه‌ای گهی با چنان گوهرِ خانه‌خیز چو بوطالبی را کنی سنگ ریز که را زَهرهٔ آنکه از بیمِ تو؟ گشاید زبان جز به تسلیمِ تو زبان‌آوران را به تو بار نیست که با مشعله گنج را کار نیست ستانی زبان از رقیبان راز که تا راز سلطان نگویند باز مرا در غبارِ چنین تیره‌خاک تو دادی دلِ روشن و جانِ پاک گر آلوده گردم من اندیشه نیست جز آلودگی خاک را پیشه نیست گر این خاک روی از گنه تافتی به آمرزشِ تو که ره یافتی ؟ گناهِ من ار نامدی در شمار تو را نام کی بودی آمرزگار شب و روز در شام و در بامداد تو بر یادی از هر چه دارم به یاد چو اوّل‌شب آهنگِ خواب آورم به تسبیحِ نامت شتاب آورم چو در نیم‌شب سر برآرم ز خواب تو را خوانم و ریزم از دیده آب و گر بامدادست راهم به توست همه روز تا شب پناهم به توست چو خواهم ز تو روز و شب یاوری مکُن شرمسارم در این داوری چنان دارم ای داورِ کارساز کزین با‌نیازان شوم بی‌نیاز پرستنده‌ای کز رهِ بندگی کند چون تویی را پرستندگی درین عالم آباد گردد به گنج در آن عالم آزاد گردد ز رنج مرا نیست از خود حسابی به دست حساب من از توست چندان که هست بد و نیک را از تو آید کلید ز تو نیک و از من بد آید پدید تو نیکی کنی من نه بد کرده‌ام که بد را حَوالت به خود کرده‌ام ز توست اوّلین نقش را سرگذشت به توست آخرین حرف را بازگشت ز تو آیتی در من آموختن ز من دیو را دیده بردوختن چو نام توام جان‌نوازی کند به من دیو کی دست‌یازی کند‌؟ ندارم روا با تو از خویشتن که گویم تو و باز گویم که من گر آسوده گر ناتوان می‌زیَم چنان کافریدی چنان می‌زیم امیدم چنانست از آن بارگاه که چون من شوم دور ازین کارگاه فرو‌ریزم از نظم و ترتیبِ خویش دگرگونه گردم ز ترکیبِ خویش کند باد پرکنده خاکِ مرا نبیند کسی جانِ پاک مرا پژوهندهٔ حالِ سربستِ من نهد تهمتِ نیست بر هستِ من ز غیب آن نمودارش آری به دست کزین غایب آگاه باشد که هست چو بر هستیِ تو منِ سست‌رای بسی حجت انگیختم دل‌گشای تو نیز ار شود مهدِ من در نهفت خبر ده که جان ماند اگر خاک خفت چنان گرم کن عزمِ رایم به تو که خرّم‌دل آیم چو آیم به تو همه همرهان تا به در با منند چو من رفتم این دوستان دشمنند اگر چشم و گوش است اگر دست و پای ز من بازمانند یک‌یک به جای تویی آنکه تا من منم با منی درین در مبادم تهی‌دامنی درین ره که سر بر دری می‌زنم به امّیدِ تاجی سری می‌زنم سری کان ندارم ازین در دریغ به ار تاج بخشی بدان سر نه تیغ به حکمی که آن در ازل رانده‌ای نگردد قلم ز آنچه گردانده‌ای ولیکن به خواهش من حکم‌کش کنم زین سخن‌ها دلِ خویش خوش تو گفتی که هر کس در رنج و تاب دعایی کند من کنم مستجاب چو عاجزرهاننده دانم تو را درین عاجزی چون نخوانم تو را؟ بلی کار تو بنده پروردن است مرا کار با بندگی کردن است شکسته چنان گشته‌ام بلکه خُرد که آبادی‌ام را همه باد برد تویی کز شکستم رهایی دهی وگر بشکنی مومیایی دهی در این نیم‌شب کز تو جویم پناه به مهتاب فضلم برافروز راه نگه‌دارم از رخنهٔ رهزنان مکن شاد بر من دلِ دشمنان به شکرم رسان اوّل آنگه به گنج نخستم صبوری ده آنگاه رنج بلایی که باشم در آن ناصبور ز من دور دار ای ز بیداد دور گرَم در بلایی کنی مبتلا نخستم صبوری ده آنگه بلا گرَم بشکنی ور نهی در نَوَرد کفی خاک خواهی ز من خواه گَرد برون افتم از خود به پرکندگی نیفتم برون با تو از بندگی به هر گوشه کافتم ثنا خوانمت به هر جا که باشم خدا دانمت قرار همه هست بر نیستی تویی آنکه بر یک قرار ایستی پژوهنده را یاوه زان شد کلید کز اندازهٔ خویشتن در تو دید کسی کز تو در تو نظاره کند ورق‌های بیهوده پاره کند نشاید تو را جز به تو یافتن عنان باید از هر دری تافتن نظر تا بدین جاست منزل‌شناس کزین بگذری در دل آید هراس سپردم به تو مایهٔ خویش را تو دانی حساب کم و بیش را * * * بخش ۲ - مناجات به درگاه باری عز شأنه بزرگا بزرگی‌دها بی‌کسم تویی یاوری‌بخش و یاری‌رسم نیاوردم از خانه چیزی نخست تو دادی همه چیزِ من چیزِ توست چو کردی چراغ مرا نور‌دار ز من بادِ مشعل‌کُشان دور دار به کشتن چو دادی تنومندی‌ام تو ده ز آنچه کشتم برومندی‌ام گریوه بلند است و سیلاب سخت مپیچان عنانِ من از راهِ بخت ازین سیل‌گاهم چنان ده گذار که پل نشکند بر من این رودبار عقوبت مکن عذر‌خواه آمدم به درگاه تو روسیاه آمدم سیاه مرا هم تو گردان سپید مگردانم از درگهت ناامید سرشت مرا کافریدی ز خاک سرشته تو کردی به ناپاک و پاک اگر نیکم و گر بدم در سرشت قضای تو این نقش در من نبشت خداوند مایی و ما بنده‌ایم به نیروی تو یک به یک زنده‌ایم هر آنچ آفریده است بیننده را نشان می‌دهند آفریننده را مرا هست بینش نظرگاه تو چگونه نبینم بدو راه تو تو را بینم از هر چه پرداخته است که هستی تو سازنده و او ساخته است همه صورتی پیش فرهنگ و رای به نقاش صورت بود رهنمای بسی منزل آمد ز من تا به تو نشاید تو را یافت الا به تو اساسی که در آسمان و زمیست به اندازهٔ فکرت آدمیست شود فکرت اندازه را رهنمون سر از حد و اندازه نارد برون به هر پایه‌ای دست چندان رسد که آن پایه را حد به پایان رسد چو پایان پذیرد حد کاینات نماند در اندیشه دیگر جهات نیندیشد اندیشه افزون ازین تو هستی نه این بلکه بیرون ازین بر آن دارم ای مصلحت‌خواه من که باشد سوی مصلحت راه من رهی پیشم آور که فرجام کار تو خشنود باشی و من رستگار جز این نیستم چاره‌ای در سرشت که سر برنگردانم از سرنوشت نویسم خطی زین نیایشگری مسجل به امضای پیغمبری گواهی در او از که؟ از چار یار که صد آفرین باد بر هر چهار نگهدارم آن خط خونی رهان چو تعویذ بر بازوی خود نهان در آن داوریگاه چون تیغ تیز که هم رستخیز است و هم رسته خیز چو پران شود نامه‌ها سوی مرد من آن نامه را بر گشایم نورد نمایم که چون حکم رانی درست بر این حکم ران وآن دگر حکم تست امیدم به تو هست زاندازه بیش مکن ناامیدم ز درگاه خویش ز خود گرچه مرکب برون رانده‌ام به راه تو در نیم‌ره مانده‌ام فرود آر مهدم به درگاه خویش مگردان سر رشته از راه خویش ز من کاهش و جان فزودن ز تو نشان جستن از من نمودن ز تو چو بازار من بی من آراستی بدان رسم و آیین که می‌خواستی ز رونق مبر نقش آرایشم نصیبی ده از گنج بخشایشم چه خواهی ز من با چنین بود سست همان گیر نابوده بودن نخست مرا چون نظر بر من انداختی مزن مقرعه چون که بنواختی تو دادی مرا پایگاه بلند توام دست گیر اندرین پای‌بند چو دادیم ناموس نام‌آوران بده دادم ای داور داوران سری را که بر سر نهادی کلاه مینداز در پای هر خاک راه دلی را که شد بر درت راز‌دار ز دریوزهٔ هر دری باز دار نکو کن چو کردار خود کار من مکن کار با من به کردار من نظامی بدین بارگاه رفیع نیارد به جز مصطفی را شفیع * * * بخش ۳ - در نعت خواجه کاینات فرستاده خاص پروردگار رساننده حجت استوار گرانمایه‌تر تاج آزادگان گرامی‌تر از آدمیزادگان محمد کازل تا ابد هر چه هست به آرایش نام او نقش بست چراغی که پروانه بینش بدوست فروغ همه آفرینش بدوست ضمان‌دار عالم سیه تا سپید شفاعت‌گر روز بیم و امید درختی سهی‌سایه در باغ شرع زمینی به اصل آسمانی به فرع زیارتگه اصل داران پاک ولی‌نعمت فرع‌خواران خاک چراغی که تا او نیفروخت نور ز چشم جهان روشنی بود دور سیاهی‌دهِ خالِ عباسیان سپیدی‌بر چشم شماسیان لب از باد عیسی پر از نوش‌تر تن از آب حیوان سیه پوش‌تر فلک بر زمین چار طاق افکنش زمین بر فلک پنج نوبت زنش ستون خرد مسند پشت او مه انگشت‌کش گشته ز انگشت او خراج‌آورش حاکم روم و ری خراجش فرستاده کسری و کی محیطی چه گویم چو بارنده میغ به یک دست گوهر به یک دست تیغ به گوهر جهان را بیاراسته به تیغ از جهان داد دین خواسته اگر شحنه‌ای تیغ بر سر برد سر تیغ او تاج و افسر برد به سر بردن خصم چون پی فشرد به سر برد تیغی که بر سر نبرد قبای دو عالم به‌هم دوختند وزان هر دو یک زیور افروختند چو گشت آن ملمع قبا جای او به دستی کم آمد ز بالای او به بالای او کایزد آراستست هم آرایش ایزدی راستست کلید کرم بوده در بند کار گشاده بدو قفل چندین حصار فراخی بدو دعوت تنگ را گواهی بر اعجاز او سنگ را تهی دست سلطان درویش پوش غلامی خر و پادشاهی فروش ز معراج او در شب ترکتاز معرج گران فلک را طراز شب از چتر معراج او سایه‌ای وز آن نردبان آسمان پایه‌ای * * * بخش ۴ - در معراج پیغمبر اکرم شبی کاسمان مجلس افروز کرد شب از روشنی دعوی روز کرد سراپرده هفت سلطان سریر برآموده گوهر به چینی حریر سر سبزپوشان باغ بهشت به سرسبزی آراسته کار و کشت محمد که سلطان این مهد بود ز چندین خلیفه ولیعهد بود سر نافه در بیت اقصی گشاد ز ناف زمین سر به اقصی نهاد ز بند جهان داد خود را خلاص به معشوقی عرشیان گشت خاص بُنه بست از این کوی هفتاد راه به هفتم فلک بر زده بارگاه دل از کار نُه حجره پرداخته به نه حجرهٔ آسمان تاخته برون جسته زین کنده چاربند فرس رانده بر هفت چرخ بلند براقی شتابنده زیرش چو برق ستامش چو خورشید در نور غرق سهیلی بر اوج عرب تافته ادیم یمن رنگ ازو یافته بریشم دُمی‌، بلکه لؤلؤ سمی رونده چو لؤلؤ بر ابریشمی نه آهو ولی نافش از مشگ پر چو دندان آهو برآموده در از آن خوش عنان‌تر که آید گمان وز آن تیز‌رو‌تر که تیر از کمان شتابنده‌تر وهم‌ ِ علوی خرام ازو باز پس مانده هفتاد گام به عالم‌گشایی فرشته‌وشی نه عالم‌گشایی که عالم‌کشی به شبرنگی از شب‌چرا گشته مست چو ماه آمده شب‌چرایی به دست چنان شد که از تیزی گام او سبق برد بر جنبش آرام او قدم بر قیاس نظر می‌گشاد مگر خود قدم بر نظر می‌نهاد پیمبر بدان ختلی‌ِ ره‌نورد برآورد از این آب گردنده گرد هم او راهدان‌، هم فرس راهوار زهی شاهْ‌مرکب زهی شهسوار‌! چو زین خانقه عزم دروازه کرد به دستش فلک خرقه را تازه کرد سواد فلک گشته گلشن بدو شده روشنان چشم‌روشن بدو در آن پرده کز گردها بود پاک نشایست شد دامن آلوده خاک به دریای هفت اختر آمد نخست قدم را نهفت آب خاکی بشست رها کرد بر انجم اسباب را به مه داد گهوارهٔ خواب را پس آنگه قلم بر عطارد شکست که امی قلم را نگیرد به دست طلاق طبیعت به ناهید داد به شکرانه قرصی به خورشید داد به مریخ داد آتش خشم خویش که خشم اندران ره نمی‌رفت پیش رعونت رها کرد بر مشتری نگینی دگر زد بر انگشتری سواد سفینه به کیوان سپرد به جز گوهری پاک با خود نبرد بپرداخت نزلی به هر منزلی چنان کاو فرو ماند و تنها دلی شده جان پیغمبران خاک او زده دست هر یک به فتراک او کمر بر کمر کوه بر کوه راند گریوه گریوه جنیبت جهاند به هارونیش خضر و موسی دوان مسیحا چه گویم ز موکب روان به اندازهٔ آنکه یک دم زنند به یک چشم زخمی که بر هم زنند ز خر پشته آسمان در گذشت زمین و زمان را ورق درنوَشت ندیده ز تعجبیل ناورد او کس از گرد بر گرد او گرد او ز پرتاب تیرش در آن ترکتاز فلک تیر پرتابها مانده باز تنیده تنش در رصدهای دور به روحانیان بر جسدهای نور در آن راه بیراه از آوارگی همش بار مانده همش بارگی پر جبرئیل از رهش ریخته سرافیل از آن صدمه بگریخته ز رفرف گذشته به فرسنگ‌ها در آن پرده بنموده آهنگ‌ها ز دروازهٔ سدره تا ساق عرش قدم بر قدم عصمت افکنده فرش ز دیوانگه‌ِ عرشیان برگذشت به درج آمد و درج را درنوَشت جهت را ولایت به پایان رسید قطیعت به پرگار دوران رسید زمین زادهٔ آسمان تاخته زمین و آسمان را پس انداخته مجرد روی را به جایی رساند که از بود او هیچ با او نماند چو شد در ره نیستی چرخ زن برون آمد از هستی خویشتن در آن دایره گردش راه او نمود از سر او قدمگاه او رهی رفت بی زیر و بالا دلیر که در دایره نیست بالا و زیر حجاب سیاست برانداختند ز بیگانگان حجره پرداختند در آن جای که‌اندیشه نادیده جای درود از محمد قبول از خدای کلامی که بی آلت آمد شنید لقایی که آن دیدنی بود دید چنان دید کز حضرت ذوالجلال نه زان سو جهت بد نه ز این سو خیال همه دیده گشته چو نرگس تنش نگشته یکی خار پیرامنش در آن نرگسین حرف کان باغ داشت مگو زاغ کاو مُهر ما‌زاغ داشت گذر بر سر خوان اخلاص کرد هم او خورد و هم بخش ما خاص کرد دلش نور فضل الهی گرفت یتیمی نگر تا چه شاهی گرفت سوی عالم آمد رخ افروخته همه علم عالم در آموخته چنان رفته و آمده باز پس که ناید در اندیشهٔ هیچ‌کس ز گرمی که چون برق پیمود راه نشد گرمی خوابش از خوابگاه ندانم که شب را چه احوال بود شبی بود یا خود یکی سال بود چو شاید که جان‌های ما در دمی برآید به پیرامن عالمی تن او که صافی‌تر از جان ماست اگر شد به یک لحظه وامد رواست به ار گوهر جان نثارش کنم ثنا خوانی چار یارش کنم گهر خر چهارند و گوهر چهار فروشنده را با فضولی چکار به مهر علی گرچه محکم پیم ز عشق عمر نیز خالی نیم همیدون در این چشم روشن دماغ ابوبکر شمعست و عثمان چراغ بدان چار سلطان درویش نام شده چار تکبیر دولت تمام زهی پیشوای فرستادگان پذیرنده عذر افتادگان به آغاز ملک اولین رایتی به پایان دور آخرین آیتی گزین کردهٔ هر دو عالم تویی چو تو گر کسی باشد آن هم تویی تویی قفل گنجینه‌ها را کلید در نیک و بد کرده بر ما پدید به شب روز ما را به بی ذمتی سجل بر زده کامتی امتی من از امتان کمترین خاک تو بدین لاغری صید فتراک تو نظامی که در گنجه شد شهربند مباد از سلام تو نابهرمند * * * بخش ۵ - در سابقهٔ نظم شرفنامه شبی چون سحر زیور آراسته به چندین دعای سحر خواسته ز مهتاب روشن جهان تابناک برون ریخته نافه از ناف خاک تهی گشته بازار خاک از خروش ز بانگ جرس‌ها بر آسوده گوش رقیبان شب گشته سرمست خواب فرو برده سر صبح صادق به آب من از شغل گیتی بر افشانده دست به زنجیر فکرت شده پای‌بست گشاده دل و دیده بر دوخته به ره داشتن خاطر افروخته که چون بایدم مطرحی ساختن شکاری در آن مطرح انداختن فکنده سرین را سراسیمه‌وار چو بالین گوران به گوران نگار سرم بر سر زانو آورده جای زمین زیر سر آسمان زیر پای قراری نه در رقص اعضای من سر من شده کرسی پای من به جولان اندیشهٔ ره نورد ز پهلو به پهلو شده گرد گرد تن خویش در گوشه بگذاشته به صحرای جان توشه برداشته گه از لوح ناخوانده عبرت‌پذیر گه از صُحْف پیشینگان درس‌گیر چو شمع آتش افتاده در باغ من شده باغ من آتشین داغ من گدازنده چون موم در آفتاب به مومی چنین بسته بر دیده خواب مگر جادوان از من آموختند که از موم خود خواب را دوختند در آن رهگذرهای اندیشناک پراکنده شد بر سرم مغز پاک درآمد به من خوابی از جوش مغز در آن خواب دیدم یکی باغ نغز کز آن باغ رنگین رطب چیدمی و زو دادمی هر که را دیدمی رطب چین درآمد ز نوشینه خواب دماغی پر‌آتش دهانی پر‌آب برآورده مؤذن به اول قنوت که سبحان حی الذی لایموت برآمد ز من ناله‌ای ناگهی کز اندیشه پر گشتم از خود تهی چو صبح سعادت برآمد پگاه شدم زنده چون باد در صبحگاه شب‌افروز شمعی برافروختم وز اندیشه چون شمع می‌سوختم دلم با زبان در سخن‌پرور‌ی چو هاروت و زُهره به افسونگری که بی شغل چندین نباید نشست دگر باره طرزی نو آرم به‌دست نوایی غریب آورم در سرود دهم جان پیشینگان را درود برآرم چراغی ز پروانه‌ای درختی برآرایم از دانه‌ای که هرک افکند میوه‌ای زان درخت نشاننده را گوید ای نیک‌بخت به شرطی که مشتی فرومایگان ندزدند کالای همسایگان گرفتم سر‌ِ تیز‌هوشان منم شهنشاه گوهر فروشان منم همه خوشه‌چینند و من دانه‌کار همه خانه پرداز و من خانه‌دار برین چار سو چون نهم دستگاه‌؟ که ایمن نباشم ز دزدان راه که دارد دکانی در این چار سو‌؟ که رخنه ندارد ز بسیار سو‌؟ چو دریا چرا ترسم از قطره دزد‌؟ که ابرم دهد بیش ازان دست‌مزد اگر برفروزی چو مه صد چراغ ز خورشید باشد بر او نام داغ شنیدم که رندی جگر تافته درستی کهن داشت نو یافته شنید از دبیران دینار سنج که زر زر کشد در جهان‌، گنج گنج به بازار شد تا به زر زر کشد به یک مغربی مغربی درکشد به دکان گوهر فروشی رسید که زر بیشتر زان به یک جا ندید فرو ریخته زر یک انبان چست قراضه قراضه درستا درست به امید آن گنج دیوار بست برانداخت دینار خود را ز دست چو دینارش از دست پرواز کرد سوی گنج صراف سر باز کرد فروماند مرد از زر انگیختن وز آن یک عدد در صد آمیختن به زاری نمود از پی زر خروش بنالید در مرد جوهر فروش که از ملک دنیا به چندین درنگ درستی زر آورده بودم به چنگ شنیدم نه از زیرکی ز ابلهی که زر زر کشد چون برابر نهی به گنجینهٔ این دکان تاختم زر خود برابر برانداختم مگر گردد آن زر بدین ریخته خود این زر بدان زر شد آمیخته بخندید صراف آزاد مرد وز آمیزش زر بدو قصه کرد که بسیار ناید بر اندکی یکی بر صد آید نه صد بر یکی بران کس که شد دزد بنگاه من بس‌است این مثل شحنهٔ راه من بسا آسیا کو غریوان بوَد چو بینند مزدور دیوان بود ز دزدان مرا بس شد این دست مزد که بر من نیارند زد بانگ دزد سیاهان که تاراج ره می‌کنند به دزدی جهان را سیه می‌کنند به روز آتشی برنیارند گرم که دارد همی دیده از دیده شرم دبیران نگر تا به‌روز سپید قلم چون تراشند از مشک بید نهان مرا آشکارا برند ز گنجه است اگر تا بخارا برند نخرند کالا که پنهان بود که کالای دزدیده ارزان بود ولیکن چو غیب آشکارا شود دل دوستان بی مدارا شود اگر دزد برده ندارد نفیر بود دزد خود شحنهٔ دزدگیر به ارمن گذارم که خود روزگار به هر نیک و بد باشد آموزگار ترازوی گردون گردش بسیچ نماند و نماند نسنجیده هیچ * * * بخش ۶ - در حسب حال و انجام روزگار بیا ساقی آن می نشان ده مرا از آن داروی بی‌هشان ده مرا بدان داروی تلخ بی‌هش کنم مگر خویشتن را فرامُش کنم نظامی بس این صاحب‌آوازگی کهن گشتن و هم‌چنان تازگی چو شیران سرپنجه بگشای چنگ چو روبه میارای خود را به رنگ شنیدم که روباه رنگین به روس خود آرای باشد به رنگ عروس چو باران بوَد روز یا باد و گرد برون ناورَد موی خویش از نورد به کنجی کند بی‌علف جای خویش نلیسد مگر دست با پای خویش پی پوستی خون خود را خورد همه کس تن، او پوست را پرورد سرانجام کاید اجل سوی او وبال تن او شود موی او بدان موینه قصد خونش کنند به رسوایی از سر برونش کنند بساطی چه باید بر آراستن کزو ناگزیر است برخاستن هر آن جانور کاو خودآرای نیست طمع را بر آزار او رای نیست برون آی از این پردهٔ هفت رنگ که زنگی بود آینه زیر زنگ بس این جادویی‌ها برانگیختن چو جادو به کس درنیامیختن نه گوگرد سرخی نه لعل سپید‌! که جوینده باشد ز تو ناامید به مردم درآمیز اگر مردمی که با آدمی خو‌گرست آدمی اگر کان گنجی چو نایی به‌دست بسی گنج از اینگونه در خاک هست چو دور افتد از میوه‌خور میوه‌دار چه خرما بوَد نخل‌بن را چه خار‌! جوانی شد و زندگانی نماند جهان گو ممان چون جوانی نماند جوانی بوَد خوبی آدمی چو خوبی رود کی بود خرمی‌؟ چو پی سست و پوسیده گشت استخوان دگر قصه سخت‌رویی مخوان غرور جوانی چو از سر نشست ز گستاخ‌کاری فرو‌شوی دست بهی چهرهٔ باغ چندان بوَد که شمشاد با لاله خندان بود چو باد خزانی درآید به باغ زمانه دهد جای بلبل به زاغ شود برگ ریزان ز شاخ بلند دل باغبانان شود دردمند ریاحین ز بستان شود ناپدید در باغ را کس نجوید کلید بنال ای کهن‌بلبل سالخورد که رخساره سرخ گل گشت زرد دوتا شد سهی سرو آراسته کدیور شد از سایه برخاسته چو تاریخ پنجه درآمد به سال دگرگونه شد بر شتابنده حال سر از بار سنگین درآمد به سنگ جمازه به تنگ آمد از راه تنگ فرو‌ماند دستم ز می خواستن گران گشت پایم ز بر خاستن تنم گونهٔ لاجوردی گرفت گلم سرخی انداخت زردی گرفت هیون رونده ز ره مانده باز به بالین‌گه آمد سرم را نیاز همان بور چوگانیِ باد‌پای به صد زخم چوگان نجنبد ز جای طرب را به میخانه گم شد کلید نشان پشیمانی آمد پدید برآمد ز کوه ابرِ کافور‌بار مزاج زمین گشت کافور‌خوار گهی دل به رفتن نیاید به گوش صراحی تهی گشت و ساقی خموش سر از لهو پیچید و گوش از سماع که نزدیک شد کوچ‌گه را وداع به وقتی چنین، کنج بهتر ز کاخ که دوران کند دست یازی فراخ تماشای پروانه چندان بود که شمع شب‌افروز خندان بود چو از شمع خالی کنی خانه را نبینی دگر نقش پروانه را به روز جوانی و نوزادگی زدم لاف پیری و افتادگی کنون گر به غم شادمانی کنم به پیرانه‌سر چون جوانی کنم؟ چو پوسیده‌چوبی که در کنج باغ فروزنده باشد به شب چون چراغ شب‌افروز کرمی که تابد ز دور ز بی‌نوریِ شب زند لاف نور اگر دیدمی در خود افزایشی طلب کردمی جای آسایشی به آسودگی عمر نو کردمی جهان را به شادی گرو کردمی چو روز جوانی به پایان رسید سپیده‌دم از مشرق آمد پدید به تدبیرِ آنم که سر چون نهم ؟ چگونه پی از کار بیرون نهم ؟ سری کاو سزاوار باشد به تاج سَرین‌گاه او مشک باید نه عاج از آن پیش کاین هفت پرگار تیز کند خط عمر مرا ریز ریز درآرم به هر زخمه‌ای دست خویش نگهدارم آوازهٔ هست خویش به هر مهره‌ای حقه‌بازی کنم به واماندِ خود چاره‌سازی کنم چو رهوار گیلیم ازین پل گذشت به گیلان ندارم سر بازگشت در این ره چو من خوابَنیده بسیست نیارد کسی یاد که آنجا کسیست به یادآور ای تازه کبک دری که چون بر سر خاک من بگذری گیا بینی از خاکم انگیخته سرین سوده پایین فرو‌ریخته همه خاک فرش مرا برده باد نکرده ز من هیچ هم‌عهد یاد نهی دست بر شوشه خاک من به یاد آری از گوهر پاک من فشانی تو بر من سرشکی ز دور فشانم من از آسمان بر تو نور دعای تو بر هر چه دارد شتاب من آمین کنم تا شود مستجاب درودم رسانی رسانم درود بیایی بیایم ز گنبد فرود مرا زنده پندار چون خویشتن من آیم به جان گر تو آیی به تن مدان خالی از هم‌نشینی مرا که بینم تو را گر نبینی مرا لب از خفته‌ای چند خامش مکن فرو‌خفتگان را فرامش مکن چو آن‌جا رسی می درافکن به جام سوی خوابگاه نظامی خرام نپنداری ای خضر پیروز‌پی که از می مرا هست مقصود می از آن می همه بی‌خودی خواستم بدان بی‌خودی مجلس آراستم مرا ساقی از وعده ایزدیست صبوح از خرابی می‌ از بی‌خودیست وگرنه به یزدان که تا بوده‌ام به می دامن لب نیالوده‌ام گر از می شدم هرگز آلوده‌کام حلال خدایست بر من حرام * * * بخش ۷ - در شرف این نامه بر دیگر نامه‌ها بیا ساقی از سر بنه خواب را می ناب ده عاشق ناب را میی کاو چو آب زلال آمده‌ست به هر چار مذهب حلال آمده‌ست دلا تا بزرگی نیاری به دست به جای بزرگان نشاید نشست بزرگیت باید در این دسترس به یاد بزرگان برآور نفس سخن تا نپرسند لب بسته دار گهر نشکنی تیشه آهسته‌ دار نپرسیده هر کاو سخن یاد کرد همه گفته خویش را باد کرد به بی‌دیده نتوان نمودن چراغ که جز دیده را دل نخواهد به باغ سخن گفتن آنگه بود سودمند کز آن گفتن آوازه گردد بلند چو درخورد گوینده ناید جواب سخن یاوه کردن نباشد صواب دهن را به مسمار بر دوختن به از گفتن و گفته را سوختن چه می‌گویم ای نانیوشنده مرد‌؟ ترا گوش بر قصهٔ خواب و خورد چه دانی که من خود چه فن می‌زنم‌؟ دهل بر در خویشتن می‌زنم متاع گران‌مایه دارم بسی نیارم برون‌، تا نخواهد کسی خریدار دُر چون صدف دیده دوخت بدین کاسدی دُر نشاید فروخت مرا با چنین گوهری ارجمند همی حاجت آید به گوهر‌پسند نیوشنده‌ای خواهم از روزگار که گویم بدو راز آموزگار بکاوم به الماس او کان خویش کنم بسته در جان او جان خویش زمانه چنین پیشه‌ها پر دهد یکی دُر ستاند یکی دُر دهد دلی کو که بی جان‌خراشی بوَد‌؟ کمندی که بی دور‌باشی بود‌؟ مگر مار بر گنج از آن رو نشست که تا رایگان مهره ناید به دست اگر نخل خرما نباشد بلند ز تاراج هر طفل یابد گزند به شحنه توان پاس ره داشتن به خاکستر آتش نگه داشتن ازین خوی خوش کاو سرشت من است بسی رخنه در کار و کشت من است دگر رهروان کاین کمر بسته‌اند به خوی بد از رهزنان رَسته‌اند بدان تا گریزند طفلان راه چو زنگی چرا گشت باید سیاه به راهی که خواهم شدن رخت‌کَش ره‌آورد من بس بوَد خوی خَوش به خوی خوش آموده بِه گوهرم بدین زیستم‌، هم بدین بگذرم چو از بهر هر کس دری سفتنی‌ست سرودی هم از بهر خود گفتنی‌ست ز چندین سخن‌گو سخن یاد دار سخن را منم در جهان یادگار سخن چون گرفت استقامت به من قیامت کند تا قیامت به من منم سَروْپیرای باغ سخُن به خدمت میان‌بسته چون سرو‌بُن فلک‌وار دور از فسوس همه سرآمد، ولی پای‌بوس همه چو برجیس در جنگ هر بدگمان کمان دارم و برندارم کمان چو زُهره درم در ترازو نهم ولی چون دهم بی‌ترازو دهم نخندم بر اندوه کس برق‌وار که از برق من در من افتد شرار به هر خار چون گل صلا‌یی زنم به هر زخم چون نی نوایی زنم مگر کاتش است این دل سوخته که از خار خوردن شد افروخته چو دریا شوَم دشمنی عیب‌شوی نه چون آینه دوستی عیب‌گوی به خواهنده آن بخشم از مال و گنج که از باز دادن نیایم به رنج نمایم جو و گندم آرم به جای نه چون جو‌فروشانِ گندم‌نمای پس و پیش چون آفتابم یکی‌ست فروغم فراوان‌، فریب اندکی‌ست پسِ هیچ پشتی چنان نگذرم که در پیش رویش خجالت برم ز بدگوی بد گفته پنهان کنم به پاداش نیکش پشیمان کنم نگویم بداندیش را نیز بد کزان گفته باشم بداندیش خَود بدین نیکی آرندم از دشت و رود ز نیکان و از نیکنامان درود وزین حال اگر نیز گردان شوم زیارتگه نیک‌مردان شوم شوم بر درم‌ریز خود دُرفشان کنم سرکشی لیک با سرکشان ز بی آلتی وانماندم به کنج جهان باد و از باد ترسد ترنج ز شاهان گیتی در این غار ژرف که را بود چون من حریفی شگرف‌؟ که دیده‌ست بر هیچ رنگین گُلی‌ ز من عالی آوازه‌تر بلبلی‌؟ به هر دانشی دفتر آراسته به هر نکته‌ای خامه‌ای خواسته پذیرفته از هر فنی روشنی جداگانه در هر فنی یک‌فنی شکر دانم از هر لب انگیختن گلابی ز هر دیده‌ای ریختن کسی را که در گریه آرم چو آب بخندانمش باز چون آفتاب به دستم در از دولت خوش‌عنان طبرزد چنین شد طبرخون چنان توانم درِ زهد بردوختن به بزم آمدن مجلس افروختن ولیکن درخت من از گوشه‌ رُست ز جا گر بجنبد، شود بیخ‌سُست چهله چهل گشت و خلوت هزار به بزم آمدن دور باشد ز کار به هنگام سیل آشکارا شدن نشاید ز ری تا بخارا شدن همان به که با این چنین باد سخت برون ناورم چون گل از گوشه رخت به خود کم شوم خلق را رهنمای همایون ز کم دیدن آمد همای سرم پیچد از خفتن و تاختن ندانم جز این چاره‌ای ساختن گه از هر سخن بر تراشم گُلی بر آن گل زنم ناله چون بلبلی اگر بِه ز خود گلبنی دیدمی گل سرخ یا زرد ازو چیدمی چو از ران خود خورد باید کباب چه گردم به دریوزه چون آفتاب‌؟ نشینم چو سیمرغ در گوشه‌ای دهم گوش را از دهن توشه‌ای ملالت گرفت از من ایام را به کنجِ ارم بردم آرام را درِ خانه را چون سپهر بلند زدم بر جهان قفل و بر خلق بند ندانم که دور از چه‌سان می‌رود چه نیک و چه بد در جهان می‌رود یکی مرده‌شخصم به مردی روان نه از کاروانی و در کاروان به صد رنج دل یک نفس می‌زنم بدان تا نخسبم جرس می‌زنم ندانم کسی کاو به جان و به تن مراد و ستر دارد از خویشتن ز مهر کسان روی برتافتم کسِ خویش هم خویش را یافتم بر عاشقان نیک اگر بد شوم همان به که معشوق خود خود شوم گرم نیست روزی ز مهر کسان خدایست رزاق و روزی‌رسان در حاجت از خلق بربسته به ز دربانی آدمی رسته به مرا کاشکی بودی آن دسترس که نگذارمی حاجت کس به کس در این مَندل‌ِ خاکی از بیم خون نیارم سر آوردن از خط برون بدین حال و مندل کسی چون بوَد‌؟ که زندانی‌ِ مندل‌ِ خون بود‌؟ در خلق را گل براندوده‌ام درین در بدین دولت آسوده‌ام چهل روز خود را گرفتم زمام کادیم از چهل روز گردد تمام چو در چار بالش ندیدم درنگ نشستم در این چار دیوار تنگ ز هر جو که انداختم در خَراس دُری باز دادم به جوهر‌شناس هزار آفرین بر سخن‌پروری که بر سازد از هر جُوی جوهری تر و خشکی اشک و رخسار من به کهگل براندود دیوار من تن اینجا به پَست ‌ِجوین ساختن دل آنجا به گنجینه پرداختن به بازی نبردم جهان را به سر که شغلی دگر بود جز خواب و خَور نخفتم شبی شاد بر بستری که نگشادم آن شب ز دانش دری ضمیرم نه زن، بلکه آتش‌زن است که مریم‌صفت بکرِ آبستن است تقاضای آن شوی چون آیدش‌؟ که از سنگ و آهن برون آیدش بدین دل‌فریبی سخن‌های بکر به سختی توان زادن از راه فکر سخن گفتنِ بکر جان سفتن است نه هر کس سزای سخن گفتن است به دُری سفالینهٔ سفته گیر سرودی به گرمابه در گفته گیر بیندیش از آن دشت‌های فراخ کز آواز گردد گلو شاخ شاخ چو بر سکه شاه زر می‌زنی چنان زن که گر بشکند نشکنی جهودی مسی را زراندود کرد دکان غارتیدن بدان سود کرد نه انجیر شد نام هر میوه‌ای نه مثل زُبیده‌ست هر بیوه‌ای دو هندو برآید ز هندوستان یکی دزد باشد دگر پاسبان من از آب این نقرهٔ تابناک فرو شستم آلودگی‌های خاک ازین پیکر آنگه گشایم پرند که باشد رسیده چو نخل بلند چو در میوهٔ نارسیده رسی بجنبانیش، نارسیده‌کسی کند سوقی‌ای سیب را خانه‌رس ولی خوش نیاید به دندان کس شود نرم از افشردن انجیرِ خام ولی چون خوری خون برآید ز کام شکوفه که بیگه نخندد به شاخ کند میوه را بر درختان فراخ زمینی که دارد بر و بوم سست اساسی بر او بست نتوان درست به رونق توانم من این کار کرد به بی‌رونقی کار ناید ز مرد چو در دانه باشد تمنای سود کدیور در آید به کشت و درود غله چون شود کاسد و کم‌بها کند برزگر کار کردن رها ترنم‌شناسانِ دستان‌نیوش ز بانگ مغنی گرفتند گوش ضرورت شد این شغل را ساختن چنین نامهٔ نغز پرداختن که چون در کتابت شود جای‌گیر نیوشنده را زان بود ناگزیر به نقشی که نزد کلان نیست خرد نمودم بدین داستان دستبرد از این آشناروی‌تر داستان خنیده نیامد بر‌ِ راستان دگر نامه‌ها را که جویی نخست به جمهور ملت نباشد درست نباشد چنین نامه تزویر خیز نبشته به چندین قلم‌های تیز به نیروی نوک چنین خامه‌ها شرف دارد این بر دگر نامه‌ها از آن خسروی می که در جام اوست شرف‌نامهٔ خسروان نام اوست سخنگوی پیشینه دانای طوس که آراست روی سخن چون عروس در آن نامه کان گوهر سفته راند بسی گفتنی‌های ناگفته ماند اگر هرچه بشنیدی از باستان بگفتی، دراز آمدی داستان نگفت آنچه رغبت‌پذیر‌ش نبود همان گفت کز وی گزیرش نبود دگر از پی دوستان زله کرد که حلوا به تنها نشایست خَورد نظامی که در رشته گوهر کشید قلم‌دیده‌ها را قلم درکشید به ناسفته دُری که در گنج یافت ترازوی خود را گهرسنج یافت شرف‌نامه را فرخ‌آوازه کرد حدیث کهن را بدو تازه کرد * * * بخش ۸ - تعلیم خضر در گفتن داستان بیا ساقی آن ارغوانی شراب به من ده که تا مست گردم خراب مگر زان خرابی نوایی زنم خراباتیان را صلایی زنم مرا خضر تعلیم‌گر بود دوش به رازی که نامد پذیرا‌ی گوش که ای جامگی‌خوار تدبیر من ز جامِ سخن چاشنی‌گیرِ من چو سوسن سر از بندگی تافته نم از چشمهٔ زندگی یافته شنیدم که در نامهٔ خسروان سخن راند خواهی چو آب روان مشو ناپسندیده را پیش‌باز که در پردهٔ کژ نسازند ساز پسندیدگی کن که باشی عزیز پسندیدگانت پسندیده نیز فرو بردن اژدها بی‌درنگ بیَنباشتن در دهان نهنگ از آن خوش‌تر آید جهان‌دیده را که بیند همی ناپسندیده را مگوی آنچه دانای پیشینه گفت که در دُر نشاید دو سوراخ سفت مگر در گذرهای اندیشه‌گیر که از باز گفتن بود ناگزیر درین پیشه چون پیشوای نوی کهن پیشگان را مکن پیروی چو نیروی بکر آزماییت هست به هر بیوه خود را میالای دست مخور غم به صیدی که ناکرده‌ای که یخنی بود هر چه ناخورده‌ای به دشواری آید گهر سوی سنگ ز سنگش تو آسان کی آری به چنگ‌؟ همه چیز ار بنگری لخت لخت به سختی برون آید از جای سخت گهر جُست نتوان به آسودگی بوَد نقره محتاج پالودگی کسی کاو بَرَد بر تر و خشک رنج ز ماهی درم یابد از گاو گنج خُم نقره خواهی و زرینه تشت ز خاک عراقت نباید گذشت ز ری تا دهستان و خوارزم و جَند نوندی نبینی به جز لور کند بخاری و خزری و گیلی و کرد به نان‌پاره هر چار هستند خرد نخیزد ز مازندران جز دو چیز یکی دیو مردم یکی دیو نیز نروید گیاهی ز مازندران که صد نوک زوبین نبینی در آن عراقِ دل‌افروز باد ارجمند که آوازهٔ فضل ازو شد بلند از آن گل که او تازه دارد نفس عرق‌ریزه‌ای در عراق است و بس تو نیز آن به ای پیک علوی‌نژاد که گِرد جهان بر نگردی چو باد به گوهرکنی تیشه را تیز کن عروس سخن را شکر‌ریز کن تو گوهر کن از کانِ اسکندری سکندر خود آید به گوهر خری جهانداری آید خریدار تو به زودی شود بر فلک کار تو خریدار چون بر دُر آرد بها نشاید ره بیع کردن رها چو دریا خَرَد گوهر از کان تنگ دهد کشتی دُر به یک پاره‌سنگ ز دریای او گنج گوهر مپوش دُری می‌سِتان گوهری می‌فروش میانجی چنان کن برای صواب که هم سیخ برجا بود هم کباب چو دلداری خضرم آمد به گوش دماغ مرا تازه گردید هوش پذیرا سخن بود شد جایگیر سخن کز دل آید بود دلپذیر چو در من گرفت آن نصیحت گری زبان برگشادم به دُر دری نهادم ز هر شیوه هنگامه‌ای مگر در سخن نو کنم نامه‌ای در آن حیرت‌آباد بی‌یاوران زدم قرعه بر نام نام‌آور‌ان هر آیینه کز خاطر‌ش تافتم خیال سکندر درو یافتم مبین سرسری سوی آن شهریار که هم تیغ‌زن بود و هم تاجدار گروهیش خوانند صاحب سریر ولایت سِتان بلکه آفاق‌گیر گروهی ز دیوان دستور او به حکمت نبشتند منشور او گروهی ز پاکی و دین‌پرور‌ی پذیرا شدندش به پیغمبری من از هر سه دانه که دانا فشاند درختی برومند خواهم نشاند نخستین در پادشایی زنم دم از کار کشورگشایی زنم ز حکمت برآرایم آنگه سخن کنم تازه با رنج‌های کهن به پیغمبری کوبم آنگه درش که خواند خدا نیز پیغمبرش سه دُر ساختم هر دُری کانِ گنج جداگانه بر هر دری برده رنج بدان هر سه دریا بدان هر سه دُر کنم دامن عالم از گنج پر طراز‌ی نوانگیزم اندر جهان که خواهد ز هر کشوری نورهان دریغ آیدم کاین نگارین نورد بود در سفینه گرفتار گرد در دولتی کو؟ کزین دستکار به دیوار او بر نشانم نگار پرندی چنین زنده‌دارش کنم ز گرد زمین رستگارش کنم بدین نامه نامور دیر باز بمانم بر او نام او را دراز نشستن‌گهی سازمش زین سریر که باشد برو جاودان جای‌گیر به حرفی مسجل کنم نام او که ماند درین جنبش آرام او نه حرفی که عالم ز یادش بَرَد نه باران بشوید نه بادش برد به شرطی که چون من در این دستگاه رسانم سرش را به خورشید و ماه مرا نیز ازو پایگاهی رسد به اندازهٔ سر کلاهی رسد ز خورشید روشن توان جست نور که شد راه سایه ازین کار دور غلیواژ را با کبوتر چه‌کار‌؟ به باز مَلِک در خور است این شکار نظامی که نظم دری کار اوست دری نظم کردن سزاوار اوست چنان گوید این نامهٔ نغز را که روشن کند خواندنش مغز را دل دوستان را بدو نور باد وزو دیدهٔ دشمنان دور باد نواگر نوای چکاوک بوَد چو دشمن زند‌، تیز ناوک بود در آن دایره کاین سخن رانده‌ام درون‌پرور خویش را خوانده‌ام که این نامه را نغز و نامی کند گرامی کُنَش را گرامی کند چنان برگشاید پر و بال او که نیک‌اختری خیزد از فال او نشاط اندر آرد به خوانندگان مفرّح رساند به دانندگان فسرده‌دلان را درآرد به کار غم‌آلودگان را شود غمگسار نوازش کند سینهٔ خسته را گشایش دهد کار در بسته را گرش ناتوانی تمنا کند خدایش به خواندن توانا کند وگر ناامیدیش گیرد به دست به دست آورَد هر امیدی که هست هر آنچ از خدا خواستم زین قیاس خدا داد و بر داده کردم سپاس همایون‌تر آن شد که این بزمگاه همایون بود خاصه در بزم شاه * * * بخش ۹ - ستایش اتابیک اعظم نصرةالدین ابوبکربن محمد بیا ساقی آن آب یاقوت‌وار در افکن بدان جام یاقوت بار سفالینه جامی که می جان اوست سفالین زمین خاک ریحان اوست علم برکش ای آفتاب بلند خرامان شو ای ابر مشگین پرند بنال ای دل رعد چون کوس شاه بخند ای لب برق چون صبحگاه به بار ای هوا قطره ناب را بگیر ای صدف در کن این آب را برا ای در از قعر دریای خویش ز تاج سر شاه کن جای خویش شهی که آرزومند معراج توست زمین بوس او درةالتاج توست سکندر شکوهی که در جمله ساز شکوه سکندر بدو گشت باز زمین زنده‌دار آسمان زنده کن جهان گیر دشمن پراکنده کن طرفدار مغرب به مردانگی قدر خان مشرق به فرزانگی جهان پهلوان نصرةالدین که هست بر اعدای خود چون فلک چیره‌دست مخالف پس اندیش و او پیش بین بداندیش کم مهر و او بیش‌کین خداوند شمشیر و تخت و کلاه سه نوبت زن پنج نوبت پناه به رستم رکابی روان کرده رخش هم اورنگ پیرای و هم تاج بخش شهان را ز رسمی که آیین بود کلید آهنین گنج زرین بود جز او کاهن تیغ روشن کند کلید از زر و گنج از آهن کند چو آب فرات آشکارانواز چو سرچشمه نیل پنهان گداز اگر سایه بر آفتاب افکند در آن چشمهٔ آتش آب افکند وگر ماه نو را براتی دهد ز نقص کمالش نجاتی دهد گر انعام او بر شمارد کسی بدان تا کند شکر نعمت بسی ز شکر وی آن نعمت افزون بود ولی نعمتی بیش از این چون بود فلک وار با هر که بندد کمر بر آب افکند چون زمینش سیر بریزد در آشوب چون میغ او سر تیغ کوه از سر تیغ او هر آنچ او نموده گه کارزار نه رستم نموده نه اسفندیار صلاح جهان آن شب آمد پدید که از مولد این صبح صادق دمید کجا گام زد خنگ پدرام او زمین یافت سرسبزی از گام او به هر دایره کو زده ترکتاز ز پرگار خطش گره کرده باز بران بقعه کاو بارگی تاخته زمین گنج قارون برانداخته بر آن دژ که او رایت انگیخته سر کوتوال از دژ آویخته اگر دیگران کاصلشان آدمیست همه مردمند او همه مردمیست ندانم کس از مردم روشناس کزان مردمی نیست بر وی سپاس ز بس ناز و نعمت کزو رانده‌اند ولی‌نعمت عالمش خوانده‌اند اگر مرده‌ای سر آرد ز گور بگیرد همه شهر و بازار شور هزاران دل مرده از عدل شاه شود زنده و خصم ناید به راه چو عیسی بسی مرده را زنده کرد به خلقی چنین خلق را بنده کرد جهان بود چون کان گوهر خراب به آبادی افتاد ازین آفتاب زمین دوزخی بود بی کار و کشت به ابری چنین تازه شد چون بهشت ز هر نعمتی کایدش نو به نو دهد بخش خواهندگان جو به جو به هر نیکوی چون خرد پی‌برد جهان یاد نیک از جهان کی بود گر از نخل طوبی رسد در بهشت به هر کوشکی شاخ عنبر سرشت رسد شرق تا غرب احسان او به هر خانه‌ای نعمت خوان او زهی بارگاهی که چون آفتاب ز مشرق به مغرب رساند طناب به کیخسروی نامش افتاده چست نسب کرده بر کیقبادی درست به هر وادیی کو عنان تافته در منه به دامن درم یافته ز کنجش زمین کیسه بر دوخته سمن سیم و خیری زر اندوخته کجا گنج دانی پشیزی در او که از گنج او نیست چیزی در او چو از تاج او شد فلک سر بلند سرش باد از آن تاج فیروزمند زهی خضر و اسکندر کاینات که هم ملک داری هم آب حیات چو اسکندری شاه کشورگشای چو خضر از ره افتاده را رهنمای همه چیز داری که آن درخورست نداری یکی چیز و آن همسرست چو دریا نگویم گران سایه‌ای همانا که چون کان گرانمایه‌ای چو در صید شیران شعار افکنی به تیری دو پیکر شکار افکنی چو در جنگ پیلان گشائی کمند دهی شاه قنوج را پیل بند اگر شیر گور افکند وقت زور تو شیر افکنی بلکه بهرام گور چه دولت که در بند کار تو نیست چه مقصود کان در کنار تو نیست بسا گردن سخت کیمخت چرم که شد چون دوال از رکاب تو نرم دو شخص ایمنند از تو کایی به جوش یکی نرم گردن یکی سفته گوش به عذر از تو بدخواه جان می‌برد بدین عهد رایت جهان می‌برد چو برگشت گرد جهان روزگار ز شش پادشه ماند شش یادگار کلاه از کیومرث تختگیر ز جمشید تیغ از فریدون سریر ز کیخسرو آن جام گیتی نمای که احکام انجم درو یافت جای فروزنده آیینهٔ گوهری نمودار تاریخ اسکندری همان خاتم لعل بر دوخته به مهر سلیمانی افروخته بدین گونه شش چیز در حرف تست گواه سخن نام شش حرف تست جز این نیز بینم تو را شش خصال که بادی برومند ازو ماه و سال یکی آنکه از گنج آراسته دهی آرزوهای ناخواسته دویم مردمی کردن بی قیاس عوض باز ناجستن از حق‌شناس سوم دل به شفقت برآراستن ستمدیده را داد دل خواستن چهارم علم بر ثریا زدن چو خورشید لشگر به تنها زدن همان پنجم از مجرم عذر خواه ز روی کرم عفو کردن گناه ششم عهد و پیمان نگهداشتن وفا داری از یاد نگذاشتن ز تو شش جهت بی روائی مباد وز این شش خصالت جدائی مباد به پرواز ملکت دو شاهین به کار یکی در خزینه یکی در شکار دو مار از برای تو توفیر سنج یکی مار مهره یکی مار گنج جهان خسروا زیر هفت آسمان طرفدار پنجم توئی بی گمان جهان را به فرمان چندین بلاد ستون در تست ذات العماد همه شب که مه طوف گردون کند چراغ ترا روغن افزون کند همه روز خورشید با تاج زر به پائین تخت تو بندد کمر سپارنده پادشاهی به تو سپرد از جهان هر چه خواهی به تو بدان داد ملکت که شاهی کنی چو داور شوی داد خواهی کنی که بازی کند بر پریشه زور نه پیلی نهد پای بر پشت مور سپاس از خداوند گیتی پناه که بیشست از این قصه انصاف شاه به انصاف شه چشم دارم یکی که بیند در این داستان اندکی گر افسانه‌ای بیند از کار دور نه سایه بر او گستراند نه نور وگر بیند از در در او موج موج سراینده را سر برآرد به اوج در این گنجنامه زر از جهان کلید بسی گنج کردم نهان کسی کان کلید زر آرد به دست طلسم بسی گنج داند شکست وگر گنج پنهان نیارد پدید شود خرم آخر به زرین کلید تو دانی که این گوهر نیم سفت چه گنجینه‌ها دارد اندر نهفت نشاط از تو دارد گهر سفتنم سزاوار توست آفرین گفتنم خرد کاسمان را زمین می‌کند برین آفرین آفرین می‌کند چو فرمان چنین آمد از شهریار که بر نام ما نقش بند این نگار به گفتار شه مغز را تر کنم بگفت کان مغز در سر کنم فرستم عروسی بدان بزمگاه کزو چشم روشن شود بزم شاه عروسی چنین شاه را بنده باد بران فحل آفاق فرخنده باد به اندازه آنکه نزدیک و دور چراغ جهان تاب را هست نور گل باغ شه عالم افروز باد چراغ شبش مشعل روز باد دریده دهن بد سگالش چو داغ زبان سوخته دشمنش چون چراغ نظامی چو دولت در ایوان او شب و روز باد آفرین خوان او ز چشم بد آن کس نیابد گزند که پیوسته سوزد بر آتش سپند ز سحر آن سرا را نیابی خراب که دارد سفالینه‌ای پر سداب سداب و سپند رقیبان شاه دعای نظامی است در صبحگاه * * * بخش ۱۰ - فرو گفتن داستان به طریق ایجاز بیا ساقی آن راحت‌انگیز روح بده تا صبوحی کنم در صبوح صبوحی که بر آب کوثر کنم حلال‌ست اگر تا به محشر کنم جهان در بد و نیک پروردن است بسی نیک و بد‌هاش در گردن است شب و روز از این پرده نیلگون بسی بازی چابک آرد برون گر آید ز من بازی‌يی دلپذیر هم از بازی چرخ گردنده گیر ز نیرنگ این پرده دیر سال خیالی شدم چون نبازم خیال‌‌؟! بر آنم که این پرده خالی کنم درین پرده جادو خیالی کنم خیالی برانگیزم از پیکر‌ی که نارد چنان هیچ بازیگر‌ی نخست آنچنان کردم آغاز او که سوز آورد نغمه ساز او چنان گفتم از هر چه دیدم شگفت که دل راه باور شدش برگرفت حسابی که بود از خرد دور‌دست سخن را نکردم بر او پای بست پراکنده از هر دری دانه‌ای برآراستم چون صنم خانه‌ای بنا به اساسی نهادم نخست که دیوار آن خانه باشد درست به تقدیم و تأخیر بر من مگیر که نبود گزارنده را ز‌آن گزیر در ارتنگ این نقش چینی پرند قلم نیست بر مانی نقش‌بند چو می‌کردم این داستان را بسیچ سخن راست‌رو بود و ره پیچ‌پیچ اثر‌های آن شاه آفاق‌گرد ندیدم نگاریده در یک نورد سخن‌ها که چون گنج آگنده بود به هر نسختی در پراکنده بود ز هر نسخه برداشتم مایه‌ها برو بستم از نظم پیرایه‌ها زیادت ز تاریخ‌های نوی یهودی و نصرانی و پهلوی گزیدم ز هر نامه‌ای نغز او ز هر پوست پرداختم مغز او زبان در زبان گنج پرداختم از آن جمله‌سر جمله‌‌‌ای ساختم ز هر یک زبان هرکه آگه بوَد زبانش ز بیغاره کوته بود در آن پرده کز راستی یافتم سخن را سر زلف برتافتم وگر راست خواهی سخن‌های راست نشاید در آرایش نظم خواست گر آرایش نظم از او کم کنم به کم‌مایه بیتش فراهم کنم همه کردهٔ شاه گیتی خَرام درین یک ورق کاغذ آرم تَمام سکندر که شاه جهان‌گرد بود به کار سفر توشه‌پرورد بود جهان را همه چار‌حد گشت و دید که بی چار حد ملک نتوان خرید به هر تخت‌گاهی که بنهاد پی نگهداشت آیین شاهانِ کی به جز رسم زردشت آتش‌پرست نداد آن دگر رسم‌ها را ز دست نخستین کس او شد که زیور نهاد به روم اندرون سکه بر زر نهاد به فرمان او زرگر چیره‌دست طلی‌های زر بر سر نقره بست خرد‌نامه‌ها را ز لفظ دری به یونان زبان کرد کسوت‌گری همان نوبت پاس در صبح و شام ز نوبت‌گه او برآورد نام به آیینه شد خلق را رهنمون ز تاریکی آورد جوهر برون زدود از جهان شورشِ زنگ را ز دارا ستد تاج و اورنگ را ز سودای هندو ز صفرای روس فروشست عالم چو بیت‌ُالعروس شد آیینهٔ چینیان رایِ او سرِ تختِ کیخسروی جایِ او چو عمرش ورق راند بر بیست سال به شاهنشهی بر دهل زد دوال دویم ره که بر بیست افزود هفت به پیغمبری رخت بربست و رفت از آن روز کوشد به پیغمبری نبشتند تاریخ اسکندری چو بر دین حق دانش‌آموز گشت چو دولت بر آفاق پیروز گشت بسی حجت انگیخت بر دین پاک عمارت بسی کرد بر روی خاک به هر گردشی گرد پرگار دهر بنا کرد چندین گرانمایه شهر ز هندوستان تا به اقصای روم برانگیخت شهری به هر مرز و بوم هم او داد زیور سمرقند را سمرقند نی کان چنان چند را بنا کرد شهری چو شهر هری کز آنان کند شهر کردن کری در و بند اول که دربند یافت به شرط خرد زان خردمند یافت ز بلغار بگذر که از کار اوست به ناگاه اصلش بن غار اوست همان سد یاجوج ازو شد بلند که بست آنچنان کوه تا کوه بند جز این نیز بسیار بنیاد کرد کزین بیش نتوان از او یاد کرد چو عزم آمد آن پیکر پاک را که بخشش کند پیکر خاک را صلیبی خطی در جهان برکشید از آن پیش که‌آید صلیبی پدید بدان چار‌گوشه خط اطلسی برانگیخت اندازهٔ هندسی یکی نوبتی چار‌حد بر فراخت که بر نُه فلک پنج نوبت نواخت به قطب شمالی یکی میخ اوی به عرض جنوبی دگر بیخ اوی طنابی ازین سوی مشرق کشید طنابی دگر زو به مغرب رسید بدین طول و عرض اندرین کارگاه که را بود دیگر چنان بارگاه‌‌؟ چو عزم جهان گشتن آغاز کرد به رشته زدن رشته‌ها ساز کرد ز فرسنگ و از میل و از مرحله به دستی زمین را نکردی یله مساحت‌گران داشت اندازه‌گیر بر‌آن شغل بگماشته صد دبیر رسن بسته اندازه پیدا شده مقادیر منزل هویدا شده ز خشکی به هر جا که زد بارگاه ز منزل به منزل بپیمود راه وگر راه بر روی دریاش بود طریق مساحت مهیّاش بود دو کشتی به هم باز پیوسته داشت میان دو کشتی رسن بسته داشت یکی را به لنگرگه خویش ماند یکی را به قدر رسن پیش راند دگر باره این بسته را پای داد شتابنده را در سکون جای داد گه آن را گه این را رسن تاختی خطر بین، کزین سان رسن باختی بدین گونه مساح منزل‌شناس ز ساحل به ساحل گرفتی قیاس جهان را که از غم به راحت کشید بدین هندسه در مساحت کشید زمین را که چند‌ست و ره تا کجاست ترازوی تدبیر او کرد راست همان ربع مسکون ازو شد پدید بدان مسکن از ما که داند رسید‌‌؟! به هر مرز و هر بوم کاو راند رخش از آبادی آن بوم را داد بخش همه چاره‌ای کرد در کوه و دشت چو مرگ آمد از مرگ بیچاره گشت ز تاریخ آن خسرو تاجدار به کار‌آمد اینست که آمد به کار جز این هر چه در خارش آرد قلم سبک سنگیی باشد از بیش و کم چو نظمِ گُزارِش بوَد راه‌گیر غلط‌کردِ ره بوَد ناگزیر مرا کار با نغز‌گفتار‌ی است همه کارِ من خود غلط‌کاری است بلی هر چه ناباورش یافتم ز تمکین او روی بر تافتم گزارش چنان کردمش در ضمیر که خوانندگان را بود دلپذیر بسی در شگفتی نمودن طواف عنان سخن را کشد در گزاف وگر بی‌شگفتی گزاری سخن ندارد نوی نامه‌های کهن سخن را به اندازه‌ای دار پاس که باور توان کردنش در قیاس سخن‌گر چو گوهر برآرد فروغ چو ناباور افتد نماید دروغ دروغی که ماننده باشد به راست به از راستی کز درستی جداست نظامی سبک باش، یاران شدند تو ماندی و غم، غمگساران شدند سکندر شه هفت کشور نماند نمانَد کسی چون سکندر نماند مخور می به تنها بر این طرف جوی حریفان پیشینه را باز جوی گر آیند حاضر می‌ات نوش باد وگر نی، حسابت فراموش باد * * * بخش ۱۱ - رغبت نظامی به نظم شرف‌نامه بیا ساقی از خنب دهقان پیر میی در قدح ریز چون شهد و شیر نه آن می‌که آمد به مذهب حرام میی که‌اصل مذهب بدو شد تمام بیا باغبان‌، خرمی ساز‌کن گل آمد‌، در باغ را باز کن نظامی به باغ آمد از شهربند بیارای بستان به چینی پرند ز جعد بنفشه برانگیز تاب سر نرگس مست برکش ز خواب لب غنچه را کایدش بوی شیر ز کام گل سرخ در دَم عبیر سهی سرو را یال برکش فراخ به قمری خبر ده که سبزست شاخ یکی مژده ده سوی بلبل به راز که مهد گل آمد به میخانه باز ز سیمای سبزه فروشوی گرد که روشن به شستن شود لاجورد دل لاله را کامد از خون به جوش فرو مال و خونی به خاکی بپوش سر نسترن را ز موی سپید سیاهی ده از سایه مشک‌بید لب نارون را می‌آلود کن به خیری زمین را زراندود کن سمن را درودی ده از ارغوان روان کن سوی گلبن آب روان به نو رستگان چمن باز بین مکش خط در آن خطه نازنین به سرسبزی از عشق چون من کسان سلامی به هر سبزه‌ای می‌رسان هوا معتدل‌، بوستان دلکش است هوای دل دوستان زان خوش است درختان شکفتند بر طرْف باغ برافروخته هر گلی چون چراغ به مرغ زبان‌بسته آواز ده که پرواز پارینه را ساز ده سراینده کن نالهٔ چنگ را درآور به رقص این دل تنگ را سر زلف معشوق را طوق ساز درافکن بدین گردن آن طوق باز ریاحین سیراب را دسته‌بند برافشان به بالای سرو بلند از آن سیم‌گون سکهٔ نوبهار درم‌ریز کن بر سر جویبار به پیرامن برکه آبگیر ز سوسن بیفکن بساط حریر در آن بزمهٔ خسروانی خرام درافکن می خسروانی به جام به من ده که می خوردن آموختم خورم خاصه‌، کز تشنگی سوختم به یاد حریفان غربت‌گرای کز ایشان نبینم یکی را به‌جای چو دوران ما هم نمانَد بسی خورد نیز بر یاد ما هر کسی به فصلی چنین فرخ و سازمند به بستان شدم زیر سرو بلند ز بوی گل و سایهٔ سرو‌بن به بلبل درآمد نشاط سخن به گل‌چیدن آمد عروسی به باغ فروزنده‌رویی چو روشن‌چراغ سر زلف در عطف‌دان‌ کشان ز چهره گل از خنده شکر‌فشان رخی چون گل و بر گل آورده خوی به من داد جامی پر از شیر و می که بر یاد شاه جهان نوش‌کن جز این هر‌چه داری فراموش کن نشستم همی با جهاندیدگان زدم داستان پسندیدگان به چندین سخن‌های زیبا و نغز که پالودم از چشمه خون و مغز هنوزم زبان از سخن سیر نیست چو بازو بوَد‌، باک شمشیر نیست بسی گنج‌های کهن ساختم درو نکته‌های نو انداختم سوی مخزن آوردم اول بسیچ که سستی نکردم در آن کار هیچ وزو چرب و شیرینی انگیختم به شیرین و خسرو درآمیختم وز آنجا سرا پرده بیرون زدم در عشق لیلی و مجنون زدم وزین قصه چون باز پرداختم سوی هفت‌پیکر فرس تاختم کنون بر بساط سخن‌پروری زنم کوس اقبال اسکندری سخن رانم از فرّ و فرهنگ او برافرازم اکلیل و اورنگ او پس از دورهایی که بگذشت پیش کنم زنده‌ش از آب حیوان خویش سکندر که راه معانی گرفت پی چشمهٔ زندگانی گرفت مگر دید کز راه فرخندگی شود زنده از چشمهٔ زندگی سوی چشمهٔ زندگی راه جست کنون یافت آن چشمه کانگاه جست چنین زد مثل شاه گویندگان که یابندگانند جویندگان نظامی چو می با سکندر خوری نگهدار ادب تا ز خود برخوری چو همخوان خضری برین طرْف جوی به هفتاد و هفت آب‌، لب را بشوی * * * بخش ۱۲ - آغاز داستان و نسب اسکندر بیا ساقی آن آب حیوان گوار به دولت سرای سکندر سپار که تا دولتش بوسه بر سر دهد به میراث‌خوار سکندر دهد گزارنده نامه خسروی چنین داد نظم سخن را نوی که از جمله‌ی تاجداران روم جوان‌دولتی بود از آن مرز و بوم شهی نامور‌، نام او فیلقوس پذیرای فرمان او روم و روس به یونان زمین بود ماوای او به مقدونیه خاص‌تر جای او نو آیین‌ترین شاه‌ِ آفاق بود نوا‌زادهٔ عیص اسحاق بود چنان دادگر بود کز داد خویش دُم گرگ را بست بر پای میش گلوی ستم را بدان‌سان فشرد که دارا بدان داوری رشک برد سبق جست بر وی به شمشیر و تاج فرستاد کس تا فرستد خراج شه روم را بود رایی درست رضا جست و با او خصومت نجست کسی را که دولت کند یاوری که یارد که با او کند داوری‌؟ فرستاد چندان بدو گنج و مال کزو دور شد مالش بد سگال بدان خرج خشنود شد شاه روم ز سوزنده آتش نگه‌داشت موم چو فتح سکندر در آمد به کار دگرگونه شد گردش روزگار نه دولت نه دنیا به دارا گذاشت سنان را سر از سنگ خارا گذاشت در این داستان داوری‌ها بسی‌ست مرا گوش بر گفتهٔ هر کسی‌ست چنین آمد از هوشیاران روم که زاهد زنی بود از آن مرز و بوم به آبستنی روز بیچاره گشت ز شهر و ز شوی خود آواره‌گشت چو تنگ‌آمدش وقت بار‌افکنی برو سخت شد درد آبستنی به ویرانه‌ای بار بنهاد و مرد غم طفل می‌خورد و جان می‌سپرد که گویی ‌«که پرورد خواهد تو را‌؟ کدامین دده خورد خواهد تو را؟» وز این بی‌خبر بُد که پروردگار چگونه ورا پرورد وقت کار چه گنجینه‌ها زیر بارش کشند چه اقبال‌ها در کنارش کشند چو زن مرد و آن طفل بی‌کس بماند کس بی‌کسانش به جایی رساند که ملک جهان را ز فرهنگ و رای شد از قاف تا قاف کشور گشای مَلِک فیلقوس از تماشای دشت شکار افکنان سوی آن زن گذشت زنی دید مرده بدان رهگذر به بالین او طفلی آورده سر ز بی‌شیری انگشت خود می‌مزید به مادر بر انگشت خود می‌گزید بفرمود تا چاکران تاختند به کار زن‌ِ مرده پرداختند ز خاک ره‌، آن طفل را برگرفت فرو ماند از آن روز بازی شگفت ببرد و بپرورد و بنواختش پس از خود ولیعهد خود ساختش دگرگونه دهقان آزر پرست به دارا کند نسل او باز بست ز تاریخ‌ها چون گرفتم قیاس هم از نامهٔ مرد ایزد‌شناس در آن هر دو گفتار‌، چستی نبود گزافه سخن را درستی نبود درست آن شد از گفتهٔ هر دیار که از فیلقوس آمد آن شهریار دگر گفته‌ها چون عیاری نداشت سخنگو بر آن اختیاری نداشت چنین گوید آن پیر دیرینه سال ز تاریخ شاهان پیشینه حال که در بزم خاص ملک فیلقوس بتی بود پاکیزه و نو‌عروس به دیدن همایون‌، به بالا بلند به ابرو کمان‌کش‌، به گیسو کمند چو سروی که پیدا کند در چمن ز گیسو بنفشه ز عارض سمن جمالی چو در نیم‌روز آفتاب کرشمه‌کنان نرگسی نیم‌خواب سر زلف پیچان چو مشک سیاه وزو مشگ‌بو گشته مشکوی شاه بر آن ماه‌رو شه چنان مهربان که جز یاد او نامدش بر زبان به مهرش شبی شاه در برگرفت ز خرمای شه‌، نخل‌بُن برگرفت شد از ابر نیسان صدف باردار پدیدار شد لؤلؤ شاهسوار چو نُه مه برآمد بر آبستنی به جنبش درآمد رگ رستنی به وقت ولادت بفرمود شاه که دانا کند سوی اختر نگاه ز راز نهفته نشانش دهد وز آن جنبش آرام جانش دهد شناسندگان برگرفتند ساز ز دور فلک باز جستند راز به سیر سپهر انجمن ساختند ترازوی انجم برافراختند اسد بود طالع خداوند زور کزو دیدهٔ دشمنان گشت کور شرف یافته آفتاب از حمل گراینده از علم سوی عمل عطارد به جوزا برون تاخته مه و زهره در ثور جا ساخته بر آراسته قوس را مشتری زحل در ترازو به بازیگری ششم خانه را کرده بهرام جای چو خدمت‌گر‌ان گشته خدمت‌نما‌ی چنین طالعی کامد آن نور ازو چه گویم زهی چشم بد دور ازو چو زاد آن گرامی به فالی چنین برافروخت باغ از نهالی چنین در احکام هفت اختر آمد پدید که دنیا بدو داد خواهد کلید از آن فرخی مرد اختر‌شناس خبر داد تا کرد خسرو سپاس شه از مهر فرزند پیروز‌بخت در گنج بگشاد و برشد به تخت به شادی گرایید از اندوه و رنج به خواهندگان داد بسیار گنج به پیروزی آن می مشگبوی می و مشگ می‌ریخت بر طرف جوی چو شد ناز پرورده آن شاخ سرو خرامنده شد چون خرامان تذرو شد از چنبر مهد میدان‌گر‌ای ز گهواره در مرکب آورد پای کمان خواست از دایه و چوبه تیر گهی کاغذش بر هدف گه حریر چو شد رُسته‌تر‌، کار شمشیر کرد ز شیر افکنی جنگ با شیر کرد وز آن پس نشاط سواری گرفت پی شاهی و شهریاری گرفت * * * بخش ۱۳ - دانش آموختن اسکندر از نقوماجس حکیم‌، پدر ارسطو بیا ساقی آن راح ریحان‌سرشت به من ده که بر یادم آمد بهشت مگر ز آن می آباد کشتی شوم وگر غرقه گردم بهشتی شوم خوشا روزگارا که دارد کسی که بازار حرصش نباشد بسی به قدر بسندش یساری بود کند کاری ار مرد کاری بود جهان می‌گذارد به خوش‌خوارگی به اندازه دارد تک بارگی نه بذلی که طوفان برآرد ز مال نه صرفی که سختی درآرد به حال همه سختی از بستگی لازم است چو در بشکنی خانه پر هیزم است چنان زی کزان زیستن سالیان تو را سود و کس را نباشد زیان گزارنده درج دهقان نورد گزارندگان را چنین یاد کرد که چون شاه یونان ملک فیلقوس برآراست ملک جهان چون عروس به فرزانه فرزند شد سر‌بلند که فرخ بوَد گوهر ارجمند چو فرزند خود را خردمند یافت شد ایمن که شایسته فرزند یافت ندارد پدر هیچ بایسته‌تر ز فرزند شایسته شایسته‌تر نشاندش به دانش در آموختن که گوهر شود سنگ از افروختن نقوماجس آنکو خردمند بود ارسطوی داناش فرزند بود به آموزگاری بر او رنج برد بیاموختش آنچه نتوان شمرد ادب‌های شاهی‌، هنر‌های نغز که نیروی دل باشد و نور مغز ز هر دانشی کاو بوَد در قیاس وزو گردد اندیشه معنی‌شناس برآراست آن گوهر پاک را چو انجم که آراید افلاک را خبر دادش از هر چه در پرده بود کسی کم چنان طفل پرورده بود همه ساله شهزاده تیزهوش به جز علم را ره ندادی به گوش به باریک‌بینی چو بشتافتی سخن‌های باریک دریافتی ارسطو که هم‌درس شه‌زاده بود به خدمت‌گر‌ی دل بدو داده بود هر آنچ از پدر مایه اندوختی گزارش‌کنان در وی آموختی چو استاد دانا به فرهنگ و رای ملک‌زاده را دید بر گنج پای به تعلیم او بیشتر برد رنج که خوش‌دل کند مرد را پاس گنج چو منشور اقبال او خواند پیش درو بست عنوان فرزند خویش به روزی که طالع پذیرنده بود نگین سخن مُهر گیرنده بود به شهزاده بسپرد فرزند را به پیمان در افزود سوگند را که چون سر بر‌آری به چرخ بلند ز مکتب به میدان جهانی سمند سر دشمنان بر زمین آوری جهان زیر مُهر نگین آوری همایون کنی تخت را زیر تاج فرستندت از هفت کشور خراج بر آفاق کشور خدایی کنی جهان در جهان پادشایی کنی به یاد آری این درس و تعلیم را پرستش نسازی زر و سیم را نظر بر نداری ز فرزند من به جای آوری حق پیوند من به دستوری او شوی شغل سنج که دستور دانا به از تیغ و گنج تو را دولت او را هنر یاور است هنرمند با دولتی در خور است هنر هر کجا یافت قدری تمام به دولت خدایی برآورد نام همان دولتی که‌ارجمندی گرفت ز رای بلندان بلندی گرفت چو خواهی که بر مه رسانی سریر ازین نردبان باشدت ناگزیر ملک‌زاده با او به‌هم داد دست به پذرفتگاری بر آن عهد بست که شاهی چو بر من کند شغل راست وزیر او بوَد‌، بر من ایزد گواست نتابم سر از رای و پیمان او نبندم کمر جز به فرمان او سرانجام که‌اقبال یاری نمود برآن عهد شاه استواری نمود چو استاد دانست کان طفل خرد بخواهد ز گردن‌کشان گوی برد از آن هندسی حرف شکلی کشید که مغلوب و غالب درو شد پدید بدو داد کاین حرف را وقت کار به نام خود و خصم خود برشمار اگر غالب از دایره نام توست شمار ظفر در سرانجام توست وگر ز آنکه ناغالبی در قیاس ز غالب‌تر از خویشتن در هراس شه آن حرف بستد ز دانای پیر شد آن داوری پیش او دلپذیر چو هر وقت کان حرف بنگاشتی ز پیروزی خود خبر داشتی بر اینگونه می‌زیست با‌رای و هوش ز هر دانش آورده دیگی به جوش هم او همّتی زیرک‌اندیش داشت هم اندیشهٔ زیرکان پیش داشت به فرمان کار‌آگهان کار کرد بدین آگهی بخت را یار کرد هنر‌پیشه فرزند استاد او که هم‌درس او بود و هم‌زاد او عجب مهربان بود بر مرزبان دل مرزبان هم بدو مهربان نکردی یکی مرغ بر بابزن که‌ارسطو نبودی بر آن رای‌زن نجستی ز تدبیر او دوری‌یی به‌هر کار ازو خواست دستوری‌یی چو پرگار چرخ از بر کوه و دشت برین دایره مدتی چند گشت ملک فیلقوس از جهان رخت برد جهان را به شاهنشه نو سپرد جهان چیست‌، بگذر ز نیرنگ او رهایی به چنگ آور از چنگ او درختی است شش پهلو و چاربیخ تنی چند را بسته بر چار میخ یکایک ورق‌های ما زین درخت به زیر اوفتد چون وزد باد سخت مقیمی نبینی درین باغ کس تماشا کند هر یکی یک نفس در او هر دمی نوبری می‌رسد یکی می‌رود دیگری می‌رسد جهان کام و ناکام خواهی سپرد به خود کامگی پی چه خواهی فشرد‌؟ درین چارسو هیچ هنگامه نیست که کیسه بر مرد خودکامه نیست به دام جهان هستی از وام او بده وام او‌، رَستی از دام او شبی نعل‌بند‌ی و پالان‌گر‌ی حق خویشتن خواستند از خری خر از پای رنجیده و پشت ریش بیفکندشان نعل و پالان به پیش چو از وام‌داری خر آزاد گشت بر آسود و از خویشتن شاد گشت تو نیز ای به خاکی شده گَرد‌ناک بده وام و بیرون جَه از گرد و خاک * * * بخش ۱۴ - پادشاهی اسکندر به جای پدر بیا ساقی از خود رهاییم ده ز رخشنده می روشناییم ده میی کاو ز محنت رهایی دهد به آزردگان مومیایی دهد سخن سنجی آمد ترازو به دست درست زر اندود را می‌شکست تصرف در آن سکه بگذاشتم کزان سیم در زر خبر داشتم گر انگشت من حرف‌گیری کند ندانم کسی کاو دبیری کند ولی تا قوی دست شد پشت من نشد حرف گیر کس انگشت من نبینم به بدخواهی اندر کسی که من نیز بدخواه دارم بسی ره من همه زهر نوشیدنست هنر جستن و عیب پوشیدنست بدان ره که خود را نمودم نخست قدم داشتم تا به آخر درست دباغت چنان دادم این چرم را که برتابد آسیب و آزرم را چنان خواهم از پاک پروردگار کزین ره نگردم سرانجام کار گزارای نقش گزارش پذیر که نقش از گزارش ندارد گزیر چنین نقش بندد که چون شاه روم به ملک جهان نقش برزد به موم ولایت ز عدلش پر آوازه گشت بدو تاج و تخت پدر تازه گشت همان رسم‌ها کز پدر دیده بود نمود آنچه رایش پسندیده بود همان عهد دیرینه برجای داشت علَمهای پیشینه بر پای داشت به دارا همان گنج زر می‌سپرد بران عهد پیشینه پی می‌فشرد ز فرمانبران ملک فیلقوس نشد کس در آن شغل با وی شموش که بود از پدر دوست انگیزتر به دشمن کشی تیغ او تیزتر چنان شد که با زور بازوی او نچربید کس در ترازوی او چو در زور پیچیدی اندام را گره برزدی گوش ضرغام را کباده ز چرخه کمان ساختی بهر گشتنی تیری انداختی به نخجیرگه شیر کردی شکار ز گور و گوزنش نرفتی شمار ربود از دلیران تواناتری سر زیرکان شد به داناتری چو خطش قلم راند بر آفتاب یکی جدول انگیخت از مشک ناب فلک زان خط جدول انگیخته سواد حبش را ورق ریخته حساب جهانگیری آورد پیش جهان را زبون دید در دست خویش هَمَش هوش دل بود و هم زور دست بدین هر دو بر تخت شاید نشست به هر کار کاو جست نام آوری در آن کار دادش فلک یاوری همه روم از آن سرو نوخاسته به ریحان سرسبزی آراسته ازو بسته نقشی به هر خانه‌ای رسیده به هر کشور افسانه‌ای گهی راز با انجمن می‌نهاد گه از راز انجم گره می‌گشاد به انبوه می با جوانان گرفت به خلوت پی کار دانان گرفت نه آن کرد با مردم از مردمی که آید در اندیشهٔ آدمی به آزردن کس نیاورد رای برون از خط عدل ننهاد پای به بازارگانان رها کرد باج نجست از مقیمان شهری خراج ز دیوان دهقان قلم برگرفت به بی‌مایگان هم درم درگرفت عمارت همی کرد و زر می‌فشاند همه خار می‌کند و گل می‌نشاند به هر ناحیت نام داغش کشید به مصر و حبش بوی باغش کشید گشاده دو دستش چو روشن درخش یکی تیغ زن شد یکی تاج بخش ترازو خود آن به که دارد دو سر یکی جای آهن یکی جای زر هر آن کار اقبال را درخورست به آهن چو آهن به زر چون زرست چنان دادگر شد که هر مرز و بوم زدی داستان کای خوشا مرز روم ارسطو که دستور درگاه بود به هر نیک و بد محرم شاه بود سکندر به تدبیر دانا وزیر به کم روزگاری شد آفاق گیر وزیری چنین شهریاری چنان جهان چون نگیرد قراری چنان همه کار شاهان گیتی نکوه ز رای وزیران پذیرد شکوه ملک شاه و محمود و نوشیروان که بردند گوی از همه خسروان پذیرای پند وزیران شدند که از جملهٔ دور گیران شدند شه ما که بدخواه را کرد خرد برای وزیر از جهان گوی برد مرا و تو را گه شود پای سست تن شاه باید که ماند درست مبادا که شه را رسد پای لغز که گردد سر ملک شوریده مغز چو باشد کند چشم بد بازیی کند دیو با فتنه دم سازیی جهان دادخواهست و شه دادگیر ز داور نباشد جهان را گزیر جهان را به صاحب جهان نور باد وزین داوری چشم بد دور باد * * * بخش ۱۵ - تظلم مصریان از زنگیان پیش اسکندر بیا ساقی آن شربت جانفزا‌ی به من ده که دارم غمی جانگزا‌ی مگر چون بدان شربت آرم نشاط غمی چند را در نوردم بساط چو صبح از دم گرگ برزد زبان به خفتن درآمد سگ پاسبان خروس غنوده فرو کوفت بال دهل‌زن بزد بر تبیره دوال من از خواب آسوده برخاستم به جوهر‌کِشی خاطر آراستم طلبکار گوهر که کانی کَنَد به پندار امید جانی کند به خوناب لعلی که آرد به چنگ ستیزه کند با دل خاره سنگ چه پنداری ای مرد آسان‌نیوش‌! که آسان پر از دُر توان کرد گوش‌؟ گر انجیر‌خور مرغ بودی فراخ نبودی یک انجیر بر هیچ شاخ گزارنده پیکر این پرند گزارش چنین کرد با نقشبند که چون بامداد‌ان چراغ سپهر جمال جهان را برافروخت چهر به جلوه برآورد خورشید دست عروسانه بر کرسی زر نشست سکندر به آیین شاهان پیش بر آراست بزمی در ایوان خویش غلامان گل‌چهره دلربا‌ی کمر بر کمر گرد تختش به پای گهی باده می‌خورد بر یاد کی گهی گنج می‌ریخت بر باد می نشسته چنین چون یکی چشمه نور که آواز‌ِ داد آمد از راه دور خبر برد صاحب‌خبر نزد شاه که مشتی ستمدیدهٔ دادخواه تظلم زنانند بر شاه روم که بر مصریان تنگ شد مرز و بوم رسیدند چندان سیاهان زنگ که شد در بیابان گذرگاه تنگ سواد جهان را چنان در نبشت که سودا در آمد در آن کوه و دشت بیابانیانی چو قطران سیاه از آن بیش کاندر بیابان گیاه چو کوسه همه پیر کودک سرشت به خوبی روند ار چه هستند زشت نه رویی که پیدا کند شرمشان نه بر هیچکس مهر و آزرمشان همه آدمی‌خوار و مردم‌گزا‌ی ندارد در این داوری مصر پای گر آید به یارگیری شهریار وگر نی به تاراج رفت آن دیار نه مصر و نه افرنجه مانَد نه روم گدازند از آن کوهِ آتش چو موم ز جمعی چنین دل پراکنده‌ایم دگر حکم شه راست ما بنده‌ایم شه دادگر داور دین پناه چو دانست که‌آورد زنگی سپاه هراسان شد از لشگر‌ِ بی‌قیاس نباید که دانا بود بی‌هراس ارسطو‌ی بیدار‌دل را بخواند وزین دَر بسی قصه با او براند وزیر خردمند پیروز رای به پیروزی شاه شد رهنما‌ی که برخیز و بخت‌آزمایی بکن هلاک چنان اژدهایی بکن برآید مگر کاری از دست شاه که شه را قوی‌تر کند پایگاه شود مصر و آن ناحیت رام او برآید به مردانگی نام او دگر دشمنان را درآرد به خاک شود دوست پیروز و دشمن هلاک سکندر به دستوری رهنمون ز مقدونیه برد رایت برون یکی لشگر انگیخت کز تَرک و تیغ فروزنده برقش برآمد به میغ ز دریا سوی خشگی آورد رای دلیلش سوی مصر شد رهنما‌ی همه مصریان شهری و لشگر‌ی پذیره شدندش به نیک‌اختر‌ی بفرمود شه کز لب رود نیل کند لشگر‌ش سوی صحرا رحیل به پرخاش زنگی شتابان شدند دو اسبه به سوی بیابان شدند دلیران به صحرا کشیدند رخت به کین‌خواه زنگی کمر کرده سخت چو زنگی خبر یافت که‌آمد سپاه جهان گشت بر چشم زنگی سیاه دو لشگر برابر شد آراسته شد آزرم‌ها پاک برخاسته ز نعل سمندان پولاد میخ زمین را ز جنبش برافتاد بیخ ز بس نعره که‌آمد برون از کمین فرود اوفتاد آسمان بر زمین ز گرز گران‌سنگ چالش‌گر‌ان شده ماهی و گاو را سر گران ز شوریدن بانگ چون رستخیر به وحش بیابان درآمد گریز چو بر جنگ شد ساخته سازشان گریزنده شد دیو از آوازشان به جایی گرفتند جای نبرد که گرما ز مردم بر آورد گرد زمینی ز گوگرد بی‌آب‌تر هوایی ز دوزخ جگر‌تاب‌تر ز تنّین به غور آمده غار‌ها در او فتنه را روز بازار‌ها در آن جای غولان وطن ساختند چو غولان به هر گوشه می‌تاختند چو گوهر فرو برد گاو زمین برون جَست شیر سیاه از کمین بر آفاق شد گاو گردون دلیر برآمد ستاره چو دندان شیر شب از ناف خود عطر‌سایی گشاد جهان زیور روشنایی نهاد برون شد یزک‌دار دشمن‌شناس یتاقی کمر بست بر جای پاس ستاره درآمد به تابندگی برآسود خلق از شتابندگی به یک جای هم روم و هم زنگبار فرومانده زنگی و رومی ز کار * * * بخش ۱۶ - پیکار اسکندر با لشگر زنگبار بیا ساقی آن می‌ که رومی‌وش‌ست به من ده که طبعم چو زنگی خوَشست مگر با من این بی‌محابا پلنگ چو رومی و زنگی نباشد دو رنگ فریبنده راهی شد این راه دور که بر چرخ هفتم توان دید نور درین ره فرشته ز ره می‌رود که آید یکی دیو و ده می‌رود به معیار این چارسو رهروی نسنجد دو جو تا ندزدد جوی قراضه قراضه رباید نخست ربایند ازو چون که گردد درست به جو می‌ستاند ز دهقان پیر به من می‌فرستند به دیوان میر ز من رخت این همرهان دور باد زبانم بر این نکته معذور باد از این آشنایان بیگانه‌خو‌ی دورویی نگر‌، یک‌زبانی مجوی دو سوراخ چون روبه‌ِ حیله‌ساز یکی سوی شهوت یکی سوی آز ولیکن چو کژدم به هنگام هوش نه سوراخ دیده نه سوراخ گوش گزارش‌گر‌ِ راز‌های نهفت ز تاریخ دهقان چنین باز گفت که چون شاه چین زین بر ابرَش نهاد فلک نعل زنگی بر آتش نهاد سپهر از کمینْ مِهر بیرون جهاند ستاره ز کفْ مهره بیرون فشاند جهان از دلیران لشکر‌شکن کشیده چو انجم بسی انجمن از آیینه پیل و زنگ شتر صدف را شبه رست بر جای دُر ز پویه که پی بر زمین می‌فشرد در اندام گاو استخوان گشت خرد شه روم رسم کیان تازه کرد ز نوبت جهان را پرآوازه کرد بر آراست لشگر به آیین روم چو آرایش نقش بر مهر موم ز رومی تنی بود بس مهربان زبان‌آور‌ی آگه از هر زبان دلیر و سخنگوی و دانش‌پرست به تیر و به شمشیر گستاخ‌دست کشیده دَمش طوطیان را به دام سخن‌پرور‌ی طوطیانوش نام به شیرین سخن‌های مردم‌فریب ربوده نیوشندگان را شکیب ندیم سکندر به بی‌گاه و گاه محاسب در احکام خورشید و ماه سکندر به حکم پیام‌آور‌ی بر خویش خواندش به نام‌آور‌ی بفرمود تا هیچ نارد درنگ شتابان شود سوی سالار زنگ رسانَد بدو بیم شمشیر شاه مگر بشنود باز گردد ز راه به زنگی زبان رهنمونی کند که آهن در آتش زبونی کند جوانمرد گل‌چهره چون سرو بن ز رومی به زنگی رساند این سخن که دارنده تاج و شمشیر و تخت روان کرد رایت به نیروی بخت جوان‌دولت و تیز و گردنکش‌ست گه خشم سوزنده چون آتش‌ست چو بر شاخ آهو کشد چرم گور بدوزد سر مور بر پای مور چنان به که با او مدارا کنی بنالی و عذر آشکارا کنی نباید که آن آتش آید به تاب که ننشیند آنگه به دریای آب به مهرش روان باید آراستن مبارک نشد کین ازو خواستن جهانش گه صلح و جنگ آزمود ز جنگش زیان دید و از صلح سود شه زنگ چون گوش کرد آن سخن بپیچید بر خود چو مار کهن دماغش ز گرمی برآمد به جوش برآورد چون رعد غران خروش بفرمود تا طوطیانوش را کشند و برند از تنش هوش را ربودنْش آن دیوساران ز جای چو که‌برگ را مهرهٔ کهربای بریدند در تشت زرّین سرش به خون غرقه شد نازنین پیکر‌ش چو پرخون شد آن تشت زرین‌، چه کرد‌؟ بخوردش چو آبی و آبی نخورد کسانی که بودند با او به راه شدند آب در دیده نزدیک شاه نمودند کان رومی خوب‌چهر چه بد دید از آن زنگی‌ِ سرد مهر شه از بهر آن سرو شمشاد رنگ چنان سوخت کز تاب آتش خدنگ به خون ریختن شد دل‌انگیخته ز خون چنان بی‌گنه ریخته شد از رومیان رنگ یکبارگی که دیدند از آنگونه خونخوارگی سیاهان ازان کار‌، دندان سفید ز خنده لب رومیان ناامید شب آن به که پوشیده‌دندان بود که آن لحظه میرد که خندان بود سکندر به آهستگی یک دو روز گذشت از سر خشم اندیشه‌سوز شباهنگ چون برزد از کوه دود بر آهنگ‌ِ شب مرغ دَستان نمود برآویخت هندوی چرخ از کمر به هارونی شب جَرس‌های زر جلاجل‌زنان گفت هارون‌شاه که شه تاجور باد و دشمن تباه طلایه برون شد به ره‌داشتن یتاقی به نوبت نگه‌داشتن دگر روز کاورد گردون شتاب برون زد سر از کنج کوه آفتاب بغرید کوس از در شهریار جهان شد ز بانگ جرس بی‌قرار تبیره‌زن از خارش چرم خام لبیشه درافکند شب را به کام در آمد به شورش دَم گاو‌دُم به خمبک زدن خام رویینه خم ترازوی پولاد سنجان به میل ز کفه به کفه همی‌راند سیل سنان‌ِ سَر‌خشت‌، خفتان‌شکاف برون رفت از فُلکهٔ پشت و ناف ز قاروره و یاسج و بید‌برگ قواره قواره شده دِرع و ترگ ز هرینِ حمله ز هرایِ تیغ شده آب خون در دل تند میغ چو لشگر به لشگر درآورد روی مبارز برون آمد از هر دو سوی بسی یک به دیگر درآویختند بسی خون به ناورد‌گه ریختند سبق برد بر لشگر روم زنگ چو بر گور‌ِ پی بر‌کشیده پلنگ خرابی درآورد زنگی به روم ز هر بوم افغان برآورد بوم که رومی بترسید از آن پیش خورد که با طوطیا‌نوش زنگی چه کرد درافکند خون دلاور به جام بخورد از سر خامی آن خون خام چو زنگی نمود آنچنان بازی‌یی ز رومی نیامد عنان‌تازی‌یی بدانست سالار لشگر‌شناس که در رومی از زنگی آمد هراس چو لشگر هراسان شود در ستیز سگالش نسازد مگر بر گریز وزیر خردمند را خواند پیش خبر دادش از راز پنهان خویش که بددل شدند این سپاه دلیر ز شمشیر ناخورده گشتند سیر به لشگر توان کردن این کارزار به تنها چه برخیزد از یک سوار ز خون خوردن طوطیانوش گرد همه لشگر از بیم خواهند مرد کند هر یک آیین ترس آشکار نیابد ز ترسندگان هیچ کار چو بد‌دل شد این لشگر جنگجو‌ی بیار آب و دست از دلیری بشوی همان زنگیان چیره‌دستی کنند چو پیلان آشفته مستی کنند چه دستان توان آوریدن به دست کزان زنگیان را درآید شکست برانداز رایی که یاری دهد ازین وحشتم رستگاری دهد جهاندیده دستور فریاد رس گشاد از سر کاردانی نفس که شاها خرد رهنمون تو باد ظفر یار و دشمن زبون تو باد جهان‌داور آفرینش‌پناه پناه تو باد ای جهانگیر شاه به‌هر‌جا که روی آری از کوه و دشت بهی بادت از چرخ پیروز گشت سیاهان که ماران‌ِ مردم‌زنند نه مردم‌، همانا که اهریمنند اگر رومی اندیشد از جنگ زنگ عجب نیست کاین ماهی است آن نهنگ ز مردم کشی ترس باشد بسی ز مردم‌خور‌ی چون نترسد کسی‌؟ گر آزرم خواهیم از این سگدلان نخوانندمان عاقلان عاقلان وگر جای خالی کنیم از نبرد ز گیتی برآرند یکباره گرد بلی گر ز ما داشتندی هراس میانجی بر ایشان نهادی سپاس میانجی که باشد‌؟ که بس بیهشند وگر راست خواهی‌، میانجی‌کُشند یکی چاره باید برانداختن به تزویر مردم‌خور‌ی ساختن گرفتن تنی چند زنگی ز راه گرفتار کردن در این بارگاه نشستن تو را خامش و خشمناک درانداختن زنگیان را به خاک یکی را سر از تن بریدن به درد به مطبخ فرستادن از بهر خورد به زنگی زبان گفتن این را بشوی بپز تا خورد خسرو نامجوی بفرمای تا مطبخی در نهفت نهد جفته و آن را کند خاک جفت بجوشد سر گوسپندی سیاه تهی ز استخوان آورد نزد شاه شه آن چرم ناپختهٔ نیم خام بِدَرَد بخاید به حرصی تمام بگوید که ‌«مغزش بیارید نیز کزین نغزتر کس نخورده‌ست چیز اگر هیچ دانستمی در نخست که زنگی‌خوری داردم تندرست اسیران رومی نپروردمی همه زنگی‌ِ خوش‌نمک خوردمی‌» چو آن آدمی‌خواره یابد خبر که هست آدمی‌خواره‌ای زو بتر بدین ترس بگذارد آن کین ِگرم که آهن به آهن توان کرد نرم گر این چاره‌ساز‌ی به دست آوریم بر آن چیره‌دستان شکست آوریم به گرگی ز گرگان توانیم رست که بر جهل جز جهل نارد شکست بفرمود شه تا دلیران روم نمایند چالش در آن مرز و بوم کمین بر گذرگاه زنگ آورند تنی چند زنگی به چنگ آورند شدند آن دلیران فرمان‌پذیر گرفتند از آن زنگیی چند اسیر به نوبتگه شاه بردندشان به سرهنگ نوبت سپردندشان درآوردشان نوبتی‌دار شاه قفایی ز خون سرخ و رویی سیاه شه از خشمناکی چو غرنده شیر که آرد گوزن گران را به زیر یکی را بفرمود تا زان گروه ببُرند سر چون یکی پاره کوه به مطبخ سپردند کاین را بگیر بساز آنچه شه را بود ناگزیر دگرگونه با مطبخی رفته راز که چون ساز می‌باید آن ترکتاز دگر زنگیان پیش خسرو به‌پای فرومانده عاجز در آن رسم و رای چو فرمود خسرو که خوان آورند بساط خورش در میان آورند بیاورد خوان زیرک هوشمند بر او لفچه‌های سر گوسپند شه از هم درید آن خورش را به‌زور چو شیری که او بردرد چرم گور بیایستگی خورد و جنباند سر که خوردی ندیدم بدین‌سان دگر‌! چو زنگی به خوردن چنین دلکش‌ست کبابی دگر خوردنم ناخوش‌ست همه ساق زنگی خورم در شراب کزان خوش‌نمک‌تر نیابم کباب به‌رغم سیاهان شه پیل‌بند مزور همی‌خورد از آن گوسفند چو ترسنده اژدها کردشان چو ماران به صحرا رها کردشان شدند آن سیاهان بر شاه زنگ خبر باز دادند از آن روز تنگ که این اژدها‌خوی‌ِ مردم‌خیال نهنگی است کاورده بر ما زوال چنان می‌خورد زنگی خام را که زنگی خورد مغز بادام را‌! سر لفجنان را که آرد به بند خورد چون سر و لفجه گوسفند دل زنگیان را درآمد هراس که از پرنیان سر برون زد پلاس فرو پژمرید آتش انگیزشان ز گرمی نشست آتش تیزشان چو روز دگر مرغ بگشود بال تهی شد دماغ سپهر از خیال به غول سیه بانگ برزد خروس در آمد به غریدن آواز کوس شغب‌های شیپور از آهنگ تیز چو صور اسرافیل در رستخیز ز نعره برآوردن گاو دم شده ز آسمان زهرهٔ گاو گم دهل‌های گرگینه چرم از خروش درآورده مغز جهان را به جوش ز شوریدگی تنبک زخم ریز دماغ فلک سفته از زخم تیز دل ترکتازان در آن دار و گیر برآورده از نای ترکی نفیر زمین لرزه مقرعه در دماغ زده آتشین مقرعه چون چراغ روارو زنان تیر پولاد سای در اندام شیران پولاد خای پلارک چنان تاف از روی تیغ که در شب ستاره ز تاریک میغ دو لشگر دگر باره برخاستند دگرگونه صف‌ها برآراستند دو ابر از دو سو در خروش آمدند دو دریای آتش به جوش آمدند برآمیخته لشگر روم و زنگ سپید و سیه چون گراز دو رنگ سم باد پایان پولاد نعل به خون دلیران زمین کرده لعل ترنگ کمان‌های بازو شکن بسی خلق را برده از خویشتن درفشیدن تیغ آیینه تاب درفشان‌تر از چشمهٔ آفتاب زده لشگر روم رایت بلند زمین در کمان آسمان در کمند به قلب اندر اسکندر فیلقوس جناحی بر آراسته چون عروس ز پیش سپه زنگی قیرگون جناحی برآورده چون بیستون صف زنده پیلان به یک‌جا گروه چو گِردِ گریوه کمرهای کوه مژه چون سنان چشم‌ها چون عقیق ز خرطوم تا دم در آهن غریق دگرگونه بر هر یکی تخت عاج برو زنگی‌یی بر سر از مشک تاج چو آواز بر پیل سرکش زدی زدی آتش ار خود بر آتش زدی ز پس پیل کامد به چالش برون شد از پای پیلان زمین نیلگون پیاده‌روان گرد پیل بلند به هر گوشه‌ای کرده صد پیل بند چو آیین پیکار شد ساخته منش‌ها شد از مهر پرداخته ستمگر سیاهی زراجه بنام ز لشگر گه زنگ بگشاد گام در‌آمد چو پیل استخوانی به‌دست کزو پیل را استخوان می‌شکست سیه‌مار‌ی افسون گرگی در او سرآماسی از سر بزرگی در او دهانش فراخ و سیه چون لوید کزو چشم بیننده گشتی سپید خمی از خماهن برانگیخته به خم‌ها سکاهن برو ریخته بر و سینه‌ای همچو پولاد ترس حدیث تنومندی آن خود مپرس علم دیده‌ای پرچمی بر سرش؟ نمی‌گشت یک موی از آن پیکرش گر آنجا بود طاسکی سرنگون دو دیده برو همچو دو طاس خون بسی خویشتن را به زنگی ستود که سوزان‌تر از آتشم زیر دود زراجه منم پیل پولاد خای که بر پشت پیلان کشم پیل پای چو در پیل پای قدح می‌کنم به یک پیل پا پیل را پی کنم چو در معرکه برکشم تیغ تیز به کوهه کنم کوه را ریزریز گرم شیر پیش آید و گر هُزبر بر او سیل بارم چو غرنده ابر فرس بفکند جوش من نیل را رخ من پیاده نهد پیل را سلاح از تنم رسته چو شیر نر ز پولاد دارم سلاحی دگر چو الماس و آهن رگ تن مرا چه حاجت به الماس و آهن مرا‌؟ چو گردن برآرم به گردن‌کشی نه زابی هراسم نه از آتشی درم پهلوی پهلوانان به تیغ خورم گرده گردنان بی دریغ به مردم‌کشی اژدها پیکرم نه مردم‌کشم‌، بلکه مردم‌خورم‌! مرا در جهان از کسی شرم نیست ستیزه بسی هست و آزرم نیست ستیزنده را دارد آزرم سست خر از زیر پالان برآید درست چو من زنگی آنگه که خندان بود سیه شیری الماس دندان بود بگفت این و برزد به ابرو شکنج چو ماری که پیچد ز سودای گنج ز رومی سواری توانا و چست بر آن آتش افکند خود را نخست به آتش کشی باز مالید گوش چو پروانه‌ای کایدش خون به‌جوش درآمد برو زنگی چنگ سود به یک ضربت از تن سرش را ربود دگر کینه‌خواهی درآمد به جنگ فلک هم درآورد پایش به سنگ چنین تا به مقدار هفتاد مرد به تیغ آمد از رومیان در نبرد دگر هیچکس را نیامد نیاز که با آن زبانی شود رزم‌ساز دل از جای شد لشگر روم را چو از کورهٔ آتشین موم را چو کرد آن زبانی سپه را زبون نیامد بناورد او کس برون سر گردنان شاه گردون گرای ز پرگار موکب تهی کرد جای بر آراست بر جنگ زنگی بسیچ به زنگی‌کشی نیزه را داد پیچ زده بر میان گوهر آگین کمر در آورده پولاد هندی به سر به تن بر یکی آسمان‌گون زره چو مرغول زنگی گره به گره یمانی یکی تیغ زهر آبجوش حمایل فروهشته از طرف دوش کمندی چو ابروی طمغاچیان به خم چون کمان گوشه چاچیان لحیفی برافکنده بر پشت بور درآمد به زین آن تن پیل زور عنان تکاور به دولت سپرد نمود آن قوی دست را دستبرد به کبک دری چون درآید عقاب‌؟ چگونه جهد بر زمین آفتاب‌؟ از آن تیزتر خسرو پیلتن به تندی درآمد به آن اهرمن بزد بانگ بر وی که‌ای زاغ پیر‌! عقاب جوان آمد‌، آرام گیر‌! اگر بر نتابی عنان را ز راه کنم بر تو عالم چو رویت سیاه سیه‌روی از آنی که از تیغ تیز درین حربگه کرد خواهی گریز مرو تا به‌خون سرخ‌رویت کنم مسلسل‌تر از جعد مویت کنم فتد زنگ بر تیغ آیینه رنگ من آیینه‌ام کز من افتاد زنگ سپیده برد روی از چشم درد برد تیغ من سرخی از روی زرد چه لافی که من دیو مردم‌خور‌م‌؟ مرا خور که از دیو مردم برم ندانی تو پیگار شمشیر سخت بیاموزمت من به بازوی بخت گر آیی ز جایی نگهدار جای و گرنه سرت بسپرم زیر پای من آن روم‌سالار تازی‌هشم که چون دشنه صبح زنگی‌کشم چو هندی زنم بر سر زنده پیل زند پیلبان جامه در خم نیل چو ز آهن کنم حلقه در گوش سنگ به زنگه رود گوش سالار زنگ چو گفت این سخن در رکاب ایستاد برآورد بازو‌، عنان برگشاد برو حمله‌ای برد چون شیر مست یکی گُرزهٔ شیر پیکر به دست ز سختی که زد بر سرش گُرز را برافتاد تب لرزه البرز را به یک زخم آن گُرز پولاد لخت ستد جان از آن آبنوسی درخت سرو گردن و سینه و پای و دست ز پا تا به خرد درهم شکست چو کار زراجه ز راحت برید یکی محنت دیگر آمد پدید سیاهی به کردار نخل بلند هراسان ازو دیدهٔ نخل بند به خسرو درآمد چو تند اژدها بر او کرد زخمی چو آتش رها نشد کارگر تیغ بر درع شاه بغرید زنگی چو ابر سیاه چو دارای روم آن سیه را بدید نهنگ سیاه از میان برکشید چنان ضربتی زد بر آن نخل بن که شیر جوان بر گوزن کهن سر زنگی نخل بالا فتاد چو زنگی که از نخل خرما فتاد دگر زنگیی رفت سوی مصاف زبان برگشاده به مشتی گزاف که ابری سیاه آمد از کوه زنگ نبارد مگر اژدها و نهنگ سیه کولهٔ گرد بازو منم گران کوه را هم ترازو منم ز تن برکنم گردن پیل را به دم درکشم چشمهٔ نیل را بر آن کس که جانش به آهن گزم بسی جامها در سکاهن رزم جهان جوی چون دید کان یافه گوی ز خون ناف خود را کند نافه بوی سر تیغ بر گردن افراختش در آن یافه گفتن سر انداختش از آن سهمگن‌تر سیاهی قوی عنان راند بر چالش خسروی چنان زد برو تیغ زنگار خورد که زنگی ز گردش درآمد به گَرد سیاهی دگر زین بر ادهم نهاد به زخمی دگر دیده بر هم نهاد دگر تا شب از نامداران زنگ نیامد کسی را تمنای جنگ جهاندار با فتح دمساز گشت شبانگه به آرامگه بازگشت چو گلنارگون کسوت آفتاب کبودی گرفت از خم نیل آب نگهبان این مار پیکر درفش زر اندود بر پرنیان بنفش رقیبان لشگر به آیین پاس نگهبان‌تر از مرد انجم شناس یزکداری از دیده نگذاشتند یتاقی که رسمی است می‌داشتند سحرگه که آمد به نیک اختری گل سرخ بر طاق نیلوفری سکندر برون آمد از خوابگاه برآراست بر حرب دشمن سپاه روان کرد رخش عنانتاب را برانگیخت چون آتش آن آب را به قلب اندرون پای خود را فشرد به‌هر پهلوی پهلوی را سپرد چپ و راست را بست از آهن حصار فرو برد چون کوه بیخ استوار همان لشگر زنگ و خیل حبش به هر گوشه‌ای گشته شمشیرکش حبش بر یمین بربری بر یسار به قلب اندرون زنگی دیوسار چو نوبت زن شاه زد کوس جنگ جرس دار زنگی بجنباند زنگ در آمد به غریدن ابر سیاه ز ماهی تف تیغ برشد به ماه چنان آمد از هر دو لشگر غریو کزان هول دیوانه شد مغز دیو گره بر گلوها فروبست گرد ز بی خونی اندامها گشت زرد ز گُرز گران سنگ و شمشیر تیز میانجی همی جست راه گریز ز بس شورش رق روئینه طاس به گردون گردان در آمد هراس ز خر مهرهٔ مغز پرداخته زمین مغز کوه از سر انداخته ز رویین دز کوس تندر خروش به دزهای رویین درافتاد جوش ز نای دمیده بر آهنگ دور گمان بود کامد سرافیل و صور ز بس کوفتن بر زمین گُرز و تیغ ز هر غار بر شد غباری به میغ ز منقار پولاد پران خدنگ گره بسته خون در دل خاره سنگ کمان کج ابرو به مژگان تیر ز پستان جوشن برآورده شیر کمند گره دادهٔ پیچ پیچ به جز گرد گردن نمی‌گشت هیچ چو هندوی بازیگر گرم خیز معلق زنان هندوی تیغ تیز ز موزونی ضربهای سنان به رقص آمده اسب زیر عنان به زنبورهٔ تیر زنبور نیش شده آهن و سنگ را روی ریش زمین خسته از خون انجیدگان هوا بسته از آه رنجیدگان برآراسته قلب شاه از نبرد چو کوهی که انباشد از لاجورد همان تیغزن زنگی سخت کوش برآورده چون زنگ زنگی خروش کفیده دل و بر لب آورده کف دهن باز کرده چو پشت کشف چو از هر دو سو گشت قلب استوار ز هر دو سپه رفت بیرون سوار نمودند بسیار مردانگی هم از زیرکی هم ز دیوانگی برآورد زنگی ز رومی هلاک که این نازنین بود و آن هولناک شه از نازنین لشگر اندیشه کرد که از نازنینان نیاید نبرد به دل گفت آن به که شیری کنم درین ترسناکان دلیری کنم چو لشگر زبون شد در این تاختن به خود باید این رزم را ساختن برون شد دگر باره چون آفتاب که آرد به خونریزی شب شتاب تنی چند را زان سپاه درشت به یک زخم یک زخم چون سگ بکشت کسی کان چنان دید بنیاد او تهی کرد پهلو ز پولاد او سپهدار رومی چو بی جنگ ماند تکاور سوی لشگر زنگ راند پلنگر که او بود سالار زنگ بدانست کامد ز دریا نهنگ به یاران خود گفت کاین صید خام کجا جان برد چون در آید به دام سلیحی ملک وار ترتیب کرد به جوشن بر از تیغ ترکیب کرد بپوشید خفتانی از کرگدن مکوکب به زر زاستین تا بدن یکی خود پولاد آیینه فام نهاد از بر فرق چون سیم خام درفشان یکی تیغ چون چشم گور پلارک درو رفته چون پای مور برآهیخت و آمد بر تند شیر نشاید شدن سوی شیران دلیر بغرید کای شیر صید آزمای هماوردت آمد مشو باز جای مرو تا نبرد دلیران کنیم درین رزمگه جنگ شیران کنیم ببینیم کز ما بلندی کراست درین کار فیروزمندی کراست ز جوشیدن زنگی خامکار بجوشید خون در دل شهریار چو بدخواه کین در خروش آورد ستیزنده را خون به جوش آورد سکندر بدو گفت چندین ملاف مران بیهده پیش مردان گزاف ز مردانگی لاف چندین مزن هراسان شو از سایهٔ خویشتن بترس ار چه شیری ز شیرافکنان دلیری مکن با دلیر افکنان تنی را که نتوانی از جای برد به پرخاش او پی چه خواهی فشرد ؟ به پهلوی شیر آنگهی دست کش که داری به شیر افکنی دستخوش به تاراج خود ترکتازی کنی که گنجشک باشی و بازی کنی بیا تا بگردیم میدان خوشست ببینیم کز ما که سختی کشست گرفته مزن در حریف افکنی گرفته شوی گر گرفته زنی بر آشفت زنگی ز گفتار شاه به چالش درآمد چو دود سیاه فروهشت بر ترک شه تیغ را ز برق آتشی کی رسد میغ را برآشفته شد شاه از آن زشت روی چو تیغ از تنش سر برآورد موی به تندی یکی تیغ زد بر تنش نشد کارگر زخم بر جوشنش بسی جمله بر یکدیگر ساختند یکی زخم کاری نینداختند بدینگونه تا شب درآمد بسر نشد زخم کس در میان کارگر چو زنگی شد از جنگ خسرو ستوه بدو گفت خورشید شد سوی کوه شب آمد شبیخون رها کردنیست به میعاد فردا وفا کردنیست سیه کار شب چون شود شحنه سود برون آید آتش ز گردنده دود کنم با تو کاری در این کارزار که اندر گریزی به سوراخ مار به شرطی که چون صبح راند سپاه تو را نیز چون صبح بینم پگاه بگفت این و از حربگه بازگشت برین داستان شاه دمساز گشت به مهلت ز شب عذر خواه آمدند ز میدان سوی خوابگاه آمدند چو روز دگر چشمهٔ آفتاب برانگیخت آتش ز دریای آب دو لشگر به هم برکشیدند کوس چو شطرنجی از عاج و از آبنوس تذروان رومی و زاغان زنگ شده سینهٔ باز یعنی دو رنگ سیاهان چو شب رومیان چون چراغ کم و بیش چون زاغ و چون چشم زاغ برآمد یکی ابر زنگار گون فرو ریخت از دیده دریای خون در آن سیل کز پای شد تا به فرق یکی تشنه مانده یکی گشته غرق جهان خسرو آهنگ پیکار کرد به بدخواه بر چشم بد کار کرد برآراست بازار ناورد را برانگیخت ز آب روان گرد را کژ اکندی از گور چشمه حریر بپوشید و فارغ شد از تیغ و تیر یکی درع رخشندهٔ چشمه دار که در چشم نامد یکی چشمه وار سنان کش یکی نیزهٔ سی ارش به آب جگر یافته پرورش حمایل یکی تیغ هندی چو آب به گوهرتر از چشمهٔ آفتاب کلاهی ز پولاد چین بر سرش که گوهر به رشک آمد از گوهرش برآویخته ناچخی زهردار به وقت زدن تلخ چون زهر مار نشست از بر بارهٔ کوه فش به دیدن همایون به رفتار خوش روان کرد مرکب به میعادگاه پذیره که دشمن کی آید ز راه نیامد پلنگر که پژمرده بود به اندیشه لنگر فرو برده بود دگر زنگیی را چو عفریت مست فرستاد تا گوهر آرد به دست به یک ناچخ شه که بر وی رسید ز زنگی رگ زندگانی برید دگر دیوی آمد چو یکپاره کوه کزو چشم بینندگان شد ستوه همان خورد کان ناسزای دگر چنین چند را خاک خارید سر سیه روی‌تر زان یکی دیوسار به پیچش درآمد چو پیچنده مار بر او نیز شه ناچخی راند زود به زخمی برآورد ازو نیز دود سیاهی دگر زان ستمگاره‌تر به حرب آمد از شیر خونخواره‌تر همان شربت یار پیشینه خوَرد زمانه همان کار پیشینه کرد نیامد دگر کس به میدان دلیر که ترسیده بودند از آن تند شیر عنان داد خسرو سوی خیل زنگ برون خواست بدخواه خود را به جنگ پلنگر چو دید آن چنان دستبرد شد اندامش از زخم ناخورده خرد اگر خواست ورنه جنیبت جهاند سوی حربگه کام و ناکام راند عنان بر شه افکند چالش کنان به صد خاریش بخت مالش کنان بسی زخمها زد به نیروی سخت نشد کارگر بر خداوند بخت شه شیر زهره بر آن پیل زور بجوشید چون شیر بر صید گور پناهنده را یاد کرد از نخست نیت کرد بر کامگاری درست طریدی بناورد زنگی نمود که بر نقطه پرگار تنگی نمود به چالشگری سوی او راند رخش برابر سیه خنده زد چون درخش چنان زد بر او ناچخ نه گره که هم کالبد سفته شد هم زره به یک باد شد کشتی خصم خرد فرو ماند لنگر پلنگر به مرد بفرمود شاه از سر بارگی که لشگر بجنبد به یکبارگی سپاه از دو سو جنبش انگیختند شب و روز را درهم آمیختند ز بیم چکاچک که آمد ز تیر کفن گشت در زیر جوشن حریر ترنگا ترنگ درفشنده تیغ به مه درقها را برآورده میغ تنوره ز تفتیدن آفتاب به سوزندگی چون تنوری بتاب ز جوشیدن سر به سرسام تیز جهان کرده از روشنایی گریز ز بس زنگی کشته بر خاک راه زمین گشته در آسمان رو سیاه عقیق از شبه آتش افروخته شبه گشته در آسمان سیه سوخته سبک شد شبه گشت گوهر گران چنین است خود رسم گوهر گران اسیر سمنبر بشد مشک بید غراب سیه صید باز سپید سراسیمگی در منش تاخته ز رخت خرد خانه پرداخته ز دلدادن چاوشان دلیر دلاور شده گور بر جنگ شیر ز گفتن که هوی و دگر باره‌ هان برآورده سر های و هوی از جهان ستیز دو لشگر چو از حد گذشت زمانه یکی را ورق در نوشت قوی دست را فتح شد رهنمون به زنهار خواهی درآمد زبون در آن تاختن لشگر رومیان به زنگی کشی بسته هر سو میان سکندر به شمشیر بگشاد دست به بازار زنگی در آمد شکست چو زنگی درآمد به زنگانه رود ز شهرود رومی برآمد سرود سر رایت شاه بر شد به ماه ز غوغای زنگی تهی گشت راه فرو ریخت باران رحمت ز میغ فرو  گشت زنگار زنگی ز تیغ ستاده ملک زیر زرین درفش ز سیفور بر تن قبای بنفش ز هر سو کشان زنگیی چون نهنگ به گردن در افسار یا پالهنگ کسی را که زیر علم تاختند به فرمان خسرو سر انداختند در آن وادی از زنگیان کس نماند وگر ماند جز بخش کرکس نماند گروهی که بر پیل کردند زور فتادند چون پیله در پای مور کری‌بنده کو بار مردم کشد گهی شم کشد‌، گه بریشم کشد چو خصمان گرفتار خواری شدند حبش در میان زینهاری شدند شه آن وحشیان را که بود از حبش نفرمود کشتن در آن کشمکش ببخشود بر سختی کارشان به شمشیر خود داد زنهارشان بفرمود تا داغشان برکشند حبش زین سبب داغ بر آتشند فروزنده‌شان کرد از آن گرم داغ کز آتش فروزنده گردد چراغ ز بس غارت آورردن از بهر شاه غنیمت نگنجید در عرضگاه چو شاه آن متاع گران سنج دید چو دریا یکی دشت پر گنج دید به جز گوهرین جام و زرین عمود به خروار عنبر به انبار عود هم از زر کانی هم از لعل و در بسی چرم و قنطارها کرده پر ز کافور چون سیم صحرا ستوه ز سیم چو کافور صد پاره کوه همان زنده پیلان گنجینه کش همان تازی اسبان طاووس وش همان برده بومی و بربری سبق برده بر ماه و بر مشتری ز برگستوانهای گوهر نگار همان چرم زرافهٔ آبدار همه روی صحرا پر از خواسته به گنجینه و گوهر آراسته شه از فتح زنگی و تاراج گنج برآسود ایمن شد از درد و رنج به عبرت در آن کشتگان بنگریست بخندید پیدا و پنهان گریست که چندین خلایق در این داروگیر چرا کشت باید به شمشیر و تیر ؟ خطا گر بر ایشان نهم نارواست ور از خود خطا بینم اینهم خطاست فلک را سر انداختن شد سرشت نشاید کشیدن سر از سرنوشت چو دود از پی لاجوردی نقاب سر از گنبد لاجوردی متاب فلکها که چون لاجوردی خزند همه جامه لاجوردی رزند درین پردهٔ کج سرودی مگوی در این خاک شوریده آبی مجوی که داند که این خاک انگیخته به خون چه دلهاست آمیخته ؟ همه راه اگر نیست بیننده کور ادیم گوزنست و کیمخت گور * * * بخش ۱۷ - باز گشتن اسکندر از جنگ زنگ با فیروزی بیا ساقی از می مرا مست کن چو می در دهی نُقل بر دست کن از آن می که دل را برو خوش کنم به دوزخ درش طلق آتش کنم برومند باد آن همایون درخت که در سایه او توان برد رخت گه از میوه آرایش خوان دهد گه از سایه آسایش جان دهد به میوه رسیده بهاری چنین ز رونق میفتاد کاری چنین‌! چو شد بارور میوه‌دار جوان به دست تبر دادنش چون توان‌؟ زمستان برون رفت و آمد بهار برآورده سبزه سر از جویبار دگر باره سرسبز شد خاک خشک بنفشه برآمیخت عنبر به مشک به عنبر‌خر‌ی نرگس خوابناک چو کافور تر سر برون زد ز خاک گشادم من از قفل گنجینه بند به صحرا علم برکشیدم بلند نهان پیکر آن هاتف سبز‌پوش که خوانَد سراینده آنرا سروش به آواز پوشیدگان گفت خیز گزارش کن از خاطر‌ِ گنج‌ریز که چون رومی از زنگی آن کین کشید سکندر کجا رَخش در زین کشید گزارنده داستان دری چنین داد نظم گزارش‌گر‌ی که چون فرخی شاه را گشت جفت چو گلنار خندید و چون گل شکفت در گنج بگشاد بر‌ گنج‌خواه توانگر شد از گنج و گوهر سپاه برآسود یک هفته بر جای جنگ به یاقوت می رنگ داد آذرنگ چو سقای باران و فراش باد زدند آب و رُفتند ره بامداد شد از راه او گرد برخاسته که بی‌گرد به راه آراسته چو بی گرد شد راه را کرد راه درآمد به زین شاه گیتی‌پناه روارو زنان نای زرین زدند سراپرده بر پشت پروین زدند ز دریای افرنجه تا رود نیل به‌جوش آمد از بانگ طبل رحیل دراینده هر سو درای شتر ز بانگ تهی مغز را کرد پر دهان جَلاجِل به هرای زر ز شور جرس گوش‌ها کرده کر به موکب‌رو‌ان لشگر از هر کنار نه چندان که داند کس آن‌را شمار جهاندار در موکب خاص خویش خرامنده بر کبک رقاص خویش چو لختی زمین ز آن طرف در‌نوَشت ز پهلوی‌ِ وادی درآمد به‌دشت ز بس رایت انگیزی سرخ و زرد مقرنس شده گنبد لاجورد ز صحرا غنیمت برآورده کوه ز گوهر کشیدن هیونان ستوه ز بس گنج آگنده بر پشت پیل به صد جای پل بسته بر رود نیل بدین فرخی شاه فیروزمند برافراخته سر به چرخ بلند به مصر آمد و مصریان را نواخت به آیین خود کار آن شهر ساخت وز آنجا روان شد به دریا کنار پذیرفت یک چندی آنجا قرار به هر منزلی کاو علم برکشید در آن منزل آمد عمارت پدید به گنج و به فرمان در آن ریگ‌بوم عمارت بسی کرد بر رسم روم بر آبادی‌ِ راه می‌برد رنج بر آن ریگ می‌ریخت چون ریگ گنج نخستین عمارت به دریا کنار بنا کرد شهری چو خرم بهار به آبادی و روشنی چون بهشت همش جای بازار و هم جای کشت به اسکندر آن شهر چون شد تمام هم اسکندریه‌ش نهادند نام چو پرداخت آن نغز بنیاد را که مانند شد مصر و بغداد را به یونان شدن گشت عزمش درست که آن‌جا رود مرد کاید نخست ز دریا گذر کرد و آمد به روم جهان نرم در زیر مُهرش چو موم بدان موم چون رغبتش خاستی بکردی ازو هر‌چه می‌خواستی بزرگان‌ِ روم آفرین‌خوان شدند بر آن گوهری گوهرافشان شدند همه شهر یونان بیاراستند که دیدند ازو آنچه می‌خواستند نشاندند مطرب‌، فشاندند مال که آمد چنان بازی‌یی در خیال مخالف‌شکن شاه پیروز‌بخت به فیروز فالی برآمد به تخت ز فیروزی دولت کامگار نشاط نو انگیخت در روزگار بسی ارمغانی ز تاراج زنگ به هر سو فرستاد بی وزن و سنگ ز گنجی که او را فرستاد دهر به هر گنجدانی فرستاد بهر چو نوبت به سربخش دارا رسید شتر بار زر تا بخارا رسید گُزین کرد مردی به فرهنگ و رای که آیین آن خدمت آرد بجای گزید از غنیمت طرایف بسی کز آن‌سان نبیند طرایف کسی گرانمایه‌هایی که باشد غریب ز مرکوب و گوهر ز دیبا و طیب برون از طبق‌های پُر زر‌ِ خشک به صندوقْ عنبر‌، به خروار مشک یکی خرمن از سیم‌ بگداخته یکی خانه کافور ناساخته ز عود گره بارها بسته تنگ که هر بار از او بود صد من به‌سنگ مرصع بسی تیغ گوهر نگار نمط‌های زرافهٔ آبدار کنیزان چابک‌، غلامان چست به هنگام خدمت‌گری تندرست همان تخت‌های مکلل ز عاج به گوهر بر آموده با طوق و تاج اسیران زنجیر بر پا و دست به بالا و پهنا چو پیلان مست ز گوش بریده شتر بارها ز سرهای پر کاه خروارها ز پیلان پیکار ده زنده پیل گه رزم جوشنده چون رود نیل بدین سان گرانمایه‌های سره فرستاد با قاصدی یکسره چو آمد فرستادهٔ راه‌سنج به دارا سپرد آن گرانمایه‌گنج شکوهید دارا ز نزلی چنان حسد را برو تیزتر شد عنان پذیرفت گنجینه بی‌قیاس پذیرفته را نامد از وی سپاس نه بر جای خود پاسخی ساز کرد درِ کین‌ِ پوشیده را باز کرد فرستاده آن پاسخ سرسری نپوشید بر رای اسکندری سکندر شد آزرده از کار او نهانی همی‌داشت آزار او ز پیروزی دولت و جاه خویش نبودش سرِ کین‌ِ بدخواه خویش ز هر سو خبر ترکتازی نمود که رومی به زنگی چه بازی نمود ز هر کشوری قاصدان تاختند بدین چیرگی تهنیت ساختند درِ طعنه بر رومیان بسته شد همان رومی از بددلی رسته شد زمانه چو عاجز نوازی کند به تند اژدها مور بازی‌کند در این آسیا دانه بینی بسی به نوبت در آس افکنَد هرکسی * * * بخش ۱۸ - سگالش نمودن اسکندر بر جنگ دارا بیا ساقی آن می‌ که فرخ‌پی است به من ده که داروی مردم می است می‌یی کاوست حلوای هر غم‌کشی ندیده به جز آفتاب آتشی جهان بینم از میل جوینده پُر یکی سوی دریا یکی سوی در نبینم کسی را در این روزگار که میلش بود سوی آموزگار چو من بلبلی را بود ناگزیر کز این گوش‌گیران شوم گوشه‌گیر به مشغولی نغمهٔ این سرود شوم فارغ از شغل دریا و رود چو بیرون جهم گه گه از کنج باغ ترنجی به دستم چو روشن چراغ نبینم کس از هوشیاران مست که دادن توان آن ترنجش به دست دگر باره از دست این دوستان گریز آورم سوی آن بوستان تماشای این باغ دلکش کنم بدو خاطر خویش را خوش کنم گزارشگر کارگاه سخن چنین گوید از موبدان کهن که چون شاه روم از شبیخون زنگ برآسود و آمد مرادش به چنگ پذیره شد آسایش و خواب را روان کرد بر کف می ناب را به نوروز بنشست و می نوش کرد سرود سرایندگان گوش کرد نبودی ز شه دور تا وقت خواب مغنی و ساقی و رود و شراب حسابی به جز کامرانی نداشت از آن به کسی زندگانی نداشت نشسته جهاندار گیتی‌فروز به فیروزی آورده شب را به روز به پیرامنش فیلسوفان دهر جهان را به داد و دهش داد بهر ارسطو به ساغر‌، فلاطون به جام می خام ریزنده بر خون خام مغنی سراینده بر بانگ رود به نوروزی‌ِ شهِ نو‌آیین سرود که دولت‌پناها جوان‌بخت باش‌! همه ساله با افسر و تخت باش‌! گرو کن به عمر ابد جام را گرو گیر کن باده خام را بساط می ارغوانی بنه طرب ساز و داد جوانی بده چو داری جوانی و اقبال هست به رود و به می شاد باید نشست چو ترتیب شمشیر کردی تمام بر آرای مجلس به ترتیب جام جهان گیر در سایه تاج و تخت نگیرد جهان با تو این کار سخت سیاهی گرفتی سپیدی بگیر چنین ابلقی با شدت ناگزیر علم بر فلک زن‌، که عالم تراست به دولت در آویز‌، کان هم تراست شه از نصرت مصر و تاراج زنگ به چهره در آورده بود آب و رنگ زبون کردن دشمن آسان گرفت حساب خراج از خراسان گرفت به هم‌سنگی خویش در روم و شام نیامد کسش در ترازو تمام به دارا نداد آنچه داد از نخست همان داده را نیز ازو باز جست از آنجا که روز جوانیش بود تمنای کشور ستانیش بود کمربند ایرانیان سست کرد به ایران گرفتن کمر چست کرد درختی که او سر برآرد بلند به دیگر درختان رساند گزند به نخجیر شد شاه یک روز کش هم او خوش‌منش بود و هم‌روز خوش شکار افکنان دشت‌ها در نَوشت همی‌کرد نخجیر در کوه و دشت فلک‌وار می‌شد سری پر شکوه گهی سوی صحرا گهی سوی کوه گذشت از قضا بر یکی کوهسار که بود از بسی گونه در وی شکار دو کبک دری دید بر خاره سنگ به آیین کبکان جنگی به جنگ گه آن مغز این را به منقار خست گه این بال آنرا به ناخن شکست در آن معرکه راند شه بارگی همی‌بود بر هر دو نظارگی ز سختی که کبکان در آویختند ز نظارهٔ شاه نگریختند شگفتی فرومانده شه زان شمار که در مغز مرغان چه بود آن خمار‌! یکی را نشان کرد بر نام خویش برو بست فال سرانجام خویش دگر مرغ را نام دارا نهاد بر آن فالْ چشم‌ ِ آشکارا نهاد دو مرغ دلاور در آن داوری زمانی نمودند جنگ‌آوری همان مرغ شد عاقبت کامگار که بر نام خود فال زد شهریار چو پیروز دید آنچنان حال را دلیل ظفر یافت آن فال را خرامنده کبک ظفر یافته پرید از بر‌‌ِ کبک‌‌ِ بر‌تافته سوی پشتهٔ کوه پرواز کرد عقابی درآمد سرش باز کرد چو بشکست کبک دری را عقاب ملک کبک بشکست و آمد به‌تاب ز پرواز پیروزی خویشتن نبودش همانا غم جان و تن بدانست که‌اقبال یاری دهد به دارا درش کامگاری دهد ولیکن در آن دولت کامگار نباشد بسی عمر او پایدار شنیدم که بود اندر آن خاره کوه مقرنس یکی طاق گردون شکوه که پرسندگان زو به آواز خویش خبر باز جستندی از راز خویش صدایی شنیدندی از کوه سخت بر آن‌سان که بودی نمودار بخت بفرمود شه تا یکی هوشمند خبر باز پرسد ز کوه بلند که چون در جهان ریزش خون بود سرانجام اقبال او چون بود‌؟ بپرسید پرسندهٔ نغز فال که چون می‌نماید سرانجام حال؟ سکندر شود بر جهان چیره دست؟ به دارای دارا درآرد شکست؟ صدایی برآورد کوه از نهفت همان را که او گفته‌بُد باز گفت از آن فال فرخ دل خسروی چو کوه قوی یافت پشت قوی به خرم‌دلی زان طرف بازگشت سوی بزمگاه آمد از کوه و دشت به تدبیر بنشست با انجمن چو سرو سهی در میان چمن سخن راند ز اندازه کار خویش ز پیروزی صلح و پیکار خویش که چون من به نیروی گیتی‌پناه به گردون گردان رساندم کلاه گزیت رباخوارگان چون دهم به خود بر چنین خواری‌یی چون نهم به دارا چرا داد باید خراج کزو کم ندارم نه گوهر نه تاج گر او تاج دارد مرا تیغ هست چو تیغم بود تاجم آید به‌دست گر او لشگر آرد به پیکار من نگهدار من بس نگهدار من مرا نصرت ایزدی حاصل است که رایم قوی‌، لشگرم یکدل است سپه را که فیروزمندی رسد ز یاران یک‌دل بلندی رسد دو درزی ز دل بشکند کوه را پراکندگی آرد انبوه را امیدم چنان شد به نیروی بخت که بستانم از دشمنان تاج و تخت چه باید رصدگاه دارا شدن به جزیت دهی آشکارا شدن شما زیرکان از سر‌ِ یاوری چه گویید‌؟ چون باشد این داوری‌؟ چه حجت بود پیش دارا مرا نهانی کند آشکارا مرا شناسندگان سرانجام کار دعا تازه کردند بر شهریار که تا چرخ گردنده و اختر‌ست وزین هر دو آمیزش گوهر‌ست چراغ جهان گوهر شاه باد رخ شاه روشن‌تر از ماه باد تویی آنکه نیروی بینش به توست برومندی آفرینش به توست به‌هر‌جا که باشی خداوند باش ز تخمی که کاری برومند باش چو پرسیدی از ما به فرخنده رای بگوییم چون بخت شد رهنمای چنانست رخصت برای صواب که شه بر مخالف نیارد شتاب تو بنشین گر او با تو جنگ آورَد بر او تیغِ تو کار تنگ آورد ز دست تو یک تیغ برداشتن ز دشمن سر و تیغ بگذاشتن گوزنی که با شیر بازی کند زمین جای قربان نمازی کند ز دارا نیاید به جز نای و نوش گر آید به تو خونش آید به جوش تو زو بیش در لشگر آراستن خراج از زبونان توان خواستن شبیخون تو تا بیابان زنگ تماشای او تا شبستان تنگ تو دین‌پروری خصمْ کین‌پرور است فرشته دگر اهرمن دیگر است تو شمشیرگیری و او جام گیر تو بر سر نشینی و او بر سریر تو با دادی‌، او هست بیدادگر تو میزان‌ِ زور او ترازوی زر تو بیداری‌، او بی‌خودی می‌کند تو نیکی کنی او بدی می‌کند بدآن بد که از جمله شهر و سپاه ز نیکان ندارد کسی نیکخواه ببینی که روزی هم آزار او کسادی در آرد به بازار او نوازشگری‌های بد رام تو برآرد به هفتم فلک نام تو ز حق دشمنی چند باطل ستیز مکن چون کند باطل از حق گریز کمربند بیداری‌ بخت گیر کله‌داری‌یی کن سر تخت گیر نباید که بندد تو را این خیال که دولت به ملک است و نصرت به مال سری کردن مردم از مردمی‌ست وگرنه همه آدمی آدمی‌ست همه مردمی سرفرازی کند سر آن شد که مردم‌نوازی کند دد و دام را شیر از آنست شاه که مهمان نوازست در صیدگاه جهان خوش بدان نیست که‌آری به‌دست به زنجیر و قفلش کنی پای‌بست ز عیش خوش آنگه نشانش دهی کز اینش ستانی به آنش دهی جوانمرد پیوسته با کس بود کس آن را نباشد که ناکس بود بدان کس که او را خمیری‌ست خام همه کس دهد نان پخته به وام مروت تو داری و مردی تو راست بداندیش را گنج با اژدهاست گر او تندر آمد تو هستی درخش گر او گنجدان شد تویی گنج‌بخش پدر گرچه با قوت شیر بود به کین خواستن نرم شمشیر بود تو آن شیرگیری که در وقت جنگ ز شمشیر تو خون شود خاره سنگ چگوئی سیاهان زنگی سرشت که بودند چون دیو دژخیم زشت چو با تیغ تو سرکشی ساختند به جز سر چه در پایت انداختند‌؟ چو زان سیل‌ها بر نگشتی چو کوه از این قطره‌ها هم نداری شکوه نهنگی که او پیل را پی کند از آهوبره عاجزی کی کند‌؟ هژبر ژیان کی شود صید گور‌؟ سیه‌مار کی روی تابد ز مور‌؟ عقابی که نخجیر‌ساز‌ی کند به فروجکان دست‌بازی کند دگر کاختران نیک‌خواه تواند همان خاکیان خاک راه تواند نمودار گیتی‌گشایی تراست خلل خصم را‌، مومیایی تراست به چندین نشان‌های فیروزمند بداندیش را چون نیاید گزند‌؟ به فالی کز اختر توان برشمرد تو داری درین داوری دستبرد همان در حروف خط هندسی تو غالب‌تری گر سخن بررسی پلنگر که لشکرکش زنگ بود به وقتی که با قوّت چنگ بود به مغلوب و غالب چو بشتافتیم در آن فتح غالب تو را یافتیم چو پیروز بود آن نمونش به فال در این هم توان بود پیروز حال شه از نصرت رهنمایان خویش حساب جهانگیری آورد پیش به‌هر‌جا که شمشیر و ساغر گرفت به نیک اختری فال اختر گرفت به فرخندگی فال زن ماه و سال که فرخ بود فال فرخ به فال مزن فال بد‌، که‌آورد حال بد مبادا کسی کاو زند فال بد * * * بخش ۱۹ - آیینه ساختن اسکندر بیا ساقی آن لعل پالوده را بیاور بشوی این غم آلوده را فروزنده لعلی که ریحان باغ ز قندیل او برفروزد چراغ چو فرخ بود روزی از بامداد همه مرد را نیکی آید به یاد به خوبی نهد رسم بنیادها ز دولت به نیکی کند یادها سر از کوی نیک اختری برزند به نیک اختری فال اختر زند به هنگام سختی مشو ناامید کز ابر سیه بارد آب سپید در چاره‌سازی به خود در مبند که بسیار تلخی بود سودمند نفس به کز امید یاری دهد که ایزد خود امیدواری دهد گره در میاور بر ابروی خویش در آیینه فتح بین روی خویش گزارنده نقش دیبای روم کند نقش دیباچه را مشک بوم که چون شد سکندر جهان را کلید ز شمشیرش آیینه آمد پدید عروس جهان را که شد جلوه‌ساز بدان روشن آیینه آمد نیاز نبود آینه پیش از او ساخته به تدبیر او گشت پرداخته نخستین عمل که‌آینه ساختند زر و نقره در قالب انداختند چو افروختندش غرض برنخاست در او پیکر خود ندیدند راست رسید آزمایش به هر گوهری نمودند هر یک دگر پیکری سرانجام که‌آهن درآمد به کار پذیرنده شد گوهرش را نگار چو پرداخت رسام آهنگرش به صیقل فروزنده شد پیکرش همه پیکری را بدان سان که هست درو دید رسام گوهر پرست به هر شکل می‌ساختندش نخست نمی‌آمد از وی خیالی درست به پهنی شدی چهره را پهن ساز درازیش کردی جبین را دراز مربع‌،‌ مخالف نمودی خیال مسدّس‌، نشان دور دادی ز حال چو شکل مدوّر شد انگیخته تفاوت نشد با وی آمیخته به عینه ز هر سو که برداشتند نمایش یکی بود بگذاشتند بدین هندسه ز آهن تیره مغز برافروخت شاه این نمودار نغز تو نیز ار در آن آینه بنگری به دست آری آیین اسکندری چو آن گرد روی آهن سخت پشت به نرمی درآمد ز خوی درشت سکندر درو دید پیش از گروه ز گوهر به گوهر درآمد شکوه چو از دیدن روی خود گشت شاد یکی بوسه بر پشت آیینه داد عروسی که این سنت آرد به جای دهد بوسه آیینه را رو نمای * * * بخش ۲۰ - خراج خواستن دارا از اسکندر بیا ساقی آن جام آیینه‌فام به من ده که بر دست به جای جام چو زان جام کیخسرو آیین شوم بدان جام روشن جهان‌بین شوم بیا تا ز بیداد شوییم دست که بی داد نتوان ز بیداد رست چه بندیم دل در جهان سال و ماه که هم دیو‌ خانست و هم غول‌راه جهان وام خویش از تو یک‌سر بَرَد به جرعه فرستد به ساغر برد چو باران که یک‌یک مهیا شود شود سیل و آنگه به دریا شود بیا تا خوریم آنچه داریم شاد درم بر درم چند باید نهاد‌؟ نهنگی بمابر گذر‌کرده گیر همه گنج ناخورده را خورده گیر از آن گنج کاورد قارون به دست سرانجام در خاک بین چون نشست وزان خشت زرین شداد عاد چه آمد به‌جز مردن‌ِ نامراد‌؟ درین باغ رنگین درختی نرست که ماند از قفای تبرزن درست گزارش‌کن ِ زیور تاج و تخت چنین گفت کان شاه فیروز بخت یکی روز فارغ‌دل و شاد بهر بر آسوده بود از هوس‌های دهر می ناب در جام شاهنشهی گهی پر همی‌کرد و گاهی تهی حکیمان هشیار دل پیش او خردمند مونس خرد خویش او به هر نسبتی کامد از بانگ چنگ سخن شد بسی در نمط‌های تنگ به هر جرعه می‌ که شه می‌فشاند مهندس درختی در او می‌نشاند درخشان شده می‌ چو روشن درخش قدح شکر افشان و می نوش‌بخش دماغ نیوشنده را سرگران ز نوش می‌و رود رامشگر‌ان سرشک قدح نالهٔ ارغنون روان کرده از رودها رود خون زهی زخم کز زخمهٔ چون شکر شود رود خشکی بدو رود تر در آن بزم آراسته چون بهشت گل افشان‌تر از ماه اردیبهشت سکندر جهانجو‌ی فرخ سریر نشسته چو بر چرخ بدر منیر ز دارا درآمد فرستاده‌ای سخنگوی و روشن‌دل آزاده‌ای چو خسرو پرستان پرستش نمود هم او را و هم شاه خود را ستود چو کرد آفرین بر جهان پهلوان شنیده سخن کرد با او روان ز دارا درود آوریدش نخست نداده خراج کهن باز جست که چون بود کز گوهر و طوق و تاج ز درگاه ما واگرفتی خراج زبونی چه دیدی تو در کار ما که بردی سر از خط پرگار ما همان رسم دیرینه را کار بند مکن سرکشی تا نیابی گزند سکندر ز گرمی چنان برفروخت که از آتش دل زبانش بسوخت کمان گوشهٔ ابرویش خم گرفت ز تندی‌ش گوینده را دم گرفت چنان دید در قاصد راه سنج که از جوش دل مغزش آمد به رنج زبان چون ز گرمی بر آشفته شد سخن‌های ناگفتنی گفته شد فرو گفت لختی سخن‌های سخت چو گوید خداوند شمشیر و تخت کرا در خرد رای باشد بلند نگوید سخن‌های نا‌سودمند زبان‌گر به گرمی صبوری کند ز دوری کن خویش دوری کند سخن گرچه با او زهازه بود نگفتن هم از گفتنش به بود چو خوش گفت فرزانهٔ پیش بین زبان گوشتین است و تیغ آهنین نباشد به خود بر کسی مرزبان که گوید هر آنچ آیدش بر زبان گزارنده پیر کیانی سرشت گزارش چنین کرد از آن سرنبشت که وقتی که از گوهر و تیغ و تاج ز یونان شدی پیش دارا خراج در آن گوهرین گنج بن ناپدید بدی خایهٔ زر خدای آفرید منقش یکی خسروانی بساط که بیننده را تازه کردی نشاط چو قاصد زبان تیغ پولاد کرد خراج کهن گشته را یاد کرد برو بانگ زد شهریار دلیر که نتوان ستد غارت از تند‌شیر زمانه دگرگونه آیین نهاد شد آن مرغ کاو خایه زرین نهاد سپهر آن بساط کهن در نوشت بساطی دگر ملک را تازه گشت همه ساله گوهر نخیزد ز سنگ گهی صلح سازد جهان گاه جنگ به گردن کشی بر میاور نفس به شمشیر با من سخن گوی و بس تو را آن کفایت که شمشیر من نیارد سر تخت تو زیر من چو من با رکابی که برداشتم عنان جهان بر تو بگذاشتم تو با آنکه داری چنان توشه‌ای رها کن مرا در چنین گوشه‌ای بر آنم میاور که عزم آورم به هم پنجه‌ای با تو رزم آورم به یک سو نهم مهر و آزرم را به جوش آورم کینهٔ گرم را مگر شه نداند که در روز جنگ چه سرها بریدم در اقصای زنگ به یک تاختن تا کجا تاختم چه گردن‌کشان را سرانداختم کسی که‌ارمغانی دهد طوق و تاج چو زنهاریان چون فرستد خراج ز من مصر باید نه زر خواستن سخن چون زر مصری آراستن ببین پایگاه مرا تا کجاست بدان پایه باید ز من مایه خواست مینگیز فتنه میفروز کین خرابی میاور در ایران زمین تو را ملکی آسوده بی داغ و رنج مکن ناسپاسی در آن مال و گنج مشوران به خودکامی ایام را قلم درکش اندیشهٔ خام را ز من آنچه بر نایدت در مخواه چنان باش با من که با شاه شاه فرستاده کاین داستان گوش کرد سخن‌های خود را فراموش کرد سوی شاه شد داغ بر دل کشان شتابنده چون برق آتش فشان فرو گفت پیغام‌های درشت کزو سروبن را دو تا گشت پشت چو دارا جواب سکندر شنید یکی دور باش از جگر بر کشید که بی سکه‌ای را چه یارا بود که هم سکهٔ نام دارا بود به تندی بسی داستان یاد کرد که‌زان شد نیوشنده را روی زرد بخندید و گفت اندر آن زهر‌خند که افسوس بر کار چرخ بلند فلک بین چه ظلم آشکارا کند که اسکندر آهنگ دارا کند سکندر نه گر خود بود کوه قاف که باشد که من باشمش هم‌مصاف‌‌؟ چنان پشه‌ای را به جنگ عقاب که از قطره‌ دان پیش دریای آب سبک قاصدی را به درگاه او فرستاد و شد چشم بر راه او یکی گوی و چوگان به قاصد سپرد قفیزی پر از کنجد ناشمرد در آموختش راز آن پیشکش بدان تعبیه شد دل شاه خوش سوی روم شد قاصد تیزگام ز دارا پذیرفته با خود پیام ز ره چون در آمد بر شاه روم فروزنده شد همچو آتش ز موم سرافکنده در پایه بندگی نمودش نشان پرستندگی نخستین گره کز سخن باز کرد سخن را به چربی سرآغاز کرد که فرماندهان حاکم جان شدند فرستادگان بنده فرمان شدند چه فرمایدم شاه فیروز رای که فرمان فرمانده آرم به جای؟ سکندر بدانست کان عذر خواه پیامی درشت آرد از نزد شاه به بیغاره گفتا بیاور پیام پیام‌آور از بند بگشاد کام متاعی که در سله خویش داشت بیاورد و یک یک فرا پیش داشت چو آورده پیش سکندر نهاد به پیغام دارا زبان برگشاد ز چوگان و گوی اندر آمد نخست که طفلی تو بازی به این کن درست وگر آرزوی نبرد آیدت ز بیهودگی دل به درد آیدت همان کنجد ناشمرده فشاند کزین بیش خواهم سپه بر تو راند سکندر جهان داور هوشمند درین فال‌ها دید فتحی بلند مثل زد که هر چه آن گریزد ز پیش به چوگان کشیدش توان پیش خویش مگر شاه از آن داد چوگان به من که تا زو کشم ملک بر خویشتن همان گوی را مرد هیأت شناس به شکل زمین می‌نهد در قیاس چو گوی زمین شاه ما را سپرد بدین گوی خواهم ازو گوی برد چو زین گونه کرد آن گزارش‌گر‌ی به کنجد در آمد در داوری فرو ریخت کنجد به صحن سرای طلب کرد مرغان کنجد ربای به یک لحظه مرغان در او تاختند زمین را ز کنجد بپرداختند جوابی‌ست گفتا درین رهنمون چو روغن که از کنجد آید برون اگر لشکر از کنجد انگیخت شاه مرا مرغ کنجد خور آمد سپاه پس آنگه قفیزی سپندان خرد به پاداش کنجد به قاصد سپرد که شه گر کشد لشگری زان قیاس سپاه مرا هم بدینسان شناس چو قاصد جوابی چنین دید سخت به پشت خر خویش بربست رخت به دارا رساند از سکندر جواب جوابی گلو‌گیر چون زهر ناب برآشفت از آن طیرگی شاه را که حجت قوی بود بدخواه را جهاندار دارا دران داوری طلب کرد از ایرانیان یاوری ز چین و ز خوارزم و غزنین و غور زمین آهنین شد ز نعل ستور سپاهی به‌هم کرد چون کوه قاف همه سنگ فرسای و آهن شکاف چو عارض شمار سپه برگرفت فرو ماند عقل از شمردن شگفت ز جنگی سواران چابک رکاب به نهصد هزار اندر آمد حساب جهانجوی چون دید کز لشگرش همی موج دریا زند کشور‌ش سپاهی چو آتش سوی روم راند کجا او شد آن بوم را بوم خواند به ارمن درآمد چو دریای تند صبا را شد از گرد او پای کند زمین در زمین تا به اقصای روم بجوشید دریا بلرزید بوم علف در زمین گشت چون گنج گم ز نعل ستوران بیگانه سم پی شاه اگر آفتابی کند به هر جا که تابد خرابی کند * * * بخش ۲۱ - شتافتن اسکندر به جنگ دارا بیا ساقی آن راوق روح‌بخش به کام دلم در فشان چون درخش من او را خورم دل‌فروزی بود مرا او خورد خاک روزی بود چه نیکو متاعیست کار آگهی کزین نقد عالم مبادا تهی ز عالم کسی سر برآرد بلند که در کار عالم بود هوشمند به بازی نپیماید این راه را نگه‌ دارد از دزد بُنگاه را نیندازد آن آلت از بار خویش کزو روزی آسان کند کار خویش میفکن کول گرچه خوار آیدت که هنگام سرما به کار آیدت کسی بر گریوه ز سرما بمرد که از کاهلی جامه با خود نبرد گزارندهٔ شرح شاهنشهی چنین داد پرسنده را آگهی که دارا چو لشگر به ارمن کشید تو گفتی که آمد قیامت پدید نبود آگه اسکندر از کار او که آرد قیامت به پیکار او رسیدند زنهاریان خیل خیل که طوفان به دریا درآورد سیل شبیخون دارا درآمد ز راه ز پولاد‌پوشان زمین شد سیاه پژوهنده‌ای گفت بدخواه مست شب و روز غافل شد آنجاکه هست بر او شاه اگر یک شبیخون کند ز ملکش همانا که بیرون کند سکندر بخندید و دادش جواب که پنهان نگیرد جهان آفتاب ملک را به وقت عنان تافتن به دزدی نشاید ظفر یافتن پژوهنده‌ای دیگر آغاز کرد که دارا نه‌چندان سپه ساز کرد که آن را شمردن توان در قیاس کسانی‌که هستند لشگر شناس سکندر بدو گفت یک تیغ تیز کند پیه صد گاو را ریزریز سپه را جوابی چنان ارجمند بلند آمد از شهریار بلند خبر گرم‌تر شد همی هر زمان که آمد به روم اژدهایی دمان سکندر چو دانست کان تند میغ به تندر برآرد همی برق تیغ فرستاد تا لشگر از هر دیار روانه شود بر در شهریار ز مصر و ز افرنجه و روم و روس شد آراسته لشگری چون عروس چو انبوه شد لشگر بیکران عدد خواست از نام نام‌آوران خبر داد عارض که سیصد هزار برآمد دلیران مفرد سوار چو شد ساخته کار لشگر تمام یکی انجمن ساخت بی رود و جام نشستند بیدار‌مغز‌ان روم به مهر ملک نرم کردند موم شه از کار دارا و پیگار او سخن راند و پیچید در کار او چنین گفت کاین نامور شهریار کمر بست بر جستن کارزار چه سازیم تدبیرش از صلح و جنگ که آمد به آویختن کار تنگ اگر برنیاریم تیغ از نیام به مردی ز ما برنیارند نام وگر تاج بستانم از تاجور به بیداد خود بسته باشم کمر کیان را کی از ملک بیرون کنم‌؟ من این رهزنی با کیان چون کنم‌؟ بترسم که اختر بدین طیرگی بداندیش ما را دهد چیرگی چه تدبیر باشد در این رسم و راه کزو کار بر ما نگردد تباه‌؟ به اندیشه خوب و رای صواب پدید آورید این سخن را جواب جهان‌دیده پیرانِ بیدار‌هوش چو گفتار گوینده کردند گوش به پاسخ گشادند یکسر زبان دعا تازه کردند بر مرزبان که سرسبز باد این همایون درخت که شاخش بلند است و نیرو‌ش سخت به تاج و به تختش جهان تازه باد سر خصم او تاج دروازه باد همه رای او هست چون او درست درستی چه باید ز ما باز جست ولیکن ز فرمان او نگذریم به جز راه فرمان او نسپریم چنان در دل آید جهان دیده را همان زیرکان پسندیده را که چون کینه‌ور شد دلِ کینه‌خواه همه خار وحشت برآمد ز راه تو نیز آتش کینه را برفروز که فرخ بود آتشِ کینه‌سوز تو سَروِ نوی، خصمْ بیدِ کهن کجا سر کشد بید با سروبن کهن باغ را وقت نو کردن است نوان در حساب درو کردن است به دیبای این دولت تازه عهد عروس جهان را برآرای مهد بداندیش تو هست بیدادگر بپیچد رعیت ز بیداد سر چه باید هراسیدنت زان کسی که دارد هم از خانه دشمن بسی قلم درکش آیین بیداد را کفایت کن از خلق فریاد را ز خصم تو چون مملکت گشت سیر به خصم‌افکنی پای در نِه دلیر تنوری چنین گرم در بند نان ره انجام را گرم‌تر کن عنان کجا شاه را پای ما را سر است دلی کاو کز این داوری بر در است تمنای شه را که بر هم زند؟ که را زهره باشد که این دم زند؟ بر این ختم شد رخصت رهنمون که شه پیشدستی نیارد به خون نگهدارد آزرم تخت کیان به خونریزی اول نبندد میان سکندر چو در حکم آن داوری ز لشگر‌کشان یافت آن یاوری به دستوری رخصت راستان به لشگر‌کشی گشت هم‌داستان یکی روز کز گردش روزگار بدست آمدش طالعی اختیار به فالی همایون به ترتیب راه بفرمود کز جای جنبد سپاه عنان تاب شد شاه پیروز جنگ میان بسته بر کین بدخواه تنگ ز شمشیر پولاد چون شیر مست به کشور‌گشایی کلیدی به‌دست سپاهی چو زنبور با نیشتر ز غوعای زنبور هم بیشتر نشان جسته بود از درفش بلند که ماند از فریدون فیروز‌مند به وقتی که آن وقت سازنده بود فلک دوستان را نوازنده بود بسی برتر از کاویانی درفش به منجوق برزد پرندی به نقش صنوبر ستونی به پنجه ارش به پیراستن یافته پرورش برو اژدها پیکری از حریر که بیننده را زو برآمد نفیر زده بر سر از جعد پرچم کلاه چو بر کله کوه ابر سیاه به فرسنگ‌ها بود پیدا ز دور عقابی سیه‌پَر و بالَش ز نور شد آن اژدها با چنان لشگری به سر بر چنان اژدها پیکری جهان کرد از آشوب خود دردناک ز بهر چه؟ از بهر یک مشت خاک از این گربه گون خاک تا چندچند به شیری توان کردنش گرگ بند جهان یک نواله‌ست پیچیده سر در او گاه حلوا بود گه جگر فلک در بلندی زمین در مغاک یکی تشت خون شد یکی تشت خاک نبشته برین هر دو آلوده تشت چو خون سیاوش بسی سرگذشت زمین گر بضاعت برون آورد همه خاک در زیر خون آورد نیفتد درین تشت فریاد کس که بر بسته شد راه فریاد‌رس چو فریاد را در گلو بست راه گلو بسته به مرد فریاد خواه به ار پرده خود حصاری کنی به خاموشی خویش یاری کنی * * * بخش ۲۲ - رای زدن دارا با بزرگان ایران بیا ساقی آن آتش توبه‌سوز به آتش‌گه مغز من بر‌فروز به مجلس‌فروز‌ی دلم خوش بوَد که چون شمع بر فرقم آتش بود خردمند را خوبی از داد اوست پناه خدا ایمن‌آباد اوست کسی کاو بدین ملک خرسند نیست به نزدیک دانا خردمند نیست خرد نیک‌همسایه شد‌، آن بدست که همسایهٔ کوی نابخرد‌ست چو در کوی نا‌بخرد‌ان دم زنی به ار داستان خرد کم زنی دراین ده کسی خانه آباد کرد که گردن ز دهقانی آزاد کرد تو نیز ار نهی بار گردن ز دوش ز گردن زنان برنیاری خروش چو دریا به سرمایهٔ خویش باش هم از بود خود سود خود بر‌تراش به مهمانی خویش تا روز مرگ درختی شو از خویشتن ساز برگ چو پیله ز برگ کسان خورد گاز همه تن شد انگشت و قی کرد باز گزارنده‌تر پیری از موبدان گزارش چنین کرد با بخردان که چون شاه روم آمد آراسته همش تیغ در دست و هم خواسته خبر گرم شد در همه مرز و بوم که آمد برون اژدهایی ز روم به پرخاش دارا سر افراخته همه آلت داوری ساخته جهان را بدین مژده نوروز بود که بیداد دارا جهان‌سوز بود ازو بوم و کشور به یکبارگی ستوه آمدند از ستمکار‌گی ز دارا پرستی منش خاسته به مهر سکندر بیاراسته چو دارای دریادل آگاه گشت که موج سکندر ز دریا گذشت ز پیران روشن‌دل رای زن برآراست پنهان یکی انجمن ز هر کاردانی برای درست در آن داوری چاره‌ای باز جست که بدخواه را چون درآرد شکست بد چرخ را چون کند باز بست چه افسون درآموزد از رهنمون که آید ز کار سکندر برون چو در جنگ پیروزیش دیده بود ز پیروز جنگیش ترسیده بود نکردش در آن کار کس چاره‌ای نخوردش غمی هیچ غمخواره‌ای چو دانسته بودند کاو سرکش است به سوزندگی گرم چون آتش است سخن‌های کس درنیارد به گوش در آن کار بودند یکسر خموش به تخمه در از زنگه شاوران سری بود نامی ز نام آوران فریبرز نامی که از فر و برز تن جوشنش بود و بازوی گرز به بیعت در آن انجمن گاه بود ز احوال پیشینه آگاه بود ثنا گفت بر گاه و بر بزم شاه که آباد باد از تو این بزمگاه مبادا تهی عالم از نام تو همان جنبش دور از آرام تو گذشته نیای من از عهد پیش چنین گفت با من در اندرز خویش که چون کرد کیخسرو آهنگ غار خبر داد از آن جام گوهر نگار که در طالع زود ما‌‌، تا نه دیر فرود آید اختر ز بالا به زیر برون آید از روم گردن‌کشی زند در هر آتشکده آتشی همه ملک ایران بدست آورد به تخت کیان برنشست آورد جهان گیرد و هم نماند به جای سرانجام روزی درآید ز پای مبادا که این مرد رومی نژاد در آن قالب افتد که هرگز مباد به ار شاه بر یخ زند نام او نیارد در این کشور آرام او نباید کزو دولت آید به رنج که مفلس به جان کوشد از بهر گنج فریبی فرستد که طاعت کند به یک روم تنها قناعت کند فریب خوش از خشم ناخوش بهست برافشاندن آب از آتش بهست مکن تکیه بر زور بازوی خویش نگهدار وزن ترازوی خویش بر آنش میاور که کین آورد سکاهن بر آهن کمین آورد اگر سهم شیری بیفتد ز شیر حَرون‌اَستری مغزش آرد به زیر به ناموس شاید جهان داشتن و زان جاست رایت برافراشتن برون آرش از دعوی همسری کزین پایه دارا کند سروری هر آن جو که با زر بود هم عیار به نرخ زر آرندش اندر شمار بسا شیر درندهٔ سهمناک که از نوک خاری درآید به خاک چو با کژدمی گرم کینی کنی مبین خردش ار خرده بینی کنی بیندیش از آن پشهٔ نیش دار که نمرود را گفت سر پیش دار جهان آن کسی راست کاندر نبرد پی مرد بگذاشت بر هیچ‌مرد گرسنه چو با سیر خاید کباب به فربه‌ترین زخمی آرد شتاب نه بیگانه‌‌، گر هست فرزند و زن چو هم‌جامه گردد‌، شود جامه‌کن چو شد جامه بر قد فرزند راست نباید دگر مهر فرزند خواست چو بالا برآرد گیاه بلند سهی سرو را باشد از وی گزند ز پند بزرگان نباید گذشت سخن را ورق در نباید نوشت که چون آزموده شود روزگار به یاد آیدت پند آموزگار سگالش‌گری کاو نصیحت شنید دَرِ چاره را در کف آرد کلید شه از پند آن پیر پالوده‌مغز هراسان شد از کار آن پای‌لغز ولیکن نکشت آتش گرم را به سر کوچکی داشت آزرم را شد از گفتهٔ رایزن خشمناک بپیچید چون مار بر روی خاک گره برزد ابروی پیوسته را گشاد از گره چشم در بسته را درو دید چون اژدها در گوزن به چشمی که دور افتد از سنگ وزن که در من چه نرم آهنی دیده‌ای که پولاد او را پسندیده‌ای نمایی به من مردی اهل روم ره کوه آتش برآری به موم عقابان به بازی و کبکان به جنگ سر باز‌بازان درآرد به ننگ چه بندم کمر در مصاف کسی که دارم کمر بسته چون او بسی دلیر‌ی کند با من آن نا‌دلیر چو گور گرازنده با شرزه شیر سرش لیکن آنگه در آید ز خواب که شیر از تنش خورده باشد کباب بود خایهٔ مرغ سخت و گران نه با پتک و خایسک آهنگران که دانست کاین کودک خردسال شود با بزرگان چنین بدسگال به اول قدح دردی آرد به پیش گذارد شکوه من و شرم خویش به‌خود ننگ را رهنمونی کنم که پیش زبونان زبونی کنم اگر خود شود غرقه در زهر مار نخواهد نهنگ از وزغ زینهار ز رومی کجا خیزد آن دست زور که کشتی برون راند از آب شور بشوراند اورنگ خورشید را تمنا کند جای جمشید را به تاراج ایران برآرد علم برد تخت کیخسرو و جام جم شکوه کیان بیش باید نهاد قدم در خور خویش باید نهاد سگ کیست روباه نا‌زور‌مند که شیر ژیان را رساند گزند ز شیران بود روبهان را نوا نخندد زمین تا نگرید هوا تهی‌دست کاو مایه‌داری کند چو لنگی است کاو راهواری کند تو خود نیک دانی که با این شکوه ز یک طفل رومی نیایم ستوه به دست غلامان مستش دهم به چوب شبانان شکستش دهم هزبری که از سگ زبونی کند خر پیر با او حرونی کند عقابی که از پشه گیرد گریز گر افتادنش هست گو بر مخیز پلنگی که ترسد ز روباه پیر بشوراد مغزش به سرسام تیر ببینی که فردا من پیل زور سرش چون سپارم به سم ستور که باشد زبونی خراجی سری که همسر بود با بلند افسری نشیننده بر بزمگاه کیان منم تاج بر سر کمر بر میان که را یارگی کز سر گفتگوی ز من جای آبا کند جستجوی کلاه کیان هم کیان را سزد درین خز تن رومیان کی خزد من از تخمهٔ بهمن و پشت کی چرا ترسم از رومی سست پی ز رویین دز و درع اسفندیار بر اورنگ زرین منم یادگار اگر باز گردد به پیشینه راه بر او روز روشن نگردد سیاه وگر کشتی آرد به دریای من سری بیند افکنده در پای من چو دریا به تلخی جوابش دهم ز خاکش ستانم به آبش دهم از آن ابر عاصی چنان ریزم آب که نارد دگر دست بر آفتاب ستیزنده چون روستا‌یی بود شکستش به از مومیا‌یی بود خر از زین زر به که پالان کشد که تا رخت خر‌بنده آسان کشد من آن صید را کرده‌ام سربلند منش باز در گردن آرم کمند تو ای مغز پوسیده سالخورد ز گستاخی خسروان باز گرد نه چابک شد این چابکی ساختن کمندی به کوهی در انداختن چراغی به صحرا برافروختن فلک را جهانداری آموختن مکش جز به اندازه خویش پای که هر گوهری را پدیدست جای قبا کاو نه در خورد بالا بود هم انگاره دزدیده کالا بود تو را فترت پیری از جای برد کهن گشتگی‌ت از سر رای برد چو پیر کهن گردد آزرده پشت ز نیزه عصا به که گیرد به مشت ز پیری دگرگون شود رای نغز فراموش کاری درآید به مغز ز پیران دو چیز‌ست با زیب و ساز یکی در ستودان یکی در نماز جهان بر جوانان جنگ آزمای رها کن فروکش تو پیرانه پای تن ناتوان کی سواری کند سلیح شکسته چه یاری کند سپه به که برنا بود زان که پیر میانجی کند چون رسد تیغ و تیر به هنگام خود گفت باید سخن که بی‌وقت بر ناورد ناربن خروسی که بیگه نوا بر کشید سرش را پگه باز باید برید زبان بند کن تا سر آری به‌سر زبان خشگ به تا گلو‌گاه‌تر سر بی‌زبان کاو به خون تر بود به است از زبانی که بی سر بود زبان را نگهدار در کام خویش نفس بر مزن جز به هنگام خویش زبان به که او کام‌داری کند چو کامش رسد کامگاری کند زبان ترازو که شد راست نام از آن شد که بیرون نیاید ز کام چو از کام خود گامی آید برون به هر سو که جنبد شود سرنگون بسا گفتنی‌ها که باشد نهفت به دیگر زبان بایدش باز گفت به گفتن کسی کاو شود سخت‌کوش نیوشنده را درنیاید به گوش سخن به که با صاحب تاج و تخت بگویند سخته نگویند سخت چو زین‌گونه تندی بسی کرد شاه پشیمان شد آن پیر و شد عذر‌خواه خطر‌هاست در کار شاهان بسی که با شاه خویشی ندارد کسی چو از کینه‌ای بر فروزند چهر به فرزند خود بر نیارند مهر همانا که پیوند شاه آتش‌ست به آتش در از دور دیدن خوش‌ست نصیحت موافق بود شاه را گر از کبر خالی کند راه را نصیحت‌گری با خداوند زور بود تخمی افکنده در خاک شور چو آگاه گشت آن نصیحت‌گزار که از پند او گرم شد شهریار سخن را دگرگونه بنیاد کرد به شیرین زبان شاه را یاد کرد که دارای دور آشکارا تویی مخالف چه دارد‌؟ چو دارا تویی که باشد سکندر که آرد سپاه ز دارای دولت ستاند کلاه ترا این کلاه آسمان دوخته‌ست ستاره چراغ تو افروخته‌ست کلوخی که با کوه سازد نبرد به سنگی توان زو برآورد گرد درخت کدو تا نه بس روزگار کند دعوی همسری با چنار چو گردد ز دولابهٔ نال سیر رسن بسته در گردن آید به زیر کدو‌یی است او گردن افراخته ز ساق گیایی رسن ساخته رسن زود پوسد چو باشد گیاه دگر باره دلوش درافتد به چاه چو خورشید مشعل درآرد به باغ به پروانگی پیش میرد چراغ به هنگام سر پنجه روباه لنگ چگونه نهد پای پیش پلنگ گره ز ابروی خویش بر گوشه نه که بر گوشه بهتر کمان را گره به آهستگی کار عالم بر‌آر که در کار گرمی نیاید به کار چراغ ار به گرمی نیفروختی نه خود را نه پروانه را سوختی خمیر آمده و آتش اندر تنور نباشد ز نان تا دهن راه دور شکیب آورد بند‌ها را کلید شکیبنده را کس پشیمان ندید نه نیکو‌ست شطرنج بد باختن فرس در تک و پیل در تاختن بسا رود کز زخم خوردن شکست که تا زخمه رودی آمد به‌دست تو شاهی قیاس تو افزون کنم حساب تو با دیگران چون کنم‌‌؟ به تعظیم دارا جهان‌دیده مرد بسی گونه زین داستان یاد کرد جهاندار دارای جوشیده مغز نشد نرم‌دل زان سخن‌های نغز در آن تندی و آتش افروختن کز او خواست مغز سخن سوختن طلب کرد کاید ز دیوان دبیر به کار آورد مشک را با حریر دبیر نویسنده آمد چو باد نوشت آنچه دارا بدو کرد یاد روان کرد کلک شبه رنگ را ببرد آب مانی و ارژنگ را یکی نامهٔ نغز پیکر نوشت به نغزی به کردار باغ بهشت سخن‌هایی از تیغ پولاد‌تر زبان از سخن سخت بنیاد‌تر چو شد نامه نغز پرداخته بر او مهر شاهانه شد ساخته رسانندهٔ نامهٔ خسروان ز دارا به اسکندر آمد روان بدو داد نامه چو سر باز کرد دبیر آمد و خواندن آغاز کرد * * * بخش ۲۳ - نامه دارا به اسکندر بنام بزرگ ایزد‌ِ داد‌بخش که ما را ز هر دانش او داد بخش خداوند روزی‌ده دستگیر پناهنده را از درش ناگزیر فروزندهٔ کوکب تابناک به مردم کن‌ِ مردم از تیره خاک توانا و دانا به هر بودنی گنه بخش بسیار بخشودنی از او هر زمان روح را مایه‌ای خرد را دگرگونه پیرایه‌ای یکی را چنان تنگی آرد به پیش که نانی نبیند در انبان خویش یکی را به‌دست افکند کوه گنج نسنجیده‌هایی دهد کوه‌سنج نه آن کس گنه کرد کان رنج یافت نه سعی‌یی نمود آنکه آن گنج یافت کند هر‌چه خواهد بر او حکم نیست که جان دادن و کشتن او را یکی‌ست نشاید سر از حکم او تافتن جز او حاکمی کی توان یافتن درود خدا باد بر بنده‌ای که افکنده شد با هر افکنده‌ای چه سود است کاین قوم حق‌ناشناس کنند آفرین را به نفرین قیاس‌؟ به جایی که بدخواه خونی بود تواضع نمودن زبونی بود نکو داستانی زد آن شیر مست که با زیردستان مشو زیردست تو ای طفل ناپختهٔ خام‌رای مزن پنجه در شیر جنگ‌آزمای به هم پنجه‌ای با منت یار کو‌؟ سپاهت کجا و سپهدار کو‌؟ چو کژدم تویی مار‌خویی کنی که با اژدها جنگجویی کنی اگر کردی این خوی ماران رها وگر نی من و تیغ چون اژدها چنانت دهم مالش از تیغ تیز که یا مرگ خواهی ز من یا گریز به رخشنده آذر به استا و زند به خورشید روشن به چرخ بلند به یزدان که اهریمنش دشمن است به زردشت کاو خصم اهریمن است که از روم و رومی نمانم نشان شوم بر سر هر دو آتش‌فشان گرفتم همه آهن آری ز روم در آتشگه ما چه آهن چه موم ز رومی چه برخیزد و لشگرش به پای ستوران برم کشورش گر آری به خروارها درع و ترگ کجا باشدت برگ یک بید برگ‌؟ مگر تیر ترکان یغمای من نخوردی که تندی به غوغای من؟ سری کاو که سر‌بخش‌ دارا کنی به ار پیش دارا مدارا کنی کمان بشکنی‌، پر بریزی ز تیر زره در نوردی‌، بپوشی حریر وگرنه چنانت دهم گوش‌پیچ که دانی که هیچی و کمتر ز هیچ حذر کن ز خشم جگر جوش من مباش ایمن از خواب خرگوش من به خرگوش خفته مبین زینهار‌! که چندان که خسبد‌، دود وقت کار توانم که من با تو ای خام‌خوی کنم پختگی‌، گردم آزرم‌جوی ولیک آن مثل راست باشد که شاه به ار وقت خواری درافتد به چاه بده جزیت‌، از ما ببَر کینه را قلم در مکش رسم دیرینه را نشاید همه ساله گرگینه دوخت خر و رشته یکبار باید فروخت مزن رخنه در خاندان کهن تو در رخنه باشی دلیری مکن به جایی میاور که جنبم ز جای ندارد پر پشه با پیل پای به ملک‌ِ خدا‌داده خرسند باش مکن ز آهنین چنگ شیران تراش کلاغی تک کبک در گوش کرد تک خویشتن را فراموش کرد بساز انجمن که‌انجم آمد فراز فرشته در آسمان کرد باز ندانم که دیهیم کیخسروی ز فرق که خواهد گرفتن نوی زمانه که را کارسازی کند ستاره به جان که بازی کند ز خاکی که بر آسمان افکنی سر و چشم خود در زیان افکنی منم سر‌، دگر سروران پای و دست سر خویشتن را چه باید شکست؟ طپانچه بر اعضای خود می‌زنی تبر خیره بر پای خود می‌زنی غرور جوانی بران داردت که گردن به شمشیر من خاردت خلافم نه تنها تو را کرد پست بسا گردنان را که گردن شکست مرا زیبد از خسروان عجم سر تخت کاووس و اکلیل جم به سختی‌کشی سخت چون آهنم که از پشت شاهان‌ِ رویین‌تنم ز باران کجا ترسد آن گرگ پیر که گرگینه پوشد به جای حریر ز دارنده نتوان ستد بخت را نشاید خرید افسر و تخت را گر اسفندیار از جهان رخت برد نسب‌نامه من به بهمن سپرد وگر بهمن از پادشاهی گذشت جهان پادشاهی به من بازگشت به جز من که دارد گه کارزار‌؟ دل بهمن و زور اسفندیار‌؟ به من می‌رسد بازوی بهمنی که اسفندیارم به رویین‌تنی نژاده منم دیگران زیردست نژاد کیان را که یارد شکست‌؟ در اندازهٔ من غلط بوده‌ای به بازوی بهمن نپیموده‌ای خداوند ملکم به پیوند خویش مشو عاصی اندر خداوند خویش پشیمان کنون شو که چون کار بود ندارد پشیمانی آنگاه سود جوانی مکن گرچه هستی دلیر منه پای گستاخ در کام شیر درشتی رها کن به نرمی گرای ز جایم مبر تا بمانی به جای به تندی به غارت برم کشورت به خواهش دهم کشور دیگرت من از ساکنی هستم آن کوه سنگ که در جنبش آهسته دارم درنگ مجنبان مرا تا نجنبد زمین همین گفتمت باز گویم همین چو خواننده نامهٔ شهریار بپرداخت از نامهٔ چون نگار سکندر بفرمود کارد شتاب سزای نوشته نویسد جواب دبیر قلمزن قلم برگرفت همه نامه در گنج گوهر گرفت جوابی نبشت آنچنان دلپسند که بوسید دستش سپهر بلند چو سر بسته شد نامهٔ دلنواز رساننده را داد تا برد باز دبیر آمد و نامه را سر گشاد ز هر نکته صد گنج را درگشاد فرو خواند نامه ز سر تا به بن برآموده چون در سخن در سخن * * * بخش ۲۴ - پاسخ نامه دارا از جانب اسکندر سر‌ِ نامه نام جهاندار پاک بر‌ارندهٔ رستنی‌ها ز خاک بلندی‌ده‌ِ آسمان بلند گشایندهٔ دیدهٔ هوشمند جهان‌آفرین وز جهان بی‌نیاز به هنگام بیچارگی چاره‌ساز زمین را به مردم برآراست چهر کمر بست گِردَش ز گردان سپهر نیام زمین را به شمشیر آب برافروخت چون چشمهٔ آفتاب خداوند بی نسبت بندگی نه پیری در او نه پراکندگی یکی کاو‌ نه مانندهٔ هر یکی‌ست همهٔ هستی از ملک او اندکی‌ست قوی‌حجت از هر‌چه گیری شمار بری‌حاجت از هر‌چه آید به‌کار مرا و تو را مایه باید نخست که تا زو بسازیم چیزی درست هر آنچ آفرید او‌، به اسباب نیست به دریافتن عقل را تاب نیست خرد دانش‌آموز تعلیم اوست دل از داغداران تسلیم اوست پر از حکمت و حکم او شد جهان به حکم آشکارا به حکمت نهان فرشته پران را برین ساده دشت ازو آمدن‌، هم بدو بازگشت دل و دیده را روشنایی ازوست مرا و ترا پادشایی ازوست ز فرمان او نیست کس را گزیر خدای اوست‌، ما بندهٔ فرمان‌پذیر مرا گر کند در جهان تاجدار عجب نیست از بخشش کردگار تو نیز ای جهاندار پیروز‌بخت نه کز مادر آورده‌ای تاج و تخت خدا دادت این چیره‌دستی که هست مشو بر خدا‌دادگان چیره‌دست سپاس خدا کن که بر ناسپاس نگوید ثنا مرد مردم شناس مبادا به هشیاری و بیهشی کسی را ز فرمان او فرمشی مرا گر خدوند یاری دهد عجب نیست گر شهریاری دهد توانم که گردن‌فراز‌ی کنم به شمشیر با شیر بازی کنم به تیغ افسر و گاه خواهم گرفت بدین اژدها ماه خواهم گرفت نخواندی ز تاریخ جمشید شاه‌؟ که آن اژدها چون فرو برد ماه فریدون بدان اژدها باره مرد هم از قوت اژدهایی چه کرد‌؟ به دارندهٔ آسمان و زمین کزو مایه دارد همان و همین خدایی کزو هر که آگاه نیست خرد را بدان بی‌خرد راه نیست به راه نیاگان پیشین ما که بودند پیغمبر دین ما به صُحْف بِراهیم ایزد‌شناس کزان دین کنم پیش یزدان سپاس که گر دست یابم بر ایرانیان برم دین زردشت را از میان نه آتش گذارم نه آتشکده شود آتش از دستم آتش زده چنین رسم پاکیزه و راه راست ره ما و رسم نیاکان ماست برین مشکْ خاشاک نتوان فشاند که بوی خوش مشک پنهان نماند کسی راست خرما ز نخل بلند که بر نخل خرما رساند کمند به بستان گلی راست گردن فراز که بویی و رنگی دهد دلنواز ز گورانْ سرافراز گوری بوَد که با فحلی‌اش دست زوری بود ز شیران همان شیر خونریز‌تر که دندان و چنگش بود تیزتر دو شیر‌ِ گُرْسِنه‌ست و یک رانِ گور کباب آن کسی‌راست کاو راست زور دو پیل‌ند خرطوم درهم کشان ز بردن یکی بُرد خواهد نشان تو مردی و من مرد وقت نبرد به مردی پدید آید از مرد مرد من آنگه عنان باز پیچم ز راه که یا سر نهم یا ستانم کلاه چه پنداشتی در جهان نیست کس‌؟ جهاندار تنها تو باشی و بس‌؟ به هر زیر برگی شتابنده‌ای‌ست به هر منزلی راه یابنده‌ای‌ست به ماری چو من مُهره‌باز‌ی مکن نبرد آر و نیرنگ سازی مکن ز ملک من اقطاع من می‌دهی‌؟ برات سهیل از یمن می‌دهی‌؟ پنیراب دادن نشاید به میش که یابد درو قطرهٔ خون خویش مزن بیش از این لاف گردنکشی که خاکی به‌گوهر نه از آتشی بیارام و تندی رها کن ز دست که الماس از ارزیز باید شکست همان شیشهٔ می‌ که داری به چنگ نگهدار و مستیز با خاره سنگ جهانی چنین پُر ز نفط سپید ز طوفان‌ِ آتش نگهدار بید به آسودگی عیش خوش می‌گذار جهانجو‌ی را خود به جزیَت چه‌کار‌؟ یکی داد باغی به بی توشه‌ای ندادش ز باغ آن‌دگر خوشه‌ای زبون‌تر ز من صیدی آور به زیر که چربی نخیزد ز پهلوی شیر به شاخی چه باید درآویختن‌؟ که نتوان ازو میوه‌ای ریختن‌؟ تمنای شه آنگه آید به دست که در روی دریا توان پول بست چه باید غروری برآراستن‌؟ نه بر جای خویش آرزو خواستن‌؟ چو بهمن جوانی بران داردت که تند اژدها‌یی بیو باردت زند دیو راهت چو اسفندیار که با رستم آیی سوی کارزار چو با دیو دارد سلیمان نشست کند یاوه انگشتری را ز دست بترس از غلط‌کار‌ی‌ِ روزگار که چون ما بسی را غلط کرد کار حسابی که با خود برانداختی چنان نیست‌، بازی غلط باختی عنان باز کش زین تمنای خام که سیمرغ را کس نیارد به دام ز زنگی نه‌ای آدمی‌خوار‌تر نه از بربری مردم‌آزار‌تر ببین تا به هنگام کین گستری چه خون راندم از زنگی و بربری مدارا کن از کین‌کشی باز گرد که مردم نیازارد آزاد مرد نه من بستم اول بدین کین کمر تو افکندی از سله مار سر به خونریز من لشگری ساختی شبیخون کنان سوی من تاختی بدان تا به‌هم‌بر زنی جای من ستانی ز من ملک آبای من مرا نیز بایست برخاستن کمر بستن و لشگر آراستن سپه راندن از ژرف دریا برون گشادن به شمشیر دریا‌ی خون تو گر هوشیار‌ی نه من بی‌خودم همان هوشیارم همان بخرد‌م گر افکند بر کار تو بخت نور من از بختیاری نی‌ام نیز دور جهان گر تو را داد کاری به‌دست مرا نیز دستی در این کار هست تو را تاج یاور مرا تیغ یار منم تیغ‌زن گر تویی تاجدار مزن تکیه بر مسند و تخت خویش که هر تخت را تخته‌ای هست پیش مبین گنبد کوه را سنگ‌بست مگو سنگ را کی درآید شکست چو آرد زمین‌لرزه ناگه نبرد برآرد به آسانی از کوه گرد چو دوران ملکی به پایان رسد بدو دست جوینده آسان رسد جهان چون نباشد به جان آمده منی و تویی در میان آمده جز این از منت هیچ واخواست نیست که در یک ترازو دو من راست نیست به هم‌سنگی‌ِ خود مرا بر مسنج که از اژدها بهمن آمد به رنج گرم سنگ و آبی نهی در جواب چو کوه افکنم سنگ خود را در آب زره پوشم ار تیغ بازی کنی کمر بندم ار صلح سازی کنی به هر‌چه آن نمایی تو از گرم و سرد پذیرنده‌ام ز آشتی و نبرد بیا تا چه داری ز شمشیر و جام که دارم درین هر دو دستی تمام جهاندار چون نامه را کرد گوش دماغش ز گرمی درآمد به‌جوش فرستاد و بر جنگ تعجیل جُست سکندر نیامد در آن کار سست در آورد لشگر به پیکار تنگ بر آراسته یک به یک ساز جنگ چو دارا خبر یافت کان اژدها نخواهد پی شیر کردن رها بجنبید جنبیدنی با‌شکوه چو از زلزله کالبد‌های کوه رسیدند لشگر به لشگر فراز زمانه در‌ِ کینه بگشاد باز زمین‌ِ جزیره که او موصل است خوش آرامگاه‌ست و خوش منزل‌ست مصاف دو خسرو در آن مرز بود کز آشوب‌شان کوه در لرز بود هنوز ار بجویند از آن خسرو‌ان توان یافتن در زمین استخوان * * * بخش ۲۵ - جنگ دارا با اسکندر بیا ساقی از باده بردار بند بپیمای پیمودن باد چند خرابم کن از باده جام خاص مگر زین خرابات یابم خلاص خرامیدن لاجوردی سپهر همان گردبر گشتن ماه و مهر مپندار کز بهر بازی گریست سراپرده‌ای این چنین سرسریست در این پرده یک رشته بیکار نیست سر رشته بر ما پدیدار نیست که داند که فردا چه خواهد رسید ز دیده که خواهد شدن ناپدید کرا رخت از خانه بر در نهند کرا تاج اقبال بر سر نهند گزارندهٔ نیک و بدهای خاک سخن گفت ازان پادشاهان پاک که چون صبح را شاه چین بار داد عروس عدن در به دینار داد رسیدند لشگر به جای مصاف دو پرگار بستند چون کوه قاف خسک بر گذرگاه کین ریختند نقیبان خروشیدن انگیختند یزک بر یزک سو بسو در شتاب نه در دل سکونت نه در دیده آب ز بسیاری لشگر از هر دو جای فرو بست کوشنده را دست و پای دو رویه ستادند بر جای جنگ نمودند بر پیش دستی درنگ مگر در میان صلحی آید پدید که شمشیرشان برنباید کشید چو بود از جوانی و گردنکشی هم آن جانب آبی هم این آتشی پدید آمد از بردباری ستیز دل کینه ور گشت بر کینه تیز ازان پس که بر کینه ره یافتند سر از جستن مهر برتافتند درآمد به غریدن آواز کوس فلک بر دهان دهل داد بوس شغبهای آیینهٔ پیل مست همی شانه بر پشت پیلان شکست برآورد خرمهره آواز شیر دماغ از دم گاو دم گشت سیر چنان آمد از نای ترکی خروش که از نای ترکان برآورد جوش طراقی که از مقرعه خاسته برون رفته زین طاق آراسته روا رو برآمد ز راه نبرد هزاهز در آمد به مردان مرد زمین گفتی از یکدیگر بردرید سرافیل صور قیامت دمید غبار زمین بر هوا راه بست عنان سلامت برون شد ز دست ز بس گرد بر تارک و ترک و زین زمین آسمان آسمان شد زمین جگر تاب شد نعره‌های بلند گلوگیر شد حلقه‌های کمند ز تاب نفس بر هوا بست میغ جهان سوخت از آتش برق تیغ ز بس عطسهٔ تیغ بر خون و خاک دماغ هوا پر شد از جان پاک سپهدار ایران هم از صبح بام بر آراست لشگر بسازی تمام نخستین صف میمنه ساز کرد ز تیغ اژدها را دهن باز کرد صف میسره هم بر آراست چست یکی کوه گفتی ز پولاد رست جناح آنچنان بست در پیشگاه که پوشیده شد روی خورشید و ماه ز قلبی که چون کوه پولاد بود پناهنده را قلعه آباد بود ز دیگر طرف لشگر آرای روم بر آراست لشگر چو نحلی ز موم سلیح و سلب داد خواهنده را قوی کرد پشت پناهنده را چپ و راست آراست از ترک و تیغ چو آرایش گلشن از اشک میغ پس و پیش را کرد چون خاره کوه بر انگیخت قلبی ثریا شکوه چو از هر دو سو لشگر آراستند یلان سربسر مرد میخواستند سیاست درآمد به گردن زنی ز چشم جهان دور شد روشنی ز بس خون که گردآمد اندر مغاک چو گوگرد سرخ آتشین گشت خاک ز شمشیر برگشته جائی نبود که در غار او اژدهائی نبود نهنگ خدنگ از کمین کمان نیاسود بر یک زمین یک زمان کمند اژدهائی مسلسل شکنج دهن باز کرده به تاراج گنج ز غریدن زنده پیلان مست نفس در گلوی هزبران شکست ز بس تیغ بر گردن انداختن نیارست کس گردن افراختن پدر با پسر کین برآراسته محابا شده مهر برخاسته ستون علم جامه در خون زده نجات از جهان خیمه بیرون زده ز بس خستهٔ تیرپیکان نشان شده آبله دست پیکان کشان چنان گرم شد آتش کارزار که از نعل اسبان برآمد شرار جهانجوی دارا ز قلب سپاه بر آشفت چون شرزه شیر سیاه به دشمن گرائی به خصم افکنی گشاده بر و بازوی بهمنی به هر جا که بازو برافراختی سر خصم در پایش انداختی نشد بر تنی تا نپرداختش نزد بر سری تا نینداختش ز بس خون رومی دران ترکتاز هزار اطلس رومی افکند باز وزین سو سکندر به شمشیر تیز برانگیخته از جهان رستخیز دو دست آوریده به کوشش برون بهر دست شمشیری الماس گون دو دستی چنان میگرائید تیغ کزو خصم را جان نیامد دریغ چو بر فرق پیل آمدی خنجرش فرو ریختی زیر پایش سرش چو بر آب دریا غضب ریختی ز دریای آب آتش انگیختی چو شیری که آتش ز دم برزند دم مادیان را به هم برزند به دارا نمودند کان تند شیر بسا شیر کز مرکب آورد زیر شه آزرم او به که یک‌سو کند کزان پهلوان پیل پهلو کند به لشگر بگوید که یکبارگی گرایند بر جنگ او بارگی چنان دید دارای دولت صواب که لشگر بجنبد چو دریای آب همه هم‌گروهه به یک‌سر زنند به یکبارگی بر سکندر زنند به فرمان فرمانده تاج و تخت بجوشید لشگر بکوشید سخت عنان یک رکابی برانگیختند دو دستی به تیغ اندر آویختند سکندر چو غوغای بدخواه دید ز خود دست آزرم کوتاه دید بفرمود تا لشگر روم نیز بدادن ندارند جان را عزیز ببندند بر دشمنان راه را به خاک اندر آرند بدخواه را دو لشگر چو مور و ملخ تاختند نبردی جهان در جهان ساختند به شمشیر پولاد و تیر خدنگ گذرگاه کردند بر مور تنگ چو زنبور گیلی کشیدند نیش به زنبوره زنبور کردند ریش سکندر دران داوریگاه سخت پی افشرد مانند بیخ درخت هیون بر وی افکند پیل افکنی سوی پیلتن شد چو اهریمنی یکی زخم زد بر تن پهلوان کزان زخم لرزید سرو جوان بدرید خفتان زره پاره کرد عمل بین که پولاد با خاره کرد نبرید بازوی تابنده هور ولیکن شد آزرده در زیر زور به موئی تن شاه رست از گزند بزد تیغ و بدخواه را سرفکند هراسید ازان دشمن بی‌هراس دل خصم را کرد از آنجا قیاس بران شد که از خصم تابد عنان رهائی دهد سینه را از سنان دگر باره از بخت امیدوار پی افشرد بر جای خویش استوار چو در فال فیروزی خویش دید بر اعدای خود دست خود بیش دید قوی کرد بر جنگ بازوی خویش بکوشید با هم‌ترازوی خویش نیاسود لشگر ز خون ریختن ز دشمن به دشمن درآویختن نبرد آزمایان ایران سپاه گرفتند بر لشگر روم راه زبون گشت رومی ز پیکارشان اجل خواست کردن گرفتارشان دگر ره به مردی فشردند پای نرفتند چون کوه آهن ز جای به ناموس رایت همی داشتند غنیمت به بدخواه نگذاشتند چو گوهر برآمود زنگی به تاج شه چین فرود آمد از تخت عاج مه روشن از تیره شب تافته چو آیینه روشنی یافته دو لشگر به یک‌جا گروه آمدند شدند از خصومت ستوه آمدند به آرامگاه آمدند از نبرد ز تن زخم شستند و از روی گرد پر اندیشه از گنبد تیز گشت که فردا بسر بر چه خواهد گذشت دگر روز کین روی شسته ترنج چو ریحانیان سر برون زد ز کنج سپاه از دو سو صف برآراستند هزبران به نخجیر برخاستند به پولاد شمشیر و چرم کمان بسی زور بازو نمود آسمان به غوغای لشکر درآمد شکیب که دست از عنان رفت و پای از رکیب به دارا دو سرهنگ بودند خاص به اخلاص نزدیک و دور از خلاص ز بیداد دارا به جان آمده دل آزردگی در میان آمده بران دل که خونریز دارا کنند بر او کین خویش آشکارا کنند چو زینگونه بازاری آراستند به جان از سکندر امان خواستند که مائیم خاصان دارا و بس به دارا ز ما خاص‌تر نیست کس ز بیداد او چون ستوه آمدیم به خونریز او هم گروه آمدیم بخواهیم فردا بر او تاختن ز بیداد او ملک پرداختن یک امشب به کوشش نگهدار جای که فردا مخالف درآید ز پای چو فردا علم برکشد در مصاف خورد شربت تیغ پهلو شکاف ولیکن به شرطی که بر دسترنج به ما بر گشاده کنی قفل گنج ز ما هر یکی را توانگر کنی به زر کار ما هر دو چون زر کنی سکندر بدان خواسته عهد بست به پیمان درخواسته داد دست نشد باورش کاندو بیداد کیش کنند این خطا با خداوند خویش ولی هر کس آن در بدست آورد کزو خصم خود را شکست آورد دران ره که بیداد داد آمدش کهن داستانی به یاد آمدش که خرگوش هر مرز را بی‌شگفت سگ آن ولایت تواند گرفت چو آن عاصیان خداوند کش خبر یافتند از خداوند هش که بر گنجشان کامکاری دهد به خونریز بدخواه یاری دهد حق نعمت شاه بگذاشتند پی کشتن شاه برداشتند چو یاقوت خورشید را دزد برد به یاقوت جستن جهان پی فشرد به دزدی گرفتند مهتاب را که او برد از آن جوهر آن تاب را دو لشکر کشیده کمر چون دو کوه شدند از نبردآزمائی ستوه به منزلگه خویش گشتند باز به رزم دگر روزه کردند ساز * * * بخش ۲۶ - کشتن سرهنگان دارا را بیا ساقی از من مرا دور کن جهان از می‌ لعل پر نور کن میی کاو مرا ره به منزل بَرَد همه دل برند او غم دل برد جهان گرچه آرامگاهی خوش‌است شتابنده را نعل در آتش‌است دو در دارد این باغ آراسته در و بند ازین هر دو برخاسته در‌آ از در باغ و بنگر تمام ز دیگر درِ باغ بیرون خرام اگر زیرکی‌، با گلی خو مگیر که‌ باشد به‌ جا ماندنش ناگزیر در این‌ دم که داری‌، به شادی بسیچ که آینده و رفته هیچ است هیچ نه‌ایم آمده از پی دلخوشی مگر کز پی رنج و سختی‌ کشی خر‌ان را کسی در عروسی نخواند مگر وقت آن کاب و هیزم نماند گزارندهٔ نظم این داستان سخن راند بر سنت راستان که چون آتش‌ِ روز‌ِ روشن گذشت پر از دود شد گنبدِ تیز‌گشت شب از ماه بربست پیرایه‌ای شگفتی بود نور بر سایه‌ای طلایه ز لشگرگه هر دو شاه شده پاس‌دارنده تا صبحگاه یتاقی به آمد شدن چون خراس نیاسود دراجه از بانگ پاس بسا خفته کز هیبت پیل مست سراسیمه هر ساعت از خواب جست غنوده تن مرد از رنج و تاب نظر هر زمانی درآمد ز خواب نیایش کنان هر دو لشگر به راز که‌ای کاشکی بودی امشب دراز مگر کان درازی نمودی درنگ به دیری پدید آمدی روز جنگ سگالش چنان شد دو کوشنده را که ریزند صفرای جوشنده را چو خورشید روشن برآرد کلاه پدیدار گردد سپید از سیاه دو خسرو عنان در عنان آورند ره دوستی در میان آورند به آزرم خشنودی از یکدیگر بتابند و زان برنتابند سر چو دارا در آن داوری رای جست دل رای‌زن بود در رای سست سوی آشتی کس نشد رهنمون نمودند رایش به شمشیر و خون که ایرانی از رومی‌ِ بیش‌خورد به قائم کجا ریزد اندر نبرد‌؟ چو فردا فشاریم در جنگ پای ز رومی نمانیم یک تن به جای بدین عشوه دادند شه را شکیب یکی بر دلیری یکی بر فریب همان قاصدان نیز کردند جهد که بر خون او بسته بودند عهد سکندر ز دیگر طرف چاره ساز که چون پای دارد دران ترکتاز خیال دو سرهنگ را پیش داشت جز آن خود که سرهنگی خویش داشت چنین گفت با پهلوانان روم که فردا درین مرکز سخت بوم بکوشیم کوشیدنی مرد‌وار رگ جان به کوشش کنیم استوار اگر دست بردیم ماراست ملک وگر ما شدیم آن‌ِ دارا‌ست ملک قیامت که پوشیدهٔ رای ماست بود روزی آن روز فردای ماست به اندیشه‌هایی چنین هولناک دو لشگر غنودند با ترس و باک چو گیتی در روشنی باز کرد جهان بازی دیگر آغاز کرد به آتش بَدَل گشت مشتی شرار کلیچه شد آن سیم کاووس وار درآمد به جنبش دو لشگر چو کوه کز آن جنبش آمد جهان را ستوه فریدون‌نسب شاه‌ِ بهمن‌نژاد چو برخاست از اول بامداد همه ساز لشگر به ترتیب جنگ برآراست از جعبه نیم لنگ ز پولاد‌، صد کوه بر پای کرد به پایین او گنج را جای کرد چو بر میمنه سازور گشت کار همان میسره شد چو رویین حصار جناح از هوا در زمین برد بیخ پس آهنگ شد چون زمین چار میخ جهاندار در قلب‌گه کرد جای درفش کیانی‌ش بر سر به‌ پای سکندر که تیغ جهان‌سوز داشت چنان تیغی از بهر آن روز داشت برانگیخت رزمی چو بارنده میغ تگرگش ز پیکان و باران ز تیغ جناح سپه را به گردون کشید سُمِ بارگی بر سر خون کشید گرانمایگان را بدانسان که خواست بفرمود رفتن سوی دست راست گروهی که پرتابیان ساختشان چپ انداز شد بر چپ انداختشان همان استواران درگاه را کز ایشان بدی ایمنی شاه را به قلب اندرون داشت با خویشتن چو پولاد کوهی شد آن پیلتن برآمد ز قلب دو لشگر خروش رسید آسمان را قیامت به گوش تبیره بغرید چون تند شیر درآمد به رقص اژدهای دلیر ز شوریدن ناله کرنا‌ی برافتاد تب‌لرزه بر دست و پای ز فریاد رویین خم از پشت پیل نفیر نهنگان برآمد ز نیل ز بس بانگ شیپور زهره شکاف بدرید زهره‌، بپیچید ناف ز غریدن کوس خالی دماغ زمین‌لرزه افتاد در کوه و راغ درآمد ز بحران سر‌ِ بید‌برگ گشاده بر او روزن درع و ترگ ز بس تیر باران که آمد به جوش فکند ابر بارانی خود ز دوش گران تیر باران کنون آمدی به جای نم از ابر خون آمدی خروشیدن کوس رویینه کاس نیوشنده را داد بر جان هراس جلاجل زنان از نواهای زنگ برآورده خون از دل خاره سنگ به جنبش درآمد دو دریای خون شد از موج آتش زمین لاله‌گون زمین کو بساطی شد آراسته غباری شد از جای برخاسته به ابرو درآمد کمان را شکنج شتابان شده تیر چون مار گنج ستیزنده از تیغ سیماب ریز چو سیماب کرده گریزا گریز ز پولاد پیکان پیکر شکن تن کوه لرزنده بر خویشتن ز نوک سنان چرخ دولاب رنگ ز پرگار گردش فرو مانده لنگ ز بس زخم کوپال خارا ستیز زمین را شده استخوان ریز ریز ز بس در دهن ناچخ انداختن نفس را نه راه برون تاختن سنان در سنان رسته چون نوک خار سپر بر سپر بسته چون لاله‌زار گریزندگان را در آن رستخیز نه روی رهایی نه راه گریز سواران همه تیر پرداخته گهی تیر و گه ترکش انداخته در آن مسلخ آدمیزادگان زمین گشته کوه از بس افتادگان به جان برد خود هر کسی گشته شاد کس از کشته خود نیاورده یاد ندارد کسی سوگ در حرب‌گاه نه کس جز قزاکند پوشد سیاه سخن‌گو سخن سخت پاکیزه راند که مرگ به انبوه را جشن خواند چو مرگ از یکی تن بر‌آرد هلاک شود شهری از گریه اندوهناک به مرگ همه شهر ازین شهر دور نگرید کس ارچه بود ناصبور ز بس کشته بر کشته مردان مرد شده راه بر‌بسته بر ره‌نورد بران دجله خون بلند آفتاب چو نیلوفر افکنده زورق در آب سنان سکندر در آن داوری سبق برده از چشمه خاوری شراری که شمشیر دارا فکند تبش در دل سنگ خارا فکند چو لشگر به لشگر درآمیختند قیامت ز گیتی برانگیختند پراکندگی در سپاه اوفتاد برینش در آزرم شاه اوفتاد سپه چون پراکنده شد سوی جنگ فراخی درآمد به میدان تنگ کس از خاصگان پیش دارا نبود کزو در دل کس مدارا نبود دو سرهنگ غدار چون پیل مست بر آن پیلتن برگشادند دست زدندش یکی تیغ پهلو گذار که از خون زمین گشت چون لاله‌زار درافتاد دارا بدان زخم تیز ز گیتی برآمد یکی رستخیز درخت کیانی درآمد به خاک بغلطید در خون تن زخم‌ناک برنجد تن نازک از درد و داغ چه خویشی بود باد را با چراغ کشنده دو سرهنگ شوریده رای به نزد سکندر گرفتند جای که آتش ز دشمن برانگیختیم به اقبال شه خون او ریختیم ز دارا سر تخت پرداختیم سر تاج اسکندر افراختیم به یک زخم کردیم کارش تباه سپردیم جانش به فتراک شاه بیا تا ببینی و باور کنی به خونش سُمِ بارگی تر کنی چو آمد ز ما آنچه کردیم رای تو نیز آنچه گفتی بیاور به جای به ما بخش گنجی که پذرفته‌ای وفا کن به چیزی که خود گفته‌ای سکندر چو دانست کان ابلهان دلیرند بر خون شاهنشهان پشیمان شد از کرده پیمان خویش که برخاستش عصمت از جان خویش فرو میرد امیدواری ز مرد چو همسال را سر درآید به‌گرد نشان جست کان کشور آرای کی کجا خوابگه دارد از خون و خوی دو بیداد پیشه به پیش اندرون به بیداد خود شاه را رهنمون چو در موکب قلب دارا رسید ز موکب‌رو‌ان هیچ‌کس را ندید تن مرزبان دید در خاک و خون کلاه کیانی شده سرنگون سلیمانی افتاده در پای مور همان پشهٔ کرده بر پیل زور به بازوی بهمن برآموده مار ز رویین در افتاده اسفندیار بهار فریدون و گلزار جم به باد خزان گشته تاراج غم نسب نامه دولت کیقباد ورق بر ورق هر سویی برده باد سکندر فرود آمد از پشت بور درآمد به بالین آن پیل‌زور بفرمود تا آن دو سرهنگ را دو کج‌زخمه خارج‌آهنگ را بدارند بر جای خویش استوار خود از جای جنبید شوریده‌وار به بالین‌گه خسته آمد فراز ز درع کیانی گره کرد باز سر خسته را بر سر ران نهاد شب تیره بر روز رخشان نهاد فرو بسته چشم آن تن خوابناک بدو گفت برخیز ازین خون و خاک رها کن که در من رهایی نماند چراغ مرا روشنایی نماند سپهر‌م بدانگونه پهلو درید که شد در جگر پهلویم ناپدید تو ای پهلوان کامدی سوی من نگهدار پهلو ز پهلوی من که با آنکه پهلو دریدم چو میغ همی آید از پهلویم بوی تیغ سر سروران را رها کن ز دست تو مشکن که ما را جهان خود شکست چو دستی که بر ما درازی کنی به تاج کیان دست‌یازی کنی نگهدار دستت که داراست این نه پنهان‌، چو روز آشکاراست این چو گشت آفتاب مرا روی زرد نقابی به من درکش از لاجورد مبین سرو را در سرافکندگی چنان شاه را در چنین بندگی درین بندم از رحمت آزاد کن به آمرزش ایزدم یاد کن زمین را منم تاج تارک نشین ملرزان مرا تا نلرزد زمین رها کن که خواب خوشم می‌برد زمین آب و چرخ آتشم می‌برد مگردان سر خفته را از سریر که گردون گردان برآرد نفیر زمان من اینک رسد بی‌گمان رها کن به خواب خوشم یک زمان اگر تاج خواهی ربود از سرم یکی لحظه بگذار تا بگذرم چو من زین ولایت گشادم کمر تو خواه افسر از من ستان خواه سر سکندر بنالید که‌ای تاجدار سکندر منم چاکر شهریار نخواهم که بر خاک بودی سرت نه آلودهٔ خون شدی پیکرت ولیکن چه سود‌ست کاین کار بود تأسف ندارد درین کار سود اگر تاجور سر برافراختی کمر بند او چاکری ساختی دریغا به دریا کنون آمدم که تا سینه در موج خون آمدم چرا مرکبم را نیفتاد سم چرا پی نکردم درین راه گم مگر ناله شاه نشنیدمی نه روزی بدین روز را دیدمی به دارای گیتی و دانای راز که دارم به بهبود دارا نیاز ولیکن چو بر شیشه افتاد سنگ کلید در چاره ناید به چنگ دریغا که از نسل اسفندیار همین بود و بس ملک را یادگار چه بودی که مرگ آشکارا شدی سکندر هم آغوش دارا شدی چه سودست مردن نشاید به زور که پیش از اجل رفت نتوان به گور به نزدیک من یک سر موی شاه گرامی‌تر از صد هزاران کلاه گر این زخم را چاره دانستمی طلب کردمی تا توانستمی نه تاج و نه اورنگ شاهنشهی که ماند ز دارای دولت تهی چرا خون نگریم بر آن تاج و تخت که دارنده را بر درافکند رخت مباد آن گلستان که سالار او بدین خستگی باشد از خار او نفیر از جهانی که دارا کش‌ست نهان پرور و آشکارا کش‌ست به چاره‌گری چون ندارم توان کنم نوحه بر زاد سرو جوان چه تدبیر داری مراد تو چیست امید از که داری و بیمت ز کیست بگو هرچه داری که فرمان کنم به چاره‌گری با تو پیمان کنم چو دارا شنید این دم دل‌نواز به خواهش‌گری دیده را کرد باز بدو گفت کای بهترین بخت من سزاوار پیرایه و تخت من چه پرسی ز جانی به جان آمده گلی در سمومِ خزان آمده جهان شربت هرکس از یخ سرشت بجز شربت ما که بر یخ نوشت ز بی آبیم سینه سوزد درون قدم تا سرم غرق دریای خون چو برقی که در ابر دارد شتاب لب از آب خالی و تن غرق آب سبویی که سوراخ باشد نخست به موم و سریشم نگردد درست جهان غارت از هر دری می‌برد یکی آورد دیگری می‌برد نه زو ایمن اینان که هستند نیز نه آنان که رفتند رستند نیز ببین روز من‌، راستی پیشه کن تو نیز از چنین روزی اندیشه کن چو هستی به پند من آموزگار بدین روز ننشاندت روزگار نه من به ز بهمن شدم که‌اژدها به‌خاریدن سر نکردش رها نه ز اسفندیار آن جهانگیر گرد که از چشم‌زخم جهان جان نبرد چو در نسل ما کشتن آمد نخست کشنده نسب کرد بر ما درست تو سرسبز بادی به شاهنشهی که من کردم از سبزه بالین تهی چو درخواستی که‌آرزو‌ی تو چیست به وقتی که بر من بباید گریست سه چیز آرزو دارم اندر نهان بر‌آید به اقبال شاه جهان یکی آنکه بر کشتن بی‌گناه تو باشی درین داوری دادخواه دویم آنکه بر تاج و تخت کیان چو حاکم تو باشی نیاری زیان دل خود بپردازی از تخم کین نپردازی از تخمه ما زمین سوم آنکه بر زیردستان من حرم نشکنی در شبستان من همان روشنک را که دخت منست بدان نازکی دست پخت منست به هم‌خوابی خود کنی سربلند که خوان گردد از نازکان ارجمند دل روشن از روشنک برمتاب که با روشنی به بود آفتاب سکندر پذیرفت ازو هرچه گفت پذیرنده برخاست‌، گوینده خفت کبودی و کوژی درآمد به چرخ که بغداد را کرد بی کاخ و کرخ درخت کیان را فرو ریخت بار کفن دوخت بر درع اسفندیار چو مهر از جهان مهربانی برید شبَه ماند و یاقوت شد ناپدید سکندر بدان شاه فرخ نژاد شبانگاه بگریست تا بامداد درو دید و بر خویشتن نوحه کرد که او را همان زهر بایست خورد چو روز آخور صبح ابلق سوار طویله برون زد بر این مرغزار سکندر بفرمود کارند ساز برندش به جای نخستینه باز ز مهد زر و گنبد سنگ بست مهیاش کردند جای نشست چو خلوتگه‌ش آنچنان ساختند ازو زحمت خویش پرداختند تنومند را قدر چندان بود که در خانه کالبد جان بود چو بیرون رود جوهر جان ز تن گریزی ز هم‌خوابه خویشتن چراغی که بادی درو دردمی چه بر طاق ایوان چه زیر زمی اگر بر سپهری وگر بر مغاک چو خاکی شوی عاقبت باز خاک بسا ماهیا کو شود خورد مور چو در خاک شور افتد از آب شور چنین است رسم این گذرگاه را که دارد به آمد شد این راه را یکی را درآرد به هنگامه تیز یکی را ز هنگامه گوید که خیز مکن زیر این لاجوردی بساط بدین قلعهٔ کهربا‌گون نشاط که رویت کند کهربا‌وار زرد کبودت کند جامه چون لاجورد گوزنی که در شهر شیران بود به مرگ خودش خانه‌ویران بود چو مرغ از پی کوچ برکش جناح مشو مست راح اندرین مستراح بزن برق‌وار آتشی در جهان جهان را ز خود وارَه و وارهان سمندر چو پروانه آتش‌ رُوْ است ولیک این کهن‌لنگ و آن خوش‌رُوْ است اگر شاه ملکست و گر ملک شاه همه راه رنج است و با رنج راه که داند که این خاک دیرینه‌ دور به‌هر غاری اندر چه دارد ز غور کهن کیسه شد خاک پنهان شکنج که هرگز برون نارد آواز گنج زر از کیسهٔ نو برآرد خروش سبوی نو از تری آید به جوش که داند که این زخمهٔ دام و دد چه تاریخ‌ها دارد از نیک و بد چه نیرنگ با بخردان ساخته‌ست چه گردنکشان را سر انداخته‌ست فلک نیست یکسان هم آغوش تو طراز‌ش دو رنگ‌ست بر دوش تو گهت چون فرشته بلندی دهد گهت با ددان دستبندی دهد شبانگه به نانیت نارد به یاد کلیچه به گردون دهد بامداد چه باید درین هفت چشمه خراس ز بهر جوی چند بردن سپاس چو خضر از چنین روزی‌یی روزه گیر چو هست آب حیوان نه خرما نه شیر ازین دیو مردم که دام و دد‌ند نهان شو که هم‌صحبتان بدند پی گور کز دشتبانان گم است ز نامردمی‌های این مردم است گوزن گرازنده در مرغزار ز مردم گریزد سوی کوه و غار همان شیر کاو جای در بیشه کرد ز بد‌عهد‌ی مردم اندیشه کرد مگر گوهر مردمی گشت خرد که در مردمان مردمی‌ها بمرد اگر نقش مردن بخوانی شگرف بگوید که مردم چنین است حرف به چشم اندرون مردمک را کلاه هم از مردم مردمی شد سیاه نظامی به خاموشکاری بسیچ به گفتار ناگفتنی درمپیچ چو هم رستهٔ خفتگانی خموش فرو خسب یا پنبه درنه به گوش بیاموز ازین مهره لاجورد که با سرخ سرخست و با زرد زرد شبانگه که صد رنگ بیند به کار بر‌آید به صد دست چون نوبهار سحرگه که یک چشمه یابد کلید به آیین یک چشمه آید پدید * * * بخش ۲۷ - نشستن اسکندر بر جای دارا بیا ساقی آن خون رنگین رز درافکن به مغزم چو آتش بخز میی کز خودم پای لغزی دهد چو صبحم دماغ دو مغزی دهد کجا بودی ای دولت نیک عهد به درگاه مهدی فرود آر مهد چو آیی به درگاه مهدی فرود به مهد من آور ز مهدی درود ترا دولت از بهر آن خواند بخت که آرایش تاجی و زیب تخت بتست آدمی را رخ افروخته جهان جامه‌ای چون تو نادوخته بنام ایزد آراسته پیکری ز هر گوهر آراسته گوهری بدست تو شاید عنان را سپرد ز تو پایمردی ز ما دستبرد نشان ده مرا کوی و بازار تو که تا دانم آمد طلبکار تو چنانم نماید که از هر دیار نداری دری جز در شهریار بهرجا که هستی کمر