İqbalnamə Nizami Gəncəvi (1141–1209) بخش ۱ - به نام ایزد بخشاینده خرد هر کجا گنجی آرد پدید ز نام خدا سازد آنرا کلید خدای خرد‌بخش بخرد‌نواز همان ناخردمند را چاره‌ساز رهایی‌ده ِ بستگان سخُن توانا‌کُنِ ناتوانان کُن نهان آشکارای درون و برون خرد را به درگاه او رهنمون برارندهٔ سقف این بارگاه نگارنده نقش این کارگاه ز دانستنش عقل را ناگزیر بزرگی و دانایی‌اش دلپذیر به حکم آشکارا به حکمت نهفت ستاینده حیران ازو وقت ِ گفت سزای پرستش پرستنده را تولّا بدو مرده و زنده را ورای همه بوده‌ای بود او همه رشته‌ای گوهر آمود او یکی کز دویی حضرتش هست پاک نه از آب و آتش نه از باد و خاک همه آفریده‌ست در هفت پوست بدو آفرین‌، ک‌آفریننده اوست همه بود را هست ازو ناگزیر به بود کس او نیست نسبت‌پذیر بدو هیچ پوینده را راه نیست خردمند ازین حکمت آگاه نیست گرت مذهب این شد که بالا بود ز تعظیم او زیر تنها بود وگر ذات او زیر گویی که هست خدا را نخواند کسی زیردست چو از ذات معبود رانی سخن به زیر و به بالا دلیری مکن چو در قدرت آید سخن زان دلیر که بی قدرتش نیست بالا و زیر به هرچ آرد از زیر و بالا پدید سر از خط فرمان نباید کشید یکی را ز گردون دهد بارگاه یکی را ز کیوان درآرد به چاه دلی را فروزان کند چون چراغ نهد بر دل دیگر از درد داغ همه بیشی‌یی پیش او اندکی‌ست بزرگی و خردی به پیشش یکی‌ست چه کوهی بر او‌، چه یک کاه برگ چه با امر او زندگانی چه مرگ نه گوینده خاکی کس آرد به‌دست نه بر آب نقشی توان نیز بست جز او کیست که از خاکْ آدم سرشت‌؟ بر آبْ اینچنین نقش داند نوشت‌؟ چو ره یاوه گردد‌، نماینده اوست چو در بسته باشد‌، گشاینده اوست تواناست بر هر چه او ممکن است گر آن چیز جنبنده یا ساکن است تنومند ازو جمله کاینات بدو زنده هر کس که دارد حیات همه بودی از بود او هست نام تمام اوست‌، دیگر همه ناتمام * * * بخش ۲ - نیایش به درگاه باریتعالی خدایا تویی بنده را دستگیر بود بنده را از خدا ناگزیر تویی خالق بوده و بودنی ببخشای بر خاک بخشودنی به بخشایش خویش یاریم ده ز غوغای خود رستگاریم ده تو را خواهم از هر مرادی که هست که آید به تو هر مرادی به دست دلی را که از خود نکردی گمش نه از چرخ ترسد نه از انجُمش چو تو هستی‌، از چرخ و انجم چه باک‌؟ چو هست آسمان بر زمین ریز خاک جهانی چنین خوب و خرم‌سرشت حوالت چرا شد بقا بر بهشت‌؟ از این خوب‌تر خود نباشد دگر چو آن خوب‌تر گفتی‌، آن خوب‌تر در آن روضهٔ خوب کن جای ما ببر نقش ناخوبی از رای ما نه من چارهٔ خویش دانم‌، نه کس تو دانی‌، چنان کن که دانی و بس طلبکار تو هر کسی بر امید یکی در سیاه و یکی در سپید بدان تا ز باغ تو یابد بری تضرع‌کنان هر کسی بر دری نبینم من آن زَهره در خویشتن که گویم تو را این و آن ده به من کنم حاجت از هر کسی جستجوی چو یابم‌، تو بخشنده باشی نه اوی تو مستغنی از هر‌چه در راه توست نیاز همه سوی درگاه توست سروش مرا دیو مردم مکن سر رشته از راه خود گم مکن چو بر آشنایی گشادی درم مکن خاک بیگانگی بر سرم به چشم من از خود فروغی رسان که یابم فراغی ز چشم کسان چو پروانهٔ شب‌چراغ توام چنان دان که مرغی ز باغ توام مبین گرچه خردم من‌ِ زیردست بزرگم کن آخر بزرگیت هست من آن ذره خردم از دیده دور که نیروی تو بر من افکند نور به نیروی تو چون پدید آمدم در‌ِ گنج‌ها را کلید آمدم به‌سر بردم اول بساط سخن دگر ره کنم تازه دُرج کهن به اول سخن دادی‌ام دستگاه به آخر قدم نیز بنمای راه صفایی ده این خاک تاریک را که به بیند این راه باریک را برانم کزین ره بدین تنگنای به خشنودی تو زنم دست و پای حفاظت چنان باد در کار من که خشنود گردی ز گفتار من چو از راه خشنودی آیم برت نپیچم سر از قول پیغمبرت * * * بخش ۳ - در نعت پیغمبر اکرم محمد که بی‌دعوی تخت و تاج ز شاهان به شمشیر بستد خراج غلط گفتم آن شاه سدره سریر که هم تاجور بود و هم تخت‌گیر تنش محرم تخت افلاک بود سرش صاحب تاج لولاک بود فرشته‌نمودار ایزد‌شناس که مارا بدو هست ز ایزد سپاس رساننده ما را به خرم‌بهشت رهاننده از دوزخ تنگ زشت سپیده‌دمی در شب کاینات سیاهی‌نشینی چو آب حیات گر او بر نکردی سر از طاق عرش که برقع دریدی برین سبز فرش‌؟ ره انجام روحانی او دادمان ره آورد عرش او فرستادمان نیرزد به خاک سر کوی او سر ما همه یک سر موی او ز ما رنجه و راحت اندوز ما چراغ شب و مشعل روز ما درستی‌ده‌ِ هر دلی کو شکست شفاعت کن هر گناهی که هست سرآمدترین همه سروران گزیده‌ترِ جمله پیغمبران گر آدم ز مینو درآمد به خاک شد آن گنج خاکی به مینوی پاک گر آمد برون ماه یوسف ز چاه شد آن چشمه از چاه بر اوج ماه اگر خضر بر آب حیوان گذشت محمد ز سرچشمهٔ جان گذشت وگر کرد ماهی ز یونس شکار زمین‌بوس او کرد ماهی و مار ز داود اگر دور درعی گذاشت محمد ز دراعه صد درع داشت سلیمان اگر تخت بر باد بست محمد ز بازیچه باد رست وگر طارم موسی از طور بود سراپردهٔ احمد از نور بود وگر مهد عیسی به گردون رسید محمد خود از مهد بیرون پرید زهی روغن هر چراغی که هست به دریوزه شمع تو چرب‌دست تو آن چشمه‌ای کاب تو هست پاک بدان آب شسته شده روی خاک زمین خاک شد بوی طیبش تویی جهان درد زد شد طبیبش تویی طبیب بهی روی با آب و رنگ ز حکم خدا نوشدارو به چنگ تویی چشم روشن‌کن خاکیان نوازندهٔ جان افلاکیان طراز سخن سکهٔ نام توست بقای ابد جرعهٔ جام توست کسی کو ز جام تو یک جرعه خورد همه ساله ایمن شد از داغ و درد مبادا کزان شربت خوشگوار نباشد چو من خاکیی جرعه‌خوار * * * بخش ۴ - تازه کردن داستان و یاد دوستان به هر مدتی گردش روزگار ز طرزی دگر خواهد آموزگار سر‌آهنگ پیشینه کج‌رو کند نوایی دگر در جهان نو کند به بازی درآید چو بازیگری ز پرده برون آورَد پیکری بدان پیکر از راه افسون‌گر‌ی کند مدتی خلق را دلبر‌ی چو پیری در آن پیکر آرد شکست جوان‌پیکر‌ی دیگر آرد به‌دست بدینگونه بر نو خطان‌ِ سخن کند تازه پیرایه‌های کهن زمان تا زمان خامهٔ نخل‌بند سر نخل دیگر برآرد بلند چو گم گردد از گوهری آب و رنگ دگر گوهری سر برآرد ز سنگ عروس مرا پیش پیکر شناس همین تازه‌رویی بس است از قیاس کز این نامه هم گر نرفتی ببوس سخن گفتن تازه بودی فسوس من آن توسنم کز ریاضت‌گری رسیدم ز تندی به فرمانبری چه گنج است کان ارمغانیم نیست دریغا جوانی جوانیم نیست جوان را چو گل نعل بر ابرش است چو پیری رسد نعل بر آتش است در آن کوره که‌آیینه روشن‌کنند چو بشکست‌ از آیینه جوشن کنند دل هر کرا کو سخن‌گستر است سروشی سراینده یاریگر است از این پیشتر کان سخن‌های نغز برآوردی اندیشه از خون مغز سراینده‌ای داشتم در نهفت که با من سخن‌های پوشیده گفت کنون آن سراینده خاموش گشت مرا نیز گفتن فراموش گشت نیوشنده‌ای نیز کان می‌شنید هم از شقهٔ کار شد ناپدید چو شاه ارسلان رفت و در خاک خفت سخن چون توان در چنین حال گفت مگر دولت شه کند یاریی درآرد به من تازه گفتاریی در اندیشهٔ این گذرهای تنگ هم از تن توان شد هم از روی رنگ چو طوفان اندیشه راهم گرفت شب آمد در خوابگاهم گرفت شبی از دل‌ِ تنگ تاریک‌تر رهی از سر موی باریک‌تر در آن شب چگونه توان کرد راه‌؟ درین ره چگونه توان دید چاه‌؟ فلک پاسگه را براندوده نیل سر پاسبان مانده در پای پیل بر این سبزهٔ آهو انگیخته ز ناف زمین نافه‌ها ریخته نه شمعی که باشد ز پروانه دور نه پروانه‌ای داشت پروای نور من آن شب نشسته سوادی به چنگ سیه‌تر ز سودای آن شب به رنگ به غواصی بحر در ساختن گه اندوختن، گاهی انداختن چو پاسی گذشت از شب دیر باز دو پاس دگر ماند هر یک دراز شتاب فلک را تک آهسته شد خروسان شب را زبان بسته شد من از کلهٔ شب در این دیر تنگ همی‌بافتم حلهٔ هفت رنگ مسیحا صفت زین خُم لاجورد گه ازرق برآوردم و گاه زرد مرا کاوّل این پرورش کار بود ولینعمتی در دهش یار بود عماد خویی خواجه ارجمند که شد قد قاید بدو سربلند جهان را ز گنج سخا کرده پر ز درج سخن بر سخا بسته در ندیدم کسی در سرای کهن که دارد جز او هم سخا هم سخن عطارد که بیند در او مشتری بدین مُهر بردارد انگشتری بوَد مدبری کان جنان را جهان به نیرنگ خود دارد از من نهان فرو بسته کاری پیاپی غمی نه کس غمگساری نه کس همدمی ز یک قابله چند زاید سخن‌؟ چه خرما گشاید ز یک نخل‌بن‌؟ من آن شب تهی مانده از خواب و خورد شناور درین برکهٔ لاجورد شبی و چه شب‌؟ چون یکی ژرف‌چاه فتاده درو رخت خورشید و ماه شبی کز سیاهی بدان پایه بود کزو نور در تهمت سایه بود من از دولت شه کمندی به‌دست گرفته بسی آهوی شیر مست درافکنده طرحی به دریای ژرف به طرح اندرون ماهیان شگرف رصد بسته بر طالع شهریار سخن کرده با ساعت نیک بار بدان تا کنم شاه را پیشکش برآمیخته خیل چین با حبش به منزل رسانده ره انجام را گرو برده هم صبح و هم شام را در آن وحشت‌آباد‌ِ فترت‌پذیر شده دولت شه مرا دستگیر گُهر‌جوی را تیشه بر کان رسید جگر‌خوردن دل به پایان رسید چو زرین سراپردهٔ آفتاب به خر‌پشتهٔ کوه برزد طناب من‌ شب‌نیاسوده برخاستم به آسودگی بزمی آراستم سریری به آیین سلطانیان زدم بر سر کوی روحانیان بساطی کشیدم به ترتیب نو بر او کردم اندیشه را پیش‌رو می‌ و نقل و ریحان مرا هم‌نفس زبان و ضمیر و سخن بود و بس سرم چون ز می تابِ مستی گرفت سخن با سخا هم‌نشستی گرفت در آمد به غریدن ابر بلند فرو‌ریخت گوهر به گوهرپسند دلم آتش و طالعم شیر بود زبانم در آن شغل شمشیر بود دو جا مرد را بود باید دلیر یکی نزد آتش یکی نزد شیر مگر آتش و شیر هم‌گوهر‌ند که از دام و دد هر چه باشد خورند چو بر دست من داد نیک اختری دف زهره و دفتر مشتری گه از لطف بر ساختم زیوری گه از گنج حکمت گشادم دری جهانی به گوهر برانباشتم که چون شاه گوهر‌خری داشتم دگر باره بر کان گشادم کمین برانداختم مغز گنج از زمین به دعوی دروغی نباید نمود زر و آتش اینک توان آزمود شرفنامه را تازه کردم نورد سپیداب را ساختم لاجورد دگر باره این نظم چینی‌طراز ببین تا کجا می‌کند ترکتاز به اول چه کشتم به آخر چه رست شکسته چنین کرد باید درست بسی سال‌ها شد که گوهر‌پرست نیاورد از اینگونه گوهر به‌دست فروشندهٔ گوهر آمد پدید متاع از فروشنده باید خرید چو فرمود شه باغی آراستن سمن کشتن و سرو پیراستن به سرسبزی شاه روشن‌ضمیر به نیروی فرهنگ فرمان‌پذیر یکی سرو پیراستم در چمن که بر یاد او مَی‌ خورد انجمن سخن زین نمط هر چه دارد نوی بدین شیوهٔ نو کند پیروی دلی باید اندیشه را تیز و تند برش بر نیاید ز شمشیر کند سخن گفتن آسان بر آن کس بود که نظم تهیش از سخن بس‌بود کسی کاو جواهر برآرد ز سنگ به دشواری آرد سخن را به چنگ غلط کاری این خیالات نغز برآورد جوش دلم را به مغز ز گرمی سرم را پر از دود کرد ز خشگی تنم را نمک‌سود کرد به ترتیب این بکر شوهر فریب مرا صابری باد و شه را شکیب سخن بین کجا بارگه می‌زند چه می‌گویم او خود چه ره می‌زند ندانم که این جادویی‌های چست چگونه درین بابلی‌چاه رست که آموخت این زهره را زیر زند‌؟ که سازد نواهای هاروت‌بند بدین سحر کاو آب زردشت برد بسا زند را کاتش زنده مرد کجا قطره تا در به دریا برَد خر آرد و زین بصره خرما برد من آن ابرم این طرف شش‌طاق را که آب از جگر بخشم آفاق را همه چون گیا جرعه‌خواران من ز من سبز و تشنه به باران من چو سایه که هنجار دارد ز نور وزو دارد آمیزش خویش دور ز من گرچه شوریده شد خوابشان هم از فیض جوی منست آبشان همه صرف خواران صرف منند قباله نویسان حرف منند من ادرار این فیض از آن یافتم که روی از دگر چشمه‌ها تافتم به خلوت زدودم ز پولاد زنگ که مینا پذیرد ز یاقوت رنگ چو من کردم آیینه را تابناک پذیرندهٔ پاک شد جای پاک نخواندی که از صقل چینی حصار‌؟ چگونه ستد رومیان را نگار‌؟ چو خواهی که بر گنج یابی کلید نباید عنان از ریاضت کشید مثل زد در این آنکه فرزانه بود که برناید از هیچ ویرانه دود بسا خواب کاول بود هولناک نشاط آورد چون شود روز پاک بسا چیز کاو در دل آرد هراس سرانجام از آن کرد باید سپاس جهان پر شد از دعوی انگیختن برین نطع ترسم ز خون ریختن چو باران فراوان بود در تموز هوا سرد گردد چو بردالعجوز چو باران هوا تر نماید ز آب نسوزاند آن چرک را آفتاب چو بر عادت خود درآید خریف هوا دور باشد ز باد لطیف وبا خیزد از تری آب و ابر که باشد نفس را گذرگه ستبر بباید یکی آتش افروختن برو صندل و عود و گل سوختن من آن عود سوزم که در بزم شاه ندارم جز این یک وثیقت نگاه خدای از پی بندگیم آفرید بجز بندگی ناید از من پدید به نیک و به بد مرد آموزگار نپیچد سر از گردش روزگار به هرچه‌ش رسد سازگاری کند فلک بر ستیزنده خواری کند ندارد جهان خوی سازندگان نسازد نوا با نوازندگان چو ابریشمی بسته بیند به ساز کند دست خود بر بریدن دراز دو کرم است کان در بریشم‌کشی کند دعوی آبی و آتشی یکی کارگاه بریشم تند یکی کاروان بریشم زند دو باشد مگس انگبین خانه را فریبنده چون شمع پروانه را کند یک مگس مایهٔ خورد و خفت به دزدی خورد دیگری در نهفت یکی زان مگس که انگبین‌گر بوَد به از صد مگس که انگبین‌خور بود از آن پیش کارد شبیخون شتاب چو دراج در ده صلای کباب ز حرصی چه باید طلب کرد کام؟ که گه سوخته داردت گاه خام اگر جوش‌گیری بسوزی ز درد و گر بر نجوشی شوی خام و سرد سپهر اژدهایی است با هفت سر به زخمی کی اندازد از مه سپر‌؟ درین تشت غربالی آبگون تو غربال خاکی فلک تشت خون گر او با تو چون تشت شد آبریز تو با او چو غربال شو خاک‌بیز کجا خاکدان باشد و آبگیر ز غربال و تشتی بود ناگزیر فسونگر خم است این خم نیلگون که صد گونه رنگ آید از وی برون اگر جادویی بر خمی شد سوار خمی بین بر او جادوان صد هزار حساب فلک را رها کن ز دست که پستی بلند و بلندی‌ست پست گهی زیر ما گاه بالای ماست اگر زیر و بالاش خوانی رواست درین پرده با آسمان جنگ نیست که این پرده با کس هماهنگ نیست چه بازیچه کاین چرخ بازیچه رنگ نبازد در این چار دیوار تنگ کسی را که گردن برآرد بلند همش باز در گردن آرد کمند چو روباه سرخ ار کلاهش دهد به خورد‌ِ سگان سپاهش دهد درین چار سو چند سازیم جای‌؟ شکم چارسو کرده چون چارپای سر آنگاه بر چار بالش نهیم کزین کنده چاربالش رهیم رباطی دو در دارد این دیر خاک دری در گریوه دری در مغاک نیامد کسی زان در اینجا فراز کزین در برونش نکردند باز فسرده کسی کاو درین چاه پست چو برف اندر افتاد و چون یخ ببست خنک برق کاو جان به گرمی سپرد به یک لحظه زاد و به یک لحظه مرد نه افسرده شمعی که چون برفروخت شبی چند جان کند و آنگاه سوخت کسی‌را که کشتی نباشد درست شناور شدن واجب آید نخست نبینی که ماهی به دریای ژرف نیندیشد از هیچ باران و برف شتابنده را اسب صحرا خرام یرغ داده به زآن که باشد جمام جهان آن جهان شد که از مکر و فن گه آب تو ریزد گهی خون من سپهر آن سپهرست کز داغ و درد گه ازرق کند رنگ ما گاه زرد درین ره کسی پرده داند نواخت که هنجار این ره تواند شناخت به رهبر توان راه بردن بسر سر راه دارم کجا راهبر چنان وقت وقت آیدم مرگ پیش که امید بردارم از عمر خویش دگر باره غفلت سپاه آورد سرم بر سر خوابگاه آورد خیالی به خوابی به در می‌برم به افسانه عمری به سر می‌برم به این پر کجا بر توانم پرید‌؟ به پایی چنین در چه دانم رسید‌؟ بدین چار‌سوی مخالف روان نیم رسته گر پیرم و گر جوان اگر وقع پیران درآرم به کار جدا مانم از مردم روزگار وگر با چنین تن جوانی کنم به جان کسان زندگانی کنم همان به که با هر کهن تازه‌ای نمایم به‌قدر وی اندازه‌ای مگر تارها کردن این بند را نیازارم این همرهی چند را * * * بخش ۵ - در اندازه هر کاری نگهداشتن چو فیاض دریا درآمد به موج ز کام صدف در درآرد به اوج از آن ابر کاتش در آب افکند زمین سایه بر آفتاب افکند دگر باره دولت درآمد به کار دل دولتی با سخن گشت یار فرو رفت شب‌، روز روشن رسید شباهنگ را صبح صادق دمید دگر باره بختم سبک‌خیز شد نشاط دلم بر سخن تیز شد چو دولت دهد بر گشایش کلید ز سنگ سیه گوهر آید پدید همه روز را روزگار‌ست نام یکی‌روز دانه‌ست و یک‌روز دام چو فرمان‌ده‌ِ نقشِ پرگار کن به فرمان من کرد ملک سخن برانداختی کردم از رای چست که این مملکت بر که آید درست‌؟ در این شهر که‌اقبال یاری کند که باشد که او شهریاری کند‌؟ خرد گفت که آنکس بود شهریار که باشد پسندیده در هر دیار به داد و دهش چیره‌بازو بوَد جهان‌بخش‌ِ بی‌هم‌ترازو بوَد به مور آن دهد کاو بود مورخوار دهد پیل را طعمهٔ پیل‌وار نه چون خام‌کار‌ی که مستی کند به خامه زدن خام‌دستی کند رهاورد موری فرستد به پیل دهد پشه را راتب جبرئیل همه کار شاهان شوریده‌آب از اندازه نشناختن شد خراب که یک ره سر از نیزه نشناختند به مستی کلاهی برانداختند بزرگ اندک و خرد بسیار برد شکوه بزرگان ازین گشت خرد سخایی که بی‌دانش آید به‌جوش ز طبل دریده برآرد خروش مراتب نگه‌دار تا وقت کار شمردن توانی یکی از هزار کم و بیش کالا چنان برمسنج که حمال هر ساعت آید به رنج مکش بر کهن شاخِ نو‌خیز را کز این کشت شیرویه پرویز را مزن اره بر سالخورده درخت که ضحاک ازین گشت بی‌تاج و تخت جهاندار چون ابر و چون آفتاب به اندازه بخشد هم آتش هم آب به دریا رسد دُر فشاند ز دست کند گُردهٔ کوه را لعل‌بست به هرجا که رایت برآرد بلند سر کیسه را بر گشاید ز بند به حمدالله این شاه بسیار هوش که نازِش‌خر‌ست و نوازش‌فروش ز برسختن‌ِ کوه تا برگ کاه شناسد همه چیز را پایگاه به‌اندازه هر‌که را مایه‌ای دها و دهش را دهد پایه‌ای از آن شد بر او آفرین جای‌گیر که در آفرینش ندارد نظیر ز من هر کس این نامه را باز جست به عنوان او نامه آمد درست جز او هر که را دیدم از خسروان ندیدم در او جای خلوت روان سری دیدم از مغز پرداخته بسی سر به ناپاکی انداخته دَری پر ز دعوی و خوانی تهی همه لاغری‌های بی فربهی همه صیرفی طبع بازارگان جگرخوارهٔ جامگی خوارگان همین رشته را دیدم از لعل پر ضمیری چو دریا و لفظی چو در خریداری الحق چنین ارجمند سخن‌های من چون نباشد بلند‌؟ * * * بخش ۶ - در ستایش ممدوح شنیدم که بالای این سبز فرش خروسی سپیداست در زیر عرش چو او برزند طبل خود را دوال خروسان دیگر بکوبند بال همانا که آن مرغ عرشی منم که هر بامدادی نوائی زنم برآواز من جمله مرغان شهر برارند بانگ اینت گویای دهر نظامی ز گنجینه بگشای بند گرفتاری گنجه تا چند چند برون آر اگر صیدی افکنده‌ای روان کن اگر گنجی آکنده‌ای چنین نزلی ار بخت روزی بود سزاوار گیتی فروزی بود چو بر سکه شاه بستی زرش همان خطبه خوان باز بر منبرش شهی که آنچه در دور ایام اوست بر او خطبه و سکه نام اوست سر سرفرازان و گردنکشان ملک نصرت الدین سلطان نشان طرف دار موصل به فرزانگی قدر خان شاهان به مردانگی چو محمود با فرو فرهنگ و شرم چو داود ازو گشته پولاد نرم به طغرای دولت ز محمودیان به توقیع نسبت ز داودیان بهاریست هم میوه هم گل براو سراینده قمری و بلبل بر او نبینی که در بزم چون نوبهار درم ریزد و در نماید نثار چو در جام ریزد می سالخورد شبیخون برد لعل بر لاجورد چو شمشیرش آتش برآرد ز آب میانجی کند ابر بر آفتاب کجا گشت شاهین او صیدگیر ز شاهین گردون بر آرد نفیر عقابش چو پر برزند بر سپهر شکارش نباشد مگر ماه و مهر که باشد کسی تا به دوران او کند دزدی سیرت و سان او سر و روی آن دزد گردد خراب که خود را رسن سازد از ماهتاب سراب از سر آب نشناختن کشد تشنه را در تک و تاختن کلیچه گمان بردن از قرص ماه فکندست بسیار کس را به چاه دهد دیو عکس فرشته ز دور ولیک آن ز ظلمت بود این زنور درین مهربان شاه ایزد پرست ز مهر و وفا هر چه خواهند هست نه من مانده‌ام خیره در کار او که گفت: آفرینی سزاوار او چرا بیشکین خواند او را سپهر که هست از چنان خسروان بیش مهر اگر بیشکین بر نویسنده راست بود کی پشین حرف بروی گواست