بسته‌ام به خدمتگری با تو پیوسته‌ام ازین جام گفت آن خداوند هوش زهی دولت مرد گوهر فروش بلی کاین چنین گوهر سنگ بست به دولت توان آوریدن بدست سکندر که با رای و تدبیر بود به نیروی دولت جهانگیر بود اگر دولتش نامدی رهنمای نسودی سر خصم را زیر پای گزارنده دانای دولت پرست به پرگار دولت چنین نقش بست که چون شد سر تاج دارا نهان به اسکندر افتاد ملک جهان همه گنج دارا ز نو تا کهن که آنرا نه سر بود پیدا نه بن به گنجینهٔ شاه پرداختند ز دریا به دریا در انداختند سریر و سراپرده و تاج و تخت نه چندانکه آنرا توانند سخت جواهر نه چندانکه آنرا دبیر بیارد در انگشت یا در ضمیر طبقهای بلور و خوانهای لعل طرایف کشان را بفرسود نعل همان تازی اسبان با زین زر خطائی غلامان زرین کمر نورد ملوکانه بیش از شمار شتر بار زرینه بیش از هزار سلاح و سلب را قیاسی نبود پذیرنده را زو سپاسی نبود دگر چیزهائی که باشد غریب وز او مخزن خاص یابد نصیب چنان گنجی از سیم و زر خلاص به مهر جهاندار کردند خاص جهاندار از آن گنج اندوخته چو گنجی شد از گوهر افروخته به گوهر فروزد دل تیره فام مگر شب‌چراغش ازینست نام چو تاریک شاید شدن سوی گنج که گنج آید از روشنائی به رنج چرا روی آنکس که شد گنج یاب ز شادی برافروخت چون آفتاب تو خاکی گرت گنج باید رواست که بی‌خواسته خاک را کس نخواست فروزندهٔ مرد شد خواسته کزو کارها گردد آراسته زر آن میوه زعفران ریز شد که چون زعفران شادی‌انگیز شد سیاهان مغرب که زنگی فشند به صفرای آن زعفران دلخوشند سکندر چو دید آن همه کان گنج که در دستش افتاد بی دسترنج پرستندگان در خویش را همان محتشم را و درویش را از آن گنج آراسته داد بهر بداد و دهش گشت سالار دهر به گردان ایران فرستاد کس کزین در نگردد کسی باز پس به درگاه ما یکسره سر نهید هلاک سر خویش بر در نهید بجای شما هر یکی بی سپاس نوازش گری‌ها رود بی قیاس بزرگان ایران فراهم شدند وز این داوری سخت خرم شدند خبر داشتند از دل شهریار که هست او به سوگند و عهد استوار همه هم‌گروهه به راه آمدند سوی انجمنگاه شاه آمدند بدان آمدن شادمان گشت شاه از آن پهلوانان لشکر پناه جداگانه با هر یکی عهد بست که در پایهٔ کس نیارد شکست در گنج بگشاد بر هر کسی خزینه بسی داد و گوهر بسی همان کار هر کس پدیدار کرد بدان خفتگان بخت بیدار کرد بداد آنچه در پیشتر بودشان دو چندان دگر در افزودشان چو ایرانیان ان دهش یافتند سر از چنبر سرکشی تافتند نهادند سر بر زمین یک زمان کله گوشه بردند بر آسمان گرفتند بر شهریار آفرین که یار تو بادا سپهر برین سر تخت جمشید جای تو باد سریر سران خاک پای تو باد کهن رفت و شاه نو ما توئی نه خسرو که کیخسرو ما توئی نپیچد کسی گردن از رای تو سر ما و پائینگه پای تو چو شه دید کز را ه فرخندگی بر ایرانیان فرض شد بندگی در آن انجمنگاه انجم شکوه که جمع آمد از هفت کشور گروه بفرمود تا تیغ و لخت آورند دو خونریز را پیش تخت آورند دو سرهنگ گردن برافراخته حمایل به گردن در انداخته به سرهنگی از خونشان گل کنند رسن حلقشان را حمایل کنند نخست آنچه از گنج زر گفته بود رسانید چندانکه پذرفته بود چو نقد پذیرفته آورد پیش برون آمد از عهده عهد خویش بفرمود تا خوار کردندشان رسن کرده بر دار کردندشان منادی برآمد به گرد سیاه که این است پاداش خونریز شاه کسی کین ستم خیزد از نام او بدین روز باشد سرانجام او نبخشود هرگز خداوند هش بر آن بنده کوشد خداوند کش نظاره کنان شهری و لشگری بر انصاف و آزرم اسکندری بر آن رسم و راه آفرین خوان شدند جهان‌جوی را بنده فرمان شدند نشسته جهان‌جوی با بخردان از آن دایره دور چشم بدان دو رویه سماطین آراسته نشینندگان جمله برخاسته کمر بستگان با کمرهای چست کمر در کمر گفتی از حلقه رست سیاست گره بسته بر دست و پای ز هر پیکری مانده نقشی بجای چو دیواری از صورت آراسته جسد مانده و روح برخاسته سکندر جهاندار دارا شکن برافروخت چون شمع از آن انجمن پس آنگاه با هر گرانمایه‌ای سخن گفت بر قدر هر پایه‌ای نوا زادهٔ زنگه را باز جست طلب کرد و زنگار از آیینه شست بپرسید کای پیر سال آزمای فکنده سرت سایه بر پشت پای بسی سال‌ها در جهان زیستی ز کار جهان بی‌خبر نیستی چو دیدی که دارا جفاپیشه گشت گناهی نه با من بد اندیشه گشت از آن‌جا که راز جهان داشتی نصیحت چرا زو نهان داشتی چو آرد کسی را جوانی به جوش گنه پیر دارد که ماند خموش نیوشنده از گرمی شاه روم به روغن زبانی برافروخت موم کمانی برآراست از پشت گوژ پی و استخوان گشته هم‌رنگ توز سلاح سخن بست و ترکش گشاد ز جعبه کمان تیر آرش گشاد نخستین ثنای جهاندار گفت که بادا جهاندار با کام جفت انوشه منش باد دارای دهر ز نوشین جهان باد بسیار بهر سرسبزش از شادی افراخته سر خصم در پایش انداخته بسی پند گفت این جهان‌دیده پیر نشد در دل کینه‌ور جای گیر بسی شمع روشن که دودی نداشت نمودم به دارا و سودی نداشت چو بخش سکندر بود تخت و جام ز دارا چه آید به جز کار خام چو گردون کند گردنی را بلند به گردن فرازان در آرد کمند به هندوستان پیری از خر فتاد پدر مرده‌ای را به چین گاو زاد کجا گردد از سیل جوئی خراب بجوی دگر کس در افزاید آب ترا پای دولت فرو شد به گنج ز بی دولتیهای دشمن مرنج جوانی و شاهی و آزاده‌ای همان به که با رود و با باده‌ای به کام از جوانی توانی رسید چو پیری رسد گوشه باید گزید به پیرایه سر گنبد لاجورد به ضحاک و جمشید بین تا چه کرد جهان پادشا چون شود دیر سال پرستنده را زو بگیرد ملال دگر کاگهی دارد از مغز و پوست شناسد بد از نیک و دشمن ز دوست ازو در دل هر کس آید هراس چو بینند کو هست مردم شناس به افکندش چاره‌سازی کنند وزو دعوی بی‌نیازی کنند نویرا به شاهی برآرند کوس که بر وی توانند کردن فسوس از این روی کیخسرو و کیقباد به پیری ز شاهی نکردن یاد جهان بر دگر شاه بگذاشتند ره کوه البرز برداشتند به پوشیدن و خوردن نیک بهر شدند ایمن از خوردن تیغ و زهر چو شه دید کان یادگار کیان خبر دارد از کار سود و زیان به نیک و بد کارزارش رهست نبرد آزمایست و کار آگهست بپرسید کان چیست در کارزار که از بهر پیروزی آید به کار سپه را چه تدبیر دارد بجای چه سختی کند مرد را سست پای نبردآزمای جهان‌دیده گفت که پیروزی آن پهلوان راست جفت که در لشکر چون تو شاهی بود بفر تو یک تن سپاهی بود چو فرمان چنین است کین خاک سست ز بهر تو سدی برآرد درست شنیدم ز جنگ آزمایان پیش که از زور تن زهرهٔ مرد بیش دلیریست هنجار لشگر کشی سرافکندگی نیست در سرکشی به هنگام لشکر بر آراستن ز لشگر نباید مدد خواستن صبوری ز خودخواه و فتح از خدای که لشگر بدین هر دو ماند بجای چو پیروز باشی مشو در ستیز مکن بسته بر خصم راه گریز گه ناامیدی بجان باز کوش که مردانه را کس نمالید گوش ز فالی که بر فتح یابی نخست دلی باید از ترس دشمن درست چنین گفت رستم فرامرز را که مشکن دل و بشکن البرز را همین گفت با بهمن اسفندیار که گر نشکنی بشکنی کارزار شکستی کزو خون به خارا رسید هم از دل شکستن به دارا رسید شکسته دل آمد به میدان فراز ولی کبک بشکست با جره باز چو در دولتش دل فروزی نبود ز کار تو جز خاک روزی نبود دگر باره کردش سکندر سؤال که‌ای مهربان پیر دیرینه سال شنیدم که رستم سوار دلیر به تنها تکاپوی کردی چو شیر کجا او به تنها زدی بر سپاه گریز اوفتادی دران رزمگاه غریب آیدم کز یکی تیغ تیز چگونه رسد لشگری را گریز به پاسخ چنین گفت پیر کهن که گردنده باشد زبان در سخن چنان بود پرخاش رستم درست که لشگر کشان را فکندی نخست چو لشگر کش افتاده گشتی به تیغ گرفتندی از بیم لشگر گریغ کسی کو به تنها سپاهی شکست بدین چاره شد بر عدو چیره‌دست وگرنه نگنجد که در کارزار گریزد یکی لشگر از یک سوار دگر باره گفتش به من گوی راز که بازوی بهمن چرا شد دراز چرا کشت بهمن فرامرز را به خون غرقه کرد آن بر و برز را چرا موبدانش ندادند پند کزان خاندان دور دارد گزند چنین داد پاسخ جهان‌دیده مرد که بهمن بدان اژدهائی که کرد سرانجام کاشفته شد راه او دم اژدها شد وطنگاه او چو زد دهره بر پهلوانی درخت شد از خانهٔ دولتش تاج و تخت که دیدی که او پای در خون فشرد کزان خون سرانجام کیفر نبرد سکندر بلرزید ازان یاد کرد چو برگ خزان لرزد از باد سرد ز خون‌خوار دارا هراسنده گشت که آسان نشاید برین پل گذشت دگر باره درخواست کان هوشمند در درج گوهر گشاید ز بند فرو گوید از گردش روزگار جهان‌جوی را آنچه آید بکار پس از آفرین پیر بیدار بخت چنین گفت با صاحب تاج و تخت که ملک جهان گرچه فرخ بتست مزن دست سخت اندرین شاخ سست ز تاریخ نو تا به عهد کهن که ماند که با ما بگوید سخن کجا رستم و زال و سیمرغ و سام فریدون فرهنگ و جمشید جام زمین خورد و تا خوردشان دیر نیست هنوزش ز خوردن شکم سیر نیست گذشتند و ما نیز هم بگذریم که چون مهره هم عقد یکدیگریم مزن پنج نوبت درین چار طاق که بی ششدره نیست این نه رواق جهان چون تو داری جهاندار باش چو خفتند خصمان تو بیدار باش سر از عالم ترسگاری برار بترس از کسی کونشد ترسگار رها کن رهی کان زیان آورد ره بد خلل در گمان آورد کرا باشگونه بود پیرهن به حاجت بود بازگشتن به تن تو زان ره که شد باژگونه نورد بخواه از خدا حاجت و باز گرد چه بندی دل خود در آن ملک و مال که هستش کمی رنج و بیشی و بال به دانش ترا رهنمون کرده‌اند که مال ترا حکم خون کرده‌اند برنجد گلوئی که بی خون بود خفه گردد از خونش افزون بود هران مال کاید درین دستگاه بران خفته دان تند ماری سیاه ستودان این طاق آراسته ستونی تهی دارد از خواسته چو در طاق این صفه خواهیم خفت چه باید شدن با سیه مار جفت دل از بند بیهوده آزاد کن ستمگر نه‌ای داد کن داد کن ز بیداد دارا به ار بگذری گر او بود دارا تو اسکندری ببین تا چه دید او ز کشت جهان تو نیز آن مکن تا نه بینی همان چه کردی ببین تا جهان یافتی از آن کن که اقبال ازان یافتی شه از پاسخ پیر فرتوت سال گرفت آن سخن را مبارک به فال ز خدمت کشی کرد و بنواختش بسی گنج زر پیشکش ساختش بزرگان ایران ز فرهنگ او ترازو نهادند با سنگ او شتابندگان از در بارگاه ستایش گرفتند بر بزم شاه کزین بارگه گر چراغی نشست فروزنده خورشیدی آمد به دست ز ما گر شبی رفت روزی رسید گلی رفت و گلشن فروزی رسید جوی زر ز جوینده‌ای روی تافت فرو دید و زر جست و گنجینه یافت ز دریا دلی شاه دریا شکوه نوازش بسی کرد با آن گروه چو دیدند شه را رعیت نواز ز بیداد دارا گشایند راز که تا دور او بود در گرم و سرد کس از پیشه خویشتن برنخورد ز خلق آن چنان برد پیوند را که سگ وا نیابد خداوند را به نیکان درآویخته بدسگال کسی را امانت نه بر خون و مال تظلم کنان رفته زین مرز و بوم مروت به یونان و مردی به روم کسی را که نزدیک او سنگ بود ز چندین سپاه آن دو سرهنگ بود چو بد گوهران را قوی کرد دست جهان بین که چون گوهرش را شکست سریر بزرگان به خردان سپرد ببین تا سرانجام چون گشت خرد نه بس داوری باشد آن سست رای که سختی رساند به خلق خدای گرانمایگان را درآرد شکست فرومایگان را کند چیره دست نه خسرو شد آن کس که خس پرورست خسی دیگر و خسروی دیگرست نمانده درین ملک بخشایشی نه در شهر و در شهری آسایشی خراشیده از کینه‌ها سینه‌ها شده عصمت از قفل گنجینه‌ها خرابی درآمد بهر پیشه‌ای بتر زین کجا باشد اندیشه‌ای که پیشه‌ور از پیشه بگریختست به کار دگر کس درآویختست بیابانیان پهلوانی کنند ملک‌زادگان دشتبانی کنند کشاورز شغل سپه ساز کرد سپاهی کشاورزی آغاز کرد جهان را نماند عمارت بسی چو از شغل خود بگذرد هر کسی اگر پیش ازین دادگر خفته بود همان اختر گیتی آشفته بود کنون دادگر هست فیروزمند ازینگونه بیداد تا چند چند هراسنده شد زین سخن شهریار منادی برانگیخت اندر دیار که هر پیشه‌ور پیشه خود کند جز این گرچه نیکی کند بد کند کشاورز بر گاو بندد لباد ز گاو آهن و گاو جوید مراد سپاهی به آیین خود ره برد همان شهری از شغل خود نگذرد نگیرد کسی جز پی کار خویش همان پیشه اصلی آرد به پیش ز پیشه گریزنده را باز جست بدان پیشه دادش که بود از نخست عملهای هر کس پدیدار کرد همه کار عالم سزاوار کرد جهان را ز ویرانی عهد پیش به آبادی آورد در عهد خویش جهان داشت بر دولت خویش راست جهان داشتن زیرکان را سزاست * * * بخش ۲۸ - ویران کردن اسکندر آتشکده‌های ایران زمین را بیا ساقی از شادی نوش و ناز یکی شربت‌آمیز عاشق نواز به تشنه ده آن شربت دل‌فریب که تشنه ز شربت ندارد شکیب سپندی بیار ای جهان‌دیده پیر بر آتش فشان در شبستان میر که چشمک زنان پیشه‌ای میکنم ز چشم بد اندیشه‌ای میکنم ولیکن چو میسوزم از دل سپند به من چشم بد چون رساند گزند خطرهای رهزن درین ره بسیست کسی کاین نداند چه فارغ کسیست چه عمریست کو را ز چندین خطر به افسونگری برد باید بسر به ار پای ازین پایه بیرون نهم نهنبن برین دیک پر خون نهم گزارنده داستانهای پیش چنین گوید از پیش عهدان خویش که چون دین دهقان بر آتش نشست بمرد آتش و سوخت آتش پرست سکندر بفرمود که ایرانیان گشایند از آتش پرستی میان همان دین دیرینه را نو کنند گرایش سوی دین خسرو کنند مغان را به آتش سپارند رخت برآتشکده کار گیرند سخت چنان بود رسم اندران روزگار که باشد در آتشگه آموزگار کند گنجهائی در او پای بست نباشد کسی را بدان گنج دست توانگر که میراث خواری نداشت بر آتشکده مال خود را گذاشت بدان رسم کافاق را رنج بود هر آتشکده خانهٔ گنج بود سکندر چو کرد آن بناها خراب روان کرد گنجی چو دریای آب بر آتش‌گهی کو گذر داشتی بنا کندی آن گنج برداشتی دگر عادت آن بود کاتش پرست همه ساله با نوعروسان نشست به نوروز جمشید و جشن سده که نو گشتی آیین آتشکده ز هر سو عروسان نادیده شوی ز خانه برون تاختندی به کوی رخ آراسته دستها در نگار به شادی دویدندی از هر کنار مغانه می لعل برداشته به باد مغان گردن افراشته ز برزین دهقان و افسون زند برآورده دودی به چرخ بلند همه کارشان شوخی و دلبری گه افسانه گوئی گه افسونگری جز افسون چراغی نیفروختند جز افسانه چیزی نیاموختند فرو هشته گیسو شکن در شکن یکی پای‌کوب و یکی دست‌زن چو سرو سهی دستهٔ گل به دست سهی سرو زیبا بود گل پرست سرسال کز گنبد تیز رو شعار جهان را شدی روز نو یکی روزشان بودی از کوه و کاخ به کام دل خویش میدان فراخ جدا هر یکی بزمی آراستی وز آنجابسی فته برخاستی چو یک رشته شد عقد شاهنشهی شد از فتنه بازار عالم تهی به یک تاجور تخت باشد بلند چو افزون بود ملک یابد گزند یکی تاجور بهتر از سد بود که باران چو بسیار شد بد بود چنان داد فرمان شه نیک رای که رسم مغان کس نیارد بجای گرامی عروسان پوشیده روی به مادر نمایند رخ یا به شوی همه نقش نیرنگها پاره کرد مغان را ز میخانه آواره کرد جهان را ز دینهای آلوده شست نگهداشت بر خلق دین درست به ایران زمین از چنان پشتیی نماند آتش هیچ زردشتیی دگر زان مجوسان گنجینه سنج به آتشکده کس نیاکند گنج همان نازنینان گلنار چهر ز گلزار آتش بریدند مهر چو شاه از جهان رسم آتش زدود برآورد ز آتش پرستنده دود بفرمود تا مردم روزگار جز ایزد پرستی ندارند کار به دین حنیفی پناه آورند همه پشت بر مهر و ماه آورند چو شد ملک در ملک آن ملک بخش به میدان فراخی روان کرد رخش به فرخندگی فتح را گشت جفت بدان گونه کان نغز گوینده گفت وگر بایدت تا به حکم نوی دگرگونه رمزی ز من بشنوی برار آن کهن پنبه‌ها را ز گوش که دیبای نو را کند ژنده پوش بر آنگونه کز چند بیدار مغز شنیدم درین شیوه گفتار نغز بسی نیز تاریخها داشتم یکی حرف ناخوانده نگذاشتم بهم کردم آن گنج آکنده را ورق پاره‌های پراکنده را از آن کیمیاهای پوشیده حرف برانگیختم گنجدانی شگرف همان پارسی گوی دانای پیر چینن گفت و شد گفت او دلپذیر که چون شه ز دارا ستد تاج و تخت ز پرگار موصل برون برد رخت چو زهره به بابل درآمد نخست ز هاروتیان خاک آن بوم شست بفرمود تا آتش موبدی کشند از هنرمندی و بخردی فسون نامه زند را تر کنند وگرنه به زندان دفتر کنند براه نیا خلق را ره نمود تف و دود آتش ز دلها زدود وز آنجا به تدبیر آزادگان درآمد سوی آذر آبادگان بهر جا که او آتشی دید چست هم آتش فرو کشت و هم زند شست در آن خطه بود آتشی سنگ بست که خواندی خودی سوزش آتش پرست صدش هیربد بود با طوق زر به آتش پرستی گره بر کمر بفرمود کان آتش دیر سال بکشتند و کردند یکسر زکال چو آتش فرو کشت از آن جایگاه روان کرد سوی سپاهان سپاه بدان نازنین شهر آراسته که با خوش‌دلی بود و با خواسته دل تاجور شادمانی گرفت به شادی پی کامرانی گرفت بسی آتش هیربد را بکشت بسی هیربد را دوتا کرد پشت بهاری کهن بود چینی نگار بسی خوشتر از باغ در نوبهار به آیین زردشت و رسم مجوس به خدمت در آن خانه چندین عروس همه آفت دیده و آشوب دل ز گل شان فرو رفته در پا به گل در او دختری جادو از نسل سام پدر کرده آذر همایونش نام چو برخواندی افسونی آن دل‌فریب ز دل هوش بردی ز دانا شکیب به هاروتی از زهره دل برده بود چو هاروت صد پیش او مرده بود سکندر چو فرمود کردن شتاب بدان خانه تا خانه گردد خراب زن جادو از هیکل خویشتن نمود اژدهائی بدان انجمن چو دیدند خلق آتشین اژدها دل خویش کردند از آتش رها ز بیم وی افتان و خیزان شدند به نزد سکندر گریزان شدند که هست اژدهائی در آتشکده چو قاروره در مردم آتش زده کسی کو بدان اژدها بگذرد همان ساعتش یا کشد یا خورد شه از راز آن کیمیای نهفت ز دستور پرسید و دستور گفت بلیناس داند چنین رازها که صاحب طلسم است بر سازها بلیناس را گفت شاه این خیال چگونه نماید به ما بدسگال‌؟ خردمند گفت این چنین پیکری نداند نمودن جز افسون‌گر‌ی اگر شاه خواهد شتاب آورم سر اژدها در طناب آورم جهاندار گفت اینت پتیاره‌ای بُرو گر توانی بکن چاره‌ای خردمند شد سوی آتشکده سیاه اژدها دید سر بر زده چو آن اژدها در بلیناس دید ره آبگینه بر الماس دید برانگیخت آن جادوی ناشکیب بسی جادویی‌های مردم‌فریب نشد کارگر هیچ در چاره ساز سوی جادوی خویشتن گشت باز هر آن جادویی کان نشد کارگر به جادوی خود باز پس کرد سر به چاره‌گری زیرک هوشمند فسون فساینده را کرد بند به وقتی که آن طالع آید بدست کزو جادوئی را دراید شکست بفرمود کارند لختی سداب برآن اژدها زد چو بر آتش آب به یک شعبده بست بازیش را تبه کرد نیرنگ سازیش را چو دختر چنان دید کان هوشمند ز نیرنگ آن سحر بگشاد بند به پایش درافتاد و زنهار خواست به آزرم شاه جهان بار خواست بلیناس چون روی آن ماه دید تمنای خود را بدو راه دید بزنهار خویش استواریش داد ز جادوکشان رستگاریش داد بفرمود تا آتش افروختند بدان آتش آتشکده سوختند پریروی را برد نزدیک شاه که این ماه بود اژدهای سیاه زنی کاردانست و بسیار هوش فلک را به نیرنگ پیچیده گوش ز قعر زمین برکشد چاه را فرود آرد از آسمان ماه را ز حل را سیاهی بشوید ز روی شود بر حصاری به یک تار موی به خوبی چگویم پری پیکری پری را نبوده چنین دختری سر زلفش از چنبر مشگ ناب رسن کرده بر گردن آفتاب به اقبال شه راه بربستمش همه نام و ناموس بشکستمش زبون شد درآمد بزنهار من سزد گر کند خسروش یار من وگر خدمت شاه را درخور است مرا هم خداوند و هم خواهر است چو شه دید رخسار آن دل‌فریب برآراسته ماهی از زر و زیب بلیناس را داد کین رام تست سزاوار می خوردن جام تست ولیکن مباش ایمن از رنگ او مشو غافل از مکر و نیرنگ او اگر کژدمی کهربا دم بود مشو ایمن از وی که کژدم بود بلیناس بر شکر تسلیم شاه رخ خویش مالید بر خاک راه پریروی را بانوی خانه کرد پری چند زین گونه دیوانه کرد برآموخت زو جادوئیها تمام بلیناس جادوش از آن گشت نام اگر جادوئی گر ستاره شناس ز خود مرگ را برنبندی مراس * * * بخش ۲۹ - خواستاری اسکندر روشنک را بیا ساقی آن آب جوی بهشت درافکن بدان جام آتش سرشت از آن آب و آتش مپیچان سرم به من ده کز آن آب و آتش ترم چه فرخ کسی کاو به هنگام دی نهد پیش خود آتش و مرغ و می بتی نار پستان به‌دست آورد که در نار‌ِ بُستان شکست آورد از آن نار بن تا به وقت بهار گهی نار جوید گهی آب نار برون آرد آنگه سر از کنج کاخ که آرد برون سر شکوفه ز شاخ جهان تازه گردد چو خرم بهشت شود خوب صحرا و بیغوله زشت بگیرد سر زلف آن دلستان ز خانه خرامد سوی گلستان گل‌آگین کند چشمهٔ قند را به شادی گزارد دمی چند را گزارشگر دفتر خسروان چنین کرد مهد گزارش روان که چون در سپاهان کمر بست شاه رسانید بر چرخ گردان کلاه برآسود روزی دو در لهو و ناز ز مشکوی دارا خبر جست باز در هفت گنجینه را باز کرد به رسم کیان خلعتی ساز کرد ز مصری و رومی و چینی پرند برآراست پیرایهٔ ارجمند لباس گرانمایهٔ خسروی که دل را نوا داد و تن را نوی قصب‌های زربفت و خزهای نرم که پوشندگان را کند مهد گرم ز گوهر بسی عقد آراسته برآموده با آن بسی خواسته بسی نامهٔ مُهر ناکرده باز ز نیفه بسی جامهٔ دل‌نواز فرستاد یک‌سر به مشکوی شاه به سرخی بدل کرد رنگ سیاه به مرجان ز پیروزه بنشاند گرد طلای زر افکند بر لاجورد به سنگ سیه بر زر سرخ سود مگر بر محک زر همی‌آزمود شبستان دارا ز ماتم بشست به‌جای بنفشه گل سرخ رست چو آراست آن باغ بِدرام را برافروخت روی دلارام را شکیبایی آورد روزی سه چار که تا بشکفد غنچهٔ نوبهار عروسان به زیور‌کشی خو کنند سر و فرق را نغز و نیکو کنند تمنای دل در دماغ آورند نظر سوی روشن‌چراغ آورند چو دانست کز سوگ چیزی نماند رعونت به عذر آستین برفشاند به دستور‌ِ شیرین‌زبان گفت خیز زبان و قدم هر دو بگشای تیز به مشکوی دارا شو از ما بگوی که اینجا بدان گشتم آرام جوی که تا روی مهروی دارا نزاد ببینم که دیدنش فرخنده باد حصاری کشم در شبستان او برآرم سر زیر دستان او یکی مهد زرین برآموده در همه پیکر از لعل و پیروزه پر ببر تا نشیند در او نازنین خرامان شود آسمان بر زمین دگر باد پایان با زین‌ِ زر ز بهر پرستندگانش ببر چو دستور دانا چنین دید رای کمر بست و آورد فرمان بجای ره خانه خاص دارا گرفت همه خانه را در مدارا گرفت در آمد به مشگوی مشگین سرشت چو آب روان کاید اندر بهشت بهشتی پر از حور زیبنده دید فریبنده شد چون فریبنده دید بدان سیب چهران مردم‌فریب همی کرد بازی چو مردم به سیب نخستین حدیثی که آمد فرود ز شه داد پوشیدگان را درود که مشگوی شه را ز شه نور باد دویی از میان شما دور باد اگر چرخ گردان خطایی نمود بدین خانه دست آزمایی نمود شه از جمله آن زیان‌ها که رفت گناهی ندارد در آنها که رفت امیدم چنان شد سرانجام کار که نومید از او گردد امیدوار به اقبال این خانه رای آورد خداوندی خود بجای آورد به فرمان دارا و فرهنگ خویش نهد شغل پیوند را پای پیش جهان پادشا را چنین است کام به عصمت سرایی چنین نیک‌نام که روشن شود روی چون عاج او شود روشنک درة التاج او به روشن رُخش چشم روشن کند بدان سرخ‌گل خانه گلشن کند ز دارا چنین در پذیرفت عهد به مه بردن اینک فرستاد مهد جهان‌دار کاینجا عنان باز کرد تمنای این شغل را ساز کرد زبان کسان بست ازین گفتگوی به پای خود آمد بدین جستجوی پریروی را سوی مهد آورید به ترتیب این کار جهد آورید چنین گفت با رای‌زن ترجمان که در سایه شاه دایم بمان کس خانه هم خانه زادی شود به یاد آمده هم به یادی شود به آب زر این نکته باید نوشت شتربان درود آنچه خر بنده کشت کمر گوشه مهد او تاج ماست زمین‌بوس آن مهد معراج ماست اگر برده گیرد سرافکنده‌ایم وگر جفت سازد همان بنده‌ایم ز فرمان او سر نباید کشید کجا رای او هست زرین کلید اگر سر درآرد بدین شغل شاه سر روشنک را رساند به ماه به کابین خسرو رضا داده‌ایم که از تخمه خسروان زاده‌ایم به روزی که فرمان دهد شهریار که پیوند را باشد آن اختیار به درگاه خسرو خرامش کنیم به آیین‌پرستیش رامش کنیم چو دستور فرزانه پاسخ شنید سوی شاه شد باز گفت آنچه دید رخ شه برافروخت از خرمی که صید‌ِ جواب‌ِ خوش است آدمی جوابی که در گوش گَرد آورَد نیوشنده را دل به درد آورد به روزی که طالع برومند بود نظرها سزاوار پیوند بود جهان‌جوی بر رسم آبای خویش پری‌زاده را کرد همتای خویش به رسم کیان نیز پیمان گرفت وفا در دل و مهر در جان گرفت در آن بیعت از بهر تمکین او به ملک عجم بست کابین او بفرمود تا کاردانان دهر در آرایش آرند بازار و شهر به منسوج خوارزم و دیبای روم مطرز کنند آن همه مرز و بوم سپاهان بدانسان که می‌خواستند به دیبا و گوهر بیاراستند کشیدند بر طرهٔ کوی و بام شقایق نمط‌های بیجاده فام علم‌ها به گردون برافراختند جهان را نوآرایشی ساختند پر از کله شد کوی و بازارها دگرگونه شد سکهٔ کارها نشاندند مطرب به‌هر برزنی اغانی‌سرایی و بربط‌زنی شکر ریز آن عود افروخته عدو را چو عود و شکر سوخته ز خیزان‌طرف تا لب‌ِ زنده‌رود زمین زنده گشت از نوای سرود ز بس رود خیزان که از می رسید لب رامشان رود را می‌گزید گلاب سپاهان و مشک طراز سر شیشه و نافه کردند باز شفق سرخ گل بسته بر سور شاه طبق پر شکر کرده خورشید و ماه سپهر از شکر کوشکی ساخته ز گل گنبدی دیگر افراخته همه بوم و کشور ز شادی به‌جوش مغنی برآورده ز هر سو خروش چو شب جلوه کرد از پرند سیاه رخ و زلف آراست از مشک و ماه صدف بود گفتی مگر ماه چرخ درو غالیه سوده عطار کرخ ز بهر شه آن ماه مشگین کمند ز چشم و دهان ساخت بادام و قند فرستاد هر دو به مشکوی شاه که در خورد مشکو بود مشک و ماه دگر روز چون آفتاب بلند عروسانه سر برکشید از پرند دل شاه روم از پی آن عروس به شورش در افتاد چون زنگ روس یکی مجلس آراست از رود و می که مینو ز شرمش برآورد خوی به می لهو می‌کرد با مهتران سر و ساغرش هر دو از می گران ببخشید چندان در آن روز گنج که آمد زمین از کشیدن به رنج چو شب عقد خورشید درهم شکست عقیقی در آمد شفق را به دست به پیروزهٔ بوسحاقیش داد سخن بین که با بوسحاقان فتاد ملک یافت بر کام دل دسترس به مشکوی مشگین فرستاد کس که تا روشنک را چو روشن چراغ بیارند با باغ پیرای باغ چنین گفت با روشنک مادرش ز روشن روان شاه اسکندرش که یاقوت یکتای اسکندری چو همتای دُر شد به هم‌گوهری بدین عقد دولت پناهی کنیم همان میری و پادشاهی کنیم نباید سر از حکم او تافتن که نتوان ازو بهتری یافتن کمر کن سر زلف بر بندگی‌ش که فرخ بود بر تو فرخندگی‌ش جز او هر که او با تو سر می‌زند چو زلف تو سر بر کمر می‌زند به گوش تو گر حلقهٔ زر بود چو بی او بوَد حلقهٔ در بود مدارای او کن که دارای ماست چو دارا دلش بر مدارای ماست پذیرفت ازو دختر دل‌نواز پذیرفتی سخت با شرم و ناز پری‌زاده را از پی بزم شاه نشاندند در مهد زرین چو ماه به خلوت‌گه خسرو‌ش تاختند ز نظارگان پرده پرداختند پس آن که شد پیشکش‌های نغز که بینندگان را برافروخت مغز سبک مادر مهربان دست برد گرامی صدف را به دریا سپرد که از تخم شاهان و گردن‌کشان همین یک سهی‌سرو مانده نشان نگویم گرامی‌ترین گوهری سپردم به نامی‌ترین شوهری پدر کشته‌ای بی پدر مانده‌ای یتیمی ولایت برافشانده‌ای سپردم به زنهار اسکندری تو دانی و فردا و آن داوری پذیرفت شاهنشه از مادرش نهاد افسر همسری بر سرش به سوسن سپردند شمشاد را چمن جای شد سرو آزاد را شه از لعل آن گوهر شاهوار به گوهر خریدن درآمد به کار پری‌چهره‌ای دید کز دلبری پرستنده شد پیکرش را پری خرامنده سروی رطب بار او شکر چاشنی‌گیر گفتار او فریبنده چشمی جفاجوی و تیز دوا بخش بیمار و بیمار خیز اَرِش کوته و زلف و گردن دراز لبی چون شکر خال با او به راز زنخ ساده و غبغب آویخته گلابی ز هر چشمی انگیخته به خوناب پرورده‌ای چون جگر سر از دیده بر کرده‌ای چون بصر به هر شور کز لب برانگیختی نمک بر دل خسته‌ای ریختی به‌هر خنده که‌ز لب شکر‌ریز کرد شکر خنده‌ای را منش تیز کرد رخی چون گل و آب گل ریخته میان لاغر و سینه انگیخته شکن گیر گیسویش از مشگ ناب زده سایه بر چشمهٔ آفتاب سکندر که آن چشمه و سایه دید برآسوده شد چون به منزل رسید به چشم وفا سازگار آمدش دلش برد چون در کنار آمدش به کام دلش تنگ در بر گرفت وز آن کام دل کام دل برگرفت شده روشن از روشنک جان او ز فردوس روشن‌تر ایوان او جهان بانوش خواند پیوسته شاه بر او داشت آیین حشمت نگاه که بیدار و با شرم و آهسته بود ز ناگفتنی‌ها زبان بسته بود کلید همه پادشاهی که داشت بدو داد و تاجش ز گردون گذاشت یکی ساعت از دیدن روی او شکیبا نشد تا نشد سوی او به شادی در آن کشور چون بهشت برآسود با آن بهشتی‌سرشت چو صبح از رخ روز برقع گشاد ختن بر حبش داغ جزیت نهاد خروس صراحی درآمد به جوش خروش از سر خم همی‌گفت نوش ز حلق خروسان طاووس‌دُم فرو ریخت در طاسها خون خُم می‌ و مجلس شه بر آواز چنگ به رخسار گیتی در آورد رنگ شه هفت کشور به رسم کیان یکی هفت چشمه کمر بر میان برآمد چو خورشید بالای تخت فلک در غلامی کمر کرده سخت بر آراسته بزمی از نای و نوش به لطفی که بیننده را برد هوش نشاندند شایستگان را ز پای به قدر هنر هر یکی جُست جای شکر ریخت مطرب به رامش‌گر‌ی کمر بست ساقی به جان پروری ز تری که می‌رفت رود و رباب هوس را همی‌برد چون رود آب سکندر سخا را سرآغاز کرد در گنج اسکندری باز کرد ز بس گنج دادن به ایران سپاه ز دامن گهر موج زد بر کلاه جهان را به پیرایه‌های نوی برآراست از خلعت خسروی همانا که بود آفتاب بلند همه عالم از نور او بهره‌مند بلند آفتابی که شد گنج‌بخش به دادن نگردد تهی چون درخش جهان‌دار بخشنده باید‌، نه خس خصال جهان‌داری اینست و بس * * * بخش ۳۰ - به پادشاهی نشستن اسکندر در اصطخر بیا ساقی آن شب‌چراغ مغان بیاور، ز من بر‌میاور فغان چراغی کزو چشم‌ها روشن است چراغ دلم را ازو روغن است بگو ای سخن کیمیای تو چیست‌؟ عیار ترا کیمیا‌ساز کیست‌‌؟ که چندین نگار از تو برساختند هنوز از تو حرفی نپرداختند اگر خانه‌خیزی، قرارت کجاست‌‌؟ ور از در درآیی، دیارت کجاست‌‌؟ ز ما سر برآری و با ما نئی نمایی به ما نقش و پیدا نئی عمل خانه دل به فرمان توست زبان خود علم‌دار دیوان توست ندانم چه مرغی بدین نیکوی ز ما یادگاری که مانَد توی سخن بین چه عالی‌ست بالای او‌‌! کسادی مبیناد کالای او‌‌! متاع گران‌مایه کاسد مباد وگر باد، بر کامِ حاسد مباد بیار ای سخن‌گوی چابک‌سرای بساط سخن را یکایک بجای سخن ران از‌آن نامور خفتگان فسونی فرو دم به آشفتگان گزارندهٔ سرگذشت نخست به اندیشهٔ نغز و رای درست چنین داد مژده که چون شهریار به ملک سپاهان برآراست کار ز پیروزی چرخِ پیروزه‌رنگ نبودش بسی در صفاهان درنگ به اصطخر شد‌، تاج بر سر نهاد به جای کیومرث و کی‌قباد شد آراسته مُلک ایران بدو قوی گشت پشت دلیران بدو بزرگان بدو تهنیت ساختند بدان سر‌بزرگی سر افراختند نثاری که باشد سزاوار تخت فشاندند بر شاه پیروز‌بخت ز سرچشمهٔ نیل تا رود گنگ ز شورابِ چین تا به تلخ‌آبِ زنگ رسولان رسیدند با ساو و باج همایون‌کُنان شاه را تخت و تاج چو شه پای بر تخت زرین نهاد ز گنج سخن حصن رویین گشاد که باد آفریننده‌ای را سپاس که کرد آفرین‌گوی را حق‌شناس سرِ چون منی را ز بالینِ خاک به انجم رسانید چون نور پاک به ایران‌م آورد از اقصای روم به فرمان من سنگ را کرد موم به جایی رسانید کار مرا که محمل کشد چرخ بار مرا پذیرفتم از داور آسمان که ناسایم از داوری یک زمان ستمدیده را دادبخشی کنم شب تیرگان را درخشی کنم خرد بر وفا رهنمای منست صلاح جهان در وفای منست ره راستی گیرم امروز پیش که آگاهم از روزِ فردای خویش بپرهیزم از روزِ عُذرآوری به پرهیزگاری کنم داوری ز پیشانی پیل تا پای مور نیاید ز من بر کسی دستِ زور ندارم طمع بر زر و سیم کس وگرچند یابم بر آن دسترس ز خلق ار چه آزار بینم بسی نخواهم که آزارَد از من کسی ده و دوده را بر‌گرفتم خراج نه ساو از ولایت ستانم نه باج اگر گنجی آرم ز دنیا به دست مهیا کنم قسمت هر که هست دهم هر کسی را ز دولت کلید کنم پایهٔ کار هر کس پدید هنرمند را سر برآرم بلند کشم پای دیوانه را زیر بند بپیچم سر از رایگان‌خوارگان مگر بی‌زبانان و بیچارگان چو دارد تنومند کار آگهی نخواهم که باشد ز کاری تهی چو بینم کسی را که او رنج برد که با خرج او دخل او هست خرد در آن خرجش امیدواری دهم ز گنجینه خویش یاری دهم به دین و به دانش کنم کارها دهم داد را روز بازارها ندارم ز کس ترس در هیچ کار مگر زان کسی کاو بوَد ترس‌کار در آس افکنم هر که‌را سود نیست ببخشایم آن را که بخشودنی‌ست جهان از سخا دارم آراسته سخن را مدد بخشم از خواسته ستم را ز خود دور دارم به هُش ستمکش نوازم، ستمگاره کش بجای یکی بد یکی بد کنم به پاداش نیکی یکی صد کنم عقوبت کنم خلق را بر گناه نوازش کنم چون شود عذرخواه چو گردن کشد خصم، گردن زنم چو در دشمنی تن زند، تن زنم بنا کردن نیکی از من بود بدی را بدایت ز دشمن بود من آن خاک بیزم به غربال رای که بستانم و باز ریزم به جای چو دولاب کاو شربت تر دهد از‌ین‌سر سِتانَد بدان‌سر دهد به هرچ از سر تیغم آید فراز سر تازیانه‌ام کند ترکتاز سر تیغم آرد جهان را به چنگ سر تازیانه دهد بی‌درنگ از آن آمدم بر سر این سریر که افتادگان را شوم دستگیر یکی پیکرم ز ابر و از آفتاب به یک دست آتش به یک دست آب به سنگی رسَم سخت بگدازمش به کِشتی رسم تشنه بنوازمش به خود نامدم سوی ایران ز روم خدایم فرستاد از آن مرز و بوم بدان تا حق از باطل آرم پدید ز من بند هر قفل یابد کلید سر حق‌شناسان برآرم ز خاک به باطل‌پرستان درآرم هلاک ز دنیا بَرَم رنگِ ناداشتی دهم باد را با چراغ آشتی فرشته کنم دیو هر خانه را برآرایم از گنج ویرانه را کجا عدل من سر برآرد چو سرو ز بیدادِ شاهین نترسد تذرو شبانی کند گرگ بر گوسفند همان شیر بر گور نارد گزند بَدان را ز نیکی کنم ناصبور ز نیکان بدی را کنم نیز دور کسی را من سر برافراختم به پای کسش در نینداختم وگر همسری را دریدم جگر ندادم به درندگان دگر نکشتم نهانی کسی را به زهر مگر که‌آشکارا به شمشیر قهر نه در کس جهانسوزی آموختم نه بی‌حجتی خرمنی سوختم نخواهم که آرم به کس بر شکست وگر بشکنم مومیائیم هست گر از من به چشمی رسد چشم‌درد توانم درو توتیا نیز کرد خدایم در این کار یاری دهاد ز چشم بدان رستگاری دهاد چو این داستان گفت شه یک به یک نیوشنده را دست شد بر فلک در آن انجمن بود بسیار کس به شاه‌آزمایی گشاده نفس از آن بوالفضولانِ بسیارگوی وزان بوالحکیمانِ دیوانه‌خوی پژوهنده‌ای بود حجت‌نمای در آن انجمن گشت شاه‌آزمای که شاها مرا یک درم درخورست اگر بخشی از کشوری بهترست جهاندار گفت از خداوندِ گاه به اندازه قدر او گنج خواه پژوهنده گفتا چو از یک درم خجالت بَرَد شه که چیزیست کم به ار ملک عالم ببخشد به من به انجم رساند سرم ز انجمن دگر باره شه گفت کای بدسگال به اندازه خود نکردی سؤال دو حاجت نمودی نه بر جای خویش یکی کم ز من دیگری از تو بیش به اندازه باشد سخن گسترید گزافه سخن را نباید شنید سخن کان به ابرو درآرد گره اگر آفرینست ناگفته به دگر پرسشی کرد مرد دلیر که بالا چرایی تو و خلق زیر‌‌؟ چو گویی که یک‌رویه هستیم بار چرا زیر و بالا درآری به کار‌‌؟ ملک گفت سرور منم زین گروه چو سر زیر باشد نباشد شکوه سر رستنی زیر زیبا بود سر آدمی به که بالا بود به ار شاه را جای باشد بلند که تا دیده‌ها زو شود بهره‌مند دگر زیرکی گفت کای شهریار خردمند را با رعونت چه‌کار‌‌؟ ترا زیور ایزدی در دلست به زیور چه پوشی تنی کز گِلست‌‌؟ مَلِک گفت که‌آرایش خسروی دهد چشم بینندگان را نوی من ار شخص خود را چو گلشن کنم شما را به خود چشم‌روشن کنم نبینی که چون بشکفد نوبهار‌‌؟ بدو چشم‌روشن شود روزگار‌‌؟ از آن نکته‌ها مردم تیزهوش پر از لعل و پیروزه کردند گوش دعا تازه کردند بر جان او به جان باز بستند پیمان او از آن بردباری کز او یافتند به فرمان او پاک بشتافتند به آیین جمشید هر روز شاه شدی بر سر گاه هر صبحگاه نوازش همی‌کرد با بندگان نگه داشت آیین فرخندگان فرستاد نامه به هر کشوری به هر مرزبانی و هر مهتری گراییدشان دل به افسون خویش امان دادشان از شبیخون خویش جهان را به فرمان خود رام کرد در آن رام کردن کم آرام کرد * * * بخش ۳۱ - فرستادن اسکندر روشنک را به روم بیا ساقی آن صرف بیجاده رنگ به من ده که پایم درآمد به سنگ مگر چاره سازم در این سنگریز چو بیجاده از سنگ یابم گریز فلک ناقه را زان سبک‌رو کند که هر روز و شب بازیی نو کند کند هر زمان صلح و جنگی دگر خیالی نماید به رنگی دگر همه بودنی‌ها که بود از نخست نه اینست اگر بازجویی درست‌‌؟ هم از پرورش‌های پروردگار دگرگونه شد صورت هر نگار سر شغل ما گر درآید به خواب مپندار کاین خانه گردد خراب بسا کس که از روی عالم گُم است همانا که عالَم همان عالَم است چه سازیم چون سازگاران شدند رفیقان گذشتند و یاران شدند به هنگام خود توشهٔ ره بساز که یاران ز یاران نمانند باز سرانجام اگر چه به بد بد رود خر لنگ وا آخور خود رود گزارش چنین کرد گویای دور که اورنگ شاهان نشد جای جور سکندر که او مُلک عالم گرفت پی جستن کام خود کم گرفت صلاح جهان جست از آن داوری جهان زین سبب دادش آن یاوری جهان بایدت، شغل آن شاه کن همان کن که او کرد و کوتاه کن چو بر ملک آفاق شد کامگار همی‌گشت بر کام او روزگار حبش تا خراسان و چین تا به غور به فرمان او گشت بی دست زور به هر کشوری قاصدان تاختند همه سکه بر نام او ساختند جهاندار اگر چه دل شیر داشت جهان جمله در زیر شمشیر داشت نبود اعتمادش بر آن مرز و بوم که هست ایمن آباد رومی به روم شبی کاسمان طالعی داد چست کزان طالع آید ضمیری درست فرستاد و دستور خود را بخواند سخن‌های پوشیده با او براند که چون ملک ایرانم آمد به دست نخواهم به یک جا شدن پای بست به گردندگی چون فلک مایلم جز آفاق‌گردی نخواهد دلم ببینم که در گرد آفاق چیست تواناتر از من در آفاق کیست چنان بینم از رای روشن صواب که چون من کنم گرد گیتی شتاب زر و زیور خود فرستم به روم که هست استواری دران مرز و بوم نباید که ما را شود کار سست سبو ناید از آب دایم درست بداندیش گیرد سر تخت ما به تاراج دشمن شود رخت ما جهان را چنین درد سرها بسی‌ست و زینگونه در ره خطرها بسی‌ست تو نیز ار به یونان شوی باز جای پسندیده باشد به فرهنگ و رای همان ملک را داری از فتنه دور که مه نایب مهر باشد به نور همان روشنک را که بانوی ماست بری تا شود کار آن ملک راست به رایی که دستور باشد خرد نگهداری اندازهٔ نیک و بد نیابت بجای آری از دین و داد نیاری ز من جز به نیکی به یاد ترا از بزرگان پسندیده‌ام به چشم بزرگیت از آن دیده‌ام وزیر از هنرمندی رای خویش چنین گفت با کارفرمای خویش که فرمانروا باد شاه جهان به فرمان او رای کار آگهان زمان تا زمان قدر او بیش باد غرض با تمنای او خویش باد حسابی که فرمود رای بلند کس از پیش بینی نبیند گزند به فرخنده شغلی که فرمود شاه کمربندم و سرنپیچم ز راه ولی شاه باید که در کار خویش پژوهش نماید به مقدار خویش چو پایان رفتن فراز آیدش سوی بازگشتن نیاز آیدش به فرماندهی سر ندارد گران جهان را سپارد به فرمانبران نشاید به یک تن جهان داشتن همه عالم آنِ خود انگاشتن جهان قسمت ملک دارد بسی وز او هست هر قسمتی با کسی چو قسم خدا را کنی رام خویش بر آن قسمت افتاده دان نام خویش طرفدار چون شد به فرمان تو طرف بر طرف هست ملک آنِ تو چو ملک تو شد خانه دشمنان بدو باز مگذار یکسر عنان در این بوم بیگانه کم کن نشست مکن خویشتن را بدو پای‌بست تو نتوانی این ملک را داشتن نه بر وارثان نیز بگذاشتن که بر ملک این خانه دعوی بسی است همان حجت ملک با هر کسی است در این مرز و بوم از پی سروری ز رومی مده هیچکس را سری زمین عجم گورگاه کی است درو پایِ بیگانه وحشی پی است در این سالها کایمنی از گزند برآر از جهان نام شاهی بلند چو آیی سوی کشور خویش باز مکن کار کوتاه بر خود دراز ملک‌زادگان را برافروز چهر که تا بر تو فیروز گردد سپهر به هر کشوری پادشایی فرست طلبکار جایی به جایی فرست طرفها به شاهان گرفتار کن به هر سو یکی را طرفدار کن که ترسم دگر باره ایرانیان ببندند بر خون دارا میان درآرند لشگر به یونان و روم خرابی درآید در آن مرز و بوم چو هر یک جداگانه شاهی کنند ز یکدیگران کینه‌خواهی کنند ز مشغولی ملک خود هر کسی ندارد سوی ما فراغت بسی چو دشمن درآرد به تاراج دست بدین چاره شاید بدو راه بست دگر کین مینگیز در هیچ بوم سر کینه‌خواهان مکش روی روم به خونریزی شهریاران مکوش که تا فتنه را خون نیاید به جوش مپندار کز خون گردن‌کشان چو خون سیاوش نماند نشان مکش تیغ بر خون کس بی‌دریغ ترا نیز خونست و با چرخ تیغ چه خوش داستانی زد آن هوشمند که بر ناگزاینده ناید گزند کم آزار شو کز همه داغ و درد کم آزار یابد کم‌آزار مرد کم ِ خود نخواهی کم ِ کس مگیر ممیران کسی‌را و هرگز ممیر چو دستور ازین گونه بنمود راه سخن کارگر شد، پذیرفت شاه چو گردون سر طشت سیمین گشاد غُرابِ سیه خایه زرین نهاد مگر موبد پیر در باستان بدین طشت و خایه زد آن داستان جهاندار فرمود کآید وزیر برفتن نشست از بر بارگیر کتب خانه پارسی هرچه بود اشارت چنان شد که آرند زود سخن‌های سربسته از هر دری ز هر حکمتی ساخته دفتری به یونان فرستاد با ترجمان نبشت از زبانی به دیگر زبان چو دستور آمد به دستور شاه که گیرد دو اسبه سوی روم راه بَرَد روشنک را برآراسته همان دفتر و گوهر و خواسته به فرمان شه جای بگذاشتند به یونان زمین راه برداشتند ز شاه جهان روشنک بار داشت صدف در شکم در شهوار داشت چو موکب درآمد به یونان زمین گرانبار شد گوهر نازنین چو نُه‌ماهه شد، کانِ گوهر گشاد جهان بر گهر گوهری نو نهاد نهادند نامش پس از مهد بوس به فرمان اسکندر اسکندروس ارسطو که دستور درگاه بود به یونان زمین نایب شاه بود ملک‌زاده را در خرام و خورش همی‌داد چون جان خود پرورش نگارین رخش را به ناز و به نوش نوآیین دلش را به فرهنگ و هوش برآورده گیر این چنین صد نگار فرو برده خاکش سرانجام کار * * * بخش ۳۲ - رفتن اسکندر به جانب مغرب و زیارت کعبه بیا ساقی آن می‌که محنت‌بَر است به چون من کسی ده که محنت‌خوَر است مگر بوی راحت به جانم دهد ز محنت زمانی امانم دهد مبارک بوَد فال‌ِ فرخ زدن نه بر رخ زدن بلکه شه‌رُخ زدن بلندی نمودن در افکندگی فراهم شدن در پراکندگی چو شمع از درون‌سو جگر سوختن برون‌سو ز شادی برافروختن چو عاجز شود مرد چاره سگال ز بیچارگی در گریزد به فال کلید آرد از ریگ و سنگی به چنگ که آهن بسی خیزد از ریگ و سنگ دری را که در غیب شد ناپدید بجز غیب‌دان کس نداند کلید ز بهبود زن فال‌، کان سود‌ِ تست که به بود تو اصل بهبود تست مرنج ار نزاری که فربه شوی چو گویی کز این به شوم‌، به شوی ز ما قرعه بر کاری انداختن ز کار آفرین کارها ساختن درین پرده که‌انصافْ یاری‌ده است اگر پرده کج نیاری‌، به است دلا پرده تنگ است یارم تو باش ز پرده‌دران پرده‌دار‌م تو باش گزارنده بیت غرای من که شد زیب او زیور‌آرا‌ی من خبر می‌دهد کان جهان گیر شاه چو بر زد به گردون سر بارگاه فرستادنی را ز هر مرز و بوم فرستاد با استواران به روم چو گشت از فسون جهان بی‌هراس جهان‌را به گشتن نگهداشت پاس همه عالم از مژدهٔ داد او نخوردند یک قطره بی یاد او سکندر که فرخ جهاندار بود شب و روز در کار بیدار بود به ساز جهان بُرد سازندگی نوایی نزد جز نوازندگی جهان گرچه زیر کمند آمدش نکرد آنچه نادلپسند آمدش نیازرد کس را ز گردنکشان پدید آورید ایمنی را نشان اگر نیز پهلوزنی را بکشت ازو بهتری را قوی کرد پشت وگر بوم و شهری ز هم برگشاد ازان به یکی شهر دیگر نهاد زمانه جز این بود نبیند صواب که این‌را کند خوب و آنرا خراب سکندر که کرد آن عمارت گری کجا تا کجا سد اسکندری ز پرگار چین تا حد قیروان به درگاه او گشت پیکی روان وثیقت طلب کرد هر سروری به زنهار خواهی ز هر کشوری از آن تحفه‌ها کان بود دلفریب فرستاد هر کس به آیین و زیب جهاندار فرمود کز مشک ناب نویسند هر جانبی را جواب ازان پس که چندی برآمد براین سری چند زد آسمان بر زمین خدیو جهان در جهان تاختن برآراست عزم سفر ساختن هنرنامه‌های عرب خوانده بود در آن آرزو سالها مانده بود که چون در عجم دستگاهش بود عرب نیز هندوی راهش بود همان کعبه را نیز بیند جمال شود شاد از آن نقش فیروز فال چو ملک عجم رام شد شاه را به ملک عرب راند بنه‌گاه را به خروارها گنج زر بر گرفت به عزم بیابان ره اندر گرفت سران عرب را زر افشان او سرآورد بر خط فرمان او چو دیدند فیروزی لشکرش عرب نیز گشتند فرمانبرش چنان تاخت بر کشور تازیان کزو تازیان را نیامد زیان به هر منزلی کو عنان کرد خوش همش نزل بردند و هم پیشکش بجز خوردنی‌های بایستنی همان گوسفندان شایستنی به اندازه دسترس‌های خویش کشیدند بسیار گنجینه پیش هم از تازی اسبان صحرا نورد هم از تیغ چون آب‌ِ زهراب‌خوَرد هم از نیزهٔ خطی سی ارش سنانش به خون یافته پرورش شتر نیز هم ناقه هم بیسراک شتابنده چون باد و از گرد پاک ادیم و دگر تحفه‌های غریب هم از جنس جوهر هم از جنس طیب زمان تا زمان از پی جاه او کشیدند حملی به درگاه او جهاندار کان دید‌، بگشاد گنج به خروارها گشت پیرایه سنج همه بادیه فرش اطلس کشید زمین زیر یاقوت شد ناپدید سوی کعبه شد رخ برافروخته حساب مناسک در آموخته قدم بر سر ناف عالم نهاد بسا نافه کز ناف عالم گشاد چو پرگار گردون بر آن نقطه‌گاه به پای پرستش بپیموده راه طوافی کز او نیست کس را گزیر برآورد و شد خانه را حلقه گیر نخستین در کعبه را بوسه داد پناهنده خویش را کرد یاد بر آن آستان زد سر خویش را خزینه بسی داد درویش را درم دادنش بود گنج روان شتر دادنش کاروان کاروان چو در خانه راستان کرد جای خداوند را شد پرستش نمای همه خانه در گنج و گوهر گرفت در و بام در مشگ و عنبر گرفت چو شرط پرستش بجای آورید ادیم یمن زیر پای آورید یمن را برافروخت از گرد خیل چنان چون ادیم یمن را سهیل دگر ره درآمد به ملک عراق سوی خانه خویش کرد اتفاق بریدی درآمد چو آزادگان ز فرماندهٔ آذر آبادگان که شاه جهان چون جهان رام کرد ستم را ز عالم تهی نام کرد چرا کار ارمن فرو هشت سست نکرد آن بر و بوم را باز‌جُست به روز تو این بوم نزدیک تر چرا ماند از شام تاریک‌تر به ارمن در آتش پرستی کنند دگر شاه را زیر دستی کنند در ابخاز کُردی‌ست عادی نژاد که از رزم رستم نیارد به یاد دوالی بنام آن سوار دلیر برآرد دوال از تن تند شیر دلیران ارمن هواخواه او کمر بسته بر رسم و بر راه او همه باده بر یاد او می‌خورند خراج ولایت بدو می‌برند اگر شه نخواهد بر او تاختن ز ما خواهد این ملک پرداختن جهاندار کاین زور بازو شنید سپه را ز بابل به ارمن کشید فرو شست از آلایش آن بوم را پسند آمد ارمن شه روم را برافکند از او رسم و راه بدان پرستیدن آتش موبدان وز آنجا شبیخون بر ابخاز کرد درِ کین بر ابخازیان باز کرد تبیره به غریدن افتاد باز سر نیزه با آسمان گفت راز به هر قلعه کو داد پیغام خویش کلید در قلعه بردند پیش دوالی سپهدار ابخاز بوم چو دانست کامد شهنشاه روم دوال کمر بر وفا کرد چست دل روشن از کینهٔ شاه شست روان کرد مرکب چو کار آگهان به بوسیدن دست شاه جهان بسی گنج‌های گرانمایه برد به گنجینه داران خسرو سپرد درآمد ز درگاه و بوسید خاک دل از دعوی دشمنی کرد پاک سکندر جهاندار گیتی‌نورد چو دید آنچنان مردی آزاد‌مرد نوازش‌گری را بدو راه داد به نزدیک تختش وطن‌گاه داد بپرسیدش اول به آواز نرم به شیرین‌زبانی دلش کرد گرم بفرمود تا خازن زود خیز کند پیل بالا بر او گنج ریز سزاوار او خلعتی شاهوار برآراید از طوق و از گوشوار ز دیبا و گوهر ز شمشیر و جام دهد زینت پادشاهی تمام چنان کرد گنجور کار آزمای که فرمود شاهنشه خوب رای دوالی مَلِک چون به نیک اختری بپوشید سیفور اسکندری ز طوق زر و تاج گوهر نشان شد از سرفرازان و گردنکشان به شکر شهنشه زبان برگشاد ز یزدان بر او آفرین کرد یاد شتابنده‌تر شد در آن بندگی سرافراز گشت از سرافکندگی میان بست بر خدمت شهریار وزان پس همه خدمتش بود کار به خسرو پرستی چنان خاص گشت که از جملهٔ خاصگان درگذشت بدان مرز روشن‌تر از صحن باغ فروزنده شد چشم شه چون چراغ سوادی چنان دید دارای دهر برآسود و از خرمی یافت بهر چنین گفت با پور دهقان پیر که تفلیس از او شد عمارت‌پذیر در آن بوم آراسته چون بهشت شب و روز جز تخم نیکی نکشت بفرمود بر خاک آن مرز و بوم اساسی نهادن بر آیین روم تماشا کنان رفت از آن مرحله عنان کرد بر صید صحرا یله دو هفته کم و بیش در کوه و دشت به صید افکنی راه در می‌نوَشت چو از مرغ و ماهی تهی کرد جای به نوشابهٔ بردع آورد رای ز تعظیم آن زن خبردار بود که با ملک و بامال بسیار بود جهان سبز دید از بسی کشت و رود به سرسبزی آمد در آنجا فرود * * * بخش ۳۳ - داستان نوشابه پادشاه بردع بیا ساقی آن می که جان‌پرور است چو آب روان تشنه را درخور است دراین غم که از تشنگی سوختم به من ده که می‌خوردن آموختم خوشا ملک بردع که اقصای وی نه اردیبهشت است بی گل نه دی تموزش گل کوهساری دهد زمستان نسیم بهاری دهد بهشتی شده بیشه پیرامنش دگر کوثری بسته بر دامنش سوادش ز بس سبزه و مشگ بید چو باغ ارم خاصه باغ سپید ز تیهو و دراج و کبک و تذرو نیابی تهی سایهٔ بید و سرو گراینده بومش به آسودگی فرو شسته خاکش ز آلودگی همه ساله ریحان او سبز شاخ همیشه در او ناز و نعمت فراخ علف‌گاه مرغان این کشور اوست اگر شیر مرغت بباید، در اوست زمینش به آب زر آغشته‌اند تو گویی در آن زعفران کشته‌اند خرامنده بر سبزهٔ آن زمی خیالی نیابد به جز خرمی کنون تخت آن بارگه گشت خرد دبیقی و دیباش را باد برد فرو ریخت آن تازه گلها ز بار وزان نار و نرگس برآمد غبار بجز هیزم خشگ و سیلاب تر نبینی در آن بیشه چیز دگر همانا که آن رستنی‌های چست نه از دانه کز دامن عدل رست گر آن پرورش یابد امروز باز از آن به شود آستین را طراز بلی گر فراغت بود شاه را ز نو زیور‌ی بخشد آن گاه را هرومش لقب بود از آغاز کار کنون بردعش خواند آموزگار در آن بوم آباد و جای مهان زمانه بسی گنج دارد نهان بدین خرمی‌، گلستانی کجاست‌؟ بدین فرخی‌، گنجدانی کجاست‌؟ چنین گفت گنجینه‌دار سخن که سالار آن گنجدان کهن زنی حاکمه بود نوشابه نام همه ساله با عشرت و نوش جام چو طاوس نر خاصه در نیکویی چو آهوی ماده ز بی آهویی قوی‌رای و روشن‌دل و نغز‌گوی فرشته‌منش بلکه فرزانه‌خو‌ی هزارش زن بکر در پیشگاه به خدمت کمر بسته هریک چو ماه برون از کنیزان چابک‌سوار غلامان شمشیر‌زن سی هزار نگشتی ز مردان کسی بر درش وگر چند نزدیک بودی برش به جز زن کسی کارسازش نبود به دیدار مردان نیازش نبود زنان داشتی رای‌زن در سرای به کدبانویی فارغ از کدخدای غلامان به اقطاع خود تاخته وطن‌گاهی از بهر خود ساخته کسی از غلامان ز بس قهر او به دیده ندیده در شهر او به‌هرجا که پیکار فرمودشان فریضه‌ترین کاری آن بودشان سکندر چو لشگر به صحرا کشید سراپرده سر بر ثریا کشید در آن خرم آباد مینو سرشت فرو ماند حیران ز بس آب و کشت بپرسید کاین بوم فرخ کراست‌؟ کدامین تهمتن بدو پادشاست‌؟ نمودند کاین مرز آراسته زنی راست با این همه خواسته زنی از بسی مرد چالاک‌تر به گوهر ز دریا بسی پاک‌تر قوی‌رای و روشن‌دل و سرفراز به هنگام سختی رعیت‌نواز به مردی کمر بر میان آورد تفاخر به نسل کیان آورد کله داریش هست و او بی کلاه سپهدار و او را نبیند سپاه غلامان مردانه دارد بسی نبیند ولی روی او را کسی زنان سمن‌سینهٔ سیم‌ساق به‌هر کار با او کنند اتفاق همه نارپستان به بالا چو تیر ز پستان هر یک شکر خورده شیر کجا قاقمی یا حریری‌ست نرم بلرزد بر اندام ایشان ز شرم فرشته نبیند در ایشان دلیر وگر بیند افتد ز بالا به زیر درخشنده هر یک در ایوان و باغ چو در روز خورشید و در شب چراغ نظر طاقت آن ندارد ز نور که بیند در ایشان ز نزدیک و دور به گوش کسی کاید آوازشان سر خود کند در سر نازشان ز لعل و ز دُر گردن و گوش پر لب از لعل کانی و دندان ز در ندانم چه افسون فرو خوانده‌اند کز آشوب شهوت جدا مانده‌اند ندارند زیر سپهر کبود رفیقی به جز باده و بانگ رود زن پاک پیوند فرمان روا برایشان فرو بسته دارد هوا صنم‌خانه‌ها دارد از قصر و کاخ بر آن لعبتان کرده درها فراخ اگرچه پس پرده دارد نشست همه روز باشد عمارت پرست سرایی ملوکانه دارد بلند بساطی کشیده در او ارجمند ز بلور تختی برانگیخته به خروار گوهر بر او ریخته ز بس شب‌چراغ آن گرانمایه‌گاه به شب چون چراغ است و رخشنده ماه نشیند بر آن تخت هر بامداد کند شکر بر آفریننده یاد عروسانه او کرده بر تخت جای عروسان دیگر به خدمت به پای شب و روز با باده و بانگ رود تماشا کنان زیر چرخ کبود گذشت از پرستیدن کردگار بجز خواب و خوردن ندارند کار زن کاردان با همه کاخ و گنج ز طاعت نهد بر تن خویش رنج ز پرهیزگاری که دارد سرشت نخسبد در آن خانهٔ چون بهشت دگر خانه دارد ز سنگ رخام شب آنجا رود ماه‌ِ تنها‌خرام در آن خانه آن شمع گیتی‌فروز خدا را پرستش کند تا به‌روز به مقدار آن سر درآرد به خواب که مرغی برون آورَد سر ز آب دگر باره با آن پری پیکران خورد می به آواز رامشگر‌ان شب و روز اینگونه دارد عنان به روز اینچنین چون شب آید چنان نه شب فارغ است از پرستشگر‌ی نه روز از تماشا و جان‌پرور‌ی خورند از پی او و یاران او غم کار او کارداران او شه این داستان را پسندیده داشت تمنای آن نقش نادیده داشت نشستنگهی دید از آب و گیا به گوهر گرامی‌تر از کیمیا در آنجای آسوده با رود و جام برآسود یک چند و شد شادکام چو نوشابه دانست که‌اورنگ شاه به فال همایون درآمد ز راه پرستشگری را برآراست کار بر اندیشهٔ پایهٔ شهریار فرستاد نزلی سزاوار او کمر بست بر خدمت کار او برون از بسی چار پای گزین چه از بهر مطبخ چه از بهر زین زمین‌خیزهایی کز آن بوم رست به رنگ و به رونق دلاویز و چست خورش‌های شاهانهٔ مشگبوی طبق‌های مشگ از پی دست‌شوی دگرگونه از میوه بسیار چیز ز مشگ و شکر چند خروار نیز می و نقل و ریحان مجلس‌فروز کشیدند از این نزل‌ها چند روز جداگانه نیز از پی مهتران فرستاد هر روز نزلی گران ز بس مردمی‌ها که آن زن نمود زبان بر زبان هر کسش می‌ستود ملک را به دیدار آن دل‌نواز زمان تا زمان بیشتر شد نیاز بدان تا خبر یابد از راز او ببیند در آن مملکت ساز او قدم‌گاه او بنگرد تا کجاست حکایت دروغ‌ست یا هست راست چو شبدیز را نعل زر بست روز درآمد به زین شاه گیتی‌فروز به رسم رسولان برآراست کار سوی نازنین شد فرستاده‌وار چو آمد به دهلیز درگه فراز زمانی برآسود از آن ترکتاز درو درگهی دید بر آسمان زمین‌بوس‌ِ او هم زمین هم زمان پرستندگان زو خبر یافتند بر‌ِ بانوی خویش بشتافتند نمودند کز درگه شاه روم کز او فرخی یافت این مرز و بوم رسولی رسیده‌ست با رای و هوش پیام‌آوری چون خجسته سروش ز سر تا قدم صورت بخردی پدیدار از او فره ایزدی برآراست نوشابه درگاه او به زر در گرفت آهنین راه را پریچهرگان را به صد گونه زیب صف اندر صف آراسته دل‌فریب برآموده گوهر به مشگین کمند فرو هشته بر گوهر آگین پرند درآمد به جلوه چو طاوس باغ درفشان و خندان چو روشن‌چراغ بر اورنگ شاهنشهی برنشست گرفته معنبر ترنجی به دست بفرمود کآیین بجای آورند فرستاده را در سرای آورند وکیلان درگاه و دیوان او بجای آوریدند فرمان او فرستاده از در درآمد دلیر سوی تخت شد چون خرامنده شیر کمربند شمشیر نگشاد باز به رسم رسولان نبردش نماز نهانی در آن قصر زیبنده دید بهشتی سرایی فریبنده دید پر از حور آراسته چون بهشت بساط زمین گشته عنبر سرشت ز بس گوهر گوش گوهر کشان شده چشم بیننده گوهر فشان ز تابنده یاقوت و رخشنده لعل خرامنده را آتشین گشت نعل مگر کان و دریا به‌هم تاختند همه گوهر آنجا برانداختند زن زیرک از سیرت و سان او در آن داوری شد هراسان او که این کاردان‌مرد آهسته‌رای چرا رسم خدمت نیارد بجای‌! در او کرد باید پژوهندگی که از ما ندارد شکوهندگی ز سر تا قدم دید در شهریار زر پخته را بر محک زد عیار چو نیکو نگه کرد بشناختش ز تخت خود آرامگه ساختش خبردار شد زو که اسکندر‌ست نشست سر تخت را در خورست ز پیروزی هفت چرخ کبود بسی داد بر شاه عالم درود نپرسید و رخساره پر شرم کرد نخستین نمودار آزرم کرد نکرد از بنه هیچ بر وی پدید که بر قفل تو هست ما را کلید سکندر به رسم فرستادگان نگه‌داشت آیین آزادگان درودی پیاپی رساندش نخست فرستادگی کرد بر خود درست پس آنگه گزارش گرفت از پیام که شاه جهان داور نیک‌نام چنین گفت ک‌«ای بانوی نامجوی ز نام‌آوران جهان بُرده گوی چه افتاد کز ما عنان تافتی‌‌؟ سوی ما یکی روز نشتافتی‌؟ زبونی چه دیدی که توسن شدی‌؟ چه بیداد کردم که دشمن شدی‌؟ کجا تیغی از تیغ من تیزتر‌؟ ز پیکان من آتش انگیزتر‌؟ که از من بدان‌کس پناه آوری همان به که سر سوی راه آوری به درگاه من پای خاکی کنی ز جوشیدنم ترسناکی کنی چو من ره بدین مملکت ساختم بر او سایهٔ دولت انداختم کمر چون نبستی به درگاه من‌؟ چرا روی پیچیدی از راه من‌؟ به میخانه و میوه زیبم دهی به نقل و به ریحان فریبم دهی پذیرفته شد آنچه کردی نخست پذیرا شو اکنون برای درست مرا دیدن تو به فرهنگ و رای همایون‌تر آمد ز فر همای چنان کن که فردا به هنگام بار خرامی سوی درگه شهریار‌» شهنشه چو بگزارد پیغام خویش به امید پاسخ سرافکند پیش به پاسخ نمودن زن هوشمند ز یاقوت سر بسته بگشاد بند که آباد بر چون تو شاه دلیر که پیغام خود گزارد چو شیر چنان آیدم در دل ای پهلوان که با این سرو سایه خسروان میانجی نه‌ای‌، شاه‌ِ آزاده‌ای فرستنده‌ای‌، نه فرستاده‌ای پیام تو چون تیغ گردن زند کرا زهره کاین تیغ بر من زند‌؟ ولیکن چو شه تیغ‌بازی کند سر تیغ او سرفرازی کند ز تیغ سکندر چه رانی سخن‌؟ سکندر تویی چاره خویش کن مرا خواندی و خود به دام آمدی نظر پخته‌تر کن که خام آمدی فرستادت اقبال من پیش من زهی طالع دولت‌اندیش‌ِ من جهاندار گفت ای سزاوار تخت پژوهش مکن جز به فرمان بخت سکندر محیط است و من جوی آب منه تهمت سایه بر آفتاب مرا چون نهی بر عیار کسی‌؟ که باشد چو من پاسبانش بسی دل خود ز بد عهدی آزاد کن وزین خوب‌تر شاه را یاد کن سکندر چه گویی چنان بی‌کس است که حمال پیغام او او بس است به درگاه او بیش از آنست مرد که او را قدم‌رنجه بایست کرد دگر باره نوشابهٔ هوشمند ز نوشین‌لب خویش بگشاد بند کزین بیش بر دل‌فریبی مباش به ناراستی یک رکیبی مباش ستیزه میاور درین داوری که پیداست نامت به نام‌آوری پیامت بزرگ است و نامت بزرگ نهفته مکن شیر در چرم گرگ فرستاده را نیست آن دسترس که با ما به تندی برآرد نفس نه جباری خویش را کم کند نه در پیش ما پشت را خم کند درآید به تندی و خون‌خوارگی بجز شه کرا باشد این یارگی‌؟ جز اینم نشان‌های پوشیده هست کزو راز پوشیده آید به‌دست جوابش چنان داد شاه دلیر که ناید ز روباه پیغام شیر اگر من به چشم تو نام‌آور‌م سکندر نی‌ام‌، زو پیام آورم مرا با پیام بزرگان چه‌کار‌؟ تصرف نیابد درین پرده بار اگر تندی‌یی زیر پیغام هست تو دانی و آن کس که این نقش بست اگر در میانجی دلیر آمدم نه از روبه‌، از نزد شیر آمدم در آیین شاهان و رسم کیان پیام‌آور‌ان ایمنند از زیان چو پیغام شه با تو کردم پدید مزن پره قفل را بر کلید جوابم بفرمای گفتن به راز که تا ره نوردم سوی خانه باز بر آشفت نوشابه زان شیر دل که پوشید خورشید را زیر گل محابا رها کرد و شد گرم‌خیز زبان کرد بر پاسخ شاه تیز که با من چه سودست کوشیدنت‌؟ به گل روی خورشید پوشیدنت‌؟ بفرمود کارد کنیزی دوان حریری بر او پیکر خسروان یکی گوشه از شقه آن حریر بدو داد کین نقش بر دست گیر ببین تا نشان رخ کیست این‌؟ در این کارگاه از پی چیست این‌؟ اگر پیکر تست‌، چندین مکوش به ابروی خویش‌ آسمان را مپوش سکندر به فرمان او ساز کرد حریر نوشته ز هم باز کرد به عینه درو صورت خویش دید ولایت به دست بداندیش دید ستیزه در آن کار نامد صواب فرو ماند یک‌بارگی در جواب بترسید و شد رنگ رویش چو کاه به دارای خود بُرد خود را پناه چو دانست نوشابه کان تند شیر هراسان شد‌، از تندی آمد به زیر بدو گفت کای خسرو کامگار بسی بازی آرد چنین روزگار میندیش و مهر مرا بیش دان همان خانه را خانهٔ خویش دان ترا من کنیزی پرستنده‌ام هم آنجا هم اینجا یکی بنده‌ام به تو نقش تو زان نمودم نخست که تا نقش من بر تو گردد درست اگرچه زنم‌، زن‌سیَر نیستم ز حال جهان بی‌خبر نیستم منم شیر زن گر تویی شیر مرد چه ماده چه نر شیر وقت نبرد چو بر جوشم از خشم چون تند میغ در آب آتش انگیزم‌، از دود تیغ کفل‌گاه شیران برآرم به داغ ز پیه نهنگان فروزم چراغ ز مهرم مکش سوی پیکار خویش گرفته مزن بر گرفتار خویش منه خار تا در نیفتی به خار رهاننده شو تا شوی رستگار تو آنگه که بر من شوی دست‌یاب زنی بیوه را داده باشی جواب من ار بر تو چربم به هنگام کین بوم قایم انداز روی زمین درین هم نبردی چو روباه و گرگ تو سر کوچک آیی و من سر بزرگ چنین آمده‌ست از نقیبان پیر که با هیچ ناداشت کشتی مگیر که بر جهد آن کز تو چیزی کند بکوشد به جان تا ترا بفکند تنم گرچه هست از مقیمان شهر دلم نیست غافل ز شاهان دهر ز هندوستان تا بیابان روم ز ویران زمین تا به آباد بوم فرستاده‌ام سوی هر کشوری فراست شناسی و صورتگری بدان تا ز شاهان اقلیم‌گیر کند صورت هر کسی بر حریر نگارندهٔ صورت از هر دیار سرانجام نزد من آرد نگار چو آرند صورت به نزدیک من در او بنگرد رای باریک من گوا خواهم آن نقش را در نبشت ز هر کس که این از که دارد سرشت چو گویند نقش فلان پادشاست پذیرم که آن نقش نقشی‌ست راست پس از ناخن پای تا فرق سر گمارم به هر صورتی بر نظر ز هر سال‌خوردی و هر تازه‌ای بگیرم به قدر وی اندازه‌ای بد و نیک هر صورتی از قیاس شناسم که هستم فراست‌شناس شب و روز بی‌چاره‌سازی نی‌ام درین پرده با خود به بازی نی‌ام ترازوی همّت روان می‌کنم سبک سنگن خسروان می‌کنم ز هر نقش کان یافتم بر پرند خیال تو آمد مرا دلپسند که با جان به مهر آشنایی دهد بر آزرم خسرو گوایی دهد چو گفت این سخن به اسکندر دلیر ز تخت گرانمایه آمد به زیر فرو ماند شه را در آن دستگاه که یک تخت را برنتابد دو شاه نبینی دو شاهست شطرنج را که بر هر دلی نو کند رنج را پریچهره چون از سر تخت خویش فرود آمد و خدمت آورد پیش عروسانه بر کرسی زر نشست شهنشاه را گشت پایین‌پرست شه از شرم آن ماهی چون نهنگ چو زرافه از رنگ می‌شد به رنگ به دل گفت کاین کاردان گر زن است به فرهنگ مردی دلش روشن است زنی کاو چنین کرد و اینها کند فرشته بر او آفرین‌ها کند ولی زن نباید که باشد دلیر که محکم بود کینهٔ ماده‌شیر زنان را ترازو بود سنگ زن بود سنگ مردان ترازو شکن زن آن به که در پرده پنهان بود که آهنگ بی‌پرده افغان بود چه خوش گفت جمشید با رای‌زن که یا پرده یا گور بِهْ جای زن مشو بر زن ایمن که زن پارسا‌ست که در بسته به گرچه دزد آشنا‌ست دگر باره گفت این چه کمبودگی‌ست؟ شفاعت درین پرده بیهودگی‌ست به تلخی در اندیشه را جوش ده در افتاده‌ای تن فراموش ده بجای چنین دلبر مهربان که زیبا سرشت است و شیرین‌زبان گرت دشمن کینه‌ور یافتی بجز سر بریدن چه بر تافتی‌؟ از اینجا اگر برکشم پای خویش نگهدارم اندازه رای خویش نپوشم دگر رخ چو بیگانگان نگیرم ره و رسم دیوانگان دل بسته را برگشایم ز بند گره بر گره چون توانم فکند‌؟ چو در طاس رخشنده افتاد مور رهاننده را چاره باید نه زور شکیبایی آرم در این رنج و تاب خیالی‌ست گویی که بینم به خواب شنیدم رسن بسته‌ای سوی دار بر او تازگی رفت چون نوبهار بپرسیدش از مهربانان یکی که خرم چرایی و عمر اندکی‌؟ چنین داد پاسخ که عمر این قدَر به غم بردنش چون توانم به‌سر‌؟ درین بود کایزد رهایی‌ش داد در آن تیرگی روشنایی‌ش داد بسا قفل کاو را نیابی کلید گشاینده‌ای ناگه آید پدید ازین در بسی گفت با خویشتن هم آخر به تسلیم در داد تن تهمتن چو تنها کند ترکتاز بدو دیو را دست گردد دراز مغنی چو بی‌پرده گوید سرود زند خنده بر بانگ وی بانگ رود چو لختی منش را بمالید گوش نشاند آتش طیرگی را ز جوش شکیبندگی دید درمان خویش به تسلیم دولت سرافکند پیش کمر بست نوشابه چون چاکران بفرمود تا آن پری پیکران ز هر گونه آرایش خوان کنند بسیچ خورش‌های الوان کنند کنیزان چون شمع برخاستند ملوکانه خوانی برآراستند نهادند نزلی ز غایت برون ز هر بخته‌ای پخته از چند گون رقاق تنک، گردهٔ گرد روی ز گرد سراپرده تا گرد کوی همان قرصهٔ شکر آمیخته چو کنجد بر آن گرده‌ها ریخته اباهای نوشین عنبر سرشت خبر داده از خوردهای بهشت ز بس کوههٔ گاو و ماهی چو کوه شده در زمین گاو و ماهی ستوه ز مرغ و بره روی رنگین بساط برآورده پر مرغ‌وار از نشاط مصوص سرایی و ریچار نغز ز بادام و پسته برآورده مغز ز بس صاف پالوده عطر سای بسا مغز پالوده کامد بجای ز لوزینهٔ خشک و حلوای تر به تنگ آمده تنگ‌های شکر فقاع گلابی گل‌شکری طبرزد فشان از دم عنبری جدا از پی خسرو نیک بخت بساط زر افکند بالای تخت نهاده یکی خوان خورشید تاب بر او چار کاسه ز بلور ناب یکی از زر و دیگر از لعل پر سه دیگر ز یاقوت و چارم ز در چو بر مائده دست‌ها شد دراز دهان بر خورش راه بگشاد باز به شه گفت نوشابه بگشای دست بخور زین خورش‌ها که در پیش هست به نوشابه شه گفت کای ساده‌دل نوا کج مزن تا نمانی خجل در این صحن یاقوت و خوان زرم همه سنگ شد‌، سنگ را چون خورم‌؟ چگونه خورد آدمی سنگ را‌؟ طبیعت کجا خواهد این رنگ را‌؟ طعامی بیاور که خوردن توان به رغبت برو دست کردن توان بخندید نوشابه در روی شاه که چون سنگ را در گلو نیست راه‌؟ چرا از پی سنگ ناخوردنی کنی داوری‌های ناکردنی‌؟ به چیزی چه باید برافراختن‌؟ که نتوان از او طعمه‌ای ساختن‌؟ چو ناخوردنی آمد این سفله سنگ درو سفلگانه چه آریم چنگ‌؟ در این ره که از سنگ باید گشاد چرا سنگ بر سنگ باید نهاد‌؟ کسانی که این سنگ برداشتند نخوردند و چون سنگ بگذاشتند تو نیز ار نه‌ای مرد سنگ‌آزمای سبک سنگ شو زانچه مانی به‌پای ز بیغارهٔ آن زن نغزگوی ز ناخورده خوان کرد شه دست‌شوی به نوشابه گفت ای شه بانوان به از شیر مردان به توش و توان سخن نیک گفتی که جوهر‌پرست ز جوهر به جز سنگ نارد به‌دست ولیک آنگه این نکته بودی درست که گوینده جوهر نجستی نخست مرا گر بود گوهری بر کلاه ز گوهر بنا شد تهی تاج شاه ترا کاسه و خوان پر از گوهر‌ست ملامت نگر تا که را درخورست چه باید به خوان گوهر اندوختن مرا گوهر اندازی آموختن زدن خاک در دیدهٔ گوهری همه خانه یاقوت اسکندری ولیکن چو می‌بینم از رای خویش سخن‌های تو هست بر جای خویش هزار آفرین بر زن خوب‌رای‌! که مارا به مردی شود رهنمای ز پند تو ای بانوی پیش‌بین زدم سکه زر چو زر بر زمین چو نوشابه آن آفرین کرد گوش زمین را ز لب کرد یاقوت نوش بفرمود کارند خوان‌های خورد همان نُقلدان‌های نادیده گَرد نخست از همه چاشنی برگرفت در آن چابکی ماند خسرو شگفت ز خدمت نیاسود چندانکه شاه ز خوردن بر آسود و شد سوی راه به وقت شدن کرد با شاه عهد که نارد در آزار نوشابه جهد بفرمود شه تا وثیقت نبشت بدو داد و شد سوی بزم از بهشت سکندر چو زان شهر شد باز جای فریب از فلک دید و فتح از خدای بدان رستگاری که بودش هراس رهاننده را کرد صد ره سپاس شب از روز رخشنده چون گوی برد چراغی برافروخت شمعی بمرد به تاوان آن گوی زر بر سپهر بسا گوی سیمین که بنمود چهر شه آسایش و خواب را کار بست دو لختی در چار دیوار بست برآسود تا صبحدم بر دمید سپیدی شد اندر سیاهی پدید سر از خواب نوشین برآورد شاه یکی مجلس آراست چون صبحگاه که خورشید نارنج زرین به‌دست ترنج فلک را بدو سر شکست پری‌چهره نوشابهٔ نوش‌بَهر به فال همایون برون شد ز شهر چو رخشنده ماهی که در وقت شام بر آید ز مشرق‌، چو گردد تمام کنیزان چو پروین به پیرامنش ز تارک درآموده تا دامنش روان ماهرویان پس پشت او چو ناهید صد در یک انگشت او پریرخ چو در لشگر شاه دید جهان در جهان خیل و خرگاه دید ز بس پرنیان‌های زرین‌درفش هوا گشته گلگون و صحرا بنفش ز بس نوبتی‌های زرین‌نگار نمی‌برد ره بر در شهریار نشان جست و آمد به درگاه شاه سر نوبتی دید بر اوج ماه زده بارگاهی بریشم طناب ستونش زر و میخش از سیم ناب فرود آمد از بارگی‌، بار خواست زمین‌بوس‌ِ شاه‌ِ جهاندار خواست رقیبان بارش گشادند بار درآمد به نوبتگه شهریار سران جهان دید در پیشگاه سرافکنده در سایهٔ یک کلاه کمر بر کمر تاجداران دهر به پیش جهان‌جوی پیروز بهر چنان کز بسی رونق و نور و تاب شده چشم بیننده را زَهره آب همه گشته با نقش دیوار جفت نه یارای جنبش نه آوای گفت عروس حصاری چو دید آن حصار بلرزید از آن درگه تنگبار زمین بوسه داد‌، آفرین برگرفت درو مانده آن شیر مردان شگفت بفرمود خسرو که از زر ناب یکی کرسی آرند چون آفتاب عروسی چنان را نشاند از برش عروسان دیگر فراز سرش بپرسید و بس مهربانی نمود بدان آمدن شادمانی نمود نشیننده را چون دل آمد بجای اشارت چنان رفت با رهنمای که سالار خوان خوردِ خوان آورَد خورش‌های خوش در میان آورد نخستین ز جلاب نوشین سرشت زمین گشت چون حوض‌های بهشت یکی جوی از آن حوض نوشین گلاب نه خسرو که شیرین ندیده به خواب نهادند خوان آنگهی بی دریغ گراینده شد گرد عنبر به میغ ز هر نعمتی کاید اندر شمار فرو ریخته کوهی از هر کنار حریری رقاق دو پرویزنی چو مهتاب تابنده از روشنی همان گردهٔ نرم چون لیف خز کزو پخته شد گردهٔ گرده پز اباهای الوان ز صد گونه بیش به خوان‌های زرین نهادند پیش جهان را یکی خورد الوان نبود کزان خورد چیزی بران خوان نبود چو خوردند چندان که آمد پسند ز جام و صراحی گشادند پند می‌ ناب خوردند تا نیمروز چو می در ولایت شد آتش‌فروز نشاط ابروی می‌پرستان گشاد ز نیروی‌ِ می‌‌، روی‌ِ مستان گشاد پری پیکرانی بدان دلبری نشستند تا شب به رامش‌گر‌ی چو شب خواست کز غم سپاه آورد منش سر سوی خوابگاه آورد بدان لعبتان گفت سالار دهر یک امشب نباید شدن سوی شهر چنانست فرمان که فردا پگاه براریم بزمی ز ماهی به ماه به رسم فریدون و آیین کی ستانیم داد دل از رود و می مگر چون برافروزد آتش ز جام شود کار ما پخته زان خون خام زمانی ز شغل زمین بگذریم به مرجان پرورده جان پروریم فروزنده گردیم چون گُل به می بدان کوره از گُل برآریم خوی زمین را به جرعه معنبر کنیم به سرشوی شادی گِلی‌ تر کنیم پریزادگان بوسه دادند خاک پریوار هم شاد و هم شرمناک فروزنده نوشابه در بزم شاه فروزان‌تر از زهره در صبح‌گاه چو شب زیور عنبرین ساز کرد سر نافهٔ مشک را باز کرد شه از زلف مشگین آن دلگشای کمندی برآراست عنبر فشان مه و مشتری را به مشگین کمند فرود آورید از سپهر بلند شب جشن بود آن شب دل‌نواز پری‌پیکر‌ان چون پری جلوه‌ساز مگر کاتشی برفروزند لعل در آتش نهند از پی شاه نعل بفرمود شه آتش افروختن به رسم مغان بوی خوش سوختن ز باده چنان آتشی برفروخت که میخوارگان را در آن رخت سوخت به رود و می‌و لهوهای دگر همی‌برد شب را به شادی به‌سر چو شنگرف سودند بر لاجورد سمور سیه زاد روباه زرد دگر باره در جنبش آمد نشاط درآموده شد خسروانی بساط چمن باز نو شد به شمشاد و سرو خرامش درآمد به کبک و تذرو نواگر شدند آن پریچهرگان نوآیین بود مهر در مهرگان ز بیجاده گون بادهٔ دل‌فروز فشاندند بیجاده بر روی روز * * * بخش ۳۴ - بزم اسکندر با نوشابه بیا ساقی از باده جامی بیار ز بیجاده گون گل پیامی بیار رخم را بدان باده چون باده کن ز بیجاده رنگم چو بیجاده کن به جشن فریدون و نوروز جم که شادی سترد از جهان نام غم جهاندار بنشست بر تخت خویش نشستند شاهان سرافکنده پیش نوازندگان می و رود و جام برآراسته دست مجلس تمام می نوش و نوشابهٔ چون شکر عروسان به گردش کمر در کمر در آن مجلس اسکندر فیلقوس نکرد التفاتی به چندان عروس یکی آنکه خود بود پرهیزگار دگر در حرم کرد نتوان شکار یکایک همه لشگر از شرم او نگشتند یک ذره ز آزرم او هوا سرد و خرگاه خورشید گرم زمین خشگ و بالین جمشید نرم برون رفت از چاه دلو آفتاب به ماهی گرفتن سوی حوض آب درم بر درم کیسهٔ کوه و شخ گره بسته چون پشت ماهی ز یخ دمه دَم فروگیر چون چشم گرگ شده کار گرگینه دوزان بزرگ سرین گوزن و کفل‌گاه گور به پهلوی شیران درآورده زور کباب‌ تر از ران آهوی‌ تر نمک ریخته آب را بر جگر ز باریدن ابر کافور بار سمن رسته از دست‌های چنار بنفشه نکرده سر غنچه تیز چو برگ بهار آسمان برف ریز درخت گل از باد آبستنی شکم کرده پر بچه رستنی دهن ناگشاده لب آبگیر که آمد لب سبزه را بوی شیر صبا بلبلان را دریده دهل ز نامحرمان روی پوشیده گل شده بلبله بلبل انجمن چو کبک دری قهقهه در دهن ز رخسار میخوارگان رنگ می به‌هر گوشه‌ای گل برآورده خوی به عذر شب دوش فرمود شاه که آتش فروزند در بزمگاه برآراست از زینت و زر و زیب چو باغ ارم مجلسی دل‌فریب درو آتشی چون گل افروخته گل از رشک آن گلستان سوخته شده خار از آتش چون زر به دست نه چون خار زردشتی آتش پرست به مشکین زکال آتش لاله رنگ درافتاده چون عکس گوهر به سنگ به آتش بر آن شوشهٔ مشک سنج چو مار سیه بر سر چاه گنج ز بی رحمتی داده پیر مجوس سواد حبش را به تاراج روس ز هندوستان آمده جوزنی به‌هر جو که زد سوخته خرمنی مغی ارغوان کشته بر جای جو بنفشه دروده به وقت درو سیاهی به مازندران برده مشک بدل کرده با شوشهٔ زر خشک ز هندو زنی خانه پر خون شده همه آبنوسش طبرخون شده به چین کرده سقلابی‌یی ترکتاز سموری به برطاسی‌یی کرده باز بلالی برآورده آواز خوش صلا داده در روم و خود در حبش بر آواز او زنگی قیرگون گشاده ز دل زهره وز دیده خون دبیری قلم رسته از پشت او قلم‌های مشکین در انگشت او نشسته جوانمردی اطلس‌فروش ز خاکستری پیر‌زن درع‌پوش ز بهر پلاسی رسن تافته به‌جای پلاس اطلسی یافته چو در کوره‌ای مرد اکسیر‌گر فرو برده آهن برآورده زر شراره که اکسیر زر ساخته ز هر سو به دامن زر انداخته به خار از بر شعلهٔ آذری چو بر سرخ گل شعر نیلوفری سفالی ز ریحان برآراسته به ریحانی از بیشه‌ها خاسته نه آتش گل باغ جمشید بود کلیچه‌پز خوان خورشید بود فروزندهٔ گوهر نیک و بد رفیق مغ و مونس هیربد شکفته گلی خورد او خار بن به دیدار تازه به گوهر کهن ترنم‌سرا‌ی تهی‌مایگان پیام‌آور دیگ همسایگان ترنگا ترنگی که زد ساز او به از زند زردشت و آواز او بدین زندگی آتش زند سوز بر افروخته شاه گیتی فروز چو برگ گل سرخ بر شاخ سرو بر او گاه دراج و گاهی تذرو ز بسد چناری برافراخته بر او کبک نالنده چون فاخته اگر پای بط بر سر آرد چنار بر او سینهٔ بط زند زیر زار تن بط بود در خور آبگیر چو بر آتش آری برآرد نفیر در آن باغ مرغان به جوش آمده ز هر یک دگرگون خروش آمده ستا زن برآورده بانگ سرود سرودی نوآیین‌تر از صد درود جگرها به خون در نمک یافته نمک را ز حسرت جگر تافته شکر بوزه با نوک دندان دراز شکر خواره را کرده دندان دراز کباب تر و بوی افزار خشک اباهای پرورده با بوی مشک ز ریچارها آنچه باشد عزیز ترنج و به و نار و نارنج نیز مغنی چو زهره به رامشگری صراحی درخشنده چو مشتری به گلگون گلابی دلاویزتر نشانده جهان از جهان درد سر همه ساز آهنگها نرم خیز بجز ساز کاهنگ او بود تیز همه پخته بودند یاران تمام بجز باده کو در میان بود خام سکندر ز مستی شده نیم‌خواب روان آب در چنگ و چنگی در آب می و مرغ و ریحان و آواز چنگ بتی تنگ چشم اندر آغوش تنگ کسی کاین مرادش میسر شود گرش جو نباشد سکندر شود به یاد شه آن مشتری پیکران چو زهره کشیدند رطل گران چو یک نیمه از روز روشن گذشت فلک نیمه راه زمین در نوشت بفرمود شه تا رقیبان گنج کشند از پی میهمان پای رنج زر و زیور آرند خروارها ز سیفور و اطلس شتر بارها ز جنس حبش خادمی نیز چند به دیدار نیکو به بالا بلند بسی نافه مشک و دیبای نغز کز ایشان فزوده شود هوش و مغز ز مرد نگینهای با آب و رنگ در و لعل و فیروزه بی وزن و سنگ یکی تاج زرین زمرد نگار برآموده از لؤلؤی شاهوار پرندی مکلل به یاقوت و در همه درزش از گرد کافور پر عماری و اشتر به هرای زر عماری کشان جمله زرین کمر چنین زیور نغز گوهر نشان به نوشابه دادند گوهر کشان بپوشید نوشابه تشریف شاه چو تشریف خورشید رخشنده ماه جداگانه از بهر هر پیکری بفرمود پرداختن زیوری به اندازه هر یکی چیز داد بپوشیدشان بردنی نیز داد پریچهره با آن پری پیکران شدند از بسی گنج و گوهر گران زمین بوسه دادند بر شکر شاه به خرم دلی برگرفتند راه ازان کان چو گوهر گرای آمدند چو گنجی روان باز جای آمدند * * * بخش ۳۵ - رفتن اسکندر به کوه البرز بیا ساقی آن شیر شنگرف گون که عکسش درآرد به سیماب خون به من ده که سیماب خون گشته‌ام به سیماب خون ناخنی رشته‌ام برآنم من ای همت صبح خیز که موج سخن را کنم ریز‌ریز به زرین سخن گوهر آرم به چنگ سر زیر دستان درآرم به سنگ زر آن زور و زهره کی آرد به دست که دارای دین را کند زیردست زر از بهر مقصود زیور بود چو بند‌ش کنی بندی از زر بود توانگر که باشد زر‌ش زیر خاک ز دزد‌ان بود روز و شب ترس‌ناک تهی‌دست که‌‌اندیشهٔ زر کند تمنای گنجش توانگر کند چو از زر تمنای زر بیشتر توانگر‌تر آنکس که درویش تر جهان آن جهان شد که درویش راست که هم خویشتن را و هم خویش راست شب و روز خوش می‌خورد بی‌هراس نه از شحنه بیم و نه از دزد پاس فراوان خزینه فراوان غم است کمست انده آن را که دنیا کمست گزارنده عقد گوهر کشان خبر داد از آن گوهر زر فشان که چون کرد سالار جمشید هوش می‌یی چند بر یاد نوشابه نوش به ریحان و ریحانی دل‌فروز بسر برد با خسروان چند روز یکی روز بنشست بر عزم کار بساطی برآراست چون نوبهار حصاری چنان ز انجمن برکشید که انجم در آن برج شد ناپدید گرانمایگان سپه را بخواند گرامی کنان هر یکی را نشاند شدند انجمن کاردانان دهر ز فرهنگ شه برگرفتند بهر شه از قصهٔ آرزو‌های خویش سخن‌ها ز هر دستی آورد پیش که دوشم چنان در دل آمد هوس که جز با شما برنیارم نفس به نیروی رای شما مهتران جهان را نبینم کران تا کران سوی روم ازین پیش بودم بسیچ عنان مرا داد از آن چرخ پیچ بر آنم که تا جملهٔ مرز و بوم نگردم نگردد سرم سوی روم در آباد و ویران نشست آورم همه ملک عالم به دست آورم کنم دست پیچی به سنجابیان زنم سکه بر سیم سقلابیان به هر بوم و هر کشوری گر زمی‌ست ببینم که خوشدل کدام آدمی‌ست از آن خوشدلی بهره یابم مگر که آهن بر آهن شود کارگر نخستین خرامش در این کوچ‌گاه به البرز خواهم برون برد راه وزان کوچ فرخ درآیم به دشت ز صحرا به دریا کنم بازگشت تماشای دریای خزران کنم ز جرعه بر او گوهر افشان کنم چو موکب درآرم به دریا کنار کنم هفته‌ای مرغ و ماهی شکار ببینم که تا عزم چون آیدم زمانه کجا رهنمون آیدم چه گویید هر یک بر این داستان که دولت نپیچد سر از راستان زمین بوسه دادند یکسر سپاه که تدبیر ما هست تدبیر شاه کجا او نهد پای‌‌، ما سر نهیم ز فرمان او بر سر افسر نهیم اگر آب و آتش کند جای ما نگردد ز فرمان او رای ما گر اندازد از کوه ما را به خاک بیفتیم و در دل نداریم باک ز شاه جهان راه برداشتن ز ما خدمت شاه بگذاشتن شه آسوده دل شد ز گفتار‌شان نوازش‌گری کرد بسیار‌شان بسیچید ره را به آهستگی گشاد از خزینه در بستگی غنی کرد گردن‌کشان را ز گنج ز گوهر کشی لشگر آمد به رنج جهاندار چون دید کز گنج و زر غنیمت کشان را گران گشت سر در آن پیش بینی خرد پیشه کرد که لختی ز چشم بد اندیشه کرد ز بس گنج و گوهر که در بار داشت به‌هر جا که شد راه دشوار داشت به کوه و به صحرا و سختی و رنج سپاهش به گردون کشیدند گنج چو در خاطر آمد جهانجوی را که در چنبر آرد گلین گوی را زمین را شود میل و منزل‌شناس به تری و خشگی رساند قیاس بداند زمین را که پست و بلند درازا‌ش چند است و پهنا‌ش چند ز هر داد و بیدادی آگه شود به راه آرد آن را که از ره شود فرو شوید از دور بیداد را رهاند ز خون خلق آزاد را به هر بیم‌گاهی حصاری کند ز بهر سرانجام کاری کند ز دوری در آن ره شد اندیشناک که دارد ره دور درد و هلاک نباید که ضایع شود رنج او شود روزی دشمنان گنج او سپاه از غنیمت گران‌بار دید بترسید چون گنج بسیار دید یکی آنکه سیران نکوشند سخت که ترسند از ایشان ستانند رخت دگر آنکه ناسیری آید به جنگ دو دستی زند تیغ بر بوی رنگ ز فرزانگان الهی پناه صد و سیزده بود با او به‌راه همه انجمن ساز و انجم شناس به تدبیر هر شغل صاحب قیاس از آن جمله در حضرت شهریار بلیناس فرزانه بود اختیار به‌هر کار ازو چاره درخواستی کزو کردن چاره برخاستی ز دشواری راه و گنجی چنان سخن راند با کار‌سنجی چنان جوابش چنان آمد از پیش بین که شه گنج پنهان کند در زمین سپه نیز با شاه فرمان کنند به ویرانه‌ها گنج پنهان کنند ز بهر گواهی به‌هر گنج‌دان طلسمی کند هریک از خود نشان بدان تا چو آیند از راه دور ز هر تیره چاهی برآرند نور گواهی که بر گنج خویش آورند نمودار پیشینه پیش آورند شه این رای را عالم آرای دید سپه را ملامت در این رای دید به زیر زمین گنج را جای کرد طلسمی بر آن گنج بر پای کرد بفرمود تا هر که‌را گنج بود نهان کرد کز بردنش رنج بود پراکنده هر یک در آن کوه و دشت به گل گنج پوشید و خود بازگشت جدا هر یکی بر سر مال خویش برانگیخت شکلی ز تمثال خویش چنان بود شب بازی روزگار که شه را دگرگون شد آموزگار ز هنجار دیگر درآمد به روم فرو ماند گنج اندر‌آن مرز و بوم همان لشگرش را ز بس برگ و ساز بدان گنج پنهان نیامد نیاز ز بس گنح پیدا که دریافتند سوی گنج پوشیده نشتافتند چو در خانه روم کردند جای ز شغل جهان در کشیدند پای یکی دیر سنگین برافراختند به جمهور طاعت‌گهش ساختند همه نسخت گنج‌نامه که بود به دارنده دیر دادند زود که تا هرکه او باشد ایزد‌پرست از آن نامه‌ها گنجی آرد به دست هنوز اندران دیر دیرینه سال بسی گنج‌نامه است از آن گنج و مال کسانی که از راه خدمت‌گری کنند آن صنم‌خانه را چاکری از آن گنج‌نامه دهندش یکی اگر بیش باشد وگر اندکی بیایند و آن گنجدان بشکنند وزان گنج پا‌رنج خود برکنند مگر داد دولت مرا پای رنج که پایم فرو رفت ازینسان به گنج‌ * * * بخش ۳۶ - گشودن اسکندر دز دربند را به دعای زاهد بیا ساقی آن می‌که ناز آورد جوانی دهد عمر باز آورد به من ده که این هر دو گم کرده‌ام قناعت به خوناب خم کرده‌ام کسی کاو در نیک‌نامی زند در این حلقه لاف غلامی زند به نیکی چنان پرورد نام خویش کزو نیک یابد سرانجام خویش به دراعهٔ در گریزد تنش که آن درع باشد نه پیراهن‌ش به از نام نیکو دگر نام نیست بد آنکس که نیکو سرانجام نیست چو می‌خواهی ای مرد نیکی پسند که نامی برآری به نیکی بلند یکی جامه در نیک‌نامی بپوش به نیکی دگر جامه‌ها می‌فروش نبینی که باشد ز مشگین حریر فروشندهٔ مشک را ناگزیر‌؟ گزارنده این نو آیین خیال دم از نیک‌نامان زدی ماه و سال سکندر که آن نیک‌نامی نمود بر‌آن نام نیکو بسی کرد سود همه سوی نیکان نظر داشتی بدان را بر خویش نگذاشتی ز کشور‌خدایان و شه‌زادگان نظر بیش کردی به افتادگان کجا زاهدی خلوتی یافتی به خلوت‌گه‌ش زود بشتافتی به‌هر جا که رزمی برآراستی از ایشان به همّت مدد خواستی همانا که‌ز‌آن بود پیروز جنگ که پیروزه را فرق کردی ز سنگ سپاهی که با او به جنگ آمدند از آن پیشه کاو داشت تنگ آمدند نمودند کای داور روزگار به تعلیم تو دولتْ آموزگار ترا فتح و فیروزی از لشگر‌ست تو زاهد نوازی سخن دیگر‌ست به شمشیر باید جهان را گشاد تو از نیک‌مردان چه آری به یاد چو همّت سلاح‌ است در دستبرد بگو تا کنیم آنچه داریم خرد ازین پس که بر هم‌نبرد‌ان زنیم در همّت نیک‌مردان زنیم جهاندار ازین داوری‌های سخت نگه‌داشت پاسخ به نیروی بخت سخن بر بدیهه نیاید صواب به وقت خودش داد باید جواب چو لشگر سوی کوه البرز راند به‌هر ناحیت نایبی را نشاند به دهلیزهٔ رهگذر‌های سخت ز شروان چو شیران همی‌برد رخت در آن تاختن که‌آرزومند بود رهش بر گذرگاه دربند بود نبود آنگه آن شهر آراسته دزی بود در وی بسی خواسته در آن دز تنی چند ره داشتند که کس را در آن راه نگذاشتند چو شه را سراپرده آنجا زدند رقیبان دز خیمه بالا زدند در دز ببستند بر روی شاه نکردند در تیغ و لشکر نگاه به نوبت‌گه شاه نشتافتند سر از خدمت بارگه تافتند اگر خواندشان داور دور گیر به رفتن نگشتند فرمان‌پذیر وگر دفتر داوری در نوشت ندادند راهش بر کوه و دشت همان چاره دید آن خردمند شاه که بردارد آن بند از بندگاه به لشکر بفرمود تا صد هزار درآیند پیرامن آن حصار به خر‌سنگ غضبان خرابش کنند به سیلاب خون غرق آبش کنند چهل روز لشگر شغب ساختند کزان دز کلوخی نینداختند ز پرتاب او ناوک افکند بال کمندی نه کانجا رسانَد دوال عروسک‌زنانی چو دیوان شموس خجل گشته زان قلعه چون عروس نه عراده بر گرد او ره‌شناس نه از گردش منجنیق‌ش هراس چو عاجز شدند اندر آن تاختن وزان جوز بر گنبد انداختن شه کاردان مجلسی نو نهاد سران را طلب کرد و ابرو گشاد چه گویید گفتا درین بند کوه که آورد از اندیشه ما را ستوه ولایت‌گشایان گردن‌فراز نشستند و بردند شه را نماز که ما بندگان تا کمر بسته‌ایم بدین روز یک روز ننشسته‌ایم چهل روز باشد که بی‌خورد و خواب ستیزیم با ابر و با آفتاب تو دانی که بر تارک مهر و میغ نشاید زدن نیزه و تیر و تیغ چو دیوان بسی چاره‌ها ساختیم از این دیو‌، خانه نپرداختیم همان به که گردیم ازین راه تنگ گریوه نوردیم و ساییم سنگ شهنشه چو دانست که‌آن سروران فرو مانده بودند و عاجز در آن چو در سرمه زد چشم خورشید میل فرو رفت گوهر به دریای نیل شه از گنج گوهر به دریا کنار یکی مجلس آراست چون نوبهار بپرسید چون حلقه گشت انجمن از آن سرفراز‌ان لشگر شکن که از گوشه‌داران در این گوشه کیست‌؟ که بر ماتم ِ آرزو‌ها گریست یکی گفت کای شاه دانش‌پرست پرستش‌گری در فلان غار هست به کس روی ننماید از هیچ راه کند بی نیازی به مشتی گیاه شهنشاه برخاست هم در زمان عنان‌تاب گشت از بر همدمان ز خاصان تنی چند همراه کرد نشان جست و آمد بر نیک‌مرد ره از شب چو روز بد‌اندیش بود وشاقی و شمعی روان پیش بود چو نزدیک غار آمد از راه دور به غار اندر افتاد از آن شمع نور پرستنده چون پرتو نور دید ز تاریکی غار بیرون دوید فرشته‌وشی دید چون آفتاب برآورده اقبال را سر ز خواب جهان‌دیده نزد جهاندار تاخت به نور جهاندار‌ی او را شناخت بدو گفت شخصی بهی‌پیکری گمانم چنانست که‌اسکندری شه از مهربانی بدو داد دست درون رفت و پیشش به زانو نشست بپرسید از او که‌آشنای تو کیست‌؟ ز دنیا چه پوشی و خورد تو چیست‌؟ چه دانستی ای زاهد هوشیار‌؟ که اسکندرم من درین تنگ غار‌؟ دعا کرد زاهد که دل‌شاد باش ز بند ستمگاری آزاد باش به اقبال باد اخترت خاسته به نیروی اقبالت آراسته اگر زانکه بشناختم شاه را شناسد به شب هر کسی ماه را نه آیینه تنها تو داری به‌دست مرا در دل آیینه‌ای نیز هست به صد سال کاو را ریاضت زدود یکی صورت آخر تواند نمود دگر آنچه پرسد خداوند رای که چونست زاهد در این تنگ جای به نیروی تو شادم و تندرست تنومند‌تر ز آنچه بودم نخست ز مهر و ز کین با کسم یاد نیست کس از بندگان چون من آزاد نیست جهان را ندیدم وفا‌داری‌یی نخواهد کس از بی‌وفا یاری‌یی چو برسختم اندیشهٔ کار خویش همین گوشه دیدم سزاوار خویش بریدم ز هر آشنایی شمار بس است آشنای من آموزگار به بسیار خواری نیارم بسیچ که پُری دهد ناف را پیچ پیچ گیا پوشم و قوت من هم گیا کنم سنگ را زر بدین کیمیا بود سال‌ها کز سر آیندگان ندیدم کسی جز تو ز آیندگان سبب چیست که‌امشب درین کنج غار‌؟ به نیک اختری رنجه شد شهریار‌؟ در غار من وانگهی چون تویی یکی پاس شه را کم از هندو‌یی جهاندار گفت ای جهاندیده پیر از این آمدن داشتم ناگزیز خدای آهنی را به‌دو نیم کرد به ما هر دوان آن دو تسلیم کرد کلیدی و تیغی بدینسان نگاشت کلید آن تو تیغ بر من گذاشت چو من ‌زآهن تیغ گیتی‌فروز کنم یاری عدل در نیم روز تو در نیمه شب نیز اگر یاوری کلید‌ی بجنبان در این داوری مگر کز کلید تو و تیغ من گشاده شود کار این انجمن حصار‌ی است بر سفت این تیغ کوه درو ره‌زنانند چندین گروه همه روز و شب کاروان‌ها زنند ز بد گوهری راه جان‌ها زنند در آن جستجویم که بگشایمش به داد و به دانش بیارایمش تو نیز ار به همت کنی یار‌ی‌یی در این ره کند بخت بیدار‌ی‌یی ز رهزن شود راه پرداخته شود توشهٔ ره‌روان ساخته چو آگاه شد مرد ایزد شناس که دزدان بر آن قلعه دارند پاس یکی منجنیق از نفس برگشاد که بر قلعهٔ آسمان در گشاد چنان زد در آن کوهه منجنیق که شد کوه در وی چو دریا غریق به شه گفت برخیز و شو باز جای که آن کوه‌پایه درآمد ز پای چو شاهنشه آمد سوی بزم خویش مقیمان مجلس دویدند پیش دگر باره مجلس بیاراستند به رامش نشستند و می خواستند کس آمد که دژبان این کوهسار ستاده‌‌ست بر در به امید بار بفرمود شه تا درآرند زود درآمد بر شاه و خدمت نمود چو بر شه دعا کرد از اندازه بیش کلید در دز بینداخت پیش خبر کرد که‌امشب ز نیروی شاه خرابی درآمد بدین قلعه‌گاه دو برج رزین زین دز سنگ بست ز برج ملک دور در هم شکست ز خشم خدا منجنیقی رسید دز افتاد و ناگاه در هم درید گرش منجنیق تو کردی خراب به ذره کجا ریختی آفتاب‌؟ خرابی‌ش دانم نه زین لشگر‌ست که این منجنیق از دزی دیگرست چو حکم دز آسمانی تراست تو دانی و دز حکمرانی تراست نگه کرد شه سوی لشکر کشان کزین به دعا را چه باشد نشان‌‌؟ چهل روز باشد که مردان کار به شمشیر کوشند با این حصار به چندین سر تیغ الماس رنگ نسفتند جو سنگی از خاره سنگ به آهی که برداشت بی‌توشه‌ای فرو ریخت از منظرش گوشه‌ای شما را چه رو می‌نماید درین‌؟ که بی نیک‌مردان مبادا زمین‌! بزرگان لشکر به عذر‌آوری پشیمان شدند از چنان داوری زمین بوسه دادند در بزم شاه که خالی مباد از تو تخت و کلاه قوی باد در ملک بازو‌ی تو بقا باد نقد ترازو‌ی تو چنین حرفها را تو دانی شناخت که یزدان ترا سایه خویش ساخت چو ما نیز از این پرده آگه شدیم به‌راه آمدیم ارچه از ره شدیم فرستاد شه تا به دز تاختند از آن رهزنان دز بپرداختند بجای دز اقطاع‌ها دادشان سوی دادهٔ خود فرستاد‌شان در آن سنگ بسته دز اوج سای عمارت‌گری کرد بسیار جای خرابیش را یکسر آباد کرد دز ظلم را خانهٔ داد کرد نواحی نشینان آن کوهسار تظلم نمودند هنگام بار که از بیم قفچاق وحشی سرشت درین مرز تخمی نیاریم کشت چو هر‌گه کزین سو شتاب آورند برینش درین کشت و آب آورند ازین روی ما را زیان‌ها رسد ز نان تنگی آفت به جان‌ها رسد گر آرد ملک هیچ بخشایشی رساند بدین کشور آسایشی درین پاس‌گه رخنه‌هایی که هست عمارت کند تا شود سنگ بست مگر ز‌آفت آن بیابانیان به راحت رسد کار خزرانیان بفرمود شه تا گذرگاه کوه ببندند خزرانیان هم‌گروه ز پولاد و ارزیز و از خاره سنگ برآرند سدی در آن راه تنگ ز خارا تراشان احکام کار که بر کوه دانند بستن حصار فرستاد خلقی به انبوه را گذر داد بر بستن آن کوه را چو ز‌آبادی رخنه پرداختند به عزم شدن رایت افراختند شد از زخمهٔ کاسه و زخم کوس خدنگ اندران بیشه‌ها آبنوس ملک بارگه سوی صحرا کشید عنان راه را داد و منزل برید چو سیاره چرخ شبدیز راند به‌هر برج که‌آمد سعادت رساند چو زلف شب از حلقه عنبری سمن ریخت بر طاق نیلوفر‌ی شه و لشگر از رنج ره سودگی رسیدند لختی به آسودگی تنی چند را از رقیبان راه ز بهر شب افسانه بنشاند شاه از ایشان خبر‌های آن کوه و دشت بپرسید و آگه شد از سرگذشت پس آنگاه از هر نشیب و فراز به گوش ملک برگشادند راز نمودند کاینجا حصاری‌ست خوب که دور است ازو تند باد جنوب یکی سنگ مینا‌ی مینو سرشت به زیبایی و خرمی چون بهشت سریر سرافراز شد نام او درو تخت کیخسرو و جام او چو کیخسرو از ملک پرداخت رخت نهاد اندران تاج‌گه جام و تخت همان گور خانه ز غاری گزید کز آتش در آن غار نتوان خزید هم از تخمهٔ او در آن پیشگاه ملک‌زاده‌ای هست بر جمله شاه پرستش کند جای آن شاه را نگهدارد آن جام وآن گاه را جهان مرزبان شاه گیتی نورد برافروخت کاین داستان گوش کرد کجا بستدی فرخ آیین دزی چه از زورمند‌ی چه از عاجز‌ی اگر آشکارا بدی گر نهان بر آن دز شدی تاجدار جهان بدیدی دز از دز فرود آمدی به دزبان بر از وی درود آمدی به نا‌دیده دیدن هوس‌ناک بود به‌هر جا که شد چست و چالاک بود چو آن‌شب صفت‌های آن دز شنید به دز دیدنش رغبت آمد پدید مگر کز کهن جام کیخسرو‌ی دهد مجلس مملکت را نوی * * * بخش ۳۷ - رفتن اسکندر به دز سریر بیا ساقی از می دلم تازه کن در این ره صبوری به اندازه کن چراغ دلم یافت بی‌روغنی به مِی‌ ده چراغ مرا روشنی چو روز سپید از شب زاغ رنگ برآمد چو کافور از اقصای زنگ فروزنده روزی چو فردوس پاک برآورده سرْ گنجِ قارون ز خاک هوا صافی از دود و گیتی ز گرد فلک روی خود شسته چون لاجورد به عزلت کمر بسته باد خزان نسیم بهاری ز هر سو وزان همه کوه گلشن همه دشت باغ جهان چشم‌روشن به زرین چراغ زمانه به کردار باغ بهشت زمین را گل و سبزه مینو سرشت به فیروز رایی شه نیک‌بخت به تخت رونده برآمد ز تخت سر تاج بر زد به سفت سپهر برافراخت رایت برافروخت چهر زمین خسته کرد از خرام ستور گران کوه را در سرافکند شور سپه راند از آنجا به تخت سریر که تا بیند آن تخت را تخت‌گیر سریری خبر یافت کان تاجدار برآن تختگه کرد خواهد گذار ز فرهنگ فرومانده آگاه بود که فیروز و فرخ جهانشاه بود ز تخم کیان هیچکس را نکشت همه راستان را قوی کرد پشت سران را رسانید تارک به تاج بسی خرج‌ها داد و نستد خراج ز شادی دو منزل برابر دوید به فرسنگ‌ها فرش دیبا کشید ز نزلی که بودش بدان دسترس به حدی که حدش ندانست کس ز هر موینه کان چو گل تازه بود گرانمایه‌ها بیش از اندازه بود سمور سیه روبه سرخ تیغ همان قاقم و قندز بی‌دریغ وشق نیفه‌هایی چو برگ بهار بنفشه بر او ریخته صد هزار غلامان گردن برافراخته یکایک همه رزم را ساخته وشاقان‌ِ موکِب‌رو زود‌خیز به دیدار تازه به رفتار تیز چو نزلی چنین خوب و آراسته روان کرد و با او بسی خاسته به استاد گاران درگه سپرد که عاجز شد آنکس که آنرا ببرد درآمد به درگاه شاه جهان دو تا کرد قامت چو کارآگهان جهانشاه برخاست نامیش کرد به شرط نشاندن گرامیش کرد چو دادش ز دولت درودی تمام بپرسیدش از قصهٔ تخت و جام که جام جهان‌بین و تخت کیان چگونه‌ست بی فرّ فرخ‌بیان سریری ملک پاسخش داد باز که ای ختم شاهان گردن‌فراز کیومرث از خیل تو‌ چاکری فریدون ز مُلک تو فرمانبری ستاره کمان تو را تیر باد کمندت سپهر جهانگیر باد کلیدی که کیخسرو از جام دید در آیینهٔ دست توست آن کلید جز این نیست فرقی که ناموس و نام تو ز آیینه بینی و خسرو ز جام چو رفتند شاهان بیدار تخت ترا باد جاوید دیهیم و تخت به تخت تو آفاق را باد نور مباد از سرت سایهٔ تاج دور چه مقصود بُد؟ شاه آفاق را که نو کرد نقش این کهن طاق را پی بارگی سوی این مرز راند بر و بوم ما را به گردون رساند؟ جهان خسروش گفت کای نامدار ز کیخسروان تخت را یادگار چو شد تخت من تخت کاووس کی همان خوردم از جام جمشید می بدین جام و این تخت آراسته دلی دارم از جای برخاسته دگر نیز بینم که چون خفت شاه در آن غار چون ساخت آرامگاه پژوهندهٔ راز کیخسروم تو اینجا نشین تا من آنجا روم بگریم بر آن تخت بدرام او زنم بوسه‌ای بر لب جام او ببینم که آن تخت خسرو پناه چه زاری کند با من از مرگ شاه وز آن جام نا جانور بشنوم درودی کزین جانور بر شوم شد آیینه جان من زنگ خوَرد زدایم بدان زنگ از آیینه گرد بدان دیده دل را هراسان کنم به خود بر همه کاری آسان کنم سریری ز گفتار صاحب سریر بدان داستان گشت فرمان‌پذیر فرستاد پنهان به دزدار خویش که پیش آورد برگ از اندازه بیش کمر بندد و چرب‌دستی کند به صد مهر مهمان‌پرستی کند اشارت کند تا رقیبان تخت بسازند با شاه پیروز بخت به گنجینه تخت بارش دهند چو خواهد می‌خوشگوارش دهند نشانند بر تخت کیخسرو‌َش فشانند بر سر نثار‌ِ نُوَش در آن جام فیروزه ریزند می به فیروزی آرند نزدیک وی به هرچه آن خوش آید به دندان او نتابند گردن ز فرمان او چو با استواران بپرداخت راز به شه گفت که‌آهنگ رفتن بساز من اینجا نشینم به فرمان شاه چو شاه از ره آید کنم عزم راه شهنشه پذیرا شد آن خانه را به همخانگی برد فرزانه را تنی چار پنج از غلامان خاص چو زری که آید برون از خلاص سوی تخت خانه زمین در نَبَشت به بالا شدن ز آسمان برگذشت برآمد بر آنسان که ناسود هیچ بدان چرخ پیچان به صد چرخ و پیچ دزی دید با آسمان هم نورد نبرده کسی نام او در نبرد عروسان‌ِ دز شربت آمیختند در آن شربت از لب شکر ریختند نهادند شاهان خوان زرش همان خوردنی‌ها که بُد درخوَرش پریچهرگان سرایی چو ماه همه صف کشیدند بر گرد شاه فرو مانده حیران در آن فر و زیب که سیمای دولت بود دل‌فریب چو شه زان خورش خورد و شربت چشید سوی تخت کیخسروی سر کشید سرافکنده و برکشیده کلاه درآمد به پایین آن تختگاه ز دیوار و در گفتی آمد خروش که کیخسرو خفته آمد به هوش چنان بود فرمان فرمان‌گزار که بر تخت بنشیند آن تاجدار سر تاجداران برآمد به تخت چو سیمرغ بر شاخ زرین درخت نگهبان آن تخت زرین ستون ز کان سخن ریخت گوهر برون که پیروزی شاه بر تخت شاه نماید به پیروزی بخت راه همان گوهری جام یاقوت سنج کلیدی‌ست بر قفل بسیار گنج بدین تخت و این جام دولت پرست بسا جام و تختا که آری به‌دست رقیبی دگر گفت کای شهریار ندیده چو تو شاه چندین دیار چو بر تخت کیخسروی تاختی سر از تخت گردون برافراختی دگر نغز گویی زبان برگشاد که تا چند کیخسرو و کیقباد چو زین تخت بازوی شه شد قوی کند کیقبادی و کیخسروی همه فال خسرو در آن پیش تخت به پیروز بختی برآورد تخت شه آن تخت را چون به خود ساز داد به کیخسرو مرده جان باز داد بر آن تخت بنشست یک‌دم نه دیر ببوسید بر تخت و آمد به زیر ز گوهر بر آن تخت گنجی فشاند که گنجور خانه در آن خیره ماند بفرمود تا کرسی زر نهند همان جام فرخ برابر نهند چو کرسی نهادند و خسرو نشست به جام جهان بین کشیدند دست چو ساقی چنان دید پیغام را ز باده برافروخت آن جام را بر‌ِ خسرو آورد با رای و هوش که بر یاد کیخسرو این می بنوش بخور که‌اختر فرخت یار باد بدین جام دستت سزاوار باد چو شه جام را دید بر پای خاست بخورد آن یکی جام و دیگر نخواست بر آن جامْ عقدی ز بازوی خویش برافشاند و بنشست و بنهاد پیش در آن تخت بی تاجور بنگریست بر آن جام می بی‌باده لختی گریست گه از بی شرابی گه از بی شهی مثل زد بر آن جام و تخت تهی که بی تاجور تخت زرین مباد چو می نیست جام جهان‌بین مباد به مِی‌، روشنایی بود جام را بلندی به شه‌، تخت بدرام را چو شه رفت گو تخت بشکن تمام چو می ریخت گو بر زمین افت جام شهی را بدین تخت باشد نیاز که بر تخت مینو نخسبد به ناز کسی کاو به مینو کشد رخت را به زندان شمارد چنین تخت را بسا مرغ را کز چمن گم کنند قفس عاج و دام از بریشم کنند چو از شاخ بستان کند طوق و تاج نه ز ابریشمش یاد باشد نه عاج از آنیم در جستن تاج و ترگ که فارغ دلیم از شبیخون مرگ بهار چمن شاخ از آن برکشید که شمشیر باد خزان را ندید کفل گرد کردند گوران دشت مگر شیر از این گورگه در گذشت گوزنان به بازی برآشفته‌اند هزبران هایل مگر خفته‌اند‌ همان نافهٔ آهوان مشک بست مگر چنگ و دندان یوزان شکست بدین غافلی می‌گذاریم روز که در ما زنند آتش رخت سوز چه سازیم تختی چنین خیره خیر که بر وی شود دیگری جای‌گیر‌؟ کنیم از پی دیگری جام گرم که ما را ز جایی چنین باد شرم چه سود این چنین تخت کردن به پای که تخته‌ست ما را نه تخت است جای نه تخت زرست اینکه او جای ماست کز آهن یکی کنده بر پای ماست چو بر تختْ جاوید نتوان نشست ز تن پیش‌تر تخت باید شکست چو در جام کیخسرو آبی نماند بجای آبگینش نباید فشاند * * * بخش ۳۸ - رفتن اسکندر به غار کیخسرو بیا ساقی آن جام کیخسروی که نورش دهد دیدگان را نوی لبالب کن از باده خوشگوار بنه پیش کیخسرو روزگار شها شهریارا جهان داورا فلک پایگه مشتری پیکرا کجا بزم کیخسرو و رخت او‌؟ سکندر که شد بر سر تخت او‌؟ چو آن کوکب از برج خود شد روان تویی کوکبه‌دار آن خسروان جهانداریت هست و فرماندهی بدان جان اگر در جهان دل نهی جهان گرچه در سکهٔ نام تست زمین گرچه فرخ به آرام تست منه دل برین دل‌فریبان به مهر که با مهربانان نسازد سپهر جهان بین که با مهربانان خویش ز نامهربانی چه آورد پیش به تختی که نیرنگ سازی نمود بدان تخت‌گیران چه بازی نمود به جامی که یک مست را شاد کرد بر آن بامدادان چه بیداد کرد چو کیخسرو هفت کشور تویی ولایت‌سِتان سکندر تویی در آیینه و جام آن هر دو شاه چنان به که به بینی از هر دو راه به هر شغل که‌امروز رای آوری رهاورد فردا بجای آوری تویی تاج‌بخشی کز آن تاجدار سریر پدر را شدی یادگار تو شادی کن ار شاد خواران شدند تو با تاجی ار تاجداران شدند درین باغ رنگین چو پر تذرو نه گل در چمن ماند خواهد نه سرو اگر شد سهی سرو شاه اخستان تو سرسبز بادی دراین گلستان گر او داشت از نعمتم بهره‌مند رساند از زمینم به چرخ بلند تو زان بهتر و برترم داشتی در باغ را بسته نگذاشتی فلک تا بوَد نقش‌بند زمی مبنداد بر تو درِ خرمی مرا از کریمان صاحب زمان تویی مانده باقی که باقی بمان چه می‌گفتم و در چه پرداختم کجا بودم اشهب کجا تاختم چو اسکندر آن تخت و آن جام دید سریری نه در خورد آرام دید سریری که جز آسمانی بود به زندان کن زندگانی بود بلیناس فرزانه را پیش خواند به نزدیک جام جهان‌بین نشاند نظر خواست از وی در آیین جام که تا راز او باز جوید تمام چو دانا نظر کرد در جام ژرف رقم‌های او خواند حرفا به حرف بدان جام از آنجا که پیوند بود مسلسل کشیده خطی چند بود تماشای آن خط بسی ساختند حسابی نهان بود بشناختند به شاه و به فرزانهٔ اوستاد عددهای خط را گرفتند یاد سرانجام چون شاه ازان مرز و بوم گراینده شد سوی اقلیم روم سطرلاب دوری که فرزانه ساخت بر آیین آن جام شاهانه ساخت چو شاه جهان ره بدان جام یافت در آن تختگه لختی آرام یافت به فرزانه گفتا که بر تخت شاه نخواهم که سازد کس آرامگاه طلسمی بر آن تخت فرزانه بست که هر کو بر آن تخت سازد نشست اگر بیش گیرد زمانی درنگ براندازدش تخت یاقوت رنگ شنیدم که آن جنبش دیرپای هنوز اندران تخت مانده بجای چو شه رسم کیخسروی تازه کرد چو کیخسرو آهنگ دروازه کرد برون آمد از دیدن تخت و جام سوی غار کیخسرو آورد گام نگهبان دز رنج بسیار برد که تا شاه را سوی آن غار برد چو شه شد به نزدیک آن غار تنگ درآمد پیِ باد‌پایان به سنگ کزان ره روش بود برداشته به خار و به خارا برانباشته نمایندهٔ غار با شاه گفت که کیخسرو اینک در این غار خفت رهی دارد از صاعقه سوخته ز پیچش کمر در کمر دوخته به غارت مبر گنج غاری چنین براندیش لختی ز کاری چنین به چنگ و به دندان رهش رفته گیر چو کیخسرو آنجا فرو خفته گیر سبب جستن پردگی‌های راز کند کار جویندگان را دراز ازین غار باید عنان تافتن به غار اژدها را توان یافتن سکندر ز گفتار او روی تافت پیاده سوی غار خسرو شتافت دوان رهبر از پیش و فرزانه پس غلامی دو با او دگر هیچکس به تدریج از آن رهگذرهای سخت به دهلیز غار اندر آورد رخت چو گنجینهٔ غارش آمد به دست هراسنده شد مرد یزدان‌پرست شکافی کهن دید در ناف سنگ رهی سوی آن رخنه تاریک و تنگ به سختی در آن غار شد شهریار نشانی مگر یابد از یار غار چو لختی شد آن آتش آمد پدید که شد سوخته هر که آنجا رسید به فرزانه گفت این شرار از کجاست در این غار تنگ این بخار از کجاست نگه کرد فرزانه در غار تنگ که آتش چه می‌تابد از خاره سنگ فروزنده چاهی درو دید ژرف که می‌تافت زان چاه نوری شگرف از آن روشنایی کس آگه نبود که جوینده را سوی آن ره نبود بدان روشنی ره بسی باز جست بر او راه روشن نمی‌شد درست رسن در میان بست مرد دلیر فرو شد در آن چاه رخشنده زیر نشان جست ازان آتش تابناک که چون می‌دمد روشنی زان مغاک پراکنده نی آتشی گرد بود چو دید اندر او‌، کان‌ِ گوگرد بود خبر داد تا برکشندش ز چاه برآمد دعا گفت بر جان شاه که باید به زودی نمودن شتاب ازین چاه کاتش برآید نه آب درو کان گوگرد افروخته‌ست ز گوگرد او گرد او سوخته‌ست خبر داشت آنکو درین غار خفت به گوگرد از آن کیمیا را نهفت درودی شهنشه بر آن غار خواند برون رفت و عطری بر آتش فشاند چو بیرون غار آمد و راه جست نشد هیچ هنجار بر وی درست شنیدم که ابری ز دریای ژرف برآمد به اوج و فرو ریخت برف از آن برف سر در جهان داشته دره تا گریوه شد انباشته سکندر در آن برف سرگشته ماند چو برف از مژه قطره‌ها می‌فشاند مقیمان آن دز خبر یافتند سوی رخنهٔ غار بشتافتند به چوب و لگد راه را کوفتند به نیرنگ‌ها برف را روفتند به چاره‌گری شاه از آن کنج غار برون آمد و رفت بر کوهسار چو این سبز طاوس جلوه‌نما‌ی سپید استخوانی ربود از همای همایون کن تاج و گاه سریر فرود آمد از تاجگاه سریر سوی نوبت‌گاه خود بازگشت بلند اخترش باز دمساز گشت برآسوده از آن تفتن و تافتن هراس دز و رنج ره یافتن تنی کآن‌همه مالش و تاب یافت به مالشگر آسایش و خواب یافت فرو خفت که‌آسایش آمد پدید شد آسوده تا صبح صادق دمید چو صبح دوم سر بر افلاک زد شفق شیشهٔ باده بر خاک زد بیاراست این برکهٔ لاجورد سفال زمین را به ریحان زرد بفرمود شب بزمی آراستن می و مجلس و نقل در خواستن سریری ملِک را سوی بزم خواند به نیکوترین جایگاهی نشاند می لعل بگرفت با او به دست چنین تا شدند از می آنروز مست به بخشش درآمد کف مرزبان در گنج بگشاد بر میزبان غنی کردش از دادن طوق و تاج همش تاج زر داد و هم تخت عاج مکلّل به گوهر قبایی پرند چو پروین به گوهر‌کشی ارجمند ز پیروزه جامی ترنجی نمای که یک نیمه نارنج را بود جای یکی نصفی لعل مدهون به زر به از نار دانه چو یک نار‌ِ تر ز لعل و زمرد یکی تخته نرد بساطی ز یاقوت و زر سرخ و زرد ز بلور تابنده خوانی فراخ چو نسرین‌‌ِ تر بر سر‌ِ سبز‌شاخ تکاور ده اسب مرصّع‌فسار همه زیر هرای گوهر نگار صد اشتر قوی‌پشت و مالیده‌ران عرق کرده در زیر بار گران ز سر بسته‌هایی که در بار بود جواهر به من زر به خروار بود قباهای خاص از پی هر کسی قبا با دلیهای زرکش بسی ز بس تحفه و خلعت و خواسته سریر سریری شد آراسته بدان دستگه دست شه بوسه داد به نوبتگه خویشتن رفت شاد شهنشه بزد کوس و لشگر براند سر رایت خود به گردون رساند از آن کوهپایه درآمد به دشت سوی ژرف دریا زمین در نوشت در آن دشت یک هفته نخجیر کرد پس هفته‌ای کوچ تدبیر کرد * * * بخش ۳۹ - رفتن اسکندر به ری و خراسان بیا ساقی آن جام زرین بیار که ماند از فریدون و جم یادگار می‌ناب ده عاشق ناب را به مستی توان کردن این خواب را دلا چند از این بازی انگیختن به هر دست رنگی برآمیختن درخت هوا رسته شد بر درت بپیچان سرش‌، تا نپیچد سرت می‌ناب ناخورده مستی مکن اگر می‌خوری بت‌پرستی مکن چو بی زعفران گشته‌ای خنده‌ناک مخور زعفران تا نگردی هلاک چو شاهان مکن خوب خوشخوارگی هراسان شو از روز بیچارگی ازین آتشین‌خانه سخت‌جوش کسی جان برَد کو بوَد سخت‌کوش ز سختی به سختی توان رخت برد به گوگرد و نفط آتشِ کس نمرد گزارندهٔ تختهٔ سالخورد چنان درکشد نقش را لاجورد که چون خسرو از تخت کیخسروی سوی لشگر آمد به چابک‌روی نشسته یکی روز بالای تخت به اندیشهٔ کوچ می‌بست رخت شتابنده پیکی درآمد چو باد به آیین پیکان زمین بوسه داد به شاه جهان راز پوشیده گفت خبر دادش از آشکار و نهفت که بر آستان بوسی بارگاه ز تخت سطخر آمدم نزد شاه نژاده ملک نایب شهریار سخن را چنین می‌نماید عیار که تا شاه بر حل و عقدی که داشت نیابت کن خویشتن را گماشت چنان داشتم ملک را پیش و پس که آزارشی نامد از کس به کس به شرطی که در عهد شاه داشتم پذیرفته‌ها را نگه داشتم بحمدالله از هیچ بالا و پست نیامد درین مُلک مویی شکست ولیکن چو گردنده آمد سپهر بگردد جهان از سر کین و مهر زمانه به نیک و بد آبستن است ستاره گهی دوست گه دشمن است نکشته درختی برآمد ز ری کند دعوی از تخم کاوس کی گزاینده عفریتی آشوبناک شتابنده چون اژدها بر هلاک شبانان که آهو پرستی کنند ز تیرش همه چوب دستی کنند همان بیل زن مرد آلت شناس کند بیلکش را به بیلی قیاس برآورده گردن چو اهریمنی فکنده به هر شهر در شیونی سر و تاجی از دعوی انگیخته‌ست به ناموس رنگی برآمیخته‌ست پراکنده‌ای چند را گرد کرد که از آب دریا برآرند گرد ز پیروزی خود دلاور شده‌ست همانا که تنها به داور شده‌ست سر و سیم آن بنده در سر شود که با خواجهٔ خود به داور شود خراسانیانش عنان می‌کشند به پیگار شه در میان می‌کشند ز حد نشابور تا خاک بلخ کنندش به صفرای ما کام تلخ به سرخیلی فتنه بربست موی سوی تاجگاه تو آورد روی چنین فتنه‌ای را که شد گرم‌کین اگر خرده‌بینی‌، به‌خردی مبین ز خردان بسی فتنه آید بزرگ که در پای پیکان بود کعب گرگ گر این فتنه ماند چنین دیرباز کند دست بر شغل شاهی دراز شه ار ماه او درنیارد به میغ سر تخت خواهد گرفتن به تیغ چو باز از نشیمن گشاید دوال شکسته شود کبک را پر و بال مرا لشگری نیست چندان به زور کزو چشم بد را توان کرد کور سران سپه در ولایت کمند به درگاه شاهنشه عالمند همی هرچه روز آید آن دیو زاد قوی‌دست گردد که دستش مباد بجز صرصر باد‌پایان شاه کس این گرد را برندارد ز راه چو اندر سخن پیک چستی نمود به نامه سخن را درستی نمود به نیک و بد از رازهای نهفت همان بود در نامه که‌آرنده گفت شه شیر‌دل خسرو پیلتن در آن داوری گفت با خویشتن مرا تخت کیخسرو اینجا به زیر به تخت من آنجا دگر کس دلیر بدان داستان مانَد این تاج و تخت که از هندویی هندویی بُرد رخت صواب آنچنان شد که آرم شتاب که آزرم دشمن بود ناصواب مگر موکب شاه بود آسمان‌؟ که ناسود بر جای خود یک زمان‌؟ جهان کاروان شاه سالار بود در آن کاروان بار بسیار بود ز هر گوشه‌ای بار می‌اوفتاد همان کار در کار می‌اوفتاد در آن کارها یاور او بود و بس پناهنده را گشت فریاد‌رس چو طالع جهانگردی آرد به پیش نشاید زدن کنده بر پای خویش برون رفت از آن کوچگه شهریار سواحل سواحل به دریا کنار سپاهش ز مه برده رایت برون ستونی برآورده تا بیستون به صید افکنی می‌نبشتند راه که هم صید خوش بود و هم صیدگاه ز بار گران خوشه خم گشته بود تک و تاب نخجیر کم گشته بود ز بس رود خیزان لب رودبار نشانده ز رخسار گیتی غبار ز برق آمده ابر نیسان به جوش برآورده تندر به تندی خروش رگ رستنی در زمین گشته سخت به رقص آمده برگ‌های درخت ز گلبام شبابهٔ زند‌باف دریده صبا شعر گل تا به ناف خرامنده بر رخش بیجاده نعل گل لعل در زیر گلنار لعل دو نوباوه هم تود و هم برگ تود ز حلوا و ابریشم آورده سود زمین چون زر و آب چون لاجورد چو دیبای نیم ازرق و نیم زرد نوای چکاوک به از بانگ رود برآورده با دشتبانان سرود گره بر کمر برزده ساق جو رسیده به دهقان درود درو شکم کرده آهوی صحرا بزرگ برو تیزتر گشته دندان گرگ پی گور چون زهرهٔ گاو سست گوزن از بیابان ره کوه جست ز نوزادگان آهوان سره جهان در جهان یکسر آهو بره جهاندار با صید و با رود و جام همی‌کرد منزل به منزل خرام چو گل پیچ یک روزهٔ ماه نو به خلخال یک هفته شد بر گرو ز پرگار آن حلقه بر کرد سر که خوانندش امروز خلخال زر به گیلان درآمد به کردار ابر بدانسان که در بیشه آید هژبر هر آتشگهی کامد آنجا به‌دست چو یخ سرد کردش بر آتش‌پرست چو بشکست بر هیربد پشت را برانداخت آیین زردشت را ز گیلان برون شد در‌آمد به ری به افکندن دشمن افکند پی بر آتش‌پرستان سیاست نمود برآورد ازان دوده یکباره دود چو دشمن خبر داشت کامد پلنگ به سوراخ در شد چو روباه لنگ به آوارگی در خراسان گریخت وزان قایم ری به قایم بریخت چو دانست خسرو که دژخیم او گریزان شد از فر دیهیم او گراز گریزنده را پی گرفت شبیخون زد و راه بر وی گرفت چنان تیز‌رو شد که دریافتش به زخمی سر از ملک برتافتش چو بدخواه را در گِل آکنده کرد پراکندگان را پراکنده کرد همانجا که بدخواه را کشته بود به نزدیک صحرا یکی پشته بود به شکرانهٔ دولت تندرست بر آن پشته بنیادی افکند چست به هرای گنجش چو بدرام کرد به پهلو زبانش هری نام کرد چو گنجینهٔ آن بنا برکشید به شهر نشابور لشگر کشید دو بهر جهان را در آن شهر یافت هواخواه خود را یکی بهر یافت دگر بهر از او طبل دارا زدند دم دوستیش آشکارا زدند ز دارا ملک رایتی داشتند ملک زیر آن رایت انگاشتند چنان رایتی را به ناموس شاه برانگیختندی به ناموسگاه سکندر بسی پای در کین فشرد ز کس مهر دارا نشایست برد همان دید چاره در آن داوری که یاران خود را کند یاوری ز نوبتگه خود به فرهنگ و رای کند رایتی دیگر آنجا به پای از آن رایت آن بود مقصود شاه که رایت ز رایت بود کینه خواه چو دانست کان شهر دارا پرست به جهد سکندر نیاید به دست خصومت گهی ساخت تا نفخ صور که از سازگاری شد آن شهر دور خصومتگران گشته در خاک پست هنوز آن خصومت در آن خاک هست چو زد لشگر کبک را بر تذرو ز ملک نشابور شد سوی مرو بکشت آتش هیربد خانه را وز آتش پراکند پروانه را به بلخ آمد و آتش زرد هشت به طوفان شمشیر چون آب کشت بهاری دلفروز در بلخ بود کزو تازه گل را دهن تلخ بود پری پیکرانی درو چون نگار صنم‌خانه‌هایی چو خرم بهار درو بیش از اندازه دینار و گنج نهاده به هر گوشه بی دسترنج زده موبدش نعل زرین بر اسب شده نام آن خانه آذر گشسب چو خسرو بر آن گنجدان دست یافت مغان را ز جام مغان مست یافت بهشت صنم‌خانه بی حور کرد ز دوزخ پرستنده را دور کرد بپرداخت آن گنج دیرینه را وزو داد مرهم بسی سینه را به گرد خراسان برآمد تمام به هر شهری آورد لختی مقام به مغز خراسان درافکند جوش خراسانیان را بمالید گوش به‌هر ناحیت کرد موکب روان که یاریگرش بود بخت جوان خراسان و کرمان و غزنین و غور بپیمود هر یک به سم ستور به هر شهر کامد به شادی فراز در شهر کردند بر شاه باز جهان گشتنش گرچه با رنج بود همه راه او گنج بر گنج بود به هر منزلی کو گرفتی قرار گران سنگ بودی ز گنجینه بار زمین را به گنجی بینباشتی گذشتی و در خاک بگذاشتنی زری کادمی را کند بیمناک چه در صلب آتش چه در ناف خاک خلایق که زر در زمین می‌نهند بر او قفل و بند آهنین می‌نهند چو باد آمد و خاکشان را ربود بر او بر زدن قفل آهن چه سود‌؟ * * * بخش ۴۰ - رفتن اسکندر به هندوستان بیا ساقی آن زر بگداخته که گوگرد سُرخ است ازو ساخته به من ده که تا زو دوایی کنم مس خویش را کیمیایی کنم فَرَس خوشتَرَک ران که صحرا خوش است عنان در مکش‌، بارگی دلکش است به نیکو‌ترین نام از این جای زشت بباید شدن سوی باغ بهشت نباید نهادن بر این خاک دل کزو گنج قارون فرو شد به گل ره رستگاری در افکندگی‌ست که خورشید جمع از پراکندگی‌ست همی تا بود راه پر نیشتر در او سود بازارگان بیشتر چو ایمن شود ره ز خونخوارگان در او کم بود سود بازارگان در آن گنج‌خانه که زر یافتند ره از اژدها پر خطر یافتند همان چرب کاو مرد شیرین‌گزار چنین چربی انگیخت از مغز کار که چون شه به غزنین درآمد ز بلخ به یکسو شد از آب دریای تلخ ز بس سر که بر آستان آمدش تمنای هندوستان آمدش درین شغل با زیرکان رای زد که دولت مرا بوسه بر پای زد همه ملک ایران مرا شد تمام به هندوستان داد خواهم لگام چو من سر سوی کید هندو نهم ازو کینه و کید یک‌سو نهم گر آید به خدمت چو دیگر کسان نباشم بر او جز عنایت‌رسان وگر با من او در سر آرد ستیز من و گردن کید و شمشیر تیز ز پهلو به پهلو بگردانمش نشیند به‌جایی که بنشانمش چو مرکب سوی راه دور آورم سر تیغ بر فرق فور آورم چو از فور فوران ربایم کلاه سوی خان خانان گرایم سپاه وز آنجا شوم سوی چاچ و طراز زمین را نوردم به یک ترکتاز دلیران لشکر بزرگان بزم پذیرا شدندش بدان رای و عزم به روزی که نیک اختری یار بود نمودار دولت پدیدار بود سکندر برافراخت سریر سپهر روان کرد مرکب چو رخشنده مهر ز غزنین درآمد به هندوستان ره از موکبش گشت چون بوستان بر آن شد که در مغز تاب آورد سوی کید هندو شتاب آورد به تاراج ملکش درآید چو میغ دهد ملک او را به تاراج تیغ دگر ره به فرمان فرزانگان نکرد آنچه آید ز دیوانگان جریده یکی قاصد تیزگام فرستاد و دادش به هندو پیام که گر جنگ رایی برون کش سپاه که اینک رسیدم چو ابر سیاه وگر بر پرستش میان بسته‌ای چنان دان که از تیغ من رسته‌ای سر نرگس آنگه درآید ز خواب که ریزد بر او ابر بارنده آب گل آنگه عماری درآرد به باغ که خورشید را گرم گردد دماغ بجوشم بجوشد جهان از شکوه بجنبم بجنبد همه دشت و کوه به‌جایی نخسبد عقاب دلیر که آبی توان بستن او را به زیر گر آنجا ز سر مویی انگیخته‌ست بدین جا سر از مویی آویخته‌ست وگر هست کوه شما تیغ‌دار کند تیغ من کوه را غار‌غار گر از بهر گنج آرم آنجا فریش به مغرب زر مغربی هست بیش گرم هست بر خوبرویان شتاب به خوارزم روشن‌ترست آفتاب جواهر نجویم در این مرز و بوم کزین مایه بسیار دارم به روم به هند آمدن تیغ هندی به دست کباب ترم باید از پیل مست مخور عبرهٔ هند بی‌یاد من که هندوتر از توست پولاد من چو سر بایدت‌، سر متاب از خراج وگر نه نه سر با تو ماند نه تاج فرستاده آمد به درگاه کید سخن در هم افکند چون دام صید فرو گفت با او سخن‌های تیز گدازان‌تر از آتش رستخیز چو کید آنچنان آتش تیز دید ازو رستگاری به پرهیز دید که خوابی در آن داوری دیده بود ز تعبیر آن خواب ترسیده بود دگر کز جهانگیری شهریار خبر داشت کورا سپهر‌ست یار گه کینه با شاه دارا چه کرد ز حد حبش تا بخارا چه کرد نه رای آمدش روی از او تافتن ز فرمان سوی فتنه بشتافتن بدانست کاو را دران تاب تیز چگونه ز خود باز دارد ستیز به خواهش‌نمودن زبان بر گشاد بسی آفرین شاه را کرد یاد که چون در جهان اوست هشیار‌تر جهان‌داری او را سزاوار‌تر همش پایهٔ تخت بر ماه باد هم آزرم را سوی او راه باد نبوده‌ست جز مهر او کار من سبب چیست کاید به پیکار من‌؟ اگر گنج خواهد فدا سازمش گر افسر‌، هم از سر بیندازمش وگر میل دارد به جان خوشم به دندان گرفته به خدمت کشم وگر بنده‌ای را فرستد ز راه سپارم بدو گنج و تخت و کلاه ز مولایی و چاکری نگذرم سکندر خداوند و من چاکرم گر او نازش آرد‌، من آرم نیاز مگر گردد از بنده خشنود باز وگر باژگونه بود داوری که شه میل دارد به کین‌آور‌ی ز پرخاش او پیش گیرم رحیل نیندازم این دبه در پای پیل چو من سر بگردانم از رزم او شود باطل از خون من عزم او اگر رای دارد که کم گیردم بپایم چه درد شکم گیردم گر آرد سپه پای من لنگ نیست دگر سو گریزم‌، جهان تنگ نیست بلی گر کند عهد با من نخست به شرطی که آن عهد باشد درست که نارد به من غدر و غارتگری وزین در به یکسو نهد داوری دهم چار چیزش که بی پنجمند به نوباوگی برتر از انجمند یکی دختر خود فرستم به شاه چه دختر‌؟ که تابنده خورشید و ماه دویم نوش‌جامی ز یاقوت ناب کزو کم نگردد به‌خوردن شراب سوم فیلسوفی نهانی‌گشای که باشد به راز فلک رهنمای چهارم پزشگی خردمند و چست که نالندگان را کند تندرست بدین تحفه شه را شوم حق‌شناس اگر شه پذیرد پذیرم سپاس فرستاده پذیرفت کاین هر چهار اگر تحفه سازی بر شهریار در این کشورت شاه نامی کند به پیوند خویشت گرامی کند ز نام‌آوران برکشد نام تو نتابد سر از جستن کام تو چو هندو مَلِک دید که‌آن پاک‌مغز ندارد بدین کار در پای لغز ز پیران هندو یکی نامدار فرستاد با قاصد شهریار بدین شرط پیمانی انگیخته سخن چرب و شیرین برآمیخته فرستادگان بازگشتند شاد همان قاصد پیر هندو‌نژاد سوی درگه شهریار آمدند در آن باغ چون گل به بار آمدند چو هندو سراپردهٔ شاه دید مه خیمه بر خیمهٔ ماه دید درآمد زمین را به تارک برفت پیامی که آورد با شاه گفت چو پیشینه پیغام‌ها گفته شد سخن راند از آنها که پذیرفته شد صفت کرد از آن چار پیکر به شاه که کس را نبود آنچنان دستگاه دل شه در آن آرزو جوش یافت طلب کرد چشم آنچه در گوش یافت به عزمی که آن تحفه آرد به چنگ نبود از شتابش زمانی درنگ پس آنگاه با هندوی نرم‌گو‌ی به سوگند و پیمان شد آزرم‌جو‌ی بلیناس را با دگر مهتران فرستاد و سربسته گنجی گران یکی نامه که‌الماس را موم کرد همه هند را هندوی روم کرد نبشت از سکندر به کید دلیر ز تند اژدهایی به غرنده شیر فریبندگی‌ها در او بی‌شمار که آید نویسندگان را به کار بسی شرط بر عذر آزرم او برانگیخته با دل گرم او چو نامه‌نویس این وثیقت نوشت مثالی به کافور و عنبر سرشت بلیناس با کاردانان روم سوی کید رفتند از آن مرز و بوم چو دانای رومی در آن ترکتاز به لشگرگه هندو آمد فراز دل کید هندو پر از نور یافت ز کیدی که هندو کند دور یافت پرستش نمودش به آیین شاه که صاحب‌کمر بود و صاحب‌کلاه ببوسید بر نامه و پیش برد کلید خزانه به هندو سپرد فرو خواند نامهٔ دبیر دلیر که از هیبت افتاد گردون به زیر * * * بخش ۴۱ - رسیدن نامهٔ اسکندر به کید هندو چنین بود در نامهٔ شاه روم به لفظی کزو گشت خارا چو موم پس از نام دارندهٔ مهر و ماه که اندیشه را سوی او نیست راه خداوند فرمان و فرمانبران فرستندهٔ وحی پیغمبران ز فرمان او زیر چرخ کبود بسی داده بر نیکنامان درود سخن رانده آنگه که ای پهلوان که پشتت قوی باد و بختت جوان بر آن بود رایم که عزم آورم به کوپال با پیل رزم آورم نمایم به گیتی یکی دستبرد که گردد ز کوپال من کوه خرد به هندوستان در زنم آتشی نمانم در آن بوم گردنکشی کمند افکنم در سر ژنده پیل ز خون بیخ روین برآرم ز نیل همه خاک او را به خون‌تر کنم همان آب را خاک بر سر کنم چو تو روی در آشتی داشتی عنان بر نپیچیدم از آشتی به شیرین سخنهای جان پرورت خداوند بودم شدم چاکرت دلم را به زنهار زه برزدی به جادو زبانی گره بر زدی چنان کن که این عهد نیکو نمای در ابنای ما دیر ماند بجای گر آن چار گوهر فرستی به من کنم با تو عهدی در این انجمن که گر هفت کشور شود پر سپاه نگردد ز ملک تو موئی تباه بهر نیک وبد با تو یاری کنم بدین گفته‌ها استواری کنم فرستاد چون نامه بر کید خواند درود فرستنده بر وی رساند ز افسون و افسانه دلنواز در جادوئیها بر او کرد باز ز کید و فسونهای جادوی او شده کید یکباره هندوی او شنیدم که جادوی هندو بسیست نخواندم که جادوی هندو کسیست چو لختی سخن راند بر جای خویش ره آورد آورده آورد پیش دل کید هندو بر آمد ز جای جهانجوی را شد پرستش نمای بسی کرد بر شهریار آفرین که بی او مبادا زمان و زمین فرستادهٔ کاردان را نواخت زمان خواست یک هفته تا کار ساخت چو شد هفته و کار شد ساخته به سیچنده ازکار پرداخته به فرمانبری شاه را سجده برد پذیرفته‌ها را به قاصد سپرد جز آن چار پیرایهٔ ارجمند گرانمایهای دگر دلپسند ز گنج و زر و زیور و لعل و در بسی پشت پیلان ز گنجینه پر ز پولاد هندی بسی بارها ز عود و ز عنبر به خروارها چو کوه رونده چهل ژنده پیل که نگذشتی از نافشان رود نیل سه پیل سپید از پی تخت شاه کز ایشان شدی روز دشمن سیاه بلیناس را نیز گنجی تمام هم از مشک پخته هم از عود خام پریدخت را در یکی مهد عود که مهد فلک بردی او را سجود روان کرد با این چنین گنجها جهان برده بر هر یکی رنجها بلیناس ازین سان زر و زیوری که بودند هر یک به از کشوری به نزد جهان داور خویش برد جهانداوری بین که چون پیش برد چو شه دید گنج فرستاده را چهار آرزوی خدا داده را بدان گنجها آن چنان شاد شد که گنجینهٔ رومش از یاد شد فکند آزمایش بدان چار چیز چنان بود کو گفت و زان بیش نیز چو در آب جام جهانتاب دید ز یک شربتش خلق سیرآب دید چو با فیلسوف آمد اندر سخن خبر یافت از کارهای کهن پزشک مبارک برزد نفس ز تن برد بیماری از دل هوس چو نوبت بدان گنج پنهان رسید ز هندوستان چینی آمد پدید از آن خوبتر دید کاندازه گیر صفتهای او را کند دلپذیر گلی دید خشبوی و نادیده گرد بهاری نیازرده از باد سرد پری پیکری چون بت آراسته پری و بت از هندوان خاسته دهن تنگ و سر گرد و ابرو فراخ رخی چون گل سرخ بر سبز شاخ به شیرینی از گل‌شکر نوش تر به نرمی ز گل نازک آغوش‌تر گره بر گره چین زلفش چو دام همه چینیان چین او را غلام چو آهو به چین مشک پرورده بود قرنقل به هندوستان خورده بود نه گیسو که زنجیری از مشک ناب فرو هشته چون ابری از آفتاب از آن مشگبر ابر گل ریخته مه از سنبله سنبل انگیخته بر آن گونهٔ گندمی رنگ او چو مشک سیه خال جو سنگ او نموده جو از گندم مشک سای نه چون جو فروشان گندم نمای مهی ترک رخساره هندو سرشت ز هندوستان داده شه را بهشت نه هندو که ترک خطائی به نام به دزدیدن دل چو هندو تمام ز رومی رخ هندوی گوی او شه رومیان گشته هندوی او شکر خنده‌ای راست چون نی شکر لطیف و خوش و سبز وشیرین و تر نگاری بدان خوبی و دلکشی به گوهر هم آبی و هم آتشی چو شه دید در پیشباز آمدش عروسی چنان دلنواز آمدش به آیین اسحاق فرخ نیا کزو یافت چشم خرد توتیا طراز عروسی بر او بست شاه پس آنگه منش را بدو داد راه به نزل سپهدار هندوستان بساطی برآراست چون بوستان جواهر به خروار و دیبا به تخت پلنگینه خرگاه و زرینه تخت ز تاج مرصع به یاقوت و لعل ز تازی سمندان پولاد نعل ز چینی غلامان حلقه به گوش ز رومی کنیزان زر بفت پوش از آن بیش کارد کسی در ضمیر فرستاد و شد کید منت پذیر جهان خسرو اسکندر فیلقوس ز پیوند آن ماه پیکر عروس بر آسود کالحق بتی نغز بود همه مغز و پالودهٔ مغز بود چو انگشت بر صحن پالوده راند ز پالوده انگشتش آلوده ماند نسفته دری ناشکفته گلی همائی بر او فتنه چون بلبلی گل از غنچه خندید و در سفته شد سخن بین که در پرده چون گفته شد جهاندار چون از جهان کام یافت در آن جنبش از دولت آرام یافت فرستاد از آموزگاران کسی به اصطخر و کرد استواری بسی نبشت آن سخنها که بودش مراد ز پیروزی مرز مشگین سواد که کار آنچنان شد به هندوستان که باشد مراد دل دوستان زکین خواهی کید پرداختم چو شد دوست با دوست در ساختم به قنوج خواهم شدن سوی نور خدا یار بادم در این راه دور ببینم کز آنجا چه پیش آیدم مگر کار بر کام خویش آیدم توئی نایب ما به هر مرز و بوم ز دریای چین تا به دریای روم جهان را به پیروزی آواز ده ز ما مژدهٔ خرمی باز ده سپاهی و شهری و برنا و پیر که از ملک ما هستشان ناگزیر دل هر یکی را ز ما شاد کن دعا خواه و دانش ده و داد کن نبشت این چنین نامه از هر دری فرستاد پیکی به هر کشوری عروس گرانمایه را نیز کار برآراست تا شد به یونان دیار سپه دادش از استواران خویش همان استواری ز حد کرد بیش به پایین آن مهد پیرایه سنج فرستاد چندین شتر بار گنج دگر گنج را در زمین کرد جای نمونش نگهداشت با رهنمای به دستور دانا وثیقت نوشت که از دانش و داد بودش سرشت خبر دادش از جملهٔ نیک و بد ز پیروزی نیکخواهان خود به فارغ دلی چون بر آسود شاه سوی فوریان زد در بارگاه ره و رسم شاهان چنان تازه کرد که هندوستان را پر آوازه کرد به داد و دهش در جهان پی فشرد بدین دستبرد از جهان دست برد می‌نوش می‌خورد بر یاد کی چو شاهان این دور بر یاد وی * * * بخش ۴۲ - رفتن اسکندر از هندوستان به چین بیا ساقی آن آب چون ارغوان کزو پیر فرتوت گردد جوان به من ده که تا زو جوانی کنم گل زرد را ارغوانی کنم سعادت به ما روی بنمود باز نوازندهٔ ساز بنواخت ساز سخن را گزارش به یاری رسید سخن‌گو به امیدواری رسید گزارش‌کنان تیز کن مغز را گزارش ده این نامهٔ نغز را نبرده جهاندار فرخ نبرد خبر ده که با فور فوران چه کرد گزارندهٔ حرف این حسب حال ز پرده چنین می‌نماید خیال که چون شاه فارغ شد از کار کید گهی رای‌ِ می کرد و گه رای صید روان کرد لشگر به تاراج فور ز پیروز‌ی‌ش کرد یک‌باره دور چو شه تیغ را برکشید از نیام بد‌اندیش را سر درآمد به دام همه ملک و مالش به تاراج داد سرش را ز شمشیر خود تاج داد چو افتاده شد خصم در پای او به دیگر کسی داده شد جای او وز آنجا به رفتن علم برفراخت که آن خاک با بادپایان نساخت سه چیز است کان در سه آرامگاه بود هر سه کم عمر و گردد تباه به هندوستان اسب و در پارس پیل به چین گربه زینسان نماید دلیل جهاندار چون دید کان آب و خاک ز پوینده اسبان برآرد هلاک ز هندوستان شد به تبت زمین ز تبت درآمد به اقصای چین چو بر اوج تبت رسید افسر‌ش به خنده درآمد همه لشگر‌ش بپرسید که‌این خنده از بهر چیست به‌جایی‌که بر خود بباید گریست نمودند کاین زعفران‌گونه خاک کند مرد را بی‌سبب خنده‌ناک عجب ماند شه زان بهشتی سواد که چون آورد خندهٔ بی‌مراد به دشواری راه بر خشک و تر همی‌برد منزل به منزل به سر ره از خون جنبندگان خشک دید همه دشت بر نافهٔ مشک دید چو دید آهوی دشت را نافه‌دار نفرمود که‌آهو کند کس شکار به هر جا که لشگر گذر داشتی به خروار‌ها نافه برداشتی چو لختی بیابان چین درنوشت به آبادی آمد ز ویرانه دشت چو مینا چراگاهی آمد پدید که از خرمی سر به مینو کشید به هر پنج گامی در آن مرغزار روانه شده چشمه‌ای خوش‌گوار هوای خوش و بیشه‌های فراخ درختان بارآور سبز شاخ روان آب در سبزهٔ آبخورد چو سیماب در پیکر لاجورد گیاهان نو رسته از قطره پر چو بر شاخ مینا برآموده در پی آهو از چشمه انگیخته چو بر نیفه‌ها نافه‌ها ریخته سم گور بر سبزه خاریده جای چو بر سبز دیبا خط مشک‌سای سوادی که در وی سیاهی نبود وگر بود جز پشت ماهی نبود سکندر چو دید آن سواد بهی ز سودای هندوستان شد تهی در آب و چراگاه آن مرحله بفرمود کردن ستوران یله یکی هفته از خرمی یافت بهر بر آسود با پهلوانان دهر دگر هفته روزی پسندیده جست کزو فال فیروزی آید درست بفرمود تا کوس بنواختند از آن مرحله سوی چین تاختند دهلزن چو شد بر دهل خشمناک برآورد فریاد از باد پاک چو آیینهٔ چینی آمد پدید سکندر سپه را سوی چین کشید نشستند بر تازی تیز جوش همه خاره خفتان و پولاد پوش هوای خوش و راه بی‌خار بود وگر بود خار انگبین دار بود ز شیرین گیاهان کوه و دره شکر یافته شیر آهو بره بر آن صید‌گه چون گذر کرد شاه معنبر شد از گرد او صیدگاه هر آهو که با داغ او زاده بود ز نافه‌کِشی نافش افتاده بود گوزنی کزو روی بر خاک داشت به چشمش جهان چشم تریاک داشت جهانجوی می‌شد چو غرنده شیر جهنده هژبری شکاری به زیر شکار افکنان در بیابان چین بپرداخت از گور و آهو زمین حریر زمین زیر سم ستور شده گور چشم از بسی چشم گور به مقراضهٔ تیر پهلو شکاف بسی آهو افکنده با نافهٔ ناف ادیم گوزنان سرین تا به‌سر ز پیکان زر گشته چون کان زر کمان شهنشه کمین ساخته گوزنی به هر تیری انداخته به نقاشی نوک تیر خدنگ تهی کرده صحرای چین را ز رنگ به نخجیر کرد در آن صیدگاه یکی روز تا شب بسر برد راه چو ترک حصاری ز کار اوفتاد عروس جهان در حصار اوفتاد ز سودای او شب چو هندو زنی شده جو زنان گرد هر برزنی شهنشه فرود آمد از بارگی همان لشگرش نیز یکبارگی به تدبیر آسایش آورد رای نجنبید تا روز مرغی ز جای چو خاتون یغما به خلخال زر ز خرگاه خلخ برآورد سر جهانی چو هندو به دود افکنی چو یغما و خلخ شد از روشنی ز کوس شهنشه برآمد خروش به یغما و خلخ در افتاد جوش شه عالم آهنج گیتی نورد در آن خاک یک‌ماه کرد آبخورد طویله زدند‌، آخُر انگیختند به سبز آخران بر علف ریختند خبر شد به خاقان که صحرا و کوه شد از نعل پولاد پوشان ستوه درآمد یکی سیل از ایران زمین که نه چین گذارد نه خاقان چین شتابنده سیلی که بر کوه و دشت ز طوفان پیشینه خواهد گذشت تگرگش زمین را ثریا کند هلاک نهنگان دریا کند سیاه اژدها‌یی که در هیچ بوم نیامد چو او تند شیری ز روم حبش داغ بر روی فرمان اوست سیه پوشی زنگ از افغان اوست به دارا رسانید تاراج را ز شاهان هندو ستد تاج را چو فارغ شد از غارت فوریان کمر بست بر کین فغفور‌یان گر آن ژرف دریا درآید ز جای ندارد دران داوری کوه پای بترسید خاقان و زد رای ترس که بود از چنان دشمنی جای ترس به هر مرزبان خطی از خان نبشت که در مرز ما خاک با خون سرشت ز شاه خطا تا به خان ختن فرستاد و ترتیب کرد انجمن سپاه سپنجاب و فرغانه را دگر مرز‌دار‌ان فرزانه را ز خرخیز و از چاچ و از کاشغر بسی پهلوان خواند زرین کمر چو عقد سپه برهم آموده شد دل خان خانان برآسوده شد به کوه رونده درآورد پای چو پولاد کوهی روان شد ز جای دو منزل کم و بیش نزدیک شاه طویله فرو بست و زد بارگاه شب و روز پرسیدی از شهریار که با او چه شب بازی آرد به کار نهان رفته جاسوس را باز جست که تا حال او بازگوید درست خبر دادش آن مرد پنهان پژوه که شاهی‌ست با شوکت و با شکوه دها و دهش دارد و مردمی فرشته است در صورت آدمی خردمند و آهسته و تیزهوش به خلوت سخن‌گو به زحمت خموش به سنگ و سکونت برآرد نفس نکوشد به تعجیل در خون کس ستم را زبان عدل را سود ازو خدا راضی و خلق خشنود ازو نیارد ز کس جز به نیکی به یاد نگردد به اندوه کس نیز شاد ندیدم کسی کاو بر او دست برد نه مردانه‌ای کاو ز بیمش نمرد مگر تیرش از جعبه آرش است که از نوک او خاره با خارش است چو شمشیر گیرد بود چون درخش چو می بر کف آرد شود گنج بخش چو نقد سخن در عیار آورد همه مغز حکمت به کار آورد سخن نشنود کان نباشد درست نگیرد پذیرفتهٔ خویش سست به هر جایگه رونق‌انگیز کار بجز در شبستان و جز در شکار به نخجیر کردن ندارد درنگ شکیبا بود چون رسد وقت جنگ جهان ایمن از دانش و داد او ملک بر ملک زاد بر زاد او به میدان سر شهسوار‌ان بود به مستی به از هوشیار‌ان بود چو خندد خیالی غریب آیدش چو طیبت کند بوی طیب آیدش فراوان‌شکیب است و اندک‌سخن گه راستی راست چون سرو‌بن سیاست کند چون شود کینه‌ور ببخشاید آنگه که یابد ظفر لبش در سخن موج طوفان زند همه رای با فیلسوفان زند به تدبیر پیران کند کارها جوانان برد سوی پیگار‌ها پناهد به ایزد به بی‌گاه و گاه نیفتد به بد مرد ایزد پناه چو در زین کشد سرو آزاد را بر اسبی که پیل افکند باد را هم آورد او گر بود زنده پیل کم از قطره باشد بر رود نیل مبادا که اسبش حروفی کند که از چرم شیر اسب خونی کند پس و پیش چنبر جهاند چو مار چب و راست آتش زند چون شرار ملوکی کز افسر نشان داشتند جهان را به لشگر کشان داشتند جز او نیست در لشگرش تیغ‌زن زهی لشگر آرای لشگر شکن نیندیشد از هیچ خونخواره‌ای مگر کز ضعیفی و بیچاره‌ای فراخ افکند بارگه را بساط به اندازه خندد چو یابد نشاط نبیند ز تعظیم خود در کسی چو بیند نوازش نماید بسی خزینه است بخشیدن گوهر‌ش طویله بود دادن استر‌ش به خواهندگان گر کسی زر دهد به جای زر او شهر و کشور دهد مرادی که آرد دلش در شمار دهد روزگارش به کم روزگار چو خاقان خبر یافت زان بخردی شکوهید از آن فره ایزدی به آزرم خسرو دلش نرم شد بسیچش به دیدار او گرم شد بر اندیشهٔ جنگ بر بست راه بهانه طلب کرد بر صلح شاه به شاه جهان قصه برداشتند که ترکان چین رایت افراشتند شهنشه مثل زد که نخجیر خام به پای خود آن به که آید به دام اگر با من او هم‌نبرد‌ی کند نه مردی که آزاد‌مرد‌ی کند مراد شما را سبک راه کرد به ما بر ره دور کوتاه کرد چنان آرمش چین در ابروی تنگ که در چین بگرید بر او خاره سنگ سپیده دمان کز سپهر کبود رسانید خورشید شه را درود دبیر عطارد منش را نشاند که بر مشتری زهره داند فشاند یکی نامه درخواست آراسته فروزان‌تر از ماه ناکاسته سخن ساخته در گزارش دو نیم یکی نیمه ز امید و دیگر ز بیم دبیر قلم‌زن قلم برگرفت نخستین سخن ز آفرین درگرفت جهان‌آفریننده را کرد یاد که بی یاد او آفرینش مباد خدا‌یی که امید و آرام ازوست دل مرد جوینده را کام ازوست به بیچارگی چارهٔ کار ما در آب و در آتش نگهدار ما چو بخشش کند ره نماید به گنج چو بخشایش آرد‌، رهاند ز رنج جهان را نبود از بنه هیچ ساز به فرمان او نقش بست این طراز گزیده کسی کاو به فرمان اوست بر او آفرین که‌آفرین‌خوان‌ِ اوست چو کلک از سر نامه پرداختند سخن بر زبان شه انداختند که این نامه ز اسکندر چیره‌دست به خاقان که بادا سکندر پرست به فرمان دارای چرخ کبود ز ما باد بر جان خاقان درود چنان داند آن خسرو داد‌بخش که چون ما درین بوم راندیم رخش نه بر جنگ از ایران زمین آمدیم به مهمان خاقان چین آمدیم بدان دل که از راه فرمانبری کند میهمان را پرستش‌گر‌ی به شهر شما گر بلند آفتاب ز مشرق کند سوی مغرب شتاب من آن آفتابم که اینک ز راه ز مغرب به مشرق کشیدم سپاه سیه تا سپیدی گرفتم به تیغ بدادم به خواهندگان بی‌دریغ ز حد حبش عزم چین ساختم ز مغرب به مشرق زمین تاختم ز پایین‌گه آفتاب بلند سوی جلوه گاهش رساندم سمند به هندوستان کاشتم مشک بید بکارم به چین یاسمین سپید اگر ترسی از پیچ دوران من مپیچان سر از خط فرمان من وگر پیچی از امر من رای و هوش بپیچاندت چرخ گردنده گوش به جایی میاور که این تند شیر به نخجیر گوران در‌آید دلیر بگردان پی شیر ازین بوستان مده پیل را یاد هندوستان بلا بر سر خود فرود آورند که بر یاد مستان سرود آورند ببین تا ز شمشیر من روز جنگ چه دریای خون شد به صحرای زنگ چگونه ز دارا نشاندم غرور چه کردم به‌جای فرومایه فور دگر خسروان را به نیروی بخت به سر چون درآوردم از تاج و تخت گر ایدون که آید فریدون به من گرفتار گردد همیدون به من به هر مرز و بومی که من تاختم ز بیگانه آن خانه پرداختم کسی کاو مرا نیک‌خواهی نمود ز من هیچ بدخواهی او را نبود چو دادم کسی را به خود زینهار نگشتم بر آن گفته زنهار خوار زبانم چو بر عهد شد رهنمون نبردم سر از عهد و پیمان برون به یغما و چین زان نیارم نشست که یغما‌یی و چینی آرم به دست مرا خود بسی دُر دریایی است غلامان چینی و یغما‌یی‌ است به زیر آمدن ز آسمان بر زمین بسی بهتر از ملک ایران به چین چه داری تو ای ترک چین در دماغ که بر باد صرصر کشانی چراغ به جای فرستادن نزل و گنج چرا با هزبر‌ان شدی کینه‌سنج فرود آمدن چیست بر طرف راه چو سد سکندر کشیدن سپاه اگر قصد پیکار ما ساختی بخوری بر آتش برانداختی وگر پیش اقبال باز آمدی کجا عذر اگر عذر ساز آمدی خبر ده مرا تا بدانم شمار که در سَله مار‌ست یا مهره‌مار‌؟ سپاه از صبوری به جوش آمدند ز تقصیر من در خروش آمدند هزبر‌انم آهوی چین دیده‌اند کم آهوی فربه چنین دیده‌اند بریدند زنجیر شیران من دلیر‌ند بر خون دلیران من پر تیر و منقار پیکان تیز کنند از شغب جعبه را ریز ریز سنانْ چشم در راه ِ این دشمن است گر آنجا منی‌، گُرز من صد من است غلامان ترکم چو گیرند شست ز تیری رسد لشگری را شکست اگر خسرو شست میران بود هم آماج این شست گیران بود چو بر دوده‌ای دود من برگذشت اگر نقش چین بود‌، شد دود دشت ز پیوند آزرم چون بگذرم مباد آبم ار با کس آبی خورم سنانم چنان اژدها را خورد که طوفان آتش گیا را خورد چو تیرم گذر بر دلیران کند نشانه ز پهلو‌ی شیر‌ان کند گرم ژرف دریا بود هم نبرد ز دریا برآرم بر شمشیر گرد وگر کوه باشد بجوشانمش به زنگار آهن بپوشانمش به هم‌پنجه‌ای پیل را بشکنم شه پیل‌تن بلکه پیل‌افکنم سرین خوردن گور و پشت گوزن ندارد بر شیر درنده وزن چو شاهین بحری درآید به کار دهد ماهیان را ز مرغان شکار شما ماهیانید بی‌پا و چنگ مرا اژدها در دهن چو نهنگ سگان نیز کان استخوان می‌خورند به دندان‌ِ چون تیغ‌، نان می‌خورند به هر جا که نیروی من پی فشرد مرا بود پیروزی و دستبرد چو کین آوری‌، کین‌سِتانی کنم شوی مهربان‌، مهربانی کنم اگر گوهرت باید و گر نهنگ ز دریای من هر دو آید به چنگ ندیدی مگر تیغم انگیخته نهنگی و گوهر بر او ریخته من آن گنج و آن اژدها پیکرم که زهر است و پازهر در ساغر‌م به نزد تو از گنج و از اژدها خبر ده به من تا چه آرد بها گر آیی‌، تنت در پرند آورم وگر نی‌، سرت زیر بند آورم درشتی و نرمی نمودم تو را بدین هر دو قول آزمودم تو را اگر پای‌خاکی کنی بر دَرَم چو خورشید بر خاک چین بگذرم و گر نی‌ دراندازم از راه کین همه خاک چین را به دریای چین چو نامه بخوانی نسازی درنگ نمایی به من صورت صلح و جنگ تغافل نسازی که سیلاب تیز به جوش است در ابر سیلاب ریز زبان‌دان یکی مرد مردم شناس طلب کرد کز کس ندارد هراس فرستاد تا نامهٔ نغز برد به مهر سکندر به خاقان سپرد چو خاقان فرو خواند عنوان شاه فرو خواست افتادن از اوج‌گاه از آن هیبتش در دل آمد هراس که زیرک منش بود و زیرک شناس دو پیکر خیالی بر او بست راه که بر شه زنم یا شوم نزد شاه دو رنگی در اندیشه تاب آورد سر چاره‌گر زیر خواب آورد * * * بخش ۴۳ - سگالش خاقان در پاسخ اسکندر بیا ساقی آن بادهٔ چون گلاب بر افشان به من تا درآیم ز خواب گلابی که آب جگر‌ها بدوست دوای همه درد‌سر‌ها بدوست رقیب منا خیز و در پیش کن تو شو نیز و اندیشهٔ خویش کن ز تشویش خاطر جدا کن مرا به اندیشهٔ خود رها کن مرا ندارم سر گفتگوی کسی مرا گفتگو هست با خود بسی گر آید خریداری از دور‌دست که با کان گوهر شود هم‌نشست تماشای گنج نظامی کند به بزم سخن شادکامی کند بگو خواجهٔ خانه در خانه نیست وگر هست محتاج بیگانه نیست خطا گفتم ای پی‌خجسته رقیب که شد دشمنی با غریبان غریب در ما به روی کسی در مبند که در بستن‌ِ در بود ناپسند چو ما را سخن نام دریا نهاد در ما چو دریا بباید گشاد در خانه بگشای و آبی بزن چو مه خیمه‌ای در خرابی بزن رها کن که آیند جویندگان ببینند در شاه گویندگان که فردا چو رخ در نقاب آورم ز گیله به گیلان شتاب آورم بسا کس که آید خریدار من نیابد رهی سوی دیدار من مگر نقشی از کلک صورتگر‌ی نگارنده بینند بر دفتری سخن بین کزو دور چون مانده‌ام کجا بودم‌، ادهم کجا رانده‌ام‌! گزارندهٔ گنج آراسته جواهر چنین داد از آن خواسته که چون وارث ملک افراسیاب سر از چین برآورد چون آفتاب خبر یافت کامد بدان مرز و بوم دمنده چنان اژدها‌یی ز روم همان نامهٔ شاه بر خوانده بود در آن کار حیران فرو مانده بود به اندیشهٔ پاک و رای درست سر رشتهٔ کار خود باز جست نخستین چنان دید رایش صواب که میثاق شه را نویسد جواب بفرمود تا کاغذ و کلک و ساز نویسندهٔ چینی آرد فراز جوابی نویسد سزاوار شاه سخن را در او پایه دارد نگاه ز ناف قلم دست چابک دبیر پراکند مشک سیه بر حریر سخن‌های پروردهٔ دل‌فریب که در مغز مردم نماید شکیب خطابی که امیدواری دهد عتابی که بر صلح یاری دهد فسونی که بندد ره جنگ را فریبی که نرمی دهد سنگ را زبان بندهایی چو پیکان تیز دری در تواضع دری در ستیز طراز سر نامه بود از نخست به نامی کزو نام‌ها شد درست خداوند بی یار و یار همه به خود زنده و زنده‌دار همه جهان آفرین ایزد کارساز توانا کن ناتوانا نواز علم برکش روشنان سپهر قلم در کش دیو تاریک‌چهر روش‌بخش پرگار جنبش‌پذیر سکونت‌ده‌ِ نقطهٔ جای‌گیر پدید آور هر چه آمد پدید رسانندهٔ هر چه خواهد رسید ز گویا و خاموش و هشیار و مست کسی را بر اسرار او نیست دست به جز بندگی ناید از هیچکس خداوندی مطلق اوراست بس پس از آفرین‌ِ جهان‌آفرین کزو شد پدید آسمان و زمین سخن رانده در پوزش شهریار که باد آفرین بر تو از کردگار ز هر شاه کامد جهان‌را پدید به‌دست تو داد آفرینش کلید ز دریا به دریا تو کردی نشست بر ایران و توران تو را بود دست ز پرگار مغرب چو پرداختی علم بر خط مشرق انداختی گرفتی جهان جمله بالا و زیر هنوزت نشد دل ز پیگار سیر عنان بازکش که‌اژدها بر ره است فسانه دراز است و شب کوته است سکندر تویی‌، شاه ایران و روم منم کار فرمای این مرز و بوم تو را هست چون من بسی سفته‌گوش یکی دیگرم من‌، به تندی مکوش‌! من و تو ز خاکیم و خاک از زمی همان به که خاکی بود آدمی همه سروری تا به خاک است و بس کسی نیست در خاک بهتر ز کس چو قطره به دریا درانداختند دگر قطره زو باز نشناختند حضور تو در صوب این سنگلاخ دیار مرا نعمتی شد فراخ به‌هر نعمتی مرد ایزد‌شناس فزون‌تر کند نزد ایزد سپاس چو ایزد به من نعمتی بر فزود سپاس ایزد‌م چون نباید نمود‌؟ کنم تا زی‌ام شکر ایزد بسیچ کزین به ندارد خردمند هیچ شنیدم ز چندین خداوند راز که هر جا که آری تو لشگر فراز فرستی تنی چند از اهل روم به بازارگانی بدان مرز و بوم بدان تا خرند آنچه یابند خورد طعامی که پیش آید از گرم و سرد بسوزند و ریزند یک‌سر به چاه ندارند تعظیم نعمت نگاه ذخیره چو زان شهر گردد تهی تو چون اژدها سر بدانجا نهی ستانی ز بی برگی آن بوم را چو آتش که عاجز کند موم را من از بهر آن آمدم پیشباز که گردانم از شهر خود این نیاز اگرچه به زرق و فسون ساختن نشاید ز چین توشه پرداختن ولیک آشتی به ز پرخاش و جنگ که این داغ و درد آرد آن آب و رنگ مکن کِشتهٔ چینیان را خراب که افتد تو را نیز کشتی در آب قوی‌دل مشو گرچه دستت قوی‌ست که حکم خدا برتر از خسرو‌ی‌ست خردمند را نیست کز راه تیز کند با خداوند قوّت ستیز به کار آمده عالمی چون خرد به حکم تو هر کاری از نیک و بد کسی کاو کسی را نیاید به کار شمارنده زو برنگیرد شمار به اصل از جهان پادشاهی تراست که فرمان و فر الهی تراست همه چیز را اصل باید نخست که باشد خلل در بناهای سست زر از نقره کردن عقیق از بلور رسانیدن میوه باشد به زور کند هر کسی سیب را خانه‌رس ولی خوش نباشد به دندان کس تو را ایزد از بهر عدل آفرید ستم ناید از شاه عادل پدید ستمکارگان را مکن یاوری که پرسند روزیت ازین داوری نکو رای چون رای را بد کند خرابی در آبادی خود کند چو گردد جهان گاه گاه از نورد به گرمای گرم و به سرمای سرد در آن گرم و سردی سلامت مجوی که گرداند از عادت خویش روی چنان به که هر فصلی از فصل سال به خاصیت خود نماید خصال ربیع از ربیعی نماید سرشت تموز از تموز آورد سرنبشت هر آنچ او بگردد ز تدبیر کار بگردد بر او گردش روزگار سکندر به انصاف نام‌آور‌ست وگرنی ز ما هر یک اسکندر‌ست مپندار کز من نیاید نبرد بر‌آرم به یک جنبش از کوه گرد چو بر پشت پیلان نهم تخت عاج ز هندوستان آورندم خراج هژبر ژیان را درآرم به زیر زنم طاق خرپشته بر پشت شیر ولیکن به شاهی و نام‌آوری نی‌ام با تو در جستن داوری گر از بهر آن کردی این ترکتاز که چون بندگان پیشت آرم نماز به درگاه تو سر نهم بر زمین نه من جملهٔ کشور خدایان چین به‌هر آرزو کاوری در قیاس به فرمان‌پذیری پذیرم سپاس در این داوری هیچ بیغاره نیست ز مهمان‌پرستی مرا چاره نیست جوابی چنین خوب و خاطر نواز به قاصد سپردند تا برد باز چو بر خواند پاسخ شه شیر زور شکیبنده‌تر شد به نخجیر گور سپهدار چین از شبیخون شاه نبود ایمن از شام تا صبح‌گاه به روزی که از روزها آفتاب بهی جلوه‌تر بود بر خاک و آب سپهدار چین از سر هوش و رای سگالش‌گری کرد با رهنما‌ی جهاندیده‌ای بود دستور او جهان روشن از رای پر نور او حسابی که خاقان برانداختی به فرمان او کار او ساختی دران کار از آن کاردان رای جست که در کارها داشت رای درست که چون دارم این داوری را بسیچ‌؟ چگونه دهم چرخ را چرخ پیچ‌؟ چو مهره برآمایم از مهر و کین بدین چین که آمد به ابروی چین اگر حرب سازم‌، مخالف قوی‌ست به تارک برش تاج کیخسروی‌ست وگر در ستیزش مدارا کنم زبونی به خلق آشکارا کنم ندانم که مقصود این شهریار چه بود از گذر کردن این دیار به خاقان چین گفت فرخ‌وزیر که هست از نصیحت تو را ناگزیر براندیشم از تندی رای تو که تندی شود کارفرمای تو به گنج و به لشگر غرور آیدت زبون گشتن از کار دور آیدت جهانداری آمد چنین زورمند در دوستی را بر او در مبند به هر جا که آمد ولایت گرفت نشاید در این کار ماندن شگفت چه پنداشتی‌، کار بازی‌ست این‌؟ همه نکته کار سازی‌ست این بدین‌گونه کاری خدایی بود خصومت خدای آزمایی بود نشاید زدن تیغ با آفتاب نه البرز را کرد شاید خراب پذیره شو ارنی سپهر بلند به دولت‌گزایان درآرد گزند نه اقبال را شاید انداختن نه با مقبلان دشمنی ساختن میاویز در مقبل نیکبخت که افکندن مقبلان‌ست سخت چو مقبل کمر بست‌، پیش آر کفش تپانچه نشاید زدن با درفش به یک ماه کم و بیش با او بساز که بیگانه این‌جا نماند دراز مزن سنگ بر آبگینه نخست که چون بشکند‌، دیر گردد درست درستی بود زخم‌ها را ز خون ولی زخم‌گه موی نارد برون در آن کوش کاین اژدهای سیاه به آزرم یابد درین بوم راه به چینی بر آن روز نفرین رسید که این اژدها بر در چین رسید مپندار کز گنبد لاجورد رسد جامه‌ای بی کبودی به مرد نوای جهان خارج آهنگی است خلل در بریشم نه‌، در چنگی است درین پرده گر سازگاری کنی هماهنگ را به که یاری کنی طرفدار چین چون در آن داوری به کوشش ندید از فلک یاوری از آن کارها که‌اختیار آمدش پرستش‌گری در شمار آمدش بر آن عزم شد کاورد سر به راه به رسم رسولان شود نزد شاه ببیند جهانداری شاه را همان سرفرازان درگاه را سحرگه که زورق‌کش‌‌ِ آفتاب ز ساحل برافکند زورق بر آب سپهدار چین شهریار ختن رسولی بر‌آراست از خویشتن به لشگرگه شاه عالم شتافت بدانگونه کان راز کس درنیافت چو آمد به درگاه شاهنشهی از آن آمدن یافت شاه آگهی که خاقان رسولی فرستاده چست به دیدن مبارک به گفتن درست بفرمود خسرو که بارش دهند به جای رسولان قرارش دهند درآمد پیام آور سرفراز پرستش‌کنان برد شه را نماز بفرمود شه تا نشیند ز پای سخن‌های فرموده آرد بجای به فرمان شاه آن سخن‌گوی مرد نشست و نشاننده را سجده کرد زمانی شد و دیده برهم نزد به نیک و بد خویشتن دم نزد ز پرگار آن حلقه مدهوش ماند در آن حلقه چون نقطه خاموش ماند اشارت چنان آمد از شهریار که پیغامی ار نیک داری بیار مه روی پوشیده در زیر میغ به گوهر زبانی در آمد چو تیغ کز آمد شد شاه ایران و روم برومند بادا همه مرز و بوم ز چین تا دگر باره اقصای چین به فرمان او باد یکسر زمین جهان بی دربار‌گاه‌ش مباد سریر جهان بی‌پناه‌ش مباد نهفته سخن‌هاست در بار من کز آن در هراس است گفتار من فرستندهٔ من چنان دید رای که خالی کند شه ز بیگانه جای نباشد کس از خاصگان پیش او جز او کافرین باد بر کیش او اگر یک تن آنجا بود در نهفت نباید تو را راز پوشیده گفت شه از خلوتی آنچنان خواستن شکوهید در خلوت آراستن بفرمود کز زر یکی پای‌بند نهادند بر پای سرو بلند همان ساعدش را به زرین کمر کشیدند در زیر نخجیر زر سرای آنگه از خلق پرداختند همان خاصگان سوی در تاختند ملک ماند خالی در آن جای خویش نهاده یکی تیغ الماس پیش فرستاده را گفت خالی‌ست جای نهفته سخن را گره بر گشای به فرمان شه مرد پوشیده‌راز ز راز نهفته گره کرد باز چو برقع ز روی سخن برفکند سرآغاز آن از دعا درفکند که تا سبزه روینده باشد به باغ گل سرخ تابد چو روشن چراغ رخت باد چون گل برافروخته جهان از تو سرسبزی آموخته نگین فلک زیر نام تو باد همه کار دولت به کام تو باد برآنم که گر بنده را شهریار شناسد نیایش نباید به کار گر از راز پوشیده آگاه نیست به از راستی پیش او راه نیست من آن قاصد خود فرستاده‌ام کزان پیش کافکندی‌، افتاده‌ام منم شاه خاقان سپهدار چین که در خدمت شاه بوسم زمین سکندر ز گستاخی کار او پسندیده نشمرد بازار او به تندی بر او بانگ برزد درشت که پیدا بود روی دیبا ز پشت شناسم من از باز گنجشک را همان از جگر نافهٔ مشک را ولیکن نگهدارم آزرم و آب ز پوشیدگان برندارم نقاب چه گستاخ‌رویی بر آن داشتت‌؟ که در پرده پوشیده نگذاشتت‌؟ چه بی‌هیبتی دیدی از شاه روم‌؟ که پولاد را نرم دانی چو موم‌؟ نترسیدی از زور بازوی من‌؟ که خاک افکنی در ترازوی من‌؟ گوزن جوان گرچه باشد دلیر عنان به که برتابد از راه شیر جوابش چنین داد خاقان چین که‌ای درخور صد هزار آفرین بدین بارگه زان گرفتم پناه که بی زینهاری ندیدم ز شاه چو من ناگرفته درآیم ز در نبُرد مرا هیچ بدخواه سر سیه شیر چندان بود کینه‌ساز که از دور دندان نماید گراز چو دندان کنان گردن آرد به زیر ز گردن کند خون او تند شیر ز من چو دل شاه رنجور نیست جوانمردی شیر ازو دور نیست مرا بیم شمشیر چندان بود که شمشیر من تیز دندان بود چو من با سکندر ندارم ستیز کجا دارم اندیشهٔ تیغ تیز‌؟ دگر کان خیانت نکردم نخست که بر من گرفتاری آید درست تو آورده‌ای سوی من تاختن مرا با تو کفر‌ست کین ساختن خصومت‌گری برگرفتم ز راه بدین اعتماد آمدم نزد شاه چو من مهربانی نمایم بسی نبرد سر مهربانان کسی وگر نیز کردم گناهی بزرگ غریبی بود عذرخواهی بزرگ نوازنده‌تر زان شد انصاف شاه که رحمت کند خاصه بر بی‌گناه پناهنده را سر نیارد به بند ز زنهاریان دور دارد گزند اگر من بدین بارگاه آمدم به دستوری عدل شاه آمدم که شاه جهان دادگر داورست خدایش به‌هر کار از آن یاورست از آن چرب گفتار شیرین زبان گره بر گشاد از دل مرزبان بدو گفت نیک آمدی‌، شاد باش چو بخت از گرفتاری آزاد باش حساب تو زین آمدن بر چه بود‌؟ چو گستاخی آمد بباید نمود پناهنده گفت ای پناه جهان ندارم ز تو حاجت خود نهان بدان آمدم سوی درگاه تو که بینم رضای تو و راه تو کزین آمدن شاه را کام چیست در این جنبش آغاز و انجام چیست گرم دسترس باشد از روزگار کنم بر غرض شاه را کامگار گر آن کام نگشاید از دست من همان تیر دور افتد از شست من زمین را ببوسم به خواهش‌گری مگر دور گردد شه از داوری چو من جان ندارم ز خسرو دریغ چه باید زدن چنگ در تیر و تیغ‌؟ گهر چون به آسانی آید به چنگ به سختی چه باید تراشید سنگ‌؟ مرادی که در صلح گردد تمام چه باید سوی جنگ دادن لگام‌؟ اگر تخت چین خواهی و تاج تور ز فرمان‌بری نیست این بنده دور وگر بگذری از محابای من نبخشی به من جای آبای من پذیرندهٔ مهر نامت شوم درم ناخریده غلامت شوم زیانی ندارد که در ملک شاه زیاده شود بندهٔ نیکخواه به چین در قبا بستهٔ کین مباش قبای تو را گو یکی چین مباش ز جعد غلامان کشور بها بهل بر چو من بندهٔ چینی رها گرفتار چین کی بود روی ماه‌؟ ز چین دور بِه طاق‌ِ ابروی شاه شهنشاه گفت ای پسندیده رای سخن‌ها که پرسیدی آرم به جای سپه زان کشیدم به اقصای چین که آرم به کف ملک توران زمین بداندیش را سر درآرم به خاک کنم گیتی از کیش بیگانه پاک به فرمان‌پذیر‌ی به هر کشوری نشانم جداگانه فرمانبری چو تو بی‌شبیخون شمشیر من نهادی به تسلیم سر زیر من سرت را سریر بلندی دهم ز تاج خودت بهره‌مند دهم نه تاج از تو خواهم نه کشور نه تخت نگیرم در این کارها بر تو سخت ولیکن به شرطی که از ملک خویش کشی هفت ساله مرا دخل بیش چو آری به من عبرهٔ هفت سال دگر عبره‌ها بر تو باشد حلال نیوشنده فرهنگ را ساز داد جوابی پسندیده‌تر باز داد که چون خواهد از من خداوند تاج به عمری چنین هفت ساله خراج چنان به که پاداش مالم دهد خط عمر تا هفت سالم دهد جهان‌جوی را پاسخ نغز او پسند آمد و گرم شد مغز او بدو گفت شش ساله دخل دیار به پامزد تو دادم ای هوشیار چو دیدم تو را زیرک و هوشمند به یک‌ساله دخل از تو کردم پسند چو سالار ترکان ز سالار دهر بدان خرمی گشت پیروز بهر به نوک مژه خاک درگاه رفت پس از رفتن خاک با شاه گفت که شه گرچه گفتار خود را بجای بیارد که نیروش باد از خدای مرا با چنین زینهاری نخست خطی باید از دست خسرو درست که چون من کشم دخل یک‌ساله پیش شهم برنینگیزد از جای خویش به تعویذ بازو کنم خط شاه ز بهر سر خویش دارم نگاه دهم خط به خون نیز من شاه را که جز بر وفا نسپرم راه را برین عهدشان رفت پیمان بسی که در بی‌وفایی نکوشد کسی نجویند کین‌، تازه دارند مهر مگر کز روش بازمانَد سپهر بفرمود شه تا رقیبان بار کنند آن فرو بسته را رستگار ز بند زرش پایه‌ برتر نهند به تارک برش تاج گوهر نهند چو شد کار خاقان ز قیصر بساز به لشگرگه خویش برگشت باز چو سلطان شب چتر بر سر گرفت سواد جهان رنگ عنبر گرفت ستاره چنان گنجی از زر فشاند که مهد زمین گاو بر گنج راند سکندر منش کرد بر باده تیز ز می‌ کرد یاقوت را جرعه‌ریز نشست از گه شام تا صبحدم روان کرد بر یاد جم جام جم خسک ریخته بر گذر خواب را فراموش کرده تک و تاب را دل از کار دشمن شده بی‌هراس نه بازار لشگر نه آوای پاس صبوحی ملوکانه تا صبح راند همی‌داشت شب زنده تا شب نماند چو یاقوت ناسفته را چرخ سفت جهان گشت با تاج یاقوت جفت درآمد ز در دیدبانی پگاه که غافل چرا گشت یکباره شاه‌؟! رسید اینک از دور خاقان چین بدانسان که لرزد به زیرش زمین جهان در جهان لشگر آراسته ز بوق و دهل بانگ برخاسته ز بس پای پیلان که آزرده راه شده گرد بر روی خورشید و ماه سپاهی که گر باز جوید بسی نبیند به یک‌جای چندان کسی همه آلت جنگ برداشته چو دریایی از آهن انباشته نشسته ملک بر یکی زنده پیل ز ما تا بدو نیست بیش از دو میل چو زین شعبده یافت شاه آگهی فرود آمد از تخت شاهنشهی نشست از بر بارهٔ ره‌نورد برآراست لشگر به رسم نبرد به پرخاش خاقان کمر بست چست که نشمرد پیمان او را درست بفرمود تا کوس رویین زدند به ابرو در از چینیان چین زنند برآراست لشگر چو کوه بلند به شمشیر و گرز و کمان و کمند سر آهنگ تا ساقه از تیر و تیغ برآورد کوهی ز دریا به میغ چو خاقان خبر یافت از کار او که آمد سکندر به پیکار او برون آمد از موکب قلب‌گاه به آواز گفتا کدام است شاه بگویید کارد عنان سوی من ندارد نهان روی از روی من سکندر چو آواز چینی شنید قبای کژآگن به چین درکشید برون راند پیل‌افکن خویش را رخ افکند پیل بداندیش را به نفرین ترکان زبان برگشاد که بی‌فتنه ترکی ز مادر نزاد ز چینی به جز چین ابرو مخواه ندارند پیمان مردم نگاه سخن راست گفتند پیشینیان که عهد و وفا نیست در چینیان همه تنگ‌چشمی پسندیده‌اند فراخی به چشم کسان دیده‌اند وگر نه پس از آنچنان آشتی ره خشمناکی چه برداشتی‌؟ در آن دوستی جستن اول چه بود‌؟ وزین دشمنی کردن آخر چه سود‌؟ مرا دل یکی بود و پیمان یکی درستی فراوان و قول اندکی خبر نی که مهر شما کین بوَد دل ترک چین پر خم و چین بود اگر ترک چینی وفا داشتی جهان زیر چین قبا داشتی مرا بسته عهد کردی چو دیو به بدعهدی اکنون برآری غریو اگر کوه پولاد شد پیکرت وگر خیل یأجوج شد لشگرت نجنبد ز یاجوج پولاد خای سکندر چو سدّ‌ِ سکندر ز جای تذروی که بر وی سرآید زمان به نخجیر شاهین‌ش آید گمان ملخ چون پَر‌ِ سرخ را ساز داد به گنجشک خطی به خون باز داد اگر سر گرایی‌، ربایم کلاه وگر پوزش آری‌، پذیرم گناه مرا زیت و زنبوره در کیش هست چو زنبور هم نوش و هم نیش هست سپهدار چین گفت کای شهریار نپیچیده‌ام گردن از زینهار همان نیک‌خواهم که بودم نخست به سوگند محکم به پیمان درست چو گشتم پذیرای فرمان تو نبندم کمر جز به پیمان تو از این جنبش آن بود مقصود من که خوشبو کنی مجمر از عود من بدانی که من با چنین دستگاه که بر چرخ انجم کشیدم سپاه نباشم چنین عاجز و روز‌کور که برگردم از جنگ بی دست زور بدین ساز و لشگر که بینی چو کوه ز جوشنده دریا نیایم ستوه ولیکن تو را بخت یاری‌گرست زمینت رهی‌، آسمان چاکر‌ست ستیزندگی با خداوند بخت ستیزنده را سر برد بر درخت تو را آسمان می‌کند یاوری مرا نیست با آسمان داوری چو گفت این فرود آمد از پشت پیل سوی مصر شه رفت چون رود نیل چو شه دید کان خسرو‌ِ عذر‌ساز پیاده به نزدیک او شد فراز به هرا یکی مرکبش درکشید ز سر تا کفل زیر زر ناپدید چو بر بارگی کامرانیش داد به هم‌پهلوی پهلوانیش داد جز آنَش دگر داد بسیار چیز رها کرد آن دخل یکساله نیز چو شد شاه را خان خانان رهی خصومت شد از خاندان‌ها تهی دو لشگر یکی شد در آن پهن‌جای دو لشگر شکن را یکی گشت رای سلاح از تن و خوی ز رخ ریختند به داد و ستد درهم آمیختند سپهدار چین هر دم از چین دیار فرستاد نزلی بر شهریار که درگه‌نشینان شه را تمام کفایت شد آن نزل در صبح و شام به هم بود رود و می و جامشان همان نزد یکدیگر آرامشان چو از می‌ به نخچیر پرداختند به یک جای نخچیر می‌ساختند نخوردند بی یکدگر باده‌ای به آزادی از خود هر آزاده‌ای * * * بخش ۴۴ - مناظرهٔ نقاشان رومی و چینی بیا ساقی آن می‌که جان پرورست به من ده که چون جان مرا درخوَرست مگر نو کند عمر پژمرده را به جوش آرد این خون افسرده را یکی روز خرم‌تر از نوبهار گزیده‌ترین روزی از روزگار به مهمان شه بود خاقان چین دو خورشید با یکدیگر همنشین ز روم و ز ایران و از چین و زنگ سماطین صفها برآورده تنگ به می چهرهٔ مجلس آراسته ز روی جهان گرد برخاسته دران خرمیهای با ناز و نوش رسیده ز لب موج گوهر به گوش سخن می‌شد از کار کارآگهان که « زیرک‌ترین کیستند از جهان ؟» زمین‌خیز هر کشور از دهر چیست ؟ به هر کشور از پیشه‌ها بهر چیست ؟ یکی گفت نیرنگ و افسونگری ز هندوستان خیزد ار بنگری یکی گفت بر مردم شور‌بخت ز بابِل رسد جادویی‌های سخت یکی گفت کاید گه اتفاق سرود از خراسان و رود از عراق یکی گفت بر پایهٔ دسترس زبان‌وَرتر از تازیان نیست کس یکی گفت نقاشی اهل روم پسندیده شد در همه مرز و بوم یکی گفت نشنیدی ای نقش‌بین !؟ که افسانه شد در جهان نقش چین ز رومی و چینی دران داوری خلافی برآمد به فخر‌آوری نمودند هر یک به گفتار خویش نموداری از نقش پرگار خویش بران شد سرانجام کار اتفاق که سازند طاقی چو ابروی طاق میان دو ابروی طاق بلند حجابی فرود آورد نقشبند بر این گوشه رومی کند دستکار بر آن گوشه چینی نگارد نگار نبینند پیرایش یکدیگر مگر مدت دعوی آید به سر چو زان‌کار گردند پرداخته حجاب از میان گردد انداخته ببینند کز هر دو پیکر کدام نو آیین‌تر آید چو گردد تمام نشستند صورتگران در نهفت در آن جفته طاق چون طاق جفت به کم مدت از کار پرداختند میان بَر ز پیکر برانداختند یکی بود پیکر دو ارژنگ را تفاوت نه هم نقش و هم رنگ را عجب ماند ازان کار نظارگی به عبرت فرو ماند یکبارگی که چون کرده‌اند این دو صورت نگار دو ارتنگ را بر یکی سان گزار میان دو پرگار بنشست شاه درین و در آن کرد نیکو نگاه نه بشناخت از یکدگر بازشان نه پی برد بر پردهٔ رازشان بسی راز از آن در نظر باز جست نشد صورت حال بر وی درست بلی در میانه یکی فرق بود که این می‌پذیرفت و آن می‌نمود چو فرزانه دید آن دو بتخانه را بدیع آمد آن نقش فرزانه را درستی طلب کرد و چندان شتافت کزان نقش سر رشته‌ای باز یافت بفرمود تا درمیان تاختند حجابی دگر در میان ساختند چو آمد حجابی میان دو کاخ یکی تنگدل شد یکی رو فراخ رقمهای رومی نشد زاب و رنگ برآیینهٔ چینی افتاد زنگ چو شد صفهٔ چینیان بی نگار شگفتی فرو ماند از آن شهریار دگر ره حجاب از میان برکشید همان پیکر اول آمد پدید بدانست کان طاق افروخته به صیقل رقم دارد اندوخته در آنوقت کان شغل می‌ساختند میانه حجابی برافراختند به صورتگری بود رومی به پای مصقل همی کرد چینی سرای هر آن نقش کان صفه گیرنده شد به افروزش این سو پذیرنده شد بر آن رفت فتوی دران داوری که هست از بصر هر دو را یاوری نداند چو رومی کسی نقش بست گه صقل چینی بود چیره دست شنیدم که مانی به صورتگری ز ری سوی چین شد به پیغمبری ازو چینیان چون خبر یافتند بران راه پیشینه بشتافتند درفشنده حوضی ز بلور ناب بران راه بستند چون حوض آب گزارندگیهای کلک دبیر برانگیخته موج ازان آبگیر چو آبی که بادش کند بی قرار شکن برشکن می‌دود برکنار همان سبزه کو بر لب حوض رست به سبزی بران حوض بستند چست چو مانی رسید از بیابان دور دلی داشت از تشنگی ناصبور سوی حوض شد تشنه تشنه فراز سر کوزهٔ خشک بگشاد باز چو زد کوزه در حوضهٔ سنگ بست سفالین بد آن کوزه حالی شکست بدانست مانی که در راه او بُد آن حوضهٔ چینیان چاه او برآورد کلکی به آیین و زیب رقم زد برآن حوض مانی فریب نگارید ازان کلک فرمان‌پذیر سگی مرده بر روی آن آبگیر درو کِرم جوشنده بیش از قیاس کزو تشنه را در دل آمد هراس بدان تا چو تشنه در آن حوض آب سگی مرده بیند نیارد شتاب چو در خاک چین این خبر گشت فاش که مانی بران آب زد دور باش ز بس جادویی‌های فرهنگ او بدو بگرویدند و ارژنگ او ببین تا دگر باره چون تاختم سخن را کجا سر برافراختم جهاندار با شاه چین چند روز به رخشنده می بود رامش فروز زمان تا زمان مهرشان می‌فزود هم این را هم آن را جهان می‌ستود بدو گفت روزی که دارم بسیچ گرم پیش نارد فلک پای پیچ که گردم سوی کشور خویش باز ز چین سوی روم آورم ترکتاز جوابش چنین داد خاقان چین که ملک تو شد هفت کشور زمین به اقبال هر جا که خواهی خرام تویی قبله هر جا که سازی مقام کجا موکب شه کند تاختن ز ما بندگان بندگی ساختن ز فرهنگ خاقان و بیداریَش عجب ماند شه در وفاداریش به سالار چین هر زمان بزم شاه فروزنده‌تر شد ز خورشید و ماه کمر بست خاقان به فرمانبری به گوش اندرون حلقهٔ چاکری به آیین خود نزل شه می رساند بدان مهر خود را به مه می‌رساند اگر چه ملک داشت بالاترش زمان تا زمان گشت مولاترش چو پایه دهد مرد را شهریار نباید که برگیرد از خود شمار به بالاترین پایه پستی کند همان دعوی زیردستی کند شه آن کرد با چینیان از شرف که باران نیسان کند با صدف ز پوشیدنی‌های بغداد و روم که بود آن گرامی در آن مرز و بوم به شاهان چین دستگاهی نمود که در قدرت هیچ شاهی نبود ز بس خسروی خوان که در چین نهاد ز پیشانی چینیان چین گشاد به چین درنماند از خلایق کسی که خزی نپوشید یا اطلسی چو بنمود شاه از سر نیکوی بدان تنگ چشمان فراخ ابروی چو ابروی شه بود پیوندشان به چشم و سر شاه سوگندشان * * * بخش ۴۵ - مهمانی کردن خاقان چین اسکندر را بیا ساقی آزاد کن گردنم سرشک قدح ریز در دامنم سرشگی که از صرف پالودگی فرو شوید از دامن آلودگی مکن ترکی ای ترک چینی‌نگار بیا ساعتی چین در ابرو میار دلم را به دلداری‌یی شاد کن ز بند غم امروزم آزاد کن اگر دخل خاقان چین آن توست مکن خرج را رود، باران توست بخور چیزی از مال و چیزی بده ز بهر کسان نیز چیزی بنه مخور جمله‌، ترسم که دیر ایستی به پیرانه‌سر بَد بوَد نیستی درِ خرج بر خود چنان در مبند که گردی ز ناخوردگی دردمند چنان نیز یکسر مپرداز گنج که آیی ز بیهوده‌خواری به رنج به اندازه‌ای کن بر انداز خویش که باشد میانه‌، نه اندک نه بیش چو رشته ز سوزن قوی‌تر کنی بسا چشم سوزن که در سر کنی سخن را گزارشگر نقشبند چنین نقش بر زد به چینی پرند کز آوازهٔ شه جهان گشت پر که چین را در آمود دامن به دُر شب و روز خاقان در آن کرد صرف که شه را دهد پایمردی شگرف ملوکانه مهمانی‌یی سازدش جهان در سُمّ مَرکب اندازدش کشد پیشکش‌های شاهانه پیش به اندازهٔ پایهٔ کار خویش یکی روز کرد از جهان اختیار فروزنده چون طالع شهریار برآراست بزمی چو روشن بهشت که دندان شیران بر آن شیره هشت چنان از می و میوهٔ خوشگوار برآراست مهمانیی شاهوار که هیچ آرزویی به عالم نبود که یک یک بران خوان فراهم نبود گذشت از خورش‌های چینی سرشت که رضوان ندید آنچنان در بهشت ز شکر بسی پخته حلوای نغز به بادام شیرینش آکنده مغز طرائف نه زانسان که دنیا‌پرست یکی آورَد زان به عمری به‌دست جواهر نه چندان که جوهر‌شناس کند نیم آن را به سالی قیاس چو شد خانهٔ گنج پرداخته بدانگونه مهمانیی ساخته شه ترک با شهرگان دیار به خواهش‌گر‌ی شد بر شهریار زمین داد بوسه به آیین پیش فزود از زمین‌بوسِ او قدر خویش نیایش‌کنان گفت اگر بخت شاه کند بر سر تخت این بنده راه سرش را به افسر گرامی کند بدین سر بزرگیش نامی کند پذیرفت شه خواهش گرم او به رفتن نگه داشت آزرم او شه و لشگر شه به یکبارگی بران خوان شدند از سر بارگی زمین از سر گنج بگشاد بند روا رو برآمد به چرخ بلند سکندر چو بر خوان خاقان رسید پی خضر بر آب حیوان رسید یکی تخت زر دید چون آفتاب درو چشمهٔ در چو دریای آب به شادی بران تخت زرین نشست ز کافور و عنبر ترنجی به‌دست جهانجوی فغفور بر دست راست به خدمت کمر بست و بر پای خاست نوازش‌کنانش مَلِک پیش خواند ملک‌وار بر کرسی زر نشاند دگر تاجداران به فرمان شاه به زانو نشستند در پیشگاه بفرمود خاقان که آرند خورد ز خوان‌های زرین شود خاک زرد فرو ریخت شاهانه برگی فراخ چو برگ رز از برگ‌ریزان شاخ دران آرزوگاه فرخار دیس نکرد آرزو با معامل مکیس بهشتی‌صفت هر‌چه درخواستند بران مائده خوان برآراستند چو خوردند هرگونه‌ای خوردها نمودند بر باده ناوردها نشاط می‌قرمزی ساختند بساطی هم از قرمز انداختند نشسته به رامش ز هر کشوری غریب اوستادی و رامشگری نوا ساز خنیاگران شگرف به قانون او زان برآورده حرف بریشم نوازان سغدی سرود به گردون برآورده آواز رود سرایندگان ره پهلوی ز بس نغمه داده نوا را نوی همان پای‌کوبان‌ِ کشمیر‌زاد معلق‌زن از رقص چون دیو‌باد ز یونانیان ارغنون‌زن بسی که بردند هوش از دل هر کسی کمر بسته رومی و چینی به هم برآورده از روم و از چین علم در گنج بگشاد چیپال چین بپرداخت از گنج قارون زمین نخست از جواهر درآمد به کار ز دراعه و درع گوهر نگار ز بلور تابنده چون آفتاب یکی دست مجلس به‌تری چو آب ز دیبای چینی به خروارها هم از مشک چین با وی انبارها طبق‌های کافور با بوی مشک ز کافورِ تَر بیشتر عود خشک کمان‌های چاچی و چینی پرند گرانمایه شمشیرها نیز چند تکاور سمندان ختلی خرام همه تازه‌پیکر‌، همه تیز‌گام یکی کاروان جمله شاهین و باز به چرز و کلنگ افگنی تیز‌تاز چهل پیل با تخت و برگستوان بلند و قوی‌مغز و سخت استخوان غلامان لشگر شکن خیل خیل کنیزان که در مرده آرند میل چو نزلی چنین پیش مهمان کشید جز این پیشکشها فراوان کشید پس از ساعتی گنج نو باز کرد از آن خوبتر تحفه‌ای ساز کرد خرامنده ختلی کش و دم سیاه تکاورتر از باد در صبحگاه رونده یکی تخت شاهنشهی نشینندش از پویه بی‌آگهی سبق برده از آهوان در شتاب به گرمی چو آتش به نرمی چو آب به صحرا ز مرغان سبک خیز تر به دریا در از ماهیان تیزتر به چابک روی پیکرش دیوزاد به گردندگی کُنیَتش دیوباد به انگیزش از آسمان کم نبود صبا مرد میدان او هم نبود چنان رفت و آمد به آوردگاه که واماند ازو وهم در نیمراه فرس را رخ افکنده در وقت شور فکنده فرس پیل را وقت زور چو وهم از همه سوی مطلق خرام چو اندیشه در تیز رفتن تمام سمندی نگویم سمندر فشی سمندر فشی نه سکندر کشی شکاری یکی مرغ، شوریده سر ز خواب شب فتنه شوریده‌تر چو دوران درآمد شدن تیز بال شدن چون جنوب آمدن چون شمال عقابین‌ِ پولاد در چنگ او عقابان سیه‌جامه ز آهنگ او بسی خون گرو کرده در گردنش عقابین چنگ عقاب افکنش جگر سای سیمرغ در تاختن شکارش همه کرگدن ساختن غضنباک و خونریز و گستاخ چشم خدای آفریدش ز بیداد و خشم طغان شاه مرغان و طغرل به نام به سلطانی اندر چو طغرل تمام کنیزی سیه چشم و پاکیزه روی گل اندام و شکر لب و مشگبوی بتی چون بهشتی برآراسته فریبی به صد آرزو خواسته خرامنده ماهی چو سرو بلند مسلسل دو گیسو چو مشکین کمند بر و غبغبی کاب ازو می‌چکید بر آتش بر‌ آب معلق که دید‌؟ رخش بر بنفشه گل انداخته بنفشه نگهبان گل ساخته سهی سرو محتاج بالای او شکر بنده و شهد مولای او کمر بستهٔ زلف او مشک ناب که زلفش کمر بست بر آفتاب سخنگوی شهدی شکر پاره‌ای به شهد و شکر بر ستمگاره‌ای بلورین تن و قاقمی پشت او به شکل دُمِ قاقم انگشت او ز سیمین زنخ گویی انگیخته بر او طوقی از غبغب آویخته بدان طوق و گوی آن مه مهر‌جوی ز مه طوق برده ز خورشید گوی ز ابرو کمان کرده و ز غمزه تیر به تیر و کمان کرده صد دل اسیر چو می‌ خوردی از لطف اندام وی ز حلقش پدید آمدی رنگ می هزار آفرین بر چنان دایه‌ای که پرورد از انسان گرانمایه‌ای نزد بر کس از تنگ چشمی نظر ز چشمش دهانش بسی تنگ تر تو گفتی که خود نیست او را دهان همان‌نام او نیست اندر جهان رسانندهٔ تحفهٔ ارجمند به تعریف آن تحفه شد سربلند که این مرغ و این بارگی وین کنیز عزیزند و بر شاه بادا عزیز نه کس بر چنین خنگ ختلی نشست نه مرغی چنین آید آسان به دست به گفتن چه حاجت که هنگام کار هنرهای خود را کنند آشکار کنیزی بدین چهره هم خوار نیست که در خوب‌رویی کسش یار نیست سه خصلت در او مادر آورد هست که آنرا چهارم نیاید به دست یکی خوبرویی و زیبندگی که هست آیتی در فریبندگی دویم زورمندی که وقت نبرد نپیچد عنان را ز مردان مرد سه دیگر خوش آوازی و بانگ رود که از زهره خوشتر سراید سرود چو آواز خود بر کشد زیر و زار بخسبد بر آواز او مرغ و مار جهانجوی را زان دل آرام چست خوش آوازی و خوبی آمد درست حدیث دلیری و مردانگی نپذیرفت و بود آن ز فرزانگی سمن نازک و خار محکم بود که مردانگی در زنان کم بود زن ار سیمتن نی که رویین تنست ز مردی چه لافد که زن هم زنست اگر ماهی از سنگ خارا بود شکار نهنگان دریا بود ز کاغذ نشاید سپر ساختن پس آنکه به آب اندر انداختن گران داشت آن نکته را شهریار زنان را به مردی ندید استوار بپذرفتنش حلقه در گوش کرد چو پذرفت نامش فراموش کرد چو آن پیشکشها پذیرفت شاه شد از خوان خاقان سوی خوابگاه سحرگه که طاوس مشرق خرام برون زد سر از طاق فیروزه فام دگر باره شه باده بر کف نهاد برامش در بارگه برگشاد بسر برد روزی دو در رود و می دگر باره شد مرکبش تیز پی سوی بازگشتن بسی چید کار به گردندگی گشت چون روزگار پری‌چهره ترکی که خاقان چین به شه داد تا داردش نازنین از آنجا که شه را نیامد پسند چو سایه پس پرده شد شهر‌بند برافروخت آن ماه چون آفتاب فرو ریخت بر گل ز نرگس گلاب به زندان سرای کنیزان شاه همی‌بود چون سایه در زیر چاه یکی روز کاین چرخ چوگان‌پرست ز شب‌بازی آورد گویی به دست سکندر که از خسروان گوی برد عنان را به چوگانی خود سپرد در آمد به طیارهٔ کوهکن فَرَس پیل‌بالا و شه پیلتن علم بر کشیدند گردن‌کشان پدید آمد از روز محشر نشان ز لشگر که عرضش به فرسنگ بود بیابان به نخجیر بر تنگ بود ز صحرای چین تا به دریای چند زمین در زمین بود زیر پرند سپه چون در آمد به عرض شمار گزیده در او بود پانصد هزار پس و پیش ترکان طاووس‌رنگ چپ و راست شیران پولاد چنگ به قلب اندرون شاه دریا شکوه سپه‌، گرد بر گرد دریا چو کوه بجز پیل‌زوران آهن‌کلاه چهل پیل جنگی پس و پشت شاه هزار و چهل سنجق پهلوی روان در پی رایت خسروی کمرهای زرین غلامان خاص چو بر شوشهٔ نقره‌، زر‌ِ خلاص وشاقان جوشنده چون آب سیل ز هر سو جنیبت‌کشان خیل خیل ندیمان شایسته بر گرد شاه که آسان از ایشان شود رنج راه خرامان شده خسرو خسروان طرفدار چین در رکابش روان شهنشه چو بنوشت لختی زمین اشارت چنین شد به خاقان چین که گردد سوی خانهٔ خویش باز به اقلیم ترکان کند ترکتاز جهانجوی را ترک بدرود کرد به آب مژه روی را رود کرد عنان تافته شاه گیتی‌نورد ز صحرا به جیحون رسانید گرد چو آمد به نزدیک آن ژرف‌رود بفرمود تا لشگر آید فرود بر آن فرضه جایی دل‌افروز دید نشستن بر آن‌جای فیروز دید طناب سراپردهٔ خسروی کشیدند و شد میخ مرکز قوی ز بس نوبتی‌های گوهر‌نگار چو باغ ارم گشت جیحون کنار چو شه کشور ماورالنهر دید جهانی نگویم که یک شهر دید از آن مال کز چین به چنگ آمدش بسی داد کانجا درنگ آمدش بناهای ویرانه آباد کرد بسی شهر نو نیز بنیاد کرد سمرقند را کادمی شاد ازوست شنیده چنین شد که بنیاد ازوست خبر گرم شد در خراسان و روم که شاهنشه آمد ز بیگانه بوم به هر شهری از شادی فتح شاه بشارت‌زنان بر گرفتند راه به شکرانه رایت برافراختند به هر خانه‌ای خرمی ساختند فرستاد هر کس بسی مال و گنج به درگاه شاه از پی پای‌رنج * * * بخش ۴۶ - بازگشتن اسکندر از چین بیا ساقی امشب به مِی‌ کن شتاب که با درد سر واجب آمد گلاب می‌یی کاب در روی کار آورد نه آن می که در سر خمار آورد جهانگرد را در جهان تاختن خوش آید سفر در سفر ساختن به هر کشوری دیدن آرایشی به هر منزلی کردن آسایشی ز پوشیدگی‌ها خبر داشتن ز نادیده‌ها بهره برداشتن ولیکن چو بینی سرانجام کار به شهر خودست آدمی شهریار فرو ماندن شهر خود با خسان به از شهریاری به شهر کسان سکندر بدان کامگاری که بود همه میل بر شهر خود می‌نمود اگر چه ولایت ز حد بیش داشت هم اندیشهٔ خانهٔ خویش داشت شبی رای آن زد که فردا ز جای چو باد آورد پای بر باد پای هوای وطن در دل آسان کند نشاط هوای خراسان کند زمین عجم زیر پای آورد سوی ملک اصطخر رای آورد جهان را برافروزد از رنگ خویش بلندی درارد به اورنگ خویش بر آن مُلک نوش‌آفرین بگذرد بد و نیک آن مملکت بنگرد نماید که ترتیب‌ها نو کنند بسیچ زمین بوس خسرو کنند کند تازه نانبارهٔ هر کسی در آن باده سازد نوازش بسی به خواهندگان ارمغانی دهد جهان را ز نو زندگانی دهد در این پرده می‌رفتش اندیشه‌ای ندارند شاهان جز این پیشه‌ای دوالی که سالار ابخاز بود به نیروی شه گردن‌افراز بود دوال کمر بسته بر حکم شاه بسی گرد آفاق پیمود راه درآمد بر‌ِ شاه‌ِ نیکی‌سِگال بنالید مانند کوس از دوال که‌: فریاد شاها‌! ز بیداد روس‌! که از مهد ابخاز بستد عروس کس آمد کز آن ملک آراسته خلالی نماند از همه خواسته ستیزنده روسی ز آلان و ارگ شبیخون درآورد همچون تگرگ به دربند آن ناحیت راه یافت به فراط‌ها سوی دریا شتافت خروجی نه بر وجه‌ِ اندازه کرد در آن بقعه‌، کین‌ِ کهن تازه کرد به تاراج بُرد آن بر و بوم را که ره‌بسته باد آن پی‌شوم را جز از کشتگانی که نتوان شمرد خرابی بسی کرد و بسیار برد در انبار آکنده خوردی نماند همان در خزینه نوردی نماند ز گنجینهٔ ما تهی‌کرد رخت دُر از دُرج بربود و دیبا ز تخت همان ملک بردع بر انداختند یکی شهر پر گنج پرداختند به تاراج بردند نوشابه را شکستند بر سنگ قرابه را ز چندان عروسان که دیدی به پای نماندند یک نازنین را بجای همه شهر و کشور به‌هم بر زدند ده و دوده را آتش اندر زدند اگر من در آن داوری بودمی از این به به‌کشتن بر آسودمی من اینجا به خدمت شده سربلند زن و بچه آنجا به زندان و بند اگر داد نستاند از خصمْ شاه خدا باد یاری‌دهِ داد‌خواه ببینی که روسی در این روز چند به روم و به ارمن رساند گزند چو زینگونه بر گنج ره یافتند شتابند از آنسان که بشتافتند ستانند کشور گشایند شهر که خامان‌ِ خلقند و دونان دهر همه رهزنانند چون گرگ و شیر به خوان نادلیرند و بر خون دلیر ز روسی نجوید کسی مردمی که جز گوهری نیستش ز‌آدمی اگر بر خری بار گوهر بوَد به گوهر چه بینی‌؟ همان خر بود چو ره یافتند آن حریفان به گنج بسی بوم‌ها را رسانند رنج به بیداد کردن بر آرند یال ز بازارگانان ستانند مال خلل چون در آن مرز و بوم آورند طمع در خراسان و روم آورند بشورید شاهنشه از گفت او ز بیداد بر خانه و جفت او پریشان شد از بهر نوشابه نیز که بر شاه بود آن ولایت عزیز فرو برد سر طیره و خشم ساز وزان طیرگی سر برآورد باز به فریاد‌خوان گفت: فرمان تراست مرا در دل است آنچه در جان تراست ازین گفته بِه باشد ار بگذری تو گفتی و باقی ز من بنگری ببینی که چون سر به راه آورم چه سرها ز چنبر به چاه آورم چه دل‌های مردان بر‌آرم ز هوش چه خون‌های شیران در آرم به جوش برآرم سگان را ز شور افکنی که با شیر بازی‌ست گور افکنی نه برطاس مانم نه روسی بجای سر هر دو را بسپرم زیر پای اگر روس مصر است‌، نیلش کنم سراسیمه در پای پیلش کنم برافرازم از کوهش اورنگ را در آتش نشانم همه سنگ را نه در غار‌ِ کوه اژدهایی هِلَم نه از بهر دارو گیاهی هلم گر این کین نخواهم ز شیران روس سگم سگ‌، نه اسکندرِ فیلقوس وگر گرگ برطاس را نشکرم ز برطاسی روس روبه‌ترم گر از گردش چرخ باشد زمان بخواهیم کین خود از بدگمان همه برده را باز جای آوریم ستاننده را زیر پای آوریم نمانیم نوشابه را زیر بند چو وقت آید از نی برآریم قند گر آن سیم در سنگ شد جایگیر برون آوریمش چو موی از خمیر به چاره گشاده شود کار سخت به مدت شکوفد بهار از درخت به سختی در از چاره دل وا مَگیر که گردد زمان تا زمان چرخ پیر در این ره چو برداشتم برگ و زاد صبوری کنم تا برآید مراد ز کوه گران تا به دریای ژرف به آهستگی کار گردد شگرف مرا سوی ملک عجم بود رای که سازم در آن جای یک چند جای چو زین داستانم رسید آگهی بِه ار تخت من باشد از من تهی به جنبش گراینده شد رخت من سرِ زین من بس بوَد تخت من نخسبم نیاسایم از هیچ راه مگر کینه بستانم از کینه‌خواه دوالی چو دید آن پذیرفتگی برآسود از آن خشم و آشفتگی به لب خاک را عنبر آلود کرد زمین را به چهره زراندود کرد * * * بخش ۴۷ - رسیدن اسکندر به دشت قفچاق بیا ساقی آن باده بر دست گیر که از خوردنش نیست کس را گزیر نه باده جگر گوشهٔ آفتاب که هم آتش آمد به گوهر هم آب دو پروانه بینم در این طرفگاه یکی رو سپید‌ست و دیگر سیاه نگردند پروانهٔ شمع کس که پروانهٔ ما نخوانند بس فروغ از چراغی ده این خانه را که سازد کباب این دو پروانه را گزارش‌کن‌ِ فرش‌ِ این سبز‌باغ چنین برفروزد چراغ از چراغ که چون یافت اسکندر‌ِ فیلقوس خبرهای ناخوش ز تاراج روس نخفت آن شب از عزم کین ساختن ز هر گونه با خود برانداختن که جنبش در این کار چون آورم کز این عهد خود را برون آورم دگر روز کاین بور‌ِ بیجاده رنگ ز پهلوی شبدیز بگشاد تنگ سکندر بران خنگ ختلی نشست که چون باد برخاست چون برق جست ز جوشنده جیحون جنیبت جهاند وز آنجا سوی دشت خوارزم راند سپاهی چو دریا پس پشت او حساب بیابان در انگشت او بیابان خوارزم را در نوَشت ز جیحون در آمد به بابل گذشت بدان تا کند عالم از روس پاک قرارش نمی‌بود در آب و خاک در آن تاختن دیده بی‌خواب کرد گذر بر بیابان سقلاب کرد بیابان همه خیل قفچاق دید در او لعبتان سمن‌ساق دید به گرمی چو آتش به نرمی چو آب فروزان‌تر از ماه و از آفتاب همه تنگ‌چشمان مردم فریب فرشته ز دیدارشان ناشکیب نقابی نه بر صفحهٔ رویشان نه باک از برادر نه از شویشان سپاهی عزب پیشه و تنگ یاب چو دیدند رویی چنان بی‌نقاب ز تاب جوانی به جوش آمدند در آن داوری سخت‌کوش آمدند کس از بیم شه ترکتازی نکرد بدان لعبتان دست‌یازی نکرد چو شه دید خوبان آن راه را نه خوب آمد آن قاعدت شاه را پری‌پیکران دید چون سیم ِ ناب سپاهی همه تشنه و ایشان چو آب ز محتاجی لشگر اندیشه کرد که زن زن بود بی‌گمان مرد مرد یکی روز همت بدان کار داد بزرگان قفچاق را بار داد پس از آنکه شاهانه بنواختْشان به تشریف خود سر برافراختْشان به پیران قفچاقْ پوشیده گفت که زنْ روی‌پوشیده به در نهفت زنی کاو نماید به بیگانه روی ندارد شکوه خود و شرم شوی اگر زن خود از سنگ و آهن بود چو زن نام دارد‌، نه هم زن بود چو آن دشتبانان شوریده راه شنیدند یک یک سخن‌های شاه سر از حکم آن داوری تافتند که آیین خود را چنان یافتند به تسلیم گفتند ما بنده‌ایم به میثاق خسرو شتابنده‌ایم ولی روی بستن ز میثاق نیست که این خصلت آیین قفچاق نیست گر آیین تو روی بربستن است در آیین ما چشم در بستن است چو در روی بیگانه نادیده به جنایت نه بر روی‌، بر دیده به وگر شاه را ناید از ما درشت چرا بایدش دید در روی و پشت عروسان ما را بس است این حصار که با حجلهٔ کس ندارند کار به برقع مکن روی این خلق ریش تو شو برقع انداز بر چشم خویش کسی کاو کند دیده را در نقاب نه در ماه بیند نه در آفتاب جهاندار اگر زانکه فرمان دهد ز ما هر که خواهد بر او جان دهد بلی شاه را جمله فرمان بریم ولیکن ز آیین خود نگذریم چو بشنید شاه آن زبان‌آوری زبون شد زبانش در آن داوری حقیقت شد او را که با آن گروه نصیحت نمودن ندارد شکوه به فرزانه آن قصه را گفت باز وز او چاره‌ای خواست آن چاره ساز که این خوبرویان زنجیر موی دریغ است کز کس نپوشند روی وبال است از این چشم ِ بیگانه را چو از دیدن شمع پروانه را چه سازیم تا نرم‌خویی کنند‌؟ ز بیگانه پوشیده رویی کنند‌؟ چنین داد پاسخ فراست شناس که فرمان شه را پذیرم سپاس طلسمی برانگیزم از ناف دشت که افسانه سازند ازان سرگذشت هر آن زن که در روی او بنگرد بجز روی پوشیده زو نگذرد به شرطی که شاه آرد آنجا نشست وزو هر چه در خواهم آرد به دست شه از نیک و بد هر چه فرزانه خواست به زور و به زر یک به یک کرد راست جهاندیدهٔ دانا به نیک اختری درآمد به تدبیر صنعت گری نو آیین عروسی در آن جلوه‌گاه برآراست از خاره سنگی سیاه برو چادری از رخام سفید چو برگ سمن بر سر مشک بید هر‌آن‌زن که دیدی در آزرم اوی شدی روی پوشیده از شرم اوی درآورده از شرم چادر به روی نهان کرده رخسار و پوشیده موی از آن روز خفچاق رخساره بست که صورتگر آن نقش بر خاره بست نگارنده را گفت شه کاین نگار در این سنگ‌دل قوم چون کرد کار‌؟! که فرمان ما را ندارند گوش در این سنگ بینند و یابند هوش‌؟ خبر داد دانای بیدار بخت که خفچاق را دل چو سنگ است سخت به بَر گرچه سیمند‌، سنگین‌دلند به سنگین‌دلان زین سبب مایلند بدین سنگ چون بگذرد رختشان از او نرم گردد دل سختشان که رویی بدین سختی از خاره سنگ چو خود را همی‌پوشد از نام و ننگ روا باشد ار ما بپوشیم روی ز بیداد بیگانه و شرم شوی دگر نسبتی که‌‌آسمانی‌ست آن نگویم که رمزی نهانی‌ست آن به پامردی این طلسم بلند بر آن روی‌ها بسته‌شد روی‌بند هنوز آن طلسم ِ برانگیخته در آن دشت مانده‌ست ناریخته یکی بیشه در گردش از چوبهٔ تیر چو باشد گیا بر لب آبگیر ز پرهای تیر عقاب افکنش عقابان فزونند پیرامنش همه خیل قفچاق کانجا رسند دو‌تا پیش آن نقش یکتا رسند ز ره گر پیاده رسد گر سوار پرستش کنندش پرستنده‌وار سواری که راند فرس پیش او نهد تیری از جعبه در کیش او شبانی که آنجا رساند گله کند پیش او گوسفندی یله عقابان درآیند از اوج بلند نمانند یک موی از آن گوسفند ز بیم عقابان پولاد چنگ نگردد کسی گرد آن خاره سنگ صنم بین که آن نقش‌پرداز کرد که گاهی گره بست و گه باز کرد * * * بخش ۴۸ - رسیدن اسکندر به کشور روس بیا ساقی آن بکر پوشیده روی به من ده گرش هست پروای شوی کنم دست شوئی به پاک از پلید به بکر این چنین دست باید کشید دگر باره بلبل به باغ آمدست پری پیش روشن چراغ آمدست خیال پری پیکری می‌کند مرا چون خیال پری می‌کند ازین کان تاریک اهریمنی گهر بین که آرم بدین روشنی هزار آفرین باد بر زیرکان که روشن زر آرند ازین تیره کان گزارندهٔ شرح آن مرزبان گزارش چنین آورد بر زبان که چون شاه عالم به دانای روم بفرمود تا سازد از سنگ موم به پیروزی آن نقش در خواسته چو پیروزه نقشی شد آراسته ز خوبی چنان ساختش نقش بند که بربست بر نقش ترکان پرند چو پیکر برانگیخت پیکر نمای شه از پیش پیکر تهی کرد جای به هر جا که می‌رفت می‌ریخت گنج به امید راحت همی برد رنج به هر هفته‌ای منزلی چند راند به هر منزلی هفته‌ای چند ماند چو منزل در آمد به بدخواه تنگ هژیران به کین تیز آرند چنگ فراخی گهی بود نزدیک آب فرود آمد آنجابه هنگام خواب در آن مرغزار از ملک تا سپاه برآسوده گشتند از آسیب راه چو انجم برآراست لشگر گهی کشیده به گردون درو درگهی جهان را ز رایت چو طاوس کرد سراپرده را در سوی روس کرد به روسی خبر شد که دارای روم درآورد لشگر بدان مرز و بوم سپاهی که اندیشه را پی کند چو کوهه زند کوه ازو خوی کند دلیران شمشیر زن بی شمار به مردم گزائی چو پیچنده مار کمند افکنانی که چون تند شیر درارند سرهای پیلان به زیر غلامان چینی که در دار و گیر ز موئی جهانند صد چوبهٔ تیر سکندر نه تند اژدهائیست این جهانرا ستمگر بلائیست این نه لشگر یکی کوه با او روان که در زیر او شد زمین ناتوان ز پیلان دو صد پیل پولاد پوش که آرند خون زمین را به جوش یکی دشت بر پیل و بر پیلتن همه کشور آشوب و لشگر شکن چو قنطال روسی که سالار بود شد آگه که گردون بدین کار بود یکی لشگر انگیخت از هفت روس به کردار هر هفت کرده عروس ز برطاس و آلان و خزران گروه برانگیخت سیلی چو دریا و کوه ز ایسو زمین تا به خفچاق دشت زمین را به تیغ و زره در نوشت سپاهی نه چندان که لشگر شناس به اندازهٔ آن رساند قیاس چو عارض شمرد آنچه در پیش بود ز نهصد هزارش عدد بیش بود فرود آمدند از سر راه دور دو فرسنگی از لشگر شاه دور به لشگر چنین گفت قنطال روس که مردافکنان را چه باک از عروس چنین لشگر خوب نادیده رنج همه سر بسر کاروانهای گنج کجا پای دارند با روسیان چنین نازنینان و ناموسیان همه گوهرین ساز و زرین ستام بلورین طبق بلکه بی جاده جام همه کارشان شرب و مالشگری نگشته شبی گرد چالشگری شبانگه به بوی خوش انگیختن سحرگه به شربت برآمیختن جگر خوردن آیین روسان بود می‌و نقل کار عروسان بود ز رومی و چینی نیاید نبرد همه خز و دیبا بود سرخ و زرد خدا داد ما را چنین دستگاه خدا داده را چون توان بست راه اگر دیدمی این غنیمت به خواب دهانم شدی زین حلاوت پر آب یکی نیست در جملهٔ بی تاج زر به دریا نیابیم چندین گهر گر این دستگه را به دست آوریم براقلیم عالم شکست آوریم جهان را بگیریم و شاهی کنیم همه ساله صاحب کلاهی کنیم پس آنکه فرس راند بالای کوه تنی چند با او شده هم‌گروه به انگشت بنمود کانک ز دور جهان در جهان نازنینند و حور درو درگه از گوهر و گنج پر به جای سنان و زره لعل و در همه زین زرین یاقوت کار کفن پوشهای جواهر نگار کلاه مرصع برافراشته قبا تا کف پای بگذاشته همه فرش دیبا و شعر و حریر نه در دست نیزه نه در جعبهٔ تیر همه عنبرین دار و خلخال پوش سر زلف پیچیده بالای گوش سراپای در زیور خسروی نه پای رونده نه دست قوی بدان سست پایان پیچیده دست سکندر چه لشگر تواند شکست گر افتد بر ایشان سر سوزنی دهن را گشایند چون روزنی به تاریخ و تقویم جنگ آورند مهی در حسابی درنگ آورند نه آن لشگرند این که روز نبرد ز خسته کلوخی برآرند گرد چو ما حمله سازیم یکره ز جای به یک حملهٔ ما ندارند پای چو روسان سختی کش سخت مغز فریبی شنیدند از اینگونه نغز کشیدند سرها که تا زنده‌ایم بدین عهد و پیمان سرافکنده‌ایم بکوشیم کوشیدنی چون نهنگ نمانیم ازین گلستان بوی و رنگ بر اعدای دولت شبیخون کنیم به نوک سنان خاره را خون کنیم چو دست از سنان سوی خنجر کشیم بداندیش را دام در سر کشیم چو روسی سپه را دلی گرم دید ز نیروی خود کوه را نرم دید به لشگرگه آمد به تدبیر جنگ ز دل برد زنگار و از تیغ زنگ ز دیگر طرف شاه لشگر شکن به تدبیر بنشست با انجمن بزرگان لشگر همه گرد شاه نشستند چون اختران گرد ماه قدرخان ز چین گورخان از ختن دپیس از مداین ولید از یمن دوالی ز ابخاز و هندی ز ری قباد صطخری ز خویشان کی زریوند گیلی ز مازندران نیال یل از کشور خاوران بشک از خراسان و فوم از عراق بریشاد از ارمن بدین اتفاق ز یونان و افرنجه و مصرو شام نه چندانکه بر گفت شاید به نام جهاندار کرد از غم آزادشان به دلگرمی امیدها دادشان چنین گفت کین لشگر جنگجوی به پیکار شیران نکردند خوی به دزدی و سالوسی و رهزنی نمایند مردی و مردافکنی دو دستی ندیدند شمشیر کس همان ناچخ و نیزه از پیش و پس سلاحی و سازی ندارند چست ز بی آلتان جنگ ناید درست برهنه تنی چند را در مصاف چه باشد بریدن ز سر تا به ناف چو من تیغ گیرم بجنبم ز جای فرو بندد البرز را دست و پای من آن دور گیرم که دارای گرد ز من جان همی برد و جان هم نبرد به کیدی که با کید در ساختم به پای خودش چون در انداختم چو با لشگر فور کردم نبرد ز مردانگی فور کافور خورد کمانم چو بر زد به ابرو گره شه چین کمانرا فرو کرد زه هم از جنگ روسم نباشد شکوه که بسیار سیلاب ریزد ز کوه ز کوه خزر تا به دریای چین همه ترک بر ترک بینم زمین اگر چه نشد ترک با روم خویش هم از رومشان کینه با روس بیش به پیکان ترکان این مرحله توان ریخت بر پای روس آبله بسا زهر کو در تن آرد شکست به زهری دگر بایدش باز بست شنیدم که از گرگ روباه گیر به بانگ سگان رست روباه پیر دو گرگ جوان تخم کین کاشتند پی روبه پیر برداشتند دهی بود در وی سگانی بزرگ همه تشنهٔ خون روباه و گرگ یکی بانگ زد روبه چاره ساز که بند از دهان سگان کرد باز سگان ده آواز برداشتند که روباه را گرگ پنداشتند زبانگ سگان کامد از دوردست رمیدند گرگان و روباه رست سگالندهٔ کاردان وقت کار ز دشمن به دشمن شود رستگار اگر چه مرا با چنین برگ و ساز به هم پشتی کس نیاید نیاز در چاره بر چاره گر بسته نیست همه کار با تیغ پیوسته نیست سران سپه سر کشیدند پیش که ریزیم در پای تو خون خویش نبودیم ازین پیشتر سست کوش کنون گرمتر زان براریم جوش هم از بهر مردی هم از بهر مال بکوشیم تا چون بود در جوال سپه را چو دل داد خسرو بسی که بیدل نیاید که باشد کسی در اندیشه می‌بود تا وقت شام که فردا چه برسازد از تیغ و جام چو از تیرهٔ شب روز روشن نهفت طلایه برون رفت و جاسوس خفت نگهبان لشگر برون از قیاس نشستند بر رهگذرهای پاس شب تیره بی پاس نگذاشتند ز شب تا سحر پاس می‌داشتند * * * بخش ۴۹ - جنگ اول اسکندر با روسیان بیا ساقی آن زیبق تافته به شنگرف کاری عمل یافته بده تا در ایوان بارش برم چو شنگرف سوده به کارش برم ببار ای جهاندیده دهقان پیر سخنهای پروردهٔ دلپذیر که چون خسرو از چین درآمد به روس کجا بردش این سبز خنگ شموس دگر باره چرخش چه بازی نمود جهانش چه نیرنگ سازی نمود گزارندهٔ صراف گوهر فروش سخن را به گوهر برآمود گوش که رومی چو آشفتن روس دید جهان را چو پر کنده طاوس دید شب تیره پهلو به بستر نبرد به طالع پژوهی ستاره شمرد زمین فرش سیفور چون درنوشت برآورد سر صبح با تیغ و طشت بدان تیغ کز طشت بنمود تاب سرافکندهٔ تیغ گشت آفتاب برون آمد از پردهٔ تیره میغ ز هر تیغ کوهی یکی کوه تیغ دو لشگر نگویم دو دریای خون به بسیاری از آب دریا فزون به تدبیر خون ریختن تاختند به هم تیغ و رایت برافراختند به عرض دومیدان در آن تنگجای فشردند چون کوه پولاد پای در آن معرکه عارض رزمگاه برآراست لشگر به فرمان شاه ز پولاد پوشان الماس تیغ به خورشید روشن درآورد میغ جداگانه از موکب هر گروه حصاری برآورد مانند کوه دوالی و گردان ایران زمین سوی میمنه گرم کردند کین قدر خان و فغفوریان یکسره علم برکشیدند بر میسره جناح از خدنگ غلامان خاص زده پره بر گشتن بی قصاص به پیش اندرون پیل پولاد پوش پس او دلیران تندر خروش شه پیلتن با هزاران امید کمر بسته بر پشت پیل سپید ز دیگر طرف سرخ رویان روس فروزنده چون قبله گاه مجوس به خزرانیان راست آراسته ز چپ بانگ پرطاس برخاسته الانی ز پس ایسوی بر جناح سر انداختن کرده بر خود مباح به قلب اندرون روسی کینه جوی ز مهر سکندر شده سینه شوی سپاه از دو جانب صف آراسته زمین آسمان‌وار برخاسته دراهای روسی درآمد به جوش چو هندوی بیمار برزد خروش غریویدن کوس گردون شکاف زمین را برافکند پیچش به ناف همان نای ترکی برآورده شور به بازوی ترکان درآورده زور صهیل زمین سنبهٔ تازیان به ماهی رسانده زمین را زیان لگد کوبه گُرزهٔ هفت جوش برآورده از گاو گردون خروش بلارک به گاوَرسهٔ نقره‌گون ز نقره برآورده گاوَرسِ خون خدنگ سه پر کرده ز آهن گذار چو مرغ دو پر بر سر مرغزار ز نیزه نیستان شده روی خاک ز کوپالها کوه گشته مغاک سنان بر سر موی بازی کنان به خون روی دشمن نمازی کنان ز غریدن شیر در چرم گرگ شده فتنه خرد را سر بزرگ سنان چشمهٔ خون گشاده ز سنگ بر او رسته صد بیشه تیر خدنگ خدنگی همه سرخ گل بار او گلی خون تراویده از خار او نهنگان شمشیر جوشن گداز به گردنکشی کرده گردن دراز گشاده بخار از تن کوه درز زمین را فتاده بر اندام لرز ز غوغا بر آوردن خیل روس تکاور شده زیر شیران شموس نیرزید با کمترین روسیی فلاطونی آن‌جا فلاطوسیی همان رومی رایت افراخته ز هندی در آب آتش انداخته گلوی هوا درکشید ای شگفت به ضیق النفس کام گیتی گرفت نه پوینده را بر زمین پای بود نه پرنده را در هوا جای بود ز روسی برون شد به آوردگاه یکی شیر پرطاس روبه کلاه چو کوهی روان گشته بر پشت باد عجب بین که بر باد کوه ایستاد مبارز طلب کرد و جولان نمود به نام آوری خویشتن را ستود که پرطاسیان را درین خام چرم به پرطاسی من شود پشت گرم چو تندی کنم تندری گوهرم چو آیم به رزم اژدها پیکرم پلنگان درم بر سر کوهسار نهنگان خورم بر لب جویبار چو شیران به پرخاش خو کرده‌ام نه چون روبهان دنبه پرورده‌ام درشتم به چنگال و سختم به زور به خامی درم پهلوی نره گور همهٔ خون خامست نوشیدنم همهٔ چرم خامست پوشیدنم سنانم ز پهلو درآید به ناف دروغی نمی‌گویم اینک مصاف بیائید یک لشگر از چین و روم که آتش فروزنده گردد ز موم مبخشاد یزدان بر آن رهنمون که بخشایش آرد به من بر بخون ز قلب ملک پیش آن تند مار برون رفت جوشنوری نیزه‌وار به پرخاش کردن گشادند چنگ در آن پویه کردند لختی درنگ ز شمشیر پرطاسی خشمناک جوانمرد رومی درآمد به خاک دگر رومیی رفت و هم خاک دید که پرطاس را بخت چالاک دید ملک زاده‌ای بود هندی به نام بسی سر بریده به هندی حسام بران گرگ درنده چون شیر مست بر آشفت پولاد هندی بدست بسی حمله کردند دست آزمای سر بخت کس درنیامد ز پای ملک زاده هندی چو شد سخت کوش برآورد شمشیر هندی به دوش چنان راند برنده الماس را که سر در سم افکند پرطاس را ز روسی یکی شیر شوریده سر به گردن در آورده روسی سپر درآمد به ناورد چالش کنان به خون مخالف سگالش کنان ز هندی چنان هندیی خورد باز که روسی سپر گشت ازو بی‌نیاز همان روسی دیگر آمد به خشم هم افتاد تا برهم افتاد چشم چنین چند را کشت تا نیمروز چو آهوی پی کرده را تند یوز فرو بست ازو روسیان را نفس نیامد دگر سوی پیگار کس به آرامگه تافت هندی عنان به خون و خوی آلوده سر تا میان ملک چون چنان دید بنواختش سزاوار خود خلعتی ساختش فرود آمدند از دو جانب سپاه یزکها نشاندند بر پاسگاه * * * بخش ۵۰ - جنگ دوم اسکندر با روسیان دگر روز کاین ساقی صبح‌خیز ز می کرد بر خاک یاقوت‌ریز دو لشگر چو دریای آتش دمان گشادند باز از کمین‌ها کمان دگر باره در کارزار آمدند به شیر افکنی در شکار آمدند دَرای جگر‌تاب و فریاد زنگ ز سر مغز می‌برد و از روی رنگ همان کوس رویین و گرگینه چرم نه دل بلکه پولاد را کرد نرم زمین را ز شورش بر افتاد بیخ فکند آسمان نعل و خورشید میخ برون رفت از ایلاقیان سرکشی سواری شتابنده چون آتشی ز سر تا قدم زیر آهن نهان به سختی و آهن‌دلی چون جهان مبارز طلب کرد چون پیل مست کسی کامد از پای پیلان نرست دلیران از او بد‌دلی یافتند سر از پنجه شیر برتافتند پس از ساعتی تند‌شیری سیاه برون آمد از پرهٔ قلب‌گاه بر اسبی بخاری به بالای پیل خروشان و جوشان‌تر از رود نیل به ایلاقی اهرمن روی گفت که آمد برون آفتاب از نهفت منم جام بر دست چون ساقیان نه از باده‌، از خون ایلاقیان نگفت این و بر مرکب افشرد ران برافراخت بازو به گرز گران ز کوپال آن پیل جنگ‌آزمای درآمد سر پیل‌پیکر ز پای شد ایلاقی از گرز پولاد پست ز طوفان خونش زمین گشت مست سواری سر‌افراز‌تر زان گروه بران کوهکن راند مانند کوه به زخمی دگر با زمین پست شد چنین چند گردنکش از دست شد سرانجام کار آن سر انداختن غروریش داد از سر افراختن ز پولاد درعان الماس تیغ بسی کشت و هم کشته شد ای دریغ ز پیشین گهان تا نمازی دگر به میدان نشد رزمسازی دگر دگر باره خون در جگر جوش زد قضا را قدر بر بناگوش زد ز روسی سواری درآمد چو پیل رُخی چون بِقَم چشم‌هایی چو نیل برون خواست از رومیان هم نبرد همی‌کرد مردی همی‌کشت مرد بدین گونه خیلی به خون در کشید تنی چند را جان ز تن برکشید ز بس کشتن مرد جنگ آزمای نیامد کسی را سوی جنگ رای چو روسی به رومی چنان دست یافت ز کوپال خود پیل را پست یافت همی گشت پولاد هندی به مشت تنی چند رومی و چینی بکشت چو بالای نیزه درازی گرفت دران معرکه نیزه بازی گرفت ز پهلوی لشگرگه شهریار برون راند مرکب یکی شهسوار نه اسبی‌، عقابی برانگیخته نه تیغی‌، نهنگی درآویخته حریر تنش در قژاکند زرد کلاهی ز پولاد چون لاجورد به میدان درآمد چو عفریت مست یکی حربهٔ چار پهلو به دست طریدی برآورد و با روس گفت که خواهی همین لحظه در خاک خفت زریوند مازندرانی منم که بازی بود جنگ اهریمنم چو روسی درو دید و در پیکرش ز صفرا به گشتن درآمد سرش شد آگه که در گشت ناورد او نباشد چو او مرد و هم مرد او عنان سوی لشگرگه خویش داد هزیمت همی رفت چون تندباد رها کرد حربهٔ سوار دلیر پس پشت آن پشت بر کرده شیر گریزنده را حربه خارید پشت برون شد ز سینه سنان چار مشت ز تیزی که شد مرکب بادپای رساند آن تن سفته را باز جای چو دیدند کان اژدهای نبرد صلیبی کند صلب مردان مرد بر او خویش و بیگانه بشتافتند صلیبی شده کشته‌ای یافتند عنان‌ها فرو بسته شد پیش و پس ز پرطاس روسی نجنبید کس چو لشگر شد از صبر کردن ستوه برون رفت روسی چو یکباره کوه ز خویشان قنطال کوپال نام گو پیلتن کرد بر وی خرام دو شمشیر زن درهم آویختند ز هر سوی شمشیری انگیختند سرانجام کوشش زریوند گُرد به یک زخم‌، جان‌ِ ستیزنده برد چنین تا ز روسان گردن‌گرای درآورد هفتاد تن را ز پای برآشفت قنطال از آن شیر تند که پای سپه دید ازان کار کند بپوشید جوشن برافراخت ترگ چو سروی که تیغش بود بار و برگ درآمد به زین چون یکی اژدها سر بارگی کرد بر وی رها زریوند چون دید کامد هژبر بغرید مانند غرنده ابر کشیدند بر یکدگر تیغ تیز ز گرمی شده چون فلک گرم‌خیز دو پره چو پرگار مرکز نورد یکی دیر جنبش یکی زود گرد بسی گرد بر گرد تاختند بسی زخم چون آتش انداختند نمی‌شد یکی بر یکی کامگار ز پیشین درآمد به شب کارزار هم آخر یکی تیغ زد شاه روس بر آن مرد آراستهٔ چون عروس درآوردش از زین زر سوی خاک برآورد از آن شیر شرزه هلاک کشنده چو بر خصم خود کام یافت به شادی سوی لشگر خود شتافت جهاندار ازان کار شد تنگدل که سالار گیلی درآمد به گل بفرمود بر ساختن کار او به شرطی که باشد سزاوار او * * * بخش ۵۱ - جنگ سوم اسکندر با روسیان دگر روز کاین ترک سلطان شکوه ز دریای چین کوهه برزد به کوه گراینده شد هر دو لشگر به خون علم بر کشیدند چون بیستون درآمد ز دریا به غریدن ابر ز هر بیشه‌ای سر برون زد هژبر نفیر نهنگان درآمد به اوج ز هر گوشه می‌رفت خون موج موج ز رومی یکی پیل کوپال‌گیر برآهخته شمشیر و بر بسته تیر به جنگ‌آزمایی برون خواست مرد برون شد دلیری به خفتان زرد فرو هشت کوپال رومی ز دست سر و پای روسی به هم در شکست دگر خواست با او همان رفت نیز بجز مغز کوبی ندانست چیز الانی سواری فرنجه به نام هنرها نموده به شمشیر و جام درآمد برآورده لَختی به دوش که از دیدنش مغز را رفت هوش هم این لخت خود را به کین برگشاد هم آن نیز بر دوش لختی نهاد دولختی دری شد به‌هم لخت‌شان در آن دَر شد آویزش سختشان چو دانست الانی که در راه او فرو ماند بی‌بخت بدخواه او برآورد لختی و زد بر سرش سرش را فرو ریخت بر پیکرش چو فرق سر خصم در خون کشید ازان سرکشی سر به گردون کشید ز گردان ارمن یکی تند سیر به کشتن قوی‌دل به مردی دلیر ز شیران سبق برده شروه به نام به هنگام جنگ‌آزمایی تمام نهنگی دو تیغی برافراخته به تیغ از نهنگان سر انداخته به رزم الانی روان کرد رخش برافروخت از تیغ رخشان درخش فرنجه چو دید آنچنان دست زور سپر بر کتف دوخت چون پر مور چنان زد بر او شروه شمشیر تیز که کرد از قفس مرغ جانش گریز از این سو کمر بسته گردنکشی برون زد جنیبت چو تند آتشی بکوشید و مردانگی‌ها نمود به شیری کجا کرد با شروه سود چو خصمی قوی دید گردن گشاد به یک ضربت او نیز گردن نهاد جرم نامی از کوه‌ِ یکران چو کوه درآمد کزو عالم آمد ستوه یکی ترگ روی آهنین بر سرش که پیکار می‌ریخت از پیکرش قبایی زره بر تنش تابدار چو سیماب روشن‌، چو سیم آبدار به شروه درآمد چو شیر دمان ز دنیا ندادش زمانی امان چنان راند شمشیر بر شیر مرد کزان شیر شرزه برآورد گرد چو افتاد دشمن در آن پای لغز به سم سمندش بسنبید مغز بسی گردنان را ز گردن‌کشان زد از سرد مهری به یخ بر نشان دوالی چو دید آنچنان گردنی نه گردن همانا که گردن زنی بسیچید و پیرایهٔ جنگ خواست بسیچ شدن کرد بر جنگ راست به تارک درآورد روی آهنین یکی تَرک سفته ز پولاد چین حمایل یکی تیغ زهر آبدار کمندی چو زلف بتان تابدار فرس را برافکند برگستوان به زین اندر آمد چو کوهی روان سوی دشمن آمد چنان تازه‌روی که طفل از دبستان درآید به کوی جرم چون در آن فر زیبنده دید دل از جنگ شیران شکیبنده دید ولیکن نبودش در بازگشت بناچار با مرگ دمساز گشت به گرد دوالی درآمد دلیر دوالک همی‌باخت با جنگ شیر دوالی ز پیچیدن بدسگال بپیچید بر خویشتن چون دوال بسی حرف در بازی اندوختند ز رحمت یکی حرف ناموختند دوالی کمر بسته چون شیر نر زدش ضربتی بر دوال کمر گذارنده شد تیغ بی هیچ رنج دو نیمه شد آن کوه پولاد سنج برادر یکی داشت چون پیل مست به کین برادر میان را ببست ز زخم دوالی دوالی چشید بُنه سوی رخت برادر کشید بدین گونه آن کوه پولاد پشت بسی مرد لشگر شکن را بکشت یکی روس بُد نام‌ ِ او جودره که شیر نرش بود آهوبره درشت و تنومند و زور آزمای به تنها عدو بند و لشگر گشای ز گردن بسی خون درآویخته بسی خون گردنکشان ریخته گره بر دوال کمر سخت کرد به جنگ دوالی روان رخت کرد گشادند بر یکدیگر تیغ تیز که ره بسته شد پای را در گریز بسی ضربشان رفت بر یکدیگر ز کار آگهیشان نشد کارگر برآورد روسی گذارنده تیغ بر آن کوه پولاد زد بی دریغ ز پولاد ترگ اندر آمد به فرق به دریای خون شد تن خسته غرق از آن سستی اندام زخم آزمای عنان‌دزدی‌یی کرد و شد باز جای به زیر آمد از اسب و سر باز‌بست دل شاه ازان سر شکستن شکست به فرزانه فرمود تا هم ز راه کند نوش‌دارو بر‌آن زخم‌گاه نوازش کند تا به آهستگی دوالی برآساید از خستگی چو شب در سر آورد کحلی پرند سر مه در آمد به مشگین کمند دو رویه سپه پاس برداشتند مگس گرد خرگاه نگذاشتند * * * بخش ۵۲ - جنگ چهارم اسکندر با روسیان چو خورشید برزد سر از سبز میل فرو شست گردون قبا را ز نیل دگر باره شیران نمودند شور ز گوران همه دشت کردند گور به غلغل درآمد جرس با درای بجوشید خون از دم کرنای ز فریاد شیپور و آواز کوس پدید آمد از سرخ گل سندروس همان جودره سوی میدان شتافت که در خود یکی ذره سستی نیافت دگر باره هندی چو شیر سیاه درافکند ختلی به ناوردگاه یکی چابکی کرد با جودره نمی‌رفت بر کار زخمی سره هم آخر در ابرو یکی چین فکند سر جودره بر سر زین فکند برآورد از افکندنش کام خویش سپردش به نعل ره انجام خویش دلیرانه می‌گشت و می‌خواست مرد تهی کرد جای از بسی هم نبرد یکی نامور بود طرطوس نام به مردی درآورده در روس نام چو سرخ اژدهائی به پیچندگی همه بر هلاکش بسیچندگی سوی هندی آمد چو سیلی به جوش که از کوه در پستی آرد خروش در آن داوریهای بیگانگی نمودند بسیار مردانگی سرانجام روسی یکی حمله کرد کزان عود هندی برآورد گرد بپرداخت از خونش اندام را چو می‌ریخت بر سنگ زد جام را ز سر ترگ برداشت گفتا منم هژبری کزین گونه شیر افکنم مرا مادر من که طرطوس خواند به روسی زبان رستم روس خواند کسی کو زند بر من ابرو گره کفن به که پوشد به جای زره ز میدان نخواهم شدن باز جای مگر لشگری را درارم ز پای شه از کشتن هندی و زخم روس بپیچید بر خود چو زلف عروس بران بود کارد عنان سوی جنگ دگر باره در عزمش آمد درنگ چپ و راست می‌دید تا از سپاه که خواهد شد از کینه ور کینه خواه روان کرد مرکب شتابنده‌ای ز پولاد چین برق تابنده‌ای همایون سواری چو غرنده شیر توانا و چابک عنان و دلیر چنان غرق در آهن اندام او که بی‌دانه جز بر نفس کام او به جولان زدن سرفرازی کنان به شمشیر چون برق بازی کنان از آن چابکیها که می‌کرد چست برابر شده دست بدخواه سست بران روسی افکند مرکب چو باد به تیغ آزمائی بغل برگشاد چنان زد که از تیغ گردن زنش سر دشمن افتاد در دامنش از آن شیر دل‌تر سواری دگر درآمد به پرخاش چون شیر نر به زخمی دگر هم سرافکنده شد چنین تا سری چند برکنده شد فزون از چهل روسی کوه پشت به آسانی آن شیر جنگی بکشت بهر سو که می‌راند شبرنگ را ز خون لعل کرد آهنش سنگ را به هر حمله کانگیخت از هر دری فرو ریخت از روسیان لشگری چو بر خون شتابنده شد نیش او نیامد کس از بیم در پیش او یکی حمله نیک را ساز داد عنان را به چابک عنان باز داد در آن حمله کان کوه آهسته کرد صد افکند و صد کشت و صد خسته کرد شه از شیر مردیش حیران شده بران دست و تیغ آفرین خوان شده بدین گونه می‌کرد پیگارها همی ریخت آتش در آن خارها فلک تا نشد بر سرش مشگسای نیامد ز آوردگه باز جای چو در برقع کوه رفت آفتاب سر روز روشن درآمد به خواب شب تیره چون اژدهای سیاه ز ماهی برآورد سر سوی ماه سیه کرد بر شیروان راه را فرو برد چون اژدها ماه را سوار شبیخون بر از تاختن برآسود و آمد به شب ساختن به تاریکی شب چنان شد نهان که نشناختن هیچکس در جهان شه از مردی آن سوار دلیر گمان برد کان شیر دل بود شیر در اندیشه می‌گفت کان شهریار که امروز کرد آنچنان کارزار دریغا اگر روی او دیدمی صدش گنج سربسته بخشیدمی قوی بازوئی کرد و خلقی بکشت چو بازوی خویشم قوی کرد پشت نبود آدمی بود شیر عرین که بادا بران شیر مرد آفرین * * * بخش ۵۳ - جنگ پنجم اسکندر باروسیان دگر روز کین طاق پیروزه رنگ برآورد یاقوت رخشان ز سنگ الانی سواری چو غرنده شیر برآمد سیاه اژدهائی به زیر یکی گرز هفتاد مردی بدست که البرز را مغز درهم شکست مبارز طلب کرد و می‌کشت مرد ز گردان گیتی برآورد گرد ز رومی و ایرانی و خاوری بسی را فکند اندران داوری همان روسی افکن سوار دلیر برون آمد از پره چون نره شیر کمان را زهی برزد از چرم خام بشست اندر آورد یک تیر تام به نیروی دست کمان گیر او بیفتاد الانی به یک تیر او چو ماسورهٔ هندباری به رنگ میان آکنیده به تیر خدنگ دگر ره یکی روسی گربه چشم چو شیران به ابرو درآورده خشم سلاح آزمائی درآموخته بسی درع را پاره بردوخته درآمد به شمشیر بازی چو برق ز سر تا قدم زیر پولاد غرق پذیره شده شورش جنگ را لحیفی برافکنده شبرنگ را اگر چه دلی داشت چون خاره سنگ نبود آزموده خطرهای جنگ به تنهائی آن پیشه ورزیده بود ز شمشیر دشمن نلرزیده بود چو آن اژدها دم برانداختش شکاری زبون دید بشناختش سلاحی بر او دید بیش از نبرد جل و جامه‌ای بهتر از اسب و مرد به یک ضربتش جان ز تن درکشید به جل برقعش برقع اندر کشید دگر روسیی بست بر کین کمر همان رفت با او که با آن دگر دلیر دگر جنگ را ساز کرد به تیری دگر جان ازو باز کرد بهر تیر کز شست او شد روان به پهلو درآمد یکی پهلوان به ده چوبهٔ تیر آن سوار بهی زده پهلوان کرد میدان تهی دگر باره پنهان ز بینندگان بیامد بجای نشینندگان چنین چند روز آن نبرده سوار به پوشیدگی حرب کرد آشکار نبد هیچکس را دگر یارگی که با او برون افکند بارگی به جایی رسیدند کر بیم تیغ پراکندگیشان درآمد چو میغ شکیبی به ناموس می‌ساختند خیالی به نیرنگ می‌باختند * * * بخش ۵۴ - جنگ ششم اسکندر با روسیان چنین تا یکی روز کاین چرخ پیر برآورد گوهر ز دریای قیر دگر باره میدان شد آراسته ز بیغولها نعره برخاسته ز لشگرگه روس بانگ جرس به عیوق بر می‌شد از پیش و پس کشیدند صف قلب داران روس وزان قلب آراسته چون عروس کهن پوستینی درآمد به چنگ چو از ژرف دریا برآید نهنگ پیاده به کردار یکپاره کوه ز پانصد سوارش فزونتر شکوه درشتی که چون پنجه را گرم کرد به افشردن الماس را نرم کرد چو عفریتی از بهر خون آمده ز دهلیز دوزخ برون آمده یکی سلسله بسته بر پای او دراز و قوی هم به بالای او چو شیران وحشی در آن سلسله جهان کرده پر شور و پر مشغله ز هر سو که جستی یک آماجگاه زمین گشتی از زورمندیش چاه سلاحش نه جز آهنی سر به خم کز او کوه را در کشیدی به هم ز هر سو بدان آهن مرد کش به مردم کشی دست می‌کرد خوش ز سختی که بد خلقت خام او سفن بسته کیمخت اندام او چو آوردی آهنگ بر کارزار نکردی براو تیغ پولاد کار درآمد چنان اژدها باره‌ای فرشته کشی آدمی خواره‌ای کسی را که دیدی گرفتی چو مور به کندی سرش را به یک دست زور گرایش نکردی به کار دگر گهی پای کندی ز تن گاه سر ز لشگرگه شه به نیروی دست بسی خلق را پای و پهلو شکست جریده سواری توانا و چست به کار مصاف اندر آمد درست درآمد که گردن فرازی کند بدان آتش تیز بازی کند چو دیدش ز دور آن نهنگ دمان گرفتن همان بود و کشتن همان دگر نامداری درآمد دلیر هم آوردش آن شیر جنگی به زیر بدینگونه از زخمهای درشت تنی پنجه از نامداران بکشت ز بس دل که آن شیر درنده خست دل شیر مردان لشگر شکست شگفتی فرو ماند صاحب خرد که نه آدمی بود و نه دام و دد شب تیره چون بانگ برزد به روز سرافکنده شد مهر گیتی فروز شه از حیرت کار آن اهرمن سخن راند پوشیده با انجمن که این آدمی کش چه پتیاره بود که از جنگ او خلق بیچاره بود سلاحی نه در قبضهٔ دست او همه با سلاحان شده پست او بر آنم که او آدمی زاد نیست وگر هست ازین بوم آباد نیست ز ویرانه جائیست وحشی نهاد به صورت چو مردم نه مردم نژاد شناسنده‌ای کان زمین را شناخت به تمکین پاسخ علم بر فراخت که چون داد فرمان شه دادگر نمایم بدو حال آن جانور یکی کوه نزدیک تاریکیست که راهش چو موئی ز باریکیست درو آدمی پیکرانی چنین به ترکیب خاکی به زور آهنین نداند کسی اصل ایشان درست که چون بودشان زاد و بوم از نخست همه سرخ رویند و پیروزه چشم ز شیران نترسند هنگام خشم چنان زورمندند و افشرده گام که یک تن بود لشگری را تمام اگر ماده گر نر بود در ستیز برانگیزد از عالمی رستخیز بهر داوری کاوفتد راستند جز این مذهبی را نیاراستند ندید است کس مرده ز ایشان یکی مگر زنده و آن زنده نیز اندکی بود هر یکی را قدر مایهٔ میش کزان میش برسازد اسباب خویش به نیروی پشم است بازارشان متاعی جز این نیست در بارشان ندارند گنجینه‌ای هیچکس سمور سیه را شناسند و بس سموری که باشد به خلقت سیاه نخیزد ز جایی جز آن جایگاه ز پیشانی هریک از مردو زن سرونیست بر رسته چون کرگدن اگر با سرونشان نباشد سرشت چه ایشان به صورت چه روسان زشت کسی را که آید تمنای خواب شود بر درختی چو پران عقاب سرون در فشارد به شاخ بلند چو دیوی بخسبد دران دیو بند چو بینی به شاخی برانگیخته یکی اژدها بینی آویخته بخسبد شبانروزی از بیخودی که خواب است بنیاد نابخردی چو روسی شبانان بر او بگذرند دران دیو آویخته بنگرند به آهستگی سوی آن اهرمن بیایند و پنهان کنند انجمن رسنها ببارند وبندش کنند ز زنجیر آهن کمندش کنند برو چون مسلسل شود بند سخت کشندش به پنجاه مرد از درخت چو آن بندی آگاه گردد ز کار خروشد خروشیدنی رعدوار گر آن بند را بر تواند شکست کشد هر یکی را به یک مشت دست وگر سخت باشد در آن بستگی به روی آورندش به آهستگی بر او بند و زنجیر محکم کنند وز او آب و نانی فراهم کنند برندش به هر کوی و هر خانه‌ای گشاید از آن دامشان دانه‌ای وگر جنگی افتد به ناچارشان بدان زنده پیلست پیگارشان کشندش به زنجیر چون اژدها نیارند کردن ز بندش رها چو گردد چنان آتشی جنگجوی نماند ز جای در کسی رنگ و بوی جهاندار در کار آن پای لغز ازان داستان ماند شوریده مغز به صاحب خبر گفت کاندیشه نیست همه چوبهٔ تیری ز یک بیشه نیست گر اقبال من کارسازی کند سرش بر سر نیزه بازی کند * * * بخش ۵۵ - جنگ هفتم اسکندر با روسیان سپیده چو سر برزد از باختر سیاهی به خاور فرو‌برد سر سپه را برآراست خاور خدیو در اندیشه زان مردم آهنج دیو سوی میمنه رومی و بربری چو یاجوج در سد اسکندری سوی میسره تنگ‌چشمان چین شده تنگ از انبوه ایشان زمین شه روم در قلب چون تند شیر چو کوهی روان خنگ ختلی به زیر دگرسو الانی و پرطاس روس برآشفته چون توسنان شموس تبیره هم آواز شد با درای چو صور قیامت دمیدند نای ز خاریدن کوس خارا شکاف پر افکند سیمرغ در کوه قاف ز فریاد خرمهره و گاو دم علی الله برآمد ز رویینه خم سپاه از دو سو مانده در داوری که دولت کرا می‌کند یاوری همان اهرمن‌روی دژخیم‌رنگ درآمد چو پیلان جنگی به جنگ تنی چند را پی سپر کرد باز نشد پیش او هیچکس رزم ساز زره‌پوشی از ساقه‌ی قلب شاه درآمد چو شیری به آوردگاه ز تیغ آتشی برکشیده چو آب کزو خیره شد چشمه‌ی آفتاب شه از قلب دانست کان شیرمرد همانست کان جنگ پیشینه کرد شد اندیشناک از پی کار او که با اژدها دید پیگار او دریغ آمدش کانچنان گردنی شکسته شود پیش اهریمنی سوار هنرمند چابک‌رکاب که بر آتش انگشت زد بی‌حساب فرشته‌صفت گرد آن دیو‌چهر همی گشت چون گرد گیتی سپهر نخستین نبردی که تدبیر کرد بر آن تیره‌دل بارش تیر کرد چو دژخیم را نامد از تیر باک زننده شد از تیر خود خشمناک یکی خشت پولاد الماس‌رنگ برآورد و زد بر دلاور نهنگ که آن خشت اگر برزدی بر هیون تمام از دگرگوشه جستی برون ز سختی که تن را به هم برفشرد بران خاره شد خست پولاد خرد دگر خشتی انداخت پولاد تر بر آن کشتنی هم نشد کارگر سوم همچنین خشت بر وی شکست نشاید به خشت آب را باز بست چو دانست کان دیو آهن‌سرشت نیندیشد از حربه و تیر و خشت نهنگ جهان‌سوز را برکشید سوی اژدهای دمنده دوید زدش بر کتفگاه و بردش ز جای چنان کان ستمگر درامد ز پای دگر باره برخاست از زیر گرد به سختی درآویخت با هم نبرد ز سوزندگی راه بختش گرفت بدان آهن چفته سختش گرفت ز زینش درآورد چون تند شیر ز تارک بیفتاد ترکش به زیر بهاری پدید آمد از زیر ترک بسی نغز و نازکتر از لاله‌برگ سرش خواست‌کندن که نرم آمدش چو رویی چنان دید شرم آمدش دو گیسو کشان دید در دامنش رسن کرده گیسوش در گردنش چو هندوی دزدش ز گنجینه برد ز رومی ربودش به روسی سپرد چو گشت آن فرشته گرفتار دیو ز دیوان روسی برآمد غریو دگر ره به نخجیر کردن شتافت کز اول گران‌مایه نخجیر یافت از آن طیرگی شاه لشکر‌شکن بپیچید چون مار بر خویشتن بفرمود تا زنده پیلی سیاه به خشم آورند اندران حربگاه بزد پیلبان بانگ بر زنده‌پیل بر آن اهرمن راند چون رود نیل بسی حربه‌ها زد بران پیل‌پای بسی نیز قاروره جان‌گزای نه قاروره بر کوه شد کارگر نمی‌کرد حربه ز دریا گذر چو دید اژدها پیل سرمست را گشاد اندر آن خیرگی دست را بدانست کان پیل جنگ‌آزمای به خرطوم سختش درآرد ز پای چنان سخت بگرفت خرطوم او که زندان او شد بر و بوم او خروشید و خرطومش از جای کند بیفتاد چون کوه، پیل بلند شه از هول آن بازی سهمناک بترسید کافتد سپه در هلاک در آن خشمناکی به فرزانه گفت که دولت ز من روی خواهد نفهت مرا نیز دریافت ادبار بخت وگرنه چرا جستم این کار سخت بد آسمانی چو آید فراز سر نازنینان بپیچد ز ناز تک و تاب شاهان بود اندکی تب شیر در سال باشد یکی مرا نیست آسایش از تاختن بخواهم درین عمر پرداختن دلش داد فرزانه کای شهریار شکیبایی آور درین کارزار همانا که پیروزی آری بدست چو تدبیر داری و شمشیر هست اگر چاره در سنگ خارا شود به تدبیر و تیغ آشکارا شود چو یاری کند با تو بخت بلند چنین فتنه را صد درآری به بند اگر چه یکی موی از اندام شاه به من بر گرامی‌تر از صد سپاه ولیکن در اختر چنانست راز که چون شاه عالم شود رزم‌ساز به اقبال شاه و به نیروی بخت درآید به خاک این تنومند سخت جز آن نیست کاین پیکر سخت‌چرم ندارد پی سست و اندام نرم یکی تن شد ار زانکه رویین‌تن است توان کندن از جایش ار ز آهن است نباید بر او زخم‌راندن به تیغ کز آهن نگردد پراکنده میغ سرش را مگر در کمند آوری به خم کمندش به بند آوری گرش می‌نشاید به شمشیر کشت که دارد پی سخت و چرم درشت چو در زیر زنجیرش آری اسیر بر او خواه شمشیر زن خواه تیر شه از مژده‌ی مرد اختر‌شناس خدا را پذیرفت بر خود سپاس چو پیروزی خویش دید از خدای بدان خنگ ختلی درآورد پای که او را شه چینیان داده بود ز سبز آخور چینیان زاده بود کمندی و تیغی گرانمایه خواست عنان کرد سوی بداندیش راست درآمد بدان دیو دریا‌شکوه چو ابری سیه کاو درآید به کوه نجنبید بر جای خویش آن نهنگ که اقبال شاهش فرو بست چنگ کمند عدو بند را شهریار درانداخت چون چنبر روزگار به گردن درافتاد بدخواه را زمین بوسه داد آسمان شاه را چو بر گردن دشمن آمد کمند شتابنده شد خسرو دیو‌بند به خم کمندش سر اندر کشید کشان همچنان سوی لشگر کشید بغلتید آن شیر نخجیر‌سوز چو آهو‌بره زیر چنگال یوز چو آن گور وحشی در آن دستبرد از افتادن و خاستن گشت خرد ز لشگرگه شاه فیروزمند غریوی برآمد به چرخ بلند تبیره چنان شد در آن خرمی که آمد به رقص آسمان بر زمی چو شه دید کان پیکر دیو‌رنگ به اقبال طالع درآمد به چنگ نشاندش به روز دگر دشمنان سپردش به زندان اهریمنان دل روسیان از چنان زور دست بر آن دشمن دشمن‌افکن شکست شه روس شد چون گدازنده‌موم به شادی درآمد شهنشاه روم تماشای رامشگران ساز کرد در خرمی بر جهان باز کرد نیوشنده شد ناله‌ی چنگ را به کف برنهاد آب گلرنگ را ز پیروزی بخت می‌کرد یاد نبید گوارنده می‌خورد شاد چو شب قفل پیروزه برزد به گنج ترازوی کافور شد مشک‌سنج همان مشگبو باده می‌خورد شاه همان پرده می‌داشت مطرب نگاه گهی سفته لعلی به پیمانه خورد گهی گوش بر لعل ناسفته کرد بهر می که می‌خورد می‌ریخت رنج به خواهنده می‌داد دیبا و گنج درآمد به افسانه‌های دراز ز هر سرگذشتی پژوهنده باز ازان تیغ‌زن مرد چابک‌سوار سخن راند با انجمن شهریار که امروزش این بی‌وفا هم نبرد ندانم که خون ریخت یا بند کرد اگر ماند دربند آن رهزنان برون آوریمش به زخم سنان وگر رفت از آن رفته در نگذریم چنان به که بر یاد او می‌خوریم چو شد مغزش از خوردن باده گرم به زندانیان بر دلش گشت نرم بفرمود کان بندی بی‌زبان بیاید به رامشگه مرزبان به فرمان شاه آن گرفتار بند به رامشگه آمد چو کوه بلند همه تن شکسته ز نیروی شاه فرو پژمریده دران بزمگاه به زاری بنالید از آن خستگی شفیعی نه بیش از زبان‌بستگی چو مرد زبان‌بسته نالید زار ببخشود بر وی دل شهریار ازان زور دیده تن زورمند بفرمود تا برگرفتند بند رها کردش آن شاه آزاد‌مرد بر آزاد‌مردی زیان کس نکرد نشاندش به آزرم و دادش طعام نوازش‌گری کرد با او تمام میی چند با گوهرش یار کرد به می گوهرش را پدیدار کرد چو مستی درامد بران شوربخت بغلطید چون سایه در پای تخت ز توسن دلی گرچه با کس نساخت نوازنده‌ی خویشتن را شناخت از آنجا سراسیمه بیرون دوید چنان شد که کس گرد او را ندید شگفتی فرو ماند خسرو در آن نشان سخن باز جست از سران که این بندی از باده چون شاد گشت چرا شد ز ما دور کازاد گشت بزرگان دولت در آن جستجوی فتادند ازان کار در گفتگوی یکی گفت صحراییست این شگفت چو بندش گرفتند صحرا گرفت دگر گفت چون می‌ در او کرد کار سوی خانه‌ی خویش بربست بار شه از هر چه رفت آشکار و نهفت سخن گوش می‌کرد و چیزی نگفت در آن مانده کاین پرده‌ی نیلگون چه شب بازی‌یی از پرده آرد برون چو لختی گذشت آمد آن پیل مست کمرگاه زیبا‌عروسی به دست به آزرم در پیش خسرو نهاد به رسم پرستش زمین بوسه داد چو آورد ازینگونه صیدی ز راه دگر باره بیرون شد از بزمگاه عجب ماند خسرو که آن کار دید نه در مار در مهره‌ی مار دید ز شرم شه آن لعبت نازنین چو لعبت به سر درکشید آستین چو شه دید در خرگه آن ماه را ز مردم تهی کرد خرگاه را در آن ترک خرگاهی آورد دست شکنج نقابش ز رخ برشکست چو دید آفتی دید از اندیشه دور نه آفت یکی آفتابی ز نور پری‌پیکری شوخ و مست آمده پری‌وار در شب به دست آمده بهشتی‌رخی دوزخش تافته ز مالک به رضوان گذر یافته چو سروی به سرسبزی آراسته وزو سرخ گل عاریت خواسته به هر ناوک غمزه کانداختی شکاری ز روحانیان ساختی لبی و چه لب شور بازارها درو قند و شکر به خروارها سمن را تماشا در آغوش او تماشاگه گل بناگوش او چو خسرو در آن روی چون ماه دید صنم‌خانه‌ای در نظر‌گاه دید شکاری کنیزی شکر خنده یافت که خود را به آزادیش بنده یافت کنیزی که صاحب غلامش بوَد ببین تا چه دلها به دامش بوَد بدانست کان ترک چینی‌حصار ز خاقان چین شد بر او یادگار ز مردانگی‌ها کز او دیده بود به میدان رزمش پسندیده بود عجب ماند کز پرده بیرون فتاد عجب‌تر که بازش به کف چون فتاد بپرسید کاحوال خود بازگوی دلم را بدین داستان باز جوی پرستنده‌ی خوب صاحب نواز پرستش‌کنان برد شه را نماز دعا کرد بر تاجدار جهان که تاجت مبادا ز گیتی نهان تویی آن جهانگیر کشور‌گشای که از داد و دین آفریدت خدای شکوهت ز روز آشکارا ترست ز دولت دلت با مدارا ترست رهایی به تو روز امید را فروغ از تو تابنده خورشید را دگر پادشاهان لشگر‌شکن یکی تاجور شد یکی تیغ‌زن تو آن آفتابی در این روزگار که هم تیغ‌گیری و هم تاجدار چو در بزم باشی جهان خسروی چو رزم آزمایی جهان پهلوی ندارد چو من خاکی آن دسترس که با آب حیوان برارد نفس که را زهره کاینجا کند ناله نرم که گر زهره باشد گدازد ز شرم سفالی که ماراست ناسفتنیست چو گویی بگو اندکی گفتنیست من آن سفته‌گوشم که خاقان چین ز ناسفتگان کرده بودم گزین به درگاه شاهم فرستاد و گفت که درهاست این درج را در نهفت مگر کان سخن را گران دید شاه که کرد از سر خشم بر من نگاه مرا از پس پرده خاموش کرد به یکباره یادم فراموش کرد من از دوری شه به تنگ آمدم ز تنگ آمدن سوی جنگ آمدم نمودم به آوردگاه نخست به اقبال شه آن هنرهای چست دویم ره که بانگی بر ادهم زدم یکی لشگر از روس برهم زدم سوم روز چون بخت یاری نکرد گرفتار دشمن شدم در نبرد نه دشمن نهنگی به کین تاخته ز خشم خدا صورتی ساخته نکشت آن نهنگ ستمگر مرا ببرد آنچنان سوی لشگر مرا سپردم به روسان بیدادگر که این گنج را بسته دارید سر دگر ره سوی جنگ پرواز کرد به پیل‌افکنی جنگ را ساز کرد چو اقبال شاهنشه پیلتن چو پیلی فکندش بر آن انجمن ز پیروزی شه در آوردگاه سرم بر فلک شد ز نیروی شاه چو دیدم که دام تو دد می‌کشد کمندت بلا را به خود می‌کشد به نوعی ز پیچش نگشتم رها که ناکشته دیدم هنوز اژدها به نوعی دلم گشت پیروزمند کزان گونه دیوی درآمد به بند همه روس را دل پر از درد شد گل سرخشان خیری زرد شد چو غول شب آیین بد ساز کرد به ره بردن مردم آغاز کرد رسن بسته چون غول بر دست و پای مرا در یکی خانه کردند جای به من بر شده لشگری دیدبان همه خارج آهنگ و ناخوش زبان چو از شب یکی نیمه کمتر گذشت به گوش آمدم‌ های و هویی ز دشت بر آمد یکی ابر ظلمات رنگ بران سنگساران ببارید سنگ رقیبان که شب پاس می‌داشتند ز بیمش همه جای بگذاشتند بجز سر ندیدم که از کله کند همی کند و بر دیگری می‌فکند ز بس کله‌ی سر که برکنده بود یکی کوه از آن کله آکنده بود درآمد چو مرغم ز جا برگرفت همه بندم از دست و پا برگرفت به پایین‌گه تخت شاهم نشاند ز پایان ماهی به ماهم رساند به زندان بدم تا به اکنون چو گنج به شادی کنون کرد خواهم سپنج زن آن به که زیور کشد پای او نه زن دان که زندان بود جای او چنانم نماید دل کامیاب که می‌بینم این کام دل را به خواب پریچهره چون حال خود باز گفت ز شادی رخ شاه چون گل شکفت ببوسید بر حلقه‌ی نوش او سخن گفت چون حلقه در گوش او که‌ای تازه گلبرگ نادیده گرد به مهر خدا پیکری در نورد به مهر توام بیشتر گشت عزم که دیبای بزمی و زیبای رزم به پرخاشگه، جان‌ستان دیدمت قوی‌دست و چابک‌عنان دیدمت به رامشگه نیز بینم شگرف حریفی نداری درین هر دو حرف حریفت منم خیز و بنواز رود دلم تازه گردان به بانگ سرود پریچهره برداشت بنواخت چنگ کمانی خدنگی و تیری خدنگ نوایی زد از نغمه‌های نوی نو آیین سرودی در او پهلوی که شاها خدیوا جهان داورا خردمند خوبا خرد‌یاورا سر سبزت از سرزنش دور باد دل روشنت چشمه‌ی نور باد جوان بخت بادی و پیروز رای توانا و دانا و کشور‌گشای کمر بسته جانت به آسودگی قبای تنت دور از آلودگی به هر جا که روی آری از نیک و بد پناهت خدا باد و پشتت خرد چنان باد کاختر به کامت شود همه ملک عالم به نامت شود سرآغاز کرد آنگهی راز خویش بزد سوز خویش اندران ساز خویش که « نوشین درختی برآمد به باغ برافروخت مانند روشن چراغ گلی بود در بوستان ناشکفت همان نرگسی در چمن نیم‌خفت می‌لعل در جام ناخورده بود نسفته‌دُری دست‌ناکرده بود به امید آن کاید از صید شاه سوی گل نشاط آرد از صیدگاه گل سرخ چیند بهار سپید گهی لاله بیند گهی مشک بید مگر شه ندارد فراغت به باغ‌؟ که نارد نظر سوی روشن چراغ وگر نی بهاری بدین خرمی چرا رایگان اوفتد بر زمی‌؟ ز باد خزان هستم اندیشناک که ریزد بهاری چنین را به خاک‌» شهنشه که آواز دلبر شنید ز دل ناله بی‌دلان برکشید خوش آوازی ناله‌ی چنگ او خبر دادش از روی گلرنگ او که رویی چنین نغز‌گویی چنین حرامت مباد آرزویی چنین دل شه چو زان نکته آگاه گشت ازان آرزو آرزو‌خواه گشت دگر ره توقف پسندیده داشت که تاراج بدخواه در دیده داشت ز ساقی به می دادنی دل نهاد که ره توشه از بهر منزل نهاد یکی جام زرین پر از باده کرد به یاد رخ آن پری‌زاده خورد دگر ره یکی جام یاقوت‌نوش بدان نوش‌لب داد و گفتا بنوش ستد ماه و بوسید و بر لب نهاد به بوسه ستد جام و با بوسه داد شهنشه به یک دست ساغر‌ کشان به دست دگر زلف دلبر کشان گهی بوسه دادی لب جام را گهی لب گزیدی دلارام را بر آن رسم کایین او دلکشست می تلخ با نقل شیرین خوشست چو نوشین می‌ اندر دهن ریختند به خوش‌خواب نوشین در‌آویختند در آن آرزوگاه با دور باش نکردند جز بوسه چیزی تراش * * * بخش ۵۶ - پیروزی یافتن اسکندر بر روسیان بیا ساقی آن رنگ داده عبیر که رنگش ز خون داد دهقان پیر بده تا مگر درآید به چنگ دهد رنگ و آبش مرا آب و رنگ سپاه سحر چون علم برکشید جهان حرف شب را قلم درکشید دماغ زمین از تف آفتاب به سرسام سودا درآمد ز خواب برآورد مرغ سحرگه غریو چو سرسامی از نور و صرعی ز دیو شه از خواب سربرزد آشوبناک دل پاک را کرد از اندیشه پاک به طاعتگه آمد نیایش نمود زبان را به شکر آزمایش نمود ز یاری ده خود دران داوری گهی یارگی خواست گه یاوری چو لختی بغلطید بر روی خاک کمر بست و زد دامن درع چاک نهادند اورنگ بر پشت پیل کشیدند شمشیر گردش دو میل سپه را به آیین پیشینه روز برآراست سالار گیتی فروز بر آن پهن صحرای دریا شکوه حصاری زد از موج لشگر چو کوه چپ و راست پیرامن آن حصار ز پولاد بستند ره بر غبار ز دیگر طرف روسی سرفراز برآراست لشگر به آیین و ساز جرس‌های روسی خروشان شده دماغ از تف خشم جوشان شده ز عکس سر‌تیغ و برق سنان سر از راه می‌رفت و دست از عنان ترنگ کمان رفته در مغز کوه فشافش کنان تیر بر هر گروه ز پولاد بر لخت گردن‌شکن برون ریخته مغزها از دهن ز بیداد کوپال پیل افکنان فلک جامه در خم نیل افکنان نهیب بلارک به پرهای مور ز بال عقابان تهی کرده زور سر نیزه از طاسک سرنگون به پرچم فرو ریخته طاس خون سم باد پایان ز خون چون عقیق شده تا نمد زین به خون در غریق سنان در سنان کوکب افروخته سپر در سپر کوکبه دوخته ز بس خشت آهن که شد بر هلاک لحد بسته بر کشتگان خشت خاک سر افشانی تیغ گردن گذار برآورده از جوی خون لاله زار چو سوزن سنان سینه را دوخته ز مقراضه مقراضی آموخته ز هر قبضهٔ خنجری در شتاب برآورده چون اژدها سر ز خواب ز بس کشتگان گرد به گرد راه چو بازار محشر شده حرب‌گاه نماینده روسی به هر سو ستیز برآورده از رومیان رستخیز برآمیخته لشگر روم و روس به سرخی سپیدی چو روی عروس سکندر دران حرب چون شیر مست یکی حربهٔ پهلوانی به دست چگونه بوَد پیل پولاد پوش‌؟ ز شیر ژیان چون برآید خروش‌؟ بدان پیل و آن شیر می‌ماند شاه که بر پیل و بر شیر بر بست راه به هر تیغ‌داری که او باز خورد سرش را به تیغی ز تن باز کرد سیه‌پوش چترش چو عباسیان زده سنگ‌ بر طاس‌ِ برطاسیان به نیروی بازوی و زخم رکاب چپ و راست افکند سر بی‌حساب هم او پای بر جای و هم لشگرش که تا کی برآید ز کوه اخترش سطرلاب فرزانه در آفتاب به طالع گرفتن چو مه در شتاب چو طالع به پیروزی آمد پدید جهان کرد شمشیر شه را کلید به شه گفت برزن که یاری تراست درین دستبرد استواری تراست بجنبید خسرو چو دریای نیل سر دشمن افکند در پای پیل سوی روسی آورد یک ترکتاز چو تند اژدهایی دهن کرده باز برآورد پیروزی شاه دست به قنطال روسی درآمد شکست چو بشکست بشکستنی خردشان به یک حمله از جای خود بردشان هزیمت در افتاد بدخواه را جهان داد شاهی جهان‌شاه را شه پیل پیکر به خم کمند درآورد قنطال را زیر بند ز روسی بسی خون و خوی ریختند گرفتند و کشتند و آویختند ز بس روسیان سرانداخته بقم کشتی کیش پرداخته ز شیران برطاس و روسی دیار گرفتار شد تیغزن ده هزار دگر کشته شد زیر شمشیر و تیر ز کشتن بود فتنه را ناگزیر قدر مایه رستند بی برگ و ساز گریزان سوی روس رفتند باز نه چندان غنیمت به خسرو رسید که اندازه‌ای آید آنرا پدید ز سیم و زر و قندز و لعل و در شتر با شتر خانه‌ها گشت پر چو بر دشمنان شاه شد کامگار شد از فرخی کار او چون نگار فرود آمد از خنگ ختلی خرام که دید آنچه مقصود بودش تمام به شکر خدا روی بر خاک سود که فتح از خدا آمد او خاک بود چو کرد آفرین داور خویش را همان گنج‌ها داد درویش را جهان را ز دشمن تهی دید جای به آرامش و رامش آورد رای * * * بخش ۵۷ - رهایی یافتن نوشابه بیا ساقی آن جام گوهر فشان به ترکیب من گوهری در نشان مگر جان خشگم بدو تر شود که زنگار گوهر به گوهر شود چو فارغ شد اسکندر فیلقوس ز یغمای برطاس و تاراج روس نشستنگهی زان طرف باز جست که دارد نشیننده را تن‌درست درختش ز طوبی دل‌آویز‌تر گیاهش ز سوسن زبان تیزتر رونده در او آب‌های زلال گوارا چو می گر بود می حلال به پیرامنش بیشه‌های خدنگ به هم بر شده شاخ بر شاخ تنگ فزون‌تر درختش ز پنجاه ارش از آب و هوا یافته پرورش چو زینگونه جایی به‌دست آمدش در آنجای فرخ نشست آمدش بر او باز گسترد رومی بساط همی‌کرد با تازه‌رو‌یان نشاط چو شاهان نشستند در بزم شاه شد آراسته حلقه‌ی بزمگاه بفرمود شه تا غنیمت کشان دهند از شمار غنیمت نشان ز گنجی که آکنده شد کوه کوه ز روس و ز برطاس و دیگر گروه دبیران پژوهش به کار آورند کم و بیش آن در شمار آورند غنیمت‌کشان بر در شهریار غنیمت کشیدند بیش از شمار گشادند سر بسته گنجینه‌ها کزو خیزد آسایش سینه‌ها نه چندان گرانمایه در بار بود که آنرا شماری پدیدار بود زر کانی و نقره زیبقی که مهتاب را داد بی رونقی زبرجد به خروار و مینا به من درق‌های زر درع‌های سفن ز کتان و متقالی خانه‌باف زده کوهه بر کوهه چون کوه قاف سلب‌های زربفت نادوخته سپرهای چون کوکب افروخته به خروارها قندز تیغ‌دار سمور سیه نیز بیش از شمار ز قاقم نه چندان فرو بسته بند که تقدیر آن کرد شاید که چند فروزنده سنجاب و روباه لعل همان کره اسبان نادیده نعل وشق نیفه‌های شبستان فروز چو خال شب افتاده بر روی روز جز این مایه‌ها نیز بسیار گنج که آید ضمیر از شمارش به رنج در آن موینه چون نظر کرد شاه بهار ارم دید در بزمگاه به مقدار خود هر یکی را شناخت که از هر متاعی چه شایست ساخت برآموده‌ای دید از اندیشه دور ز سرهای سنجاب و لفج سمور کهن گشته و موی ازو ریخته ز نیکوترین جایی آویخته چو لختی در آن چرم‌ها بنگریست ندانست کان چرم آموده چیست بپرسید ک«این چرم‌های کهن چه پیرایه را شاید از اصل و بن ؟» یکی روسیش پاسخی داد نغز کزین پوست می‌زاید آن جمله مغز به خواری مبین اندرین خشک پوست که روشن‌ترین نقد این کشور اوست به نزدیک ما این فرومایه چرم گرامی‌ترست از بسی موی نرم هر آن موینه کامد اینجا پدید بدین چرم بی‌موی شاید خرید اگر سیم هر کشوری در عیار بگردد به هر سکه چون روزگار نباشد جز این موی ما را درم نگردد یکی موی ازین موی کم از آن هیبت آمد ملک را شکوه که چون بنده‌فرمان شدند آن گروه به فرزانه گفتا که در خسروی سیاست کند دست شه را قوی سیاست نگر تا چه تعظیم کرد که چرمی چنین را به از سیم کرد در این کشور از هر چه من دیده‌ام به اینست و این را پسندیده‌ام گر این خلق را نیستی این گهر نبستی کسی حکم کس را کمر ندارد هنرهای شاهانه کس بدین یک هنر پادشاه است و بس چو شه با غنیمت شد از دستبرد سپاس غنیمت غنیمت شمرد جهان‌آفرین را سپاسی تمام برآراست و آن‌گاه درخواست جام ز رود خوش و باده خوشگوار درآمد به بخشش چو ابر بهار سران سپه را که بردند رنج به خروارها داد دیبا و گنج غنی کردشان از زر انداختن ز نو هر زمان خلعتی ساختن نماند از سپه سفت محمل‌کشی که بر وی ز دیبا نبد مفرشی طلب کرد مرد زبان‌بسته را بیابانی بند بگسسته را درآمد بیابانی کوه‌گرد چو دیگر کسان شاه را سجده کرد ملک در سراپای آن جانور به عبرت بسی دید و جنباند سر ز پیرایه و جوهر و زر و سیم بدان جانور داد نزلی عظیم نپذرفت یعنی که با گنج و ساز بیابانیان را نباشد نیاز سر گوسفندی بر شه فکند نمودش که می‌بایدم گوسفند شه از گوسفندان پروردنی وز آنهاکه باشند هم خوردنی بفرمود دادن بدو بی‌قیاس ستد مرد وحشی و بردش سپاس گله پیشرو کرد از اندازه بیش به خشنودی آمد به ماوای خویش در آن مرغزار خوش دل‌گشای خوش افتاد شه را که خوش بود جای می ناب می‌خورد بر بانگ رود فلک هر زمان می‌رساندش درود چو سرمست گشت از گوارنده می گل از آب گلگون برآورد خوی شه روسیان را بر خویش خواند سزاوارتر جایگاهی نشاند ز پای و ز دست آهن انداختش ز منسوج زر خلعتی ساختش به مولاییش حلقه در گوش کرد بر او کین رفته فراموش کرد دگر بندیان را ز بیداد و بند به خلعت برآراست و کرد ارجمند بفرمود کارند نوشابه را به تنها نخورد آن‌چنان تابه را به فرمان شه کرد روسی شتاب رسانید مه را بر آفتاب همان لعبتان ستمدیده را همان زیب و زر پسندیده را بر آراست نوشابه را چون بهار به پوشیدنی‌های گوهر نگار بسی گنج دادش ز تاراج روس دگر ره بر آراستش چون عروس شبی چند می خورد با او به کام چو شد نوبت کامرانی تمام دوالی ملک را بدو داد دست دوال دوالی بر او عقد بست چو پیرایهٔ گوهری دادشان قرار زناشوهری دادشان به بردع فرستادشان بی‌گزند که تا برکشند آن بنا را بلند ز بهر عمارت در آن رخنه‌گاه بسی مالشان داد جز برگ راه چو ترتیب ایشان به واجب شناخت سران سپه را یکایک شناخت شه روس را نیز با طوق و تاج رها کرد و بنهاد بر وی خراج چو روسی به شهر خود آورد رخت دگر باره خرم شد از تاج و تخت نپیچید از آن پس سر از داد او همه ساله می خورد بر یاد او شب و روز خسرو در آن مرغزار گهی عیش می‌کرد و گاهی شکار به زیر سهی سرو و بید و خدنگ می لعل می‌خورد بر بانگ چنگ چو خوش دید دل را، کشی می‌نمود به آن خوش‌دلی دل‌خوشی می‌نمود جوانی و شاهی و بخت بلند چرا خوش نباشد دل هوشمند * * * بخش ۵۸ - نشاط کردن اسکندر با کنیزک چینی بیا ساقی آن آب آتش خیال درافکن بدان کهرباگون سفال گوارنده آبی کزین تیره خاک بدو شاید اندوه را شست پاک شبی روشن از روز و رخشنده‌تر مهی ز آفتابی درفشنده‌تر ز سرسبزی گنبد تابناک زمرد شده لوح طفلان خاک ستاره بر آن لوح زیبا ز سیم نوشته بسی حرف از امید و بیم دبیری که آن حرف‌ها را شناخت درین غار بی‌غور منزل نساخت به شغل جهان رنج بردن چه سود؟ که روزی به کوشش نشاید فزود جهان غم نیرزد به شادی گرای نه کز بهر غم کرده‌اند این سرای جهان از پی شادی و دلخوشی‌ست نه از بهر بیداد و محنت‌کشی‌ست در این جای سختی نگیریم سخت از این چاه بی بن برآریم رخت می شادی‌آور به شادی نهیم ز شادی نهاده به شادی دهیم چو دی رفت و فردا نیامد پدید به شادی یک امشب بباید برید چنان به که امشب تماشا کنیم چو فردا رسد کار فردا کنیم غم نامده خورد نتوان به زور به بزم اندرون رفت نتوان به گور مکن جز طرب در می اندیشه‌ای پدید است بازار هر چه پیشه‌ای چه باید به خود بر ستم داشتن؟ همه ساله خود را به غم داشتن؟ چه پیچیم در عالم پیچ پیچ؟ که هیچ است ازو سود و سرمایه هیچ گریزیم از این کوچگاه رحیل از آن پیش کافتیم در پای پیل خوریم آنچه از ما به گوری خوَرند بریم آنچه از ما به غارت برند اگر برد خواهی چنان مایه بر که بردند پیشینگان دگر اگر ترسی از رهزن و باج‌خواه که غارت کند آنچه بیند به راه به درویش ده آنچه داری نخست که بنگاه درویش را کس نجست نبینی که دَه یک‌ دهان خراج به دهلیز درویش دزدند باج؟ چه زیرک شد آن مرد بنیاد سنج که ویرانه را ساخت باروی گنج چو تاریخ یک‌روزه دارد جهان چرا گنج صدساله داری نهان؟ بیا تا نشینیم و شادی کنیم شبی در جهان کیقبادی کنیم یک امشب ز دولت ستانیم داد ز دی و ز فردا نیاریم یاد بترسیم از آنها کزو سود نیست کزین پیشه اندیشه خوشنود نیست بدانچ آدمی را بود دسترس بکوشیم تا خوش برآید نفس به چاره دل خویشتن خوَش کنیم نه چندان که تن نعل آتش کنیم دمی را که سرمایه از زندگی‌ست به تلخی سپردن نه فرخندگی‌ست چنان برزن این دم که دادش دهی که بادش دهی گر به بادش دهی فدا کن درم خوش‌دلی را بسیچ که ارزان بود دل خریدن به هیچ ز بهر درم تند و بدخو مباش تو باید که باشی، درم گو مباش مشو در حساب جهان سخت‌گیر همه سخت‌گیری بود سخت میر به آسان‌گذاری دمی می‌شمار که آسان زید مرد آسان‌گذار شبی فرخ و ساعتی ارجمند بود شادمانی درو دلپسند گزارش چنین می‌کند جوهری سخن را به یاقوت اسکندری که اسکندر آن شب به مهر تمام به یاد لب دوست پر کرد جام به نوشین لب آن جام را نوش‌کرد ز لب جام را حلقه در گوش کرد نشسته به کردار سرو جوان که گه لاله ریزد گهی ارغوان ز عنبر خطی بر گل انگیخته بر گل جهان آب گل ریخته هم از فتح دشمن دلش شاد بود هم از دوستیش خانه آباد بود طلب کرد یار دلارام را پری پیکر نازی اندام را ز نامحرمان کرد خرگه تهی سماع و سماع آور خرگهی بتی فرق و گیسو برآراسته مرادی به صد آرزو خواسته لب از ناردانه دلاویزتر زبان از طبرزد شکر ریزتر دهانی و چشمی به اندازه تنگ یکی راه دل زد یکی راه چنگ سر آغوش و گیسوی عنبرفشان رسن‌وار در عطف دامن‌کشان طرازندهٔ مجلس و بزمگاه نوازندهٔ چنگ در چنگ شاه به فرمان شه چنگ را ساز کرد دَرِ دُرجِ گوهر ز لب باز کرد که از شادی امشب جهان را نویست همه شادی از دولت خسرویست به هنگام گل خوش بود روزگار بخندد جهان چون بخندد بهار چو خورشید روشن برآید به اوج ز روشن جهان برزند نور موج صبا چون درآید به دیبا‌گری زمین رومی آرد‌، هوا ششتری گل سرخ چون کله بندد به باغ فروزد ز هر غنچه‌ای صد چراغ سکندر چو پیروزی آرد به چنگ نه زیبا بود آینه زیر زنگ چو کیخسرو ار می‌شود جام‌گیر چرا جام خالی بود بر سریر؟ ملک گر ز جمشید بالاترست رخ من ز خورشید والاتر است شه ار شد فریدون زرینه کفش به فتحش منم کاویانی درفش شه ار کیقباد بلند افسرست مرا افسر از مشک و از عنبرست شه ار هست کاوس فیروزه تاج ز من بایدش خواستن تخت عاج شه ار چون سلیمان شود دیوبند مرا در جهان هست دیوانه چند شه ار زانکه عالم گرفت ای شگفت من آنرا گرفتم که عالم گرفت اگرچه کمند جهانگیر شاه فتاده‌ست بر گردن مهر و ماه کمندی من از زلف برسازمش نترسم به گردن دراندازمش گر او را کمندی بود ماه‌گیر مرا هم کمندی بود شاه‌گیر گر او ناوک اندازد از زور دست مرا غمزهٔ ناوک‌انداز هست گر او حربه دارد به خون ریختن من از چهره خون دانم انگیختن گر او قصد شمشیر‌بازی کند زبانم به شمشیر بازی‌کند گر او لختی از زر برآرد به دوش دو لختی است زلفین من گرد گوش گر او را یکی طوق بر مرکب است مرا بین که ده طوق بر غبغب است گر او حقه‌ها دارد از لعل و دُر مرا حقه‌ای هست از لعل پر گر ایدون که یاقوت او کانی است مرا لب چو یاقوت رمانی است گر او چرخ را هست انجم شناس مرا انجم چرخ دارند پاس گر او را علم هست بالای سر مرا صد علم هست بیرون در گر او شاه عالم شد از سروری منم شاه خوبان به جان پروری چو برقع براندازم از روی خویش ندارم جهان را به یک موی خویش چو بر مه کشم گیسوی عنبرین به گیسو کشم ماه را بر زمین چو تنگ شکر در عقیق آورم ز پسته شراب رحیق آورم رحیقم به رقص آورد آب را عقیقم مفرّح دهد خواب را ز مه طوق خواهی ببین غبغبم ز قند ار نمک باید اینک لبم بدین قند کاو با شکرخندی است در بوسه بین چون سمرقندی است اگر کیمیا سنگ را زر کند نسیم من از خاک عنبر کند سهیل یمن تاب را با ادیم همان شد که بوی مرا با نسیم به چشمی دل خسته بریان کنم به چشمی دگر غارت جان کنم از این سو کنم صید و بنوازمش وز آنسو به دریا دراندازمش فریبم به درمان و سوزم به درد منم کاین کنم جز من این کس نکرد اگر راهبم بیند از راه دور برد سجده چون هیربد پیش نور وگر زاهدی باشد از خاره سنگ درآرم به رقصش به یک بانگ چنگ کنم سیم‌کاری که سیمین تنم ولی قفل گنجینه را نشکنم در باغ ما را که شد ناپدید بجز باغبان کس نداند کلید رطبهای‌ تر گرچه دارم بسی بجز خار خشگم نبیند کسی گلابم ولی دردسر می‌دهم نمک خواه خود را جگر می‌دهم مگر دید شب ترکی روی من که چون خال من گشت هندوی من مگر ماه نو کان هلالی کند به امید من خانه خالی کند چو زلفم درآید به بازیگری به دام آورد پای کبک دری بناگوشم ار برگشاید نقاب دهان گل سرخ گردد پر آب زنخ را چو برسازم از زلف بند به آب معلق درارم کمند چو پیدا کنم لطف اندام را سرین بشکنم مغز بادام را چو ساعد گشایم ز بازوی نرم سمن را ورق درنوردم ز شرم شکر چاشنی‌گیر نوش منست گهر حلقه در گوش گوش منست دهانم گرو بست با مشتری گرو برد کاو دارد انگشتری جنابی که با گل خورم نوش باد مرا یاد و گل را فراموش باد یک افسون چشمم به بابل رسید کزو آمد آن جادویی‌ها پدید ز جعدم یکی موی بر چین گذشت کزو مشک شد ناف آهو به دشت چو حلقه کنم زلف بر طرف گوش بیا تا دل رفته بینی ز هوش کرشمه چو در چشم مست آورم صد از دست رفته به دست آورم دلی را که سر سوی راه افکنم نمایم زنخ تا به چاه افکنم ز مویی به عاشق دهم طوق و تاج به بویی ز خَلُّخ ستانم خراج به سلطانی چین نهم مُهر موم زنم پنج نوبت به تاراج روم جگر گوشه چینیانم به خال چراغ دل رومیانم به فال طبرزد دهم چون شوم خواب خیز طبرخون زنم چون کنم غمزه تیز لبم لعل را کارسازی کند خیالم به خورشید بازی کند مغ دیر سیمین صنم خواندم صنم خانهٔ باغ ارم داندم چو شد نار پستانم انگیخته ز بستان دل نار شد ریخته ز نارم که نارنج نوروزی است که را بخت گویی که را روزی است؟ مبارک درختم که بر دوستم برآور گلم گرچه در پوستم من و آب سرخ و سر سبز شاه جهان گو فرو شو به آب سیاه برآنم که دستان به کار آورم چو چنگ خودش در کنار آورم گهی بوسه بر چشم مستش دهم گهی زلف خود را به دستش دهم به شرطی کنم جان خود جای او که هرگز نتابم سر از پای او چنان خسبم از مهر آن آفتاب که سر در قیامت برآرم ز خواب گر آبیست گو زندگانی دهد وگر سایه‌ای گو جوانی دهد کند وصل من زندگانی دراز جوانی دهم چون درآیم به ناز سکندر به حیوان خطا می‌رود من این‌جا سکندر کجا می‌رود؟ اگر راه ظلمات می‌بایدش سر زلف من راه بنمایدش وگر زانکه جوید ز یاقوت رنگ همان آورد آب حیوان به چنگ لب من که یاقوت رخشان در اوست بسی چشمه چون آب حیوان در اوست جهان خسروا چند گردن کشی؟ بر این آب حیوان مشو آتشی پریرویم و چون پری در پرند چو دل بسته‌ای در پری در مبند مرا با تو در باد و بستن مباد شکن باد لیکن شکستن مباد بس این سنگ سخت از دل انگیختن به نازک دلان در نیامیختن مکن ترکی ای میل من سوی تو که ترک توام بلکه هندوی تو بدین آسمانی زمین توام ز چینم ولی دردچین توام گل من گلی سایه پروردنیست که سایه به خورشید درخوردنیست چو من میوه در سایهٔ خانه بس که ناخوش بود میوهٔ خانه‌رس مرا خود تو ریحان خوشبوی گیر ز ریحان بود خانه را ناگزیر رها کن به نخجیر این کبک باز بترس از عقابان نخجیر ساز رطب کاو رسیده بود بر درخت به سستی رسد گر نگیریش سخت نیابی ز من به جگرخواره‌ای جگرخواره‌ای نه شکر باره‌ای چه دلها که خون شد ز خون خوردنم چه خونها که مانده‌ست در گردنم به داور شدم با شکر بارها مرا بیش از او بود بازارها به آواز و چهره کش و دلکشم همان خوش همین خوش خوش اندر خوشم چو ساقی شوم می‌ نباشد حرام چو مطرب شوم نوش ریزد ز جام چو بر رود دستان کنم دست خوش کنم مست وانگه شوم مست کش ز دور این چنین دلبری‌ها کنم در آغوش جان‌پروری‌ها کنم برابر دهم دیده را دل‌خوشی چو در برکشندم کنم دل کشی من و نالهٔ چنگ و نوشینه می ز من عاشقان کی شکیبند کی؟ چو تو شهریاری بود یار من چه باشد به جز خرمی کار من؟ چو من نیست اندر جهان کس به کام ازان نیست اندر جهانم به نام چو بر زد دلاویز چنگی به چنگ چنین قولی از قند عناب رنگ درآمد شه از مهر آن نوش‌ناز بدان جره کبک چون جره باز تذرو بهاری درآمد به غنج برون آمد از مهد زرین ترنج سرا بود خالی و معشوقه مست عنان رفت یک باره دل را ز دست شبی خلوت و ماهرویی چنان ازو چون توان درکشیدن عنان؟ گوزن جوان را بیفکند شیر به تاراجگاهش درآمد دلیر به صید حواصل درآمد عقاب به مهمانی ماه رفت آفتاب زمانی چو شکر لبش می‌گزید زمانی چو نیشکرش می‌مزید به بر درگرفت آن سمن سینه را ز دَر مُهر برداشت گنجینه را نخورده میی دید روشن‌گوار یکی باغ در بسته پُرِ سیب و نار عقیقی نیازرده بر مُهر خویش نگینی به الماس ناگشته ریش نچیده گلی خار برچیده‌ای بجز باغبان، مرد نادیده‌ای از آن گرمی و آتش افزون شدن ز جوشنده خون خواست بیرون شدن ز شیرین زبان شکر انگیختند چو شیر و شکر درهم آویختند به هم درخزیده دو سرو بلند به بادام و روغن درافتاده قند دو پی هر دو چون لاف الف خم زده دو حرف از یکی جنس درهم زده چو لولوی ناسفته را لعل سفت هم آسود لولو و هم لعل خفت سکندر بدان چشمه زندگی بسی کرد شادی و فرخندگی چنین چند شب دل به شادی سپرد وزان مرحله رخت بیرون نبرد * * * بخش ۵۹ - افسانه آب حیوان بیا ساقی آن جام رخشنده می به کف گیر بر نغمهٔ نای و نی میی کو به فتوی می‌خوارگان کند چاره کار بیچارگان چو بانگ خروس آمد از پاسگاه جرس در گلو بست هارون شاه دوال دهل‌زن در آمد به جوش ز منقار مرغان برآمد خروش پرستش‌کنان خلق برخاستند پرستش‌گر‌ی را بیاراستند شه از خواب دوشینه سر برگرفت نیایش‌گری کردن از سر گرفت به نیکی ز نیکی‌دِهَش یاد کرد بدان پرورش عالم آباد کرد چو آورد شرط پرستش بجای به شغل می‌ و مجلس آورد رای گهی خورد می‌ با نواهای رود گهی داد بر نیک‌عهدان درود به گلگون می تازه همچون گلاب ز سر درد می‌برد و از مغز تاب در‌ِ لهو بگشاد بر همدمان ز در دور غوغای نا‌محرمان سخن می‌شد از هر دری در نهفت کس افسانه‌ای بی شگفتی نگفت یکی قصه کرد از خراسان و غور کز آنجا توان یافتن زر و زور یکی از سپاهان و ری کرد یاد که گنج فریدون از آنجا گشاد یکی داستان زد ز خوارزم و چین که مشگش چنانست و دیبا چنین یکی گفت قیصور به زین دیار که کافور و صندل دهد بی‌شمار یکی گفت هندوستان بهترست که هیمه‌ش همه عود و گل عنبرست در آن انجمن بود پیری کهن چو نوبت بدو آمد آخر سخن همیدون زبان بر شگفتی گشاد چو دیگر بزرگان زمین بوسه داد که از هر سواد آن سیاهی به است که آبی درو زندگانی‌ده است به گنج گران عمر خود بر مسنج که خاک است پر گنج و حمال گنج چو خواهی که یابی بسی روزگار سر از چشمه زندگانی بر آر شدند انجمن با سرافکندگی که چون در سیاهی بود زندگی‌؟! سکندر بدو گفت کای نیک‌مرد مگر کان سیاهی بر آن آب خورد سواد حروفی‌ست دست آزمای همان آب او معنی جان‌فزای وگرنه که بیند زمینی سیاه همان چشمه کز مرگ دارد نگاه دگر باره پیر جهان‌دیده گفت که بیرون از این رمز‌های نهفت حجابی‌ست در زیر قطب شمال درو چشمه‌ای پاک از آب زلال حجابی که ظلمات شد نام او روان آب حیوان از آرام او هر آنکس کزان آب حیوان خورد ز حیوان‌خوران جهان جان برد وگر باورت ناید از من سخن بپرس از دگر زیرکان کهن ملک را ز تشویش آن گفتگوی پدید آمد اندیشهٔ جستجوی بپرسید از او کان سیاهی کجاست نماینده بنمود کز دست راست ز ما تا بدان بوم راه اندکی‌ست ازین ره که پیمودی از دَه یکی‌ست چو شه دید کان چشمهٔ خوشگوار به ظلمت توان یافتن صبح‌وار در بارگه سوی ظلمات کرد به رفتن سپه را مراعات کرد چو شد منزلی چند و در کار دید ز لشگر بسی خلق بیمار دید جهانی روان بود لشگرگه‌ش جهانی دگر خاص بر درگه‌ش ز بازار لشگر در آن کوچ‌گاه به بازار محشر همی‌ماند راه سوی شیر مرغ ار عنان تافتند به بازار لشگر گهش یافتند به هر خشکساری که خسرو رسید ببارید باران‌، گیا بردمید پی خضر گفتی در آن راه بود همانا که خود خضر با شاه بود ز بسیاری لشگر اندیشه کرد صبوری در آن تاختن پیشه کرد یکی غارگه بود نزدیک دشت که لشگرگه خسرو آنجا گذشت بنه هر چه با خود گران داشتند به نزدیک آن غار بگذاشتند از آن جمع کانجای شد جای‌گیر شد آن بوم‌ ِ ویران عمارت‌پذیر بن غار خواندش نگهبان دشت به نام آن بن غار بلغار گشت کسانی که سالار آن کشورند رهی زاده شاه اسکندرند چو شه دید کان لشگر بی‌قیاس دران ره نباشند منزل‌شناس تنی چند بگزید عیار‌وش کماندار و سختی‌کش و سخت‌کش دلیر و تنومند و سخت‌استخوان شکیبنده و زورمند و جوان بفرمود تا هیچ بیمار و پیر نگردد دران راه جنبش‌پذیر که پیر کهن کاو بود سالخورد ز دشواری منزل آمد به درد نشستند پیران‌، جوانان شدند ره دور بی‌راه‌دانان شدند جهان‌خسرو از مردم آن دیار طلب کرد کارآگهی هوشیار به ره بردن لشگرش پیش داشت دو منزل به هر منزلی می‌گذاشت همه توشهٔ ره ز شیرین و شور روان کرد بر بیسراکان بور دو اسبه سپه سوی ظلمات راند بر آن ماندگان نایبی برنشاند به اندرز گفتن همه گفتنی که جایی چنین هست ناخفتنی چو یک ماهه ره رفت سوی شمال گذرگاه خورشید را گشت حال ز قطب فلک روشنایی نمود برآمد فرو شد به یک لحظه بود خط استوا بر افق سرنهاد میانجی به قطب شمال اوفتاد به جایی رسیدند کز آفتاب ندیدند بیش از خیالی به خواب سوی عطف‌گاه زمین تاختند در آن سایبان رایت افراختند زمین از هوا روشنایی ربود حجاب سیاهی سیاست نمود ز یکسو سیاهی براندود حرف دگر سو گذر بست دریای ژرف همی‌برد ره رهبر هوشمند به یکسو ز پرگار چرخ بلند چو گشت اندک‌اندک ز پرگار دور به هر دوریی دورتر گشت نور چنین تا گذرگه به جایی رسید که یکباره شد روشنی ناپدید سیاهی پدید آمد از کنج راه جهان خوش نباشد که گردد سیاه فرو ماند خسرو که تدبیر چیست نمایندهٔ رسم این راه کیست سگالش نمودند کارآگهان که هست این سیاهی حجابی نهان درون رفت شاید به‌هر سان که هست به باز آمدن ره که آرد به‌دست به چاره‌گری هر کسی می‌شتافت به سامان چاره کسی ره نیافت چو آمد شب آن نیم روشن دیار سیه مشک بر عود کرد اختیار برآشفت گردون چو زنجیری‌یی به زنگی بدل گشت کشمیری‌یی شد آن راه از موی باریک‌تر ز تاریکی شام تاریک‌تر به بنگاه خود هر کسی رفت باز در اندیشه آن شغل را چاره‌ساز نبرده جوانی جوانمرد بود که روشن دلش مهر پرورد بود پدر داشت پیری نود ساله‌ای ز رنج تنش هر زمان ناله‌ای در آن روز اول که فرمود شاه که ناید ز پیران کسی سوی راه جوانمرد بود از پدر ناشکیب چو بیمار نالنده از بوی سیب نگه‌داشت آن پیر فرتوت را چو دیگر کسان سرخ یاقوت را به صندوق زادش نهان کرده بود به نرخ ره‌آوردش آورده بود دران شب که از رای برگشتگی درآمد به اندیشه سرگشتگی جوان آن در بسته را باز کرد وزین در سخن با وی آغاز کرد کز این آمدن شه پشیمان شده‌ست ز سختی‌کشی سست‌پیمان شده‌ست ز تاریکی آمد دلش را هراس که هنجار خود را نداند قیاس تواند درون رفت بی رهنمون برون آمدن را نداند که چون جوانمرد را پیر دیرینه گفت که هست اندرین پرده رازی نهفت چو هنگام رفتن رسد شاه را بدان تا برون آورد راه را یکی مادیان بایدش تندرست که زادن همان باشد او را نخست چو زاده شود کره باد پای سرش باز بُرند حالی بجای همانجا که باشد بریده سرش نپوشند تا بنگرد مادرش دل مادیان زو به‌تاب آورند وزانجا به رفتن شتاب آورند چو آید گه بازگشتن ز راه بود مادیان پیشرو در سپاه به پویه سوی کره نغز خویش برون آورد ره به هنجار پیش از آن راه بی رهنمون آمدن بدین چاره شاید برون آمدن جوان کاین حکایت شنید از پدر به چاره‌گری رشته را یافت سر سحرگه که مشگین پرند طراز به دیبای عودی بدل گشت باز شهنشاه بنشست با انجمن به رفتن شده هر یکی رای‌زن ز هر گونه‌ای چاره می‌ساختند دگر سان فسونی برانداختند شه افسون کس را خریدار نی در چاره بر کس پدیدار نی جوان خردمند آهسته‌رای سخن راند از اندیشهٔ رهنمای حدیثی که از پیر دانا شنید به چاره‌گری کرد با شه پدید چو بشنید شه دل‌پذیر آمدش به نزد خرد جایگیر آمدش بدو گفت کای زاد‌مرد جوان چنین رای از خود زدن چون توان‌؟ تو این دانش از خود نیندوختی بگو راست تا از که آموختی‌؟ اگر گفتی آماده گشتی به گنج وگرنه ز کج گفتن آیی به رنج جوان گفت اگر زینهارم دهی کنم محمل از بار آوخ تهی شهنشه چو فرمود روز نخست که ناید به ره پیر ناتندرست پدر داشتم پیر دیرینه سال ز گردون بسی یافته گوشمال من از شفقت پیر بابای خویش فراموش کردم محابای خویش به پوشیدگی با خود آوردمش نه بد بود اگرچه بد آوردمش سخن‌های ره رفتن شاه دوش رسانیدم او را یکایک به گوش به تعلیم او دل برافروختم چنین چاره‌ای زو درآموختم شه از رای آن رهنمون در نهفت بر افروخت وین نکته نغز گفت جوان گرچه شاه دلیران بوَد گه‌ چاره محتاج پیران بود کدو گر به نو شاخ بازی کند به شاخ کهن سرفرازی کند جوان گر به دانش بود بی‌نظیر نیاز آیدش هم به گفتار پیر درین گفتگو بود شاه جهان که آن مرد وحشی ز در ناگهان درآمد درآورد نزدیک شاه یکی پشته‌وار از سمور سیاه ازو هر یک از قندزی تام‌تر به جوهر یک از یک به‌اندام‌تر چو شه نزل او را خریدار گشت دگر ره ز شه ناپدیدار گشت به تاریکی اندر نهان کرد رخت عجب ماند شه اندران کار سخت به اندیشهٔ روشنایی‌نما‌ی دو اسبه سوی ظلمت آورد رای بفرمود تا مادیانی چو باد کز آبستنی باشدش وقت زاد بیارند از آن گونه کان پیر گفت شود زادهٔ باد با خاک جفت چو کردند کاری که فرمود شاه سوی آب حیوان گرفتند راه * * * بخش ۶۰ - رفتن اسکندر به ظلمات بیا ساقی آن خاک ظلمات رنگ بجوی و بیار آب حیوان به چنگ بدان آب روشن نظر کن مرا وزین زندگی زنده‌تر کن مرا درین فصل فرخ ز نو تا کهن ز تاریخ دهقان سرایم سخن گزارنده دهقان چنین درنوشت که اول شب ازماه اردی بهشت سکندر به تاریکی آورد رای که خاطر ز تاریکی آید بجای نبینی کزین قفل زرین کلید به تاریکی آرند جوهر پدید کسی کاب حیوان کند جای خویش سزد گر حجابی برآرد ز پیش نشینندهٔ حوضهٔ آبگیر ز نیلی حجابی ندارد گزیر سکندر چو آهنگ ظلمات کرد عنایت به ترک مهمات کرد عنان کرد سوی سیاهی رها نهان شد چو مه در دم اژدها چنان داد فرمان در آن راه نو که خضر پیمبر بود پیشرو شتابنده خنگی که در زیر داشت بدو داد کو زهره شیر داشت بدان تا بدان ترکتازی کند سوی آب‌خور چاره سازی کند یکی گوهرش داد کاندر مغاک به آب آزمودن شدی تابناک بدو گفت کاین راه را پیش و پس تویی پیش‌رو نیست پیش از تو کس جریده به هرسو عنان تاز کن به هشیار مغزی نظر باز کن کجا آب حیوان برآرد فروغ که رخشنده گوهر نگوید دروغ بخور چون تو خوردی به نیک اختری نشان ده مرا تا ز من برخوری به فرمان او خضر خضرا خرام به آهنگ پیشینه برداشت گام ز هنجار لشگر به یک سو فتاد نظرها به همت ز هر سو گشاد چو بسیار جست آب را در نهفت نمی شد لب تشنه با آب جفت فروزنده گوهر ز دستش بتافت فرو دید خضر آنچه می جست یافت پدید آمد آن چشمهٔ سیم رنگ چو سیمی که پالاید از ناف سنگ نه چشمه که آن زین سخن دور بود وگر بود هم چشمهٔ نور بود ستاره چگونه بود صبحگاه چنان بود اگر صبح باشد پگاه به شب ماه ناکاسته چون بود چنان بود اگر مه به افزون بود ز جنبش نبد یک دم آرام گیر چو سیماب بردست مفلوج پیر ندانم که از پاکی پیکرش چو مانندگی سازم از جوهرش نیاید ز هر جوهر آن نور و تاب هم آتش توان خواند یعنی هم آب چو با چشمهٔ خضر آشنائی گرفت بدو چشم او روشنایی گرفت فرود آمد و جامه برکند چست سر و تن بدان چشمهٔ پاک شست وزو خورد چندانکه بر کار شد حیات ابد را سزاوار شد همان خنگ را شست و سیراب کرد می ناب در نقرهٔ ناب کرد نشست از بر خنگ صحرا نورد همی داشت دیده بدان آب خورد که تا چون شه آید به فرخنگی بگوید که هان چشمهٔ زندگی چو در چشمه یک چشم زد بنگرید شد آن چشمه از چشم او ناپدید بدانست خضر از سر آگهی که اسکندر از چشمه ماند تهی ز محرومی او نه از خشم او نهان گشت چون چشمه از چشم او در این داستان رومیان کهن به نوعی دگر گفته‌اند این سخن که الیاس با خضر همراه بود در آن چشمه کو بر گذرگاه بود چوبا یکدگر هم درود آمدند بدان آب چشمه فرود آمدند گشادند سفره بران چشمه سار که چشمه کند خورد را خوشگوار بران نان کو بویاتر از مشک بود نمک یافته ماهیی خشک بود ز دست یکی زان دو فرخ همال درافتاد ماهی در آب زلال بسیچنده در آب پیروزه رنگ بسیچید تا ماهی آرد به چنگ چو ماهی به چنگ آمدش زنده بود پژوهنده را فال فرخنده بود بدانست کان چشمهٔ جان فرای به آب حیات آمدش رهنمای بخورد آب حیوان به فرخندگی بقای ابد یافت در زندگی همان یار خود را خبردار کرد که او نیز خورد آب ازان آب خورد شگفتی نشد کاب حیوان گهر کند ماهی مرده را جانور شگفتی در آن ماهی مرده بود که بر چشمهٔ زندگی ره نمود ز ماهی و آن آب گوهر فشان دگر داد تاریخ تازی نشان که بود آب حیوان دگر جایگاه مجوسی و رومی غلط کرد راه گر آبیست روشن در این تیره خاک غلط کردن آبخوردش چه باک چو الیاس و خضر آب‌خور یافتند از آن تشنگان روی برتافتند ز شادابی کام آن سرگذشت یکی شد به دریا یکی شد به دشت ز یک چشمه رویا شده دانه شان دو چشمه شده آسیا خانه شان سکندر به امید آب حیات همی کرد در رنج و سختی ثبات سر خویش را سبزی از چشمه جست که سیراب‌تر سبزی از چشمه رست چهل روز در جستن چشمه راند بر او سایه نفکند و در سایه ماند مگر کرمیی در دل تنگ داشت که بر چشمه و سایه آهنگ داشت ز چشمه نه سایه رسد بلکه نور ولی کم بود چشمه از سایه دور اگر چشمه با سایه بودی صواب کجا سایه با چشمهٔ آفتاب چو چشمه ز خورشید شد خوشگوار چرا زیرسایه شدآن چشمه سار بلی چشمه را سایه بهتر ز گرد کزان هست شوریده زین هست سرد فرو ماند خسرو در آن سایگاه چو سایه شده روز بر وی سیاه به امید آن کاب حیوان خورد که هر کس که بینی غم جان خورد از آن ره که او عمر پرداز گشت چو نومید شد عاقبت بازگشت در آن غم که تدبیر چون آورد کز آن سایه خود را برون آورد سروشی در آن راهش آمد به پیش بمالید بر دست او دست خویش جهان گفت یکسر گرفتی تمام نئی سیر مغز از هوسهای خام بدو داد سنگی کم از یک پشیز که این سنگرا دار با خود عزیز در آن کوش از این خانهٔ سنگ بست که همسنگ این سنگی آری بدست همانا کز آشوب چندین هوس به هم سنگ او سیر گردی و بس ستد سنگ ازو شهریار جهان سپارندهٔ سنگ از او شد نهان شتابنده می شد در آن تیرگی خطر در دل و در نظر خیرگی یکی هاتف از گوشه آواز داد که روزی به هر کس خطی باز داد سکندر که جست آب حیوان ندید نجسته به خضر آب حیوان رسید سکندر به تاریکی آرد شتاب ره روشنی خضر یابد بر اب به حلوا پزی صد کس آتش کند به حلوا دهان را یکی خوش کند دگر هاتفی گفت کای اهل روم فروزنده ریگیست این ریگ بوم پشیمان شود هر که بردارش پشیمان‌تر آنکس که بگذاردش ازان هر کس افکند در رخت خویش به اندازهٔ طالع و بخت خویش شگفتی بسی دید شه در نهفت که نتوان ازان ده یکی باز گفت حدیث سرافیل و آوای صور نگفتم که ده میشد از راه دور چو گوینده دیگر آن کان گشاد اساسی دگر باره نتوان نهاد چو با چشمه شه آشنائی نیافت سوی چشمهٔ روشنایی شتافت سپه نیز بر حکم فرمان شاه به باز آمدن برگرفتند راه همان پویه در راه نوشد که بود همان مادیان پیشرو شد که بود چهل روز دیگر چو رفت از شمار پدید آمد آن تیرگی را کنار برون آمد از زیر ابر آفتاب ز بی آبی اندام خسرو در آب دوید از پس آنچه روزی نبود چو روزی نباشد دویدن چه سود به دنبال روزی چه باید دوید تو بنشین که خود روزی آید پدید یکی تخم کارد یکی بدرود همایون کسی کاین سخن بشنود نشاید همه کشتن از بهر خویش که روزی خورانند از اندازه بیش ز باغی که پیشینگان کاشتند پس آیندگان میوه برداشتند چو کشته شد از بهر ما چند چیز ز بهر کسان ما بکاریم نیز چو در کشت و کار جهان بنگریم همه ده کشاورز یکدیگریم * * * بخش ۶۱ - بیرون آمدن اسکندر از ظلمات بیا ساقی آن می‌که او دلکشست به من ده که می در جوانی خوشست مگر چون بدان می دهان تر کنم بدو بخت خود را جوان‌تر کنم چو بیداری بخت شد رهنمون ز تاریکی آمد سکندر برون چنان رهبری کردش آن مادیان که نامد چپ و راستی در میان بر آن خط که روز نخستین گذشت چو پرگار بود آخرش بازگشت چو اقبال شد شاه را کارساز به روشن جهان ره برون برد باز سوی لشگر آمد عنان تافته مرادی طلب کرده نایافته نیفتاد از ان تاب در تافتن که روزی به قسمت توان یافتن نرنجید اگر ره به حیوان نبرد که در راه حیوان چو حیوان نمرد چو اندوهی آمد مشو ناسپاس ز محکم‌تر اندوهی اندر هراس برهنه ز صحرا به صحرا شدن به از غرقه در آب دریا شدن برنجد سر از درد سرهای سخت نه زانسان که از زخم شمشیر و لخت بسی کار کز کار مشکل‌تر است تن‌آسان کسی کاو قوی‌دل‌تر است چو دیدند لشگر ره آورد خویش نهادند سنگ ره آورد پیش همه سنگها سرخ یاقوت بود کزو دیده را روشنی قوت بود یکی را ز کم گوهری دل به درد یکی را ز بی گوهری باد سرد پشیمان شد آنکس که باقی گذاشت پشمیان‌تر آنکس که خود برنداشت چو آسود روزی دو شاه از شتاب ستد داد دیرینه از خورد و خواب به یاد آمدش حال آن سنگ خرد که پنهان بدو آن فرشته سپرد ترازو طلب کرد و کردش عیار ز بسیار سنگین فزون بود بار ز مثقال بیش آمد از من گذشت بسی سنگ پرداخت از کوه و دشت به صد مرد گپانی افراختند درو سنگ و هم‌سنگش انداختند فزون آمد از وزن صد پاره کوه ز بر سختنش هر کس آمد ستوه شنیدم که خضر آمد از دور و گفت که این سنگ را خاک سازید جفت کفی خاک با او چو کردند یار به هم سنگیش راست آمد عیار شه آگاه شد زان نمودار نغز که خاکست و خاکش کند سیر مغز یکی روز با خاصگان سپاه چو مینو یکی مجلس آراست شاه کمر بر کلاه فریدون کشید سر تخت بر تاج گردون کشید غلامانِ زرین‌کمر گرد تخت چو سیمین‌ستون گرد زرین‌درخت همه تاجداران روی زمین در آن پایه چون سایه زانو نشین ز هر شیوه‌ای کان بود دلپذیر سخن می‌شد از گردش چرخ پیر ز تاریکی و آب حیوان بسی سخن در سخن می‌شد از هر کسی که گر زیر تاریکی آن آب هست شتابنده را چون نیاید بدست‌‌؟! وگر نیست آن آب در تیره خاک چرا نامش از نامها نیست پاک درین باره می‌شد سخن‌های نغز کزو روشنایی درآید به مغز ز پیران آن مرز بیگانه‌بوم چنین گفت پیری به دارای روم که شاه جهانگیرِ آفاق‌گرد که چون آسمان شد ولایت نورد گر از بهر آن جوید آب حیات که از پنجهٔ مرگ یابد نجات در این بوم شهریست آباد و بس که هرگز نمیرد در او هیچکس کشیده در آن شهر کوهی بلند شده مردم شهر ازو شهربند به هر مدتی بانگی آید ز کوه که آید نیوشنده را زان شکوه بخواند ز مردم یکی را به نام که خیز ای فلان سوی بالا خرام نیوشنده زان بانگ فرمان پذیر نگردد یکی لحظه آرام گیر ز پستی کند سوی بالا شتاب به پرسندگان زو نیاید جواب پسِ کوه خارا شود ناپدید کس این بند را می‌نداند کلید گر از مرگ خواهد تن شه امان بدان شهر باید شدن بی‌گمان شه از گفتِ آن مرد دانش‌بسیچ فرو ماند بر جای خود پیچ پیچ به کار آزمایی دلش تیز شد در آن عزم رایش سبک‌خیز شد بفرمود کز زیرکان سپاه تنی چند را سر درآید به راه در آن منزل آرامگاه آورند سخن را درستی به شاه آورند به اندرزشان گفت از آواز کوه نباید که جنبد کسی زین گروه اگر نام پیدا کند یا نشان بران گفته گردند دامن فشان مگر چون شود راه پاسخ دراز برون آید از زیر آن پرده راز نصیحت پذیران به اندرز شاه سوی شهر پوشیده جستند راه در آن شهر با فرخی تاختند به جایی‌خوش آرامگه ساختند خبرهای شهر آشکار و نهفت چنان بود کان پیر پیشینه گفت به هر وقتی آوازی از کوهسار رسیدی به نام یکی زان دیار نیوشنده چون نام خود یافتی به رغبت سوی کوه بشتافتی چنان در دویدن شدی ناصبور کزان ره نگشتی به شمشیر دور رقیبان شه چارها ساختند نواهای آن پرده نشناختند چو گردون گردنده لختی بگشت فلک منزلی چند راه در نوشت ز پیکان شه گردش روزگار یکی را به رفتن شد آموزگار از آن راز‌جویانِ پنهان‌پژوه یکی را به خود خواند هاتف ز کوه به تک خاست آنکس که بشنید نام سوی هاتف کوه شد شادکام گرفتند یاران زمامش به چنگ که در پویه بنمای لختی درنگ نباید که پوینده شیدا شود مگر راز این پرده پیدا شود شتابنده را زان نمی‌داشت سود فغان می‌زد و طیرگی می‌نمود نمی‌گفت چیزی که آید به کار به رفتن شده چون فلک بی‌قرار رهانید خود را به صد زرق و زور شد آواره ز ایشان چو پرنده مور بماندند یاران ازو در شگفت وزو هر کسی عبرتی برگرفت که زیرکتر ما در این ترکتاز نگر چون شد از ما و نگشاد راز براین نیز چون مدتی در گذشت بتابید خورشید بر کوه و دشت به یاری دگر نیز نوبت رسید شد او نیز در نوبتی ناپدید قدر مایه مردم که ماندند باز نخواندند یک حرف ازان لوح راز هراسنده گشتند از آن داوری که کس را نکرد آسمان یاوری ز بی‌راهی خود به راه آمدند وز آن شهر نزدیک شاه آمدند نمودند حالت که از ما بسی سوی کوه شد باز نامد کسی نه هنگام رفتن درنگی نمود نه امید باز آمدن نیز بود ندانیم کاواز آن پرده چیست نوازنده ساز آن پرده کیست چو ما راه آن پرده نشناختیم از آن پرده اینک برون تاختیم ز ما چند کس کرد بر کوه ساز نیامد یکی بانگ از آن کوه باز چو دیدیم کایشان گرفتند کوه گرفتیم دشت آمدیم این گروه چنین است خود گنبد تیز گشت گهی کوه گیرند ازو گاه دشت سکندر چو راز رقیبان شنید رهی دید باز آمدش ناپدید بدان راهش آنگه نیاز آمدی کزو یک تن رفته باز آمدی ز حیرت در آن کار سرگشته ماند که عنوان آن نامه را کس نخواند خبر داشت کان رفتن ناگهان کسی راست کاو را سر آید جهان مثل زد که هر کس که او زاد مرد ز چنگ اجل هیچکس جان نبرد چو با گور گیران ندارند زور به پای خود آیند گوران به گور گه تیر خوردن عقاب دلیر به پر خود آید ز بالا به زیر * * * بخش ۶۲ - باز آمدن اسکندر به روم بیا ساقی آن باده بردار زود که بی باده شادی نشاید نمود به یک جرعه زان باده یاریم ده ز چنگ اجل رستگاریم ده مژه تا به‌هم بر زنی روزگار به صد نیک و بد باشد آموزگار سری را کند بر زمین پای بند سری را برآرد به چرخ بلند درآرد ز منظر یکی را به چاه برآرد ز ماهی یکی را به ماه کند هر زمان چند بازی بسیچ سرانجام بازیش هیچست هیچ از این توسنی به که باشیم رام که سیلی خورد مرکب بد لگام چو تازی فرس بدلگامی کند خر مصریان را گرامی کند جهان در جهان خلق بسیار دید رمید از همه با کسی نارمید جهان آن کسی راست کاندر جهان شود آگه از کار کارآگهان گزارش چنین شد درین کارآگاه که چون زد در آن غار شه بارگاه بسی گنج در کار آن غار کرد وزان غار شهری چو بلغار کرد ز بلغار فرخ درآمد به روس براراست آن مرز را چون عروس وز آنجا درآمد به دریای روم برون برد کشتی به آباد بوم بزرگان روم آگهی یافتند سوی رایت شاه بشتافتند به شکرانه جان را کشیدند پیش چو دیدند روی خداوند خویش همه خاک روم از ره آورد شاه برافروخت چون شب به رخشنده ماه چو یاقوت شد روی هر جوهری ز یاقوت ظلمات اسکندری در آرایش آمد همه روی شهر زمین یافت از گنج پوشیده بهر بهشتی ز هر قصری انگیختند زر و سیم را بر زمین ریختند شکستند قفل در گنج را جهان قفل بر زد در رنج را به برج خود آمد فروزنده ماه بسر بر چو خورشید چینی کلاه شه از روم شد با زمین خویش بود به روم آمد از آسمان بیش بود چو آبی که ابرش به بالا برد به باز آمدن در به دریا برد نشست از بر تخت یونان به ناز برآسود ازان رنج و راه دراز ز دل دامن هفت کشور گذاشت به هر کشوری نایبی برگماشت ملوک طوایف به فرمان او کمر بسته بر عهد و پیمان او به تشریف او سرفراز آمدند سوی کشور خویش باز آمدند جداگانه هرکس به کبر و کشی برآورده گردن به گردن کشی کسی گردن خود کسی را نداد به خود هر کسی گردنی برگشاد به یاد سکندر گرفتند جام جز او هیچکس را نبردند نام چو شه باز بر تخت یونان رسید بدو داد گنج سعادت کلید ز دانش بسی مایه ها ساز کرد در حکمت ایزدی باز کرد چو فرمان رسیدش به پیغمبری نپیچید گردن ز فرمانبری دگر باره زاد سفر برگرفت حساب جهان گشتن از سر گرفت دو نوبت جهان را جهاندار گشت یکی شهر و کشور یکی کوه و دشت بدین نوبت آن بود کاباد بوم همه یک به یک دید و آمد به روم دگر نوبت آن شد که بی‌راه و راه روان کرد رایت چو خورشید و ماه چو زین بزمگه باز پرداختم شکر ریز بزمی دگر ساختم سخنهای بزمی درین نیم درج بسی کردم از بکر اندیشه خرج گر آن در که یک یک در او بسته‌ام به هر مطلعی باز پیوسته‌ام به یک جای در رشته آرند باز پر از در شود رشتهٔ عقد ساز جداگانه فهرست هر پیکری ز قانون حکمت بود دفتری همان ساقیان و گزارشگران که بر هم نشاندم کران تا کران نشیننده هر یک ز روی قیاس چو بر گنج گوهر نگهبان پاس که داند چنین نقشی انگیختن بدین دلبری رنگی آمیختن چنان بستم ابریشم ساز او که از زهره خوشتر شد آواز او به جائی که ناراستی یافتم بر او زیور راستی بافتم سخن کان نه بر راستی ره برد بود خوار اگر پایه بر مه برد کجا پیش پیرای پیر کهن غلط رانده بود از درستی سخن غلط گفته را تازه کردم طراز بدین عذر وا گفتم آن گفته باز چو شد نیمه‌ای ز این بنا مهره بست مرا نیمهٔ عالم آمد به دست دگر نیمه را گر بود روزگار چنان گویم از طبع آموزگار که خواننده را سر برآرد ز خواب به رقص آورد ماهیان را در آب زمانه گرم داد خواهد امان چنین آمد اندیشه را در گمان که در باغ این نقش رومی نورد گل سرخ رویانم از خاک زرد کنم گنجی از سفته طبع پر چو فیروزه فیروز و دری چو در ز هر باغی آرم گلی نغز بوی ز هر گل گلابی درآرم به جوی گر اقبال شه باشدم دستگیر سخن زود گردد گزارش پذیر * * * بخش ۶۳ - در ستایش اتابک نصرةالدین بیا ساقی آن جام روشن چو ماه به من ده به یاد زمین بوس شاه که تا مهد بر پشت پروین کشم به یاد شه آن جام زرین کشم ولایت ستان شاه گینی پناه فریدون کمر بلکه خاقان کلاه ملک نصرةالدین که از داد او خورد هر کسی باده بر یاد او چو در دانش ودین سرافراز گشت همه دانش و دین بدو بازگشت سپهر‌ی‌ست که‌اختر بر او تافته‌ست محیطی که تاج از گهر یافته‌ست چو دریای ثالث نمط شوی خاک ز ثالث ثلاثه جهان شسته پاک چو سیارهٔ مشتری سر بلند نظرهای او یک به یک سودمند به تربیع و تثلیث گوهرفشان مربع نشین و مثلث نشان ز سرسبزی او جهان شاد خوار جهان را ز چندین ملک یادگار ستاره که بر چرخ ساید سرش زده سکه عبده بر درش جهان را به نیروی شاهنشهی ز فرهنگ پر کرده و ز غم تهی به بزم آفتابیست افروخته به رزم اژدهائی جهان سوخته ز روشن روانی که دارد چو آب به دو چشم روشن شد است آفتاب چو شمشیرش آهنگ خون آرد ز سنگ آب و آتش برون آرد چو تیر از کمان کمین افکند سر آسمان بر زمین افکند فرنگ فلسطین و رهبان روم پذیرای فرمان مهرش چو موم چو دیدم که بر تخت فیروزمند به سرسبزی بخت شد سربلند نثاری نبودم سزاوار او که ریزم بر اورنگ شهوار او هم از آب حیوان اسکندری زلالی چنین ساختم گوهری چو از ساختن باز پرداختم به درگاه او پیشکش ساختم سپردم نگین چنین گوهری ز اسکندری هم به اسکندری بقا باد شه را به نیروی بخت بدو یاد سرسبزی تاج و تخت چنین بلبلی در گلستان او مبارک نفس باد بر جان او زهی تاجداری که تاج سپهر سریر تو را سر برآرد به مهر توئی در جهان شاه بیدار بخت تو را دید دولت سزاوار تخت ندارد ز گیتی کس این دستگاه که نزلی فرستد سزاوار شاه ازین کوزه گل گر آبی چکید در آن ژرف دریا کی آید پدید نم چشمه کز سنگ خارا رسد چو اندک بود کی به دریا رسد نظامی که خود را غلام تو کرد سخن را گزارش به نام تو کرد همان پیش تخت تو مهمان کشید که آن مور پیش سلیمان کشید مبین رنگ طاوس و پرواز او که چون گربه زشت امد آواز او بدان بلبل خرد بین کز نوا فرود آورد مرغ را از هوا من آن بلبلم کز ارم تاختم به باغ تو آرامگه ساختم نوائی سرایم در ایام تو که ماند درو سالها نام تو به نام تو زان کردم این نامه را که زرین کند نقش تو خامه را زر پیلوار از تو مقصود نیست که پیل تو چون پیل محمود نیست ببخشی تو بی‌آنکه خواهد کسی خزینه فراوان و خلعت بسی گر این نامه را من به زر گفتمی به عمری کجا گوهری سفتمی همانا که عشقم براین کار داشت چو من کم زنان عشق بسیار داشت مرا داد توفیق گفتن خدای ترا باد تأیید و فرهنگ و رای از آن بیشتر کاوری در ضمیر ولایت ستان باش و آفاق گیر زمان تا زمان از سپهر بلند به فتح دگر باش فیروزمند جهان پیش خورد جوانیت باد فزون از همه زندگانیت باد * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/collections/nizami-serefname İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1209). Public domain (author died 1209). Original text only.