سزد گر بود نام او کی پشین که هم کی نشانست و هم کی نشین به احیای او زنده شد ملک دهر گواه من آن کس که او راست بهر ازان زلزله کاسمان را درید شد آن شهرها در زمین ناپدید چنان لرزه افتاد بر کوه و دشت که گرد از گریبان گردون گذشت زمین گشته چون آسمان بیقرار معلق زن از بازی روزگار برآمد یکی صدمه از نفخ سور که ماهی شد از کوهه گاو دور فلک را سلاسل زهم بر گسست زمین را مفاصل بهم در شکست در اعضای خاک آب را بسته کرد ز بس کوفتن کوه را خسته کرد رخ یوسفان را برآمود میل در مصریان را براندود نیل نمانده یکی دیده بر جای خویش جهان در جهان سرمه ز اندازه بیش زمین را چنان درهم افشرد سخت کز افشردگی کوه شد لخت لخت نه یک رشته را مهره بر کار ماند نه یک مهره در هیچ دیوار ماند ز بس گنج که آنروز بر باد رفت شب شنبه را گنجه از یاد رفت ز چندان زن و مرد و برنا و پیر برون نامد آوازه‌ای جز نفیر چو ماند این یکی رشته گوهر بجای دگر ره شد آن رشته گوهر گرای به اقبال این گوهر گوهری از آن دایره دور شد داوری به کم مدت آن مرز ویرانه بوم به فر وی آبادتر شد ز روم در آن رخنه منگر که از پیچ و تاب شد از مملکت دور اکنون خراب نگر تا بدین شاه گردون سریر دگر باره چون شد عمارت پذیر گلین بارویش را زبس برگ و ساز به دیوار زرین بدل کرد باز برآراست ویرانه‌ای را به گنج به تیماری از مملکت برد رنج ز هر گنجی انگیخت صد گونه باغ برافروخت بر خامه‌ای صد چراغ چو ز آبادی آن ملک را نور داد خرابی ز درگاه او دور باد * * * بخش ۷ - خطاب زمین بوس زهی آفتابی که از دور دست به نور تو بینیم در هر چه هست چراغ ارچه باشد هم از جنس نور جز او را به او دید نتوان ز دور نه آن شد کله داری پادشاه که دارد به گنجینه در صد کلاه کله داری آن شد که بر هر سری نهد هر زمان از کلاه افسری دماغی که آن در سر آرد غرور ز سرها تو کردی به شمشیر دور چو عالی بود رایت و رای شاه همش بزم فرخ بود هم سپاه توئی رایت از نصرت آراسته تردد ز رای تو برخاسته کیان گر گذشتند ازین بزمگاه به سرسبزی آنک تو داری کلاه تو امروز بر خلق فرماندهی به نفس خود از آفرینش بهی کله‌دار عالم توئی در جهان که از توست بر سر کلاه مهان ز کاوس و کیخسرو و کیقباد توئی بیشدادای به از پیشداد چو در داد بیشی و پیشیت هست سزد گر شوی بر کیان پیش دست برآیی برین هفت پیروزه کاخ کنی پردهٔ تنگ هستی فراخ ز کاس نظامی یکی طاس می خوری هم به آیین کاوس کی ستانی بدان طاس طوسی نواز حق شاهنامه ز محمود باز دو وارث شمار از دوکان کهن تو را در سخا و مرا در سخن به وامی که ناداده باشد نخست حق وارث از وارث آید درست من آن گفته‌ام که آنچنان کس نگفت تو آن کن که آن نیز نتوان نهفت به گفتن مرا عقل توفیق داد به خواندن تو را نیز توفیق باد چو توفیق ما هر دو همره شود سخن را یکی پایه در ده شود به این گل که ریحان باغ منست در ایوان تو شب چراغ منست برآرای مجلس برافروز جام که جلاب پخته‌ست در خون خام تو می‌خور بهانه ز در دوردار مرا لب به مهرست معذوردار به آن جام کارد در اندیشه هوش همه ساله می‌خوردنت باد نوش دلت تازه با داو دولت جوان تو بادی جهان را جهان پهلوان قران تو در گردش روزگار میفتاد چون چرخ گردان ز کار بلندیت بادا چو چرخ کبود که چرخ از بلندی نیاید فرود دو تیغی‌تر از صبح شمشیر تو سپهر از زمین رام‌تر زیر تو درفشنده تیغت عدو سوز باد درفش کیان از تو فیروز باد اگر چه من از بهر کاری بزرگ فرستادمت یادگاری بزرگ مبادا ز تو جز تو کس یادگار وزین یادگار این سخن یاددار * * * بخش ۸ - آغار داستان سر فیلسوفان یونان گروه جواهر چنین آرد از کان کوه که چون یک ره آن شاه گیتی نورد ز گردش به گردون برآورد گرد به یونان زمین آمد از راه دور وطن گاه پیشینه را داد نور زرامش سوی دانش آورد رای پژوهش‌گری کرد با رهنمای دماغ فلک را به اندیشه سفت در بستگیها گشاد از نهفت سخن را نشان جست بر رهبری ز یونانی و پهلوی و دری از آن پارسی دفتر خسروان که بر یاد بودش چو آب روان ز دیگر زبانهای هر مرز و بوم چه از جنس یونان چه از جنس روم بفرمود تا فیلسوفان همه کنند آن چه دانش بود ترجمه ز هر در بدانش دری درکشید وز آن جمله دریائی آمد پدید صدف چون ز هر گوهری گشت پر پدید آمد از روم دریای در نخستین طرازی که بست از قیاس کتابیست کان هست گیتی شناس دگر دفتر رمز روحانیان کزو زنده مانند یونانیان همان سفر اسکندری کاهل روم بدو نرم کردند آهن چو موم خبر یافتند از ره کین و مهر که در هفت گنبد چه دارد سپهر کنون زان صدفهای گوهر فشان برون ز انطیاخس نبینی نشان چنین چند نوباوه عقل و رای پدید آمد از شاه کشور گشای بدان کاردانی و کارآگهی چو بنشست بر تخت شاهنشهی اشارت چنان شد ز تخت بلند که داناست نزدیک ما ارجمند نجوید کسی بر کسی برتری مگر کز طریق هنر پروری زهر پایگاهی که والا بود هنرمند را پایهٔ بالا بود قرار آنچنان شد که نزدیک شاه بدانش بود مرد را پایگاه چو دولت به دانش روان کرد مهد مهان سوی دانش نمودند جهد همه رخ به دانش برافروختند ز فرزانگان دانش آموختند ز فرهنگ آن شاه دانش پسند شد آواز یونان به دانش بلند کنون کان نواحی ورق در نوشت زمان گشت و زو نام دانش نگشت سر نوبتی گرچه بر چرخ بست به طاعتگهش بود دایم نشست نهانخانه‌ای داشتی از ادیم برو هیچ بندی نه از زرو سیم یکی خرگه از شوشهٔ سرخ بید در آن خرگه افشانده خاک سپید دلش چون شدی سیر ازین دامگاه در آن خرگه آوردی آرامگاه نهادی کلاه کیانی ز سر به خدمتگری چست بستی کمر زدی روی بر روی آن خاک پاک برآوردی از دل دمی دردناک ز رفته سپاسی برآراستی به آینده هم یاریی خواستی هر آن فتح کاقبالش آورد پیش ز فضل خدا دید نزجهد خویش دعا کردنش بین چه در پرده بود همانا که شاهی دعا کرده بود دعا کاید از راه آلودگی نیارد مگر مغز پالودگی چو صافی بود مرد مقصود خواه دعا زود یابد به مقصود راه سکندر که آن پادشاهی گرفت جهان را بدین نیک راهی گرفت نه زان غافلان بود کز رود و می بدو نیک را برنگیرند پی به کس بر جوی جور نگذاشتی جهان را به میزان نگه داشتی اگر پیره زن بود و گر طفل خرد گه داد خواهی بدو راه برد بدین راستی بود پیمان او که شد هفت کشور به فرمان او به تدبیر کار آگهان دم گشاد ز کار آگهی کار عالم گشاد وگر نه یکی ترک رومی کلاه به هند و به چین کی زدی بارگاه شنیدم که هر جا که راندی چو کوه نبودی درش خالی از شش گروه ز پولاد خایان شمشیر زن کمر بسته بودی هزار انجمن ز افسونگران چند جادوی چست کز ایشان شدی بند هاروت سست زبان اورانی که وقت شتاب کلیچه ربودندی از آفتاب حکیمان باریک بین بیش از آن که رنجانم اندیشهٔ خویش از آن ز پیران زاهد بسی نیک‌مرد که در شب دعائی توانند کرد به پیغمبران نیز بودش پناه وزین جمله خالی نبودش سپاه چو کاری گره پیش باز آمدی به مشکل گشادن نیاز آمدی ز شش کوکبه صف برآراستی ز هر کوکبی یاریی خواستی به اندازهٔ جهد خود هر کسی در آن کار یاری نمودی بسی به چندین رقیبان یاریگرش گشاده شدی آن گره بردرش به تدبیر پیران بسیار سال به دستوری اختر نیک فال چو زین گونه تدبیر ساز آمدی دو اسبه غرض پیشباز آمدی کجا دشمنی یافتی سخت کوش که پیچیدی از سخت کوشیش گوش به پیغام اول زر انداختی به زر کار خود را چو زر ساختی اگر دشمن زر بدی دشمنش به آهن شدی کار چون آهنش گر آهن نبودی بر آن در کلید به افسونگران چاره کردی پدید گر افسونگر از چاره سرتافتی به مرد زبان دان فرج یافتی چو زخم زبان هم نبودی به بند ز رای حکیمان شدی بهره‌مند ز چاره حکیم ار هراسان شدی به زهد و دعا سختی آسان شدی گر از زاهدان بودی آن کار بیش به پیغمبران بردی آن کار پیش و گر زین همه بیش بودی شمار به ایزد پناهیدی انجام کار پناهندهٔ بخت بیدار او شدی یار او ساختی کار او ز هر عبره کاندر شمار آمدش نمودار عبرت به کار آمدش ز بزم طرب تاب شغل شکار ندیدی به بازیچه در هیچ کار یکی روز می خوردن آغاز کرد در خرمی بر جهان باز کرد برامش نشستند رامشگران کشیدند بزمی کران تا کران سراینده‌ای بود در بزم شاه که شه را درو بیش بودی نگاه وشی جامه‌ای داشتی هفت رنگ چو گل تاروپودش برآورده تنگ تماشای آن جامهٔ نغز باف دل شاه را داده بر وی طواف بر آن جامهٔ چون گل افروخته ز کرباس خام آستر دوخته خداوند آن جامهٔ نغز کار گران جامه زو تا بسی روزگار ز بس زخمهٔ دود و تاراج گرد وشی پوش را جامه شد سالخورد چو خندید بر یکدیگر تاروپود سرآینده را آخر آمد سرود کهن جامه را داد سازی دگر وشی زیر کرد آستر برزبر چو در چشم شاه آمد آن رنگ زشت بدو گفت کی مدبر بدسرشت چرا پرهٔ سرخ گل ریختی بخار مغیلان در آویختی حریرت چرا گشت برتن پلاس چه داری شبه پیش گوهر شناس زمین بوسه داد آن سراینده مرد بجان و سرشاه سوگند خورد که این جامه بود آنکه بود از نخست ز بومش دگرگونه نقشی نرست جز آن نیست کز تو عمل کرده‌ام درون را به بیرون بدل کرده‌ام خلق بود بیرون نهفتم ز شاه خلق‌تر شدم چون درون یافت راه شه از پاسخ مرد دستان سرای فروماند سرگشته لختی بجای از آن پس که خلقان او تازه کرد به خلقش کرم بیش از اندازه کرد ز گریه بپیچید و در گریه گفت که پوشیده به راز ما در نهفت گر از راز ما بر گشایند بند بگیرد جهان در جهان بوی گند چو از نقش دیبای رومی طراز سر عیبه زینسان گشایند باز به ار ما درین مجمر نقره پوش چو عود سیه برنداریم جوش که خوبان به خاکستر عود و بید کنند از سر خنده دندان سفید * * * بخش ۹ - در اینکه چرا اسکندر را ذوالقرنین گویند بساز ای مغنی ره دلپسند بر اوتار این ارغنون بلند رهی کان ز محنت رهایی دهد به تاریک شب روشنایی دهد سخن را نگارندهٔ چرب‌دست بنام سکندر چنین نقش بست که صاحب دوقرنش بدان بود نام که بر مشرق و مغرب آوردگام به قول دگر آنکه بر جای جم دو دستی زدی تیغ چون صبح‌دم به قول دگر کاو بسی چیده داشت دو گیسو پس و پیش پیچیده داشت همان قول دیگر که در وقت خواب دو قرن فلک بستد از آفتاب دگر داستانی زد آموزگار که عمرش دو قرن آمد از روزگار دگر گونه گوید جهان فیلسوف ابومعشر اندر کتاب الوف که چون بر سکندر سرآمد زمان بود آن خلل خلق را در گمان ز مهرش که یونانیان داشتند به کاغذ برش نقش بنگاشتند چو بر جای خود کلک صورتگرش برآراست آرایشی در خورش دو نقش دگر بست پیکر نگار یکی بر یمین و یکی بر یسار دو قرن از سر هیکل انگیخته بر او لاجورد و زر آمیخته لقب کردشان مرد هیأت‌شناس دو فرخ فرشته ز روی قیاس که در پیکری که‌ایزد آراستش فرشته بود بر چپ و راستش چو آن هر سه پیکر بدان دلیری که برد از دو پیکر بهی پیکری ز یونان به دیگر سواد افتاد حدیث سکندر بدو کرد یاد ثنا رفت از ایشان به هر مرز و بوم بر آرایش دستکاران روم عرب چون بدان دیده بگماشتند سکندر دگر صورت انگاشتند گمان بودشان کانچه قرنش دراست نه فرخ فرشته که اسکندر است از این روی در شبهت افتاده‌اند که صاحب دو قرنش لقب داده‌اند جز این گفت با من خداوند هوش که بیرون از اندازه بودش دو گوش بر آن گوش چون تاج انگیخته ز زر داشتی طوقی آویخته ز زر گوش را گنجدان داشتی چو گنجش ز مردم نهان داشتی بجز سرتراشی که بودش غلام سوی گوش او کس نکردی پیام مگر کان غلام از جهان درگذشت به دیگر تراشنده محتاج گشت تراشنده استادی آمد فراز به پوشیدگی موی او کرد باز چو موی از سر مرزبان باز کرد بدو مرزبان نرمک آواز کرد که گر راز این گوش پیرایه پوش به گوش آورم کاورد کس به گوش چنانت دهم گوشمال نفس که نا گفتنی را نگویی به کس شد آن مرد و آن حلقه در گوش کرد سخن نی زبان را فراموش کرد نگفت این سخن با کسی در جهان چو کفرش همی‌داشت در دل نهان ز پوشیدن راز شد روی‌زرد که پوشیده رازی دل آرد به درد یکی روز پنهان برون شد ز کاخ ز دل‌تنگی آمد به دشتی فراخ به بیغوله‌ای دید چاهی شگرف فکند آن سخن را در آن چاه ژرف که شاه جهان را درازست گوش چو گفت این سخن دل تهی شد ز جوش سوی خانه آمد به آهستگی نگه داشت مهر زبان بستگی خنیده چنین شد کزان چاه چست بر آهنگ آن ناله نالی برست ز چه سربرآورد و بالا کشید همان دست دزدی به کالا کشید شبانی بیابانی آمد ز راه نی‌یی دید بر رسته از قعر چاه به رسم شبانان از او پیشه ساخت نخستش بزد زخم و آنگه نواخت دل خود در اندیشه نگذاشتی به آن نی دل خویش خوش داشتی برون رفته بد شاه روزی به دشت در آن دشت بر مرد چوپان گذشت نی‌یی دید کز دور می‌زد شبان شد آن مرز شوریده بر مرزبان چنان بود در نالهٔ نی به راز که دارد سکندر دو گوش دراز در آن داوری ساعتی پی فشرد بر آهنگ سامان او پی نبرد شبان را به خود خواند و پرسید راز شبان راز آن نی بدو گفت باز که این نی ز چاهی برآمد بلند که شیرین‌ترست از نیستان قند به زخم خودش کردم از زخم پاک نشد زخمه‌زن تا نشد زخمناک در او جان نه و عشق جان منست بدین بی‌زبانی زبان منست شگفت آمد این داستان شاه را بسر برد سوی وطن راه را چو بنشست خلوت فرستاد کس تراشنده را سوی خود خواند و بس بدو گفت کای مرد آهسته‌رای سخن‌های سربسته را سرگشای که راز مرا با که پرداختی‌؟ سخن را به گوش که انداختی‌؟ اگر گفتی‌، آزادی از تند میغ وگرنه سرت را برَد سیل تیغ تراشنده کاین داستان را شنید به از راست گفتن جوابی ندید نخستین به نوک مژه راه رفت دعا کرد و با آن دعا کرده گفت که چون شاه با من چنان کرد عهد که برقع کشم بر عروسان مهد ازان راز پنهان دلم سفته شد حکایت به چاهی فرو گفته شد نگفتم جز این با کس ای نیک‌رای وگر گفته‌ام باد خصمم خدای چو شه دید راز جگر سفت او درستی طلب کرد بر گفت او بفرمود کارد رقیبی شگرف نیی ناله پرورد ازان چاه ژرف چو در پرده نی نفس یافت راه همان راز پوشیده بشنید شاه شد آگه که در عرض‌گاه جهان نهفتیدهٔ کس نماند نهان به نیکی سراینده را یاد کرد شد آزاد و از تیغش آزاد کرد چنان دان که از غنچهٔ لعل و در شکوفه کند هر چه آن گشت پر بخاری که در سنگ خارا شود سرانجام کار آشکارا شود * * * بخش ۱۰ - داستان اسکندر با شبان دانا مغنی بیا ز اول صبح بام بزن زخمهٔ پخته بر رود خام از آن زخمه کاو رود آب آورد ز سودای بیهوده خواب آورد چنین گوید آن نغز گوینده پیر که در فیلسوفان نبودش نظیر که رومی کمر شاه چینی کلاه نشست از برگاه روزی پگاه به طاق دو ابرو برآورده خم گره بسته بر خنده جام جم مهی داشت تابنده چون آفتاب ز بحران تب یافته رنج و تاب شکسته جهان کام در کام او رسیده به نومیدی انجام او دل شه که آیینه‌ای بود پاک از آن دردمندی شده دردناک بفرمود تا کاردانان روم خرامند نزدش ز هر مرز و بوم مگر چارهٔ آن پریوش کنند دل ناخوش شاه را خوش کنند کسانی که در پرده محرم شدند در آن داوریگه فراهم شدند در آن تب بسی چاره‌ها ساختند تنش را ز تابش نپرداختند نه آن سرخ سیب از تبش گشت به نه زابروی شه دور گشت آن گره از آنجا که شه دل دراو بسته بود ز تیمار بیمار دل‌خسته بود فرود آمد از تخت و برشد به بام که شوریده کمتر پذیرد مقام یکی لحظه پیرامن بام گشت نظر کرد از آن بام بر کوه و دشت در آن پستی از بام قصر بلند شبان دید و در پیش او گوسفند همایون یکی پیر با فر و هوش کلاه و سرش هر دو کافور پوش در آن دشت می‌گشت بی‌مشغله گهش در گیا روی و گه در گله دلش زان شبان اندکی برگشاد که زیبا‌منش بود و زیرک‌نهاد فرستاد کارندش از جای پست بر آن خسروی‌بام ِ عالی نشست رقیبان به فرمان شه تاختند شبان را به خواندن سرافراختند درآمد شبانه به نزدیک شاه سراپرده‌ای دید بر اوج ماه خبر داشت کان سد اسکندری‌ست نمودار فالش بلند اختری‌ست زمین بوسه دادش که پرورده بود دیگر خدمت خسروان کرده بود پس آنگاه شاهش بر خویش خواند به گستاخیش نکته‌ای چند راند بدو گفت کز قصه کوه و دشت فرو خوان به من بر یکی سرگذشت که دلتنگم از گردش روزگار مگر خوش کنم دل به آموزگار شبان گفت کای خسرو‌ِ تخت‌گیر به تاج تو عالم عمارت‌پذیر ز تخت زرت مُلک پرنور باد ز تاج سرت چشم بد دور باد نخستم خبر ده که تا شهریار ز بهر چه بر خاطر آرد غبار بدان تا سخن‌گو بدان ره برد سخن گفتن او بدان در خورد پسندید شاه از شبان این سخن که آن قصه را باز جست اصل و بن نگفت از سر داد و دین‌پروری سخن چون بیابانیان سرسری بدو حال آن نوش‌لب باز گفت شبان چون شد آگه ز راز نهفت دگر باره خاک زمین بوسه داد وزان به دعایی دگر کرد یاد چنین گفت کانگه که بودم جوان نکردم به جز خدمت خسروان ازان بزم داران که من داشتم وزایشان سر خود برافراشتم ملک‌زاده‌ای بود در شهر مرو بهی‌طلعتی چون خرامنده سرو سهی سرو را کرده بالاش پست دماغ گل از خوب‌رویی‌ش مست عروسی ز پایین‌پرستان او کزو بود خرم شبستان او شد از گوشهٔ چشم‌زخمی نژند تب آمد‌، شد آن نازنین دردمند در آن تب که جز داغ دودی نداشت بسی چاره کردند و سودی نداشت سهی سرو لرزنده چون بید گشت بدان حد کزو خلق نومید گشت ملک‌زاده چون دید کان دلستان به کار اجل گشت هم‌داستان از آن پیش کان زهر باید چشید از آن نوش‌لب خویشتن درکشید ز نومیدی او به یکبارگی گرفت از جهان راه آوارگی در آن ناحیت بود از اندیشه دور بیابانی از کوه و از بیشه دور بسی وادی و غار ویران در او کنام پلنگان و شیران در او در آن رستنی را نه بیخ و نه برگ بنام آن بیابان بیابان مرگ کسی کاو شدی ناامید از جهان در آن محنت‌آباد گشتی نهان ندیدند کس را کز آن شوره‌دشت به مأوا گه خویشتن بازگشت ملک‌زاده ز‌اندوه آن رنج سخت سوی آن بیابان گرایید رخت رفیقی وفادار دیرینه داشت که مهر ملک‌زاده در سینه داشت خبر داشت کان شاه اندوهناک در آن ره کند خویشتن را هلاک چو دزدان ره روی را بازبست سوی او خرامید تیغی به دست بنشناخت بانگی بر او زد بلند بر او حمله‌ای برد و او را فکند چو افکنده بودش چو سرو روان فرو هشت برقع به روی جوان سوی خانه خود به یک ترکتاز به چشم فرو بسته‌ش آورد باز نهانخانه‌ای داشت در زیر خاک نشاندش در آن خانهٔ اندوهناک یکی ز استواران بر او برگماشت کزو راز پوشیده پوشیده داشت به آبی و نانی قناعت نمود وزین بیش چیزیش رخصت نبود ملک‌زاده زندانی و مستمند دل و دیده و دست هر سه به‌بند فروماند سرگشته در کار خویش که نارفته چون آمد آن راه پیش جوانمرد کاو بود غمخوار او کمر بست در چارهٔ کار او عروس تبش دیده را چاره ساخت دلش را به صد گونه شربت نواخت طبیبی طلب کرد علت‌شناس گرانمایه را داشت یک چند پاس پری‌رخ ز درمان آن چیره‌دست از آن تاب و آن تب به یکباره رست همان آب و رنگش درآمد که بود تماشا طلب کرد و شادی نمود چو گشت از دوا یافتن تندرست دوای دل خویش را بازجست جوانمرد چون دید کان خوب‌چهر ملک‌زاده را جوید از بهر مهر شبی خانه از عود پرطیب کرد یکی بزم شاهانه ترتیب کرد چو آراست آن بزم چون نوبهار نشاند آن گل سرخ را بر کنار شد آورد شاه‌ِ نظر‌بسته را مهی از دَم اژدها رسته را ز رخ بند برقع برانداختش در آن بزمگه بر دو بنواختش ملک‌زاده چون یک زمان بنگرید می و مجلس و نُقل و معشوقه دید از آن دوزخ تنگ تاریک زشت همش حور حاصل شده هم بهشت چه گویم که چون بود ازین خرمی بود شرح از این بیش نامحرمی شهنشه چو گفت شبان کرد گوش به مغز رمیده برآورد هوش برآسود از آن رنج و آرام یافت کزان پیر پخته می خام یافت درین بود خسرو که از بزم خاص برون آمد آوازه‌ای بر خلاص که آن مهربان ماه خسرو پرست به اقبال شه عطسه‌ای داد و رست شبان چون به شه نیکخواهی رساند مدارای شاهش به شاهی رساند کسی را که پاکی بود در سرشت چنین قصه‌ها زو توان درنوشت هنر تابد از مردم گوهری چو نور از مه و تابش از مشتری شناسنده گر نیست شوریده‌مغز نه بهره شناسد ز دینار نغز کسی کاو سخن با تو نغز آورد به دل بشنوش کان ز مغز آورد زبانی که دارد سخن ناصواب به خاموشیش داد باید جواب * * * بخش ۱۱ - افسانهٔ ارشمیدس با کنیزک چینی مُغَنّی یکی نغمه بنواز زود کز اندیشه در مغزم افتاد دود چنان برکش آن نغمهٔ نغز را که ساکن کنی در سر این مغز را هم از فیلسوفانِ آن مرز و بوم چنین گفت پیری ز پیرانِ روم که بود از ندیمانِ خسروخَرام هنرپیشه‌ای ارشمیدس به نام ز یونانیان محتشم‌زاده‌ای ندیده چو او گیتی آزاده‌ای خزینه بسی داشت خوبی بسی به یونان نبُد خوبتر زو کسی خردمند و با رای و فرهنگ و هوش به تعلیمِ دانا گشاینده‌گوش ارسطوش فرزندِ خود نام کرد به تعلیمِ او خانه بدرام کرد سکندر بدو داد دیوانِ خاص کزو دید غم‌خوارگان را خلاص کنیزی که خاقان بدو داده بود به روس آن همه رزمش افتاده بود بدان خوبرویِ هنرپیشه داد هنرپیشه را دل به اندیشه داد چو صیّاد را آهو آمد به دست نشد سیر از آن آهویِ شیرمست بدان ترکِ چینی چنان دل سپرد که هندویِ غم رختش از خانه برد ز مشغولیِ او بسی روزگار نیامد به تعلیم آموزگار سراینده‌استاد را روز درس ز تعلیمِ او در دل افتاد ترس که گویی چه ره زد هنرپیشه را چه شورید در مغزش اندیشه را به تعلیمِ او بود شاگرد صد که آموختندی ازو نیک و بد اگر ارشمیدس نبودی بجای نود نُه بُدندی بدو رهنمای سراینده را بسته گشتی سخن کزان سکّه نو بود نقشِ کهن و گر بودی او یک تنه یادگیر سخن‌گوی را برگشادی ضمیر نیوشنده یک تن که بخرد بوَد ز نابخردان بهتر از صد بوَد هنرپیشه را پیش‌خواند اوستاد که چونست کز ما نیاری تو یاد چه مشغولی از دانشت بازداشت به بی‌دانشی عمر نتوان گذاشت چنین بازداد ارشمیدس جواب که بر تشنهٔ راه زد جویِ آب مرا بیشتر زانک بنواخت شاه به من داد چینی کنیزی چو ماه جوانی و زانسان بتی خوب‌چهر بدان مهربان چون نباشم به مهر بدان صید وامانده‌ام زین شکار که یک‌دل نباشد دلی در دو کار چو دانست استاد کان تیزهوش به شهوت‌پرستی برآورد جوش بگفت آن پری‌روی را پیشِ من بباید فرستاد بی انجمن ببینم که تاراج آن ترکتاز تو را از سرِ علم چون داشت‌باز شد آن بت‌پرستنده فرمان‌پذیر فرستاد بت را به دانایِ پیر برآمیخت دانا یکی تلخ‌جام که از تن برون آوَرَد خلطِ خام نه خلطی که جان را گزایش کند ولی آنکه خون را فزایش کند بپرداخت از شخص او مایه را دوتا کرد سروِ سهی‌سایه را فضولی کز آن مایه آمد به زیر به طشتی در انداخت دانا دلیر چو پُر کرد از اخلاطِ آن مایه طشت بتِ خوب در دیده ناخوب گشت طراوت شد از روی و رونق ز رنگ شد از نقرهٔ زیبَقی آب و سنگ بخواند آن جوانِ هنرمند را بدو داد معشوقِ دلبند را که بِستان دلارامِ خود را به‌ناز بِبَر شادمانه سویِ خانه باز جوانمرد چون در صنم بنگریست به استاد گفت این زنِ زشت کیست؟ کجا آنکه من دوستارش بُدم؟ همه‌ساله در بندِ کارش بُدم بفرمود دانا که از جایِ خویش بیارندش آن طشتِ پوشیده پیش سرِ طشتِ پوشیده را برگرفت دران داوری ماند گیتی شگفت بدو گفت کاین بُد دلارامِ تو! بدین بود مشغولیِ کام تو! دلیل آنکه تا پیکرِ این کنیز از این بود پُر بود پیشت عزیز چو این مایه در تن نمی‌دانیَش به صورت زنِ زشت می‌خوانیَش چه باید ز خون خلط پرداختن بدین خلط و خون عاشقی ساختن مریز آبِ خود را در این تیره‌خاک کز این آب شد آدمی تابناک در این قطرهٔ آبِ ناریخته بسی خرّمی‌هاست آمیخته به چندین کنیزانِ وحشی‌نژاد مده خرمنِ عمرِ خود را به باد یکی جفت تنها تو را بس بوَد که بسیارکس مرد بی‌کس بود از آن مختلف‌رنگ شد روزگار که دارد پدر هفت و مادر چهار چو یک‌رنگ خواهی که باشد پسر چو دل باش یک مادر و یک پدر چو دید ارشمیدس که دانایِ روم چگونه کشید انگبین را ز موم به عذری چنین پایِ او بوسه داد و زان پس نظر سویِ دانش نهاد ولیکن دلش میلِ آن ماه داشت که الحق فریبنده‌دلخواه داشت دگر ره چو سبزی درآمد به شاخ سهی‌سرو را گشت میدان فراخ بنفشه دگرباره شد مُشگ‌پوش سرِ نرگس آمد ز مستی به جوش گلِ رویِ آن ترکِ چینی شکفت شِمال آمد و راهِ میخانه رُفت دلِ ارشمیدس درآمد به کار چو مرغان پرنده بر شاخسار ز تعلیمِ دانا فروبست گوش درِ عیش بگشاد بر ناز و نوش پریوار با آن پری‌چهره زیست چه ایمن کسی کو نهان چون پریست عتابِ خود استاد ازو دور داشت دلش را بدان عشق معذور داشت چو بگذشت ازین داستان یک دو سال غزاله شد از چشمِ چینی‌غزال گلِ سرخ بر دامنِ خاک ریخت سراینده‌بلبل ز بُستان گریخت فروخورد خاک آن پری‌زاده را چنان چون پری‌زادگان باده را فلک پیشتر زین که آزاده بود از آن به کنیزی مرا داده بود همان مهر و خدمتگری پیشه داشت همان کاردانی در اندیشه داشت پیاده نهاده رُخش ماه را فرس طرح کرده بسی شاه را خجسته‌گلی خونِ من خورد او بجز من نه کس در جهان مردِ او چو چشمِ مرا چشمهٔ نور کرد ز چشم منش چشمِ بد دور کرد رباینده‌چرخ آنچنانَش ربود که گفتی که تا بود هرگز نبود به خشنودیی کان مرا بود از او چه گویم خدا باد خشنود از او مرا طالعی طرفه هست از سخن که چون نو کنم داستانِ کهن در آن عید کان شکّرافشان کنم عروسی شکرخنده قربان کنم چو حلوای شیرین همی‌ساختم ز حلواگری خانه پرداختم چو بر گنجِ لیلی کشیدم حصار دگر گوهری کردم آنجا نثار کنون نیز چون شد عروسی بسر به رضوان سپردم عروسی دگر ندانم که با داغِ چندین عروس چگونه کنم قصّهٔ روم و روس به ار نارم اندوهِ پیشینه پیش بدین داستان خوش کنم وقتِ خویش * * * بخش ۱۲ - افسانهٔ ماریه قبطیه مغنی ره باستانی بزن مغانه نوای مغانی بزن من بینوا را به آن یک نوا گرامی کن و گرم‌تر کن هوا گزین فیلسوف جهان‌آزما‌ی سخن را چنین کرد برقع‌گشا‌ی که قبطی زنی بود در مُلک شام ز میری پدر ماریه‌اش کرده نام بسی قلعهٔ نامور داشته ز بیداد بد‌خواه بگذاشته بدو گشته بدخواه او چیره‌دست به کارش درآورده گیتی شکست چو کارش ز دشمن به جان آمده به درگاه شاه‌ِ جهان آمده بدان تا بخواهد ز شه داد خویش شود خرم از ملک آباد خویش به دُستورِ شه برد خود را پناه بدان داوری گشت ازو دادخواه چو دیدش که دُستورِ دانش‌پژوه دهد درس دانش به چندین گروه از آن دادخواهی هراسان شده بر او دانش‌آموز‌ی آسان شده دل از قصهٔ داد و بیداد شست به تعلیم دانش کمر بست چست به خدمت‌گر‌ی پیش دانای دهر پرستنده‌ای گشت گستاخ بهر ز دیگر کنیزان پایین پرست جز او کس نشد محرم آب دست ز پرهیزگار‌ی که بود استاد نظر بست هر گه که او رخ گشاد ز دستی چنان کاب از او می‌چکید جز آبی که بر دستش آمد ندید چو زن دید که‌استاد پرهیزگار ز کافور او گشت کافور‌خوار ز میلی که باشد زنان را به مرد هوای دلش گشت یکباره سرد منش داد در دانش آموختن به سامان شد از دانش اندوختن ارسطو‌ی دانا بدان دلنواز در دانش خویش بگشاد باز بسی دُر بر آن دُر ناسفته سفت بسی گفتنی‌های ناگفته گفت از آن علم که‌آسان نیاید به‌ دست یکایک خبر دادش از هرچه هست زن دانش‌آموز دانش سرشت چو لوحی ز هر دانشی درنبشت سوی کشور خویشتن کرد رای که رسم نیا را بیارد به جای بدان داوری دستگاهی نداشت به آیین خود برگ راهی نداشت چو دُستورِ دانا چنین دید کار که بی گنج نتوان شدن شهریار بر آن جوهر انداخت اکسیر زر به اکسیر خود کردش اکسیرگر بدان کیمیا ماریه میر گشت لقب‌نامهٔ علم اکسیر گشت چو از دانش خویش دُستورِ شاه به گنجی چنان دادش آن دستگاه به دستوری شه سوی کشور‌ش فرستاد با گنج و با لشگر‌ش شتابنده چون سوی کشور شتافت به آهستگی مملکت بازیافت چنان گشت مستغنی از ساو و باج که برداشت از کشور خود خراج به اکسیر‌کار‌ی چنان شد تمام که کردی زر پخته از سیم خام ز بس زر که آن سیمتن ساز کرد در گنج بر خاکیان باز کرد چه زر در ترازو‌ی آن کس چه سنگ که آرد زر بی‌ترازو به چنگ ز لشگرگهش کس نیامد به‌ دست که بر بارگی نعلی از زر نبست به درگاه او هر که سر داشتی اگر خر بدی زینِ زر داشتی ز بس زر که بر زیور انباشتند سگان را به زنجیر زر داشتند گروهی حکیمان دانش پرست ز اسباب دنیا شده تنگدست از آن گنج پنهان خبر یافتند به دیدار گنجینه بشتافتند نمودند خواهش بدان کان گنج که درویشی آورد ما را به رنج ندانیم چون دیگران پیشه‌ای مگر در جهان کردن اندیشه‌ای ز کسب جهان دامن افشانده‌ایم به قوت یکی روز درمانده‌ایم تواند که بانوی عاجز نواز گشاید به ما بر، درِ گنج باز درآموزد از رای و تدبیر خویش به ما چیزی از علم اکسیر خویش جهان را چنین گنج گوهر بسی‌ست کلید در گنج با هر کسی‌ست مگر قوت را چاره سازی کنیم ز خلق جهان بی نیازی کنیم زن کار پیرا‌ی روشن ضمیر بدان خواسته گشت خواهش‌پذیر یکی منظر‌ی بود با آب و رنگ مقرنس برآورده از خاره سنگ عروسانه برشد بر‌ آن جلوه‌گاه پرند‌ی سیه بسته بر گرد ماه برآموده چون نرگس و مشک و بید به موی سیه مهره‌های سپید صلیبی دو گیسوی مشگین کمند در آن مهره آورده با پیچ و بند به نظارگان گفت گیسو‌ی من ببینید در طاق ابرو‌ی من نمودار اکسیر پنهانی‌ام ببینید در صبح پیشانی‌ام نیوشندگان را در آن داوری غلط شد زبان ز‌آن زبان‌آور‌ی یکی گفت اشارت بدان مهره بود که شفاف و تابنده چون زهره بود یکی راز پوشیده از موی جست که آن مهره با موی دید از نخست گرفتند هر یک پی آن پیشه را خلافی پدید آمد اندیشه را از آن قصه هر یک دمی می‌شمرد به فرهنگ دانا کسی پی نبرد دگر روز خواهش برآراستند در آن باب فصلی دگر خواستند پری‌رو‌ی بر طاق منظر نشست نشاند آن تنی چند را زیر دست سخن راند از گنج درخواسته چو سربسته گنجی برآراسته حدیث سر کوه و مردم گیا که سازند از او زیرکان کیمیا همان سنگ اعظم که کان زرست سخن بین که چون کیمیا پرورست به پوشیدگی کرد رمز‌ی پدید در او آهنین قفل زرین کلید به دانا رسید این سخن گنج یافت به نادان رسید انده و رنج یافت گر آن کیمیا را گهر در گیا‌ست گیای قلم گوهر کیمیاست از آن کیمیا با همه چربدست دریغی نه چندانکه خواهند هست کسی را بود کیمیا در نورد که او عشوهٔ کیمیاگر نخورد شنیدم خراسانی‌یی بود چست به بغداد شد چون شدش کار سست دمی چند بر کار کرد ای شگفت خراسانی آمد دمش در گرفت از آن دم که اهل خراسان کنند به بغدادیان بازی آسان کنند هزار‌ش عدد بود مصری چو موم زری که‌آنچنان زر نباشد به روم به سوهان یکایک همه خُرد سود بر آمیختش با گِل سرخ زود وزان سرخ گِل مهره‌ای چند ساخت به آن مهره‌ها بین که چون مهره باخت به عطار‌ی آن مهره‌ها برشمرد به مُهر خود آن مهره او را سپرد که این مهره در حُقه‌ای نِه به‌راز زهی مهره دزد و زهی مهره باز به دینار‌ی این بر تو بفروختم وزو کیسه سود بردوختم چو وقت آید این را که داری به‌رنج به ده بازخرم زهی کان گنج بپرسید عطار کاین را چه نام بگفتا طبریک سخن شد تمام ز دکان عطار چون بازگشت به افسون‌گر‌ی کیمیا‌ساز گشت به دارالخلافه خبر باز داد که اکسیر‌ی‌یی آمده‌ست اوستاد منم واصل کیمیا در نهفت به گوهرشناسی کسم نیست جفت عمل‌های من چون درآید به کار یکی ده کند ده صد و صد هزار درستی صدم داد باید نخست که گردد هزار از من آن صد درست همان استوار‌ان مردم شناس به من برگمارند و دارند پاس گر آید ز من دستکار‌ی شگرف نیارند با من در این کار حرف وگر خواهم از راستی درگذشت ز من خون و سر وز شما تیغ و تشت خلیفه چو اکسیر سازی شنید به عشوه زری داد و زرقی خرید به افسون روباهی آن شیر‌مرد زر پخته را بر می خام خورد چو ده گانه‌ای ماند ازان زر به جای در آن دستکاری بیفشرد پای یکی کوره‌ای ساخت چون زرگر‌ان ز هر دارویی کرد چیزی در‌ آن فرستاد در شهر بالا و پست طبریک طلب کرد و نامد به‌ دست هم آخر رقیبان آن کارگاه به عطار پیشینه بردند راه گِل سرخ او را به دینار زرد خریدند و بردند نزدیک مرد خراسانی آن مهره‌ها کرد خرد نمود آشکارا یکی دستبرد به کوره درافکند و آتش دمید به جا ماند زر و‌آن دگرها رمید سبیکه فرو ریخت در نای تنگ برآمد زر سرخ یاقوت رنگ به گوش خلیفه رسید این سخن که نقد نو آمد ز کان کهن زری دید با سود همره شده در‌ آن کدخدایی یکی ده شده به امید گنجی چنان گوهری بسی کرد با او نوازش‌گری از آن مغربی زر مصری عیار فرستاد نزدیک او ده هزار که این را به کار آور ای نیک‌رای که من حق آن با تو آرم به جای کشند استوار‌ان ما از تو دست که نزدیک ما استواریت هست دران آزمایش چو چُست آمدی به میزان معنی درست آمدی خراسانی آن گنج بستد به ناز چو هندو کمر بست بر ترکتاز گریزان ره خانه را پی گرفت شبی چند با عاملان می گرفت بخفت و به خفتن بخسباندشان چو برخاست بر خاک بنشاندشان ستور‌ان تازی غلامان کار به اندازه بخرید و بر بست بار به راهی که دیده نشانش ندید چنان شد که کس در جهانش ندید خلیفه چو آگاه شد زین فریب که برد آن خراسانی آن زر و زیب حدیث طبریک به یاد آمدش جز آن هر چه بشنید باد آمدش خبر بازجست از طبریک فروش بخندید کان طنز‌ش آمد به گوش طبریک چو تصحیف سازد دبیر بیاموز معنی و معنیش گیر هر افسون کز افسونگر‌ی بشنوی نگر تا به افسون او نگروی در این داوری هیچکس دم نزد که در بازی کیمیا کم نزد سکندر به یونان خبردار شد که بر گنج زر ماریه مار شد به شه باز گفتند کان ماده شیر به صید افکنی گشت خواهد دلیر زنی کاردان‌ست و سامان شناس نداند کسی سیم او را قیاس ز پوشیده گنجی خبر داشته‌ست به آن گنج گیتی بینباشته‌ست به افسونگری سنگ را زر کند صدف ریزه را لؤلؤ تر کند از آن بیشتر گنج زر ساخته‌ست که قارون به خاک اندر انداخته‌ست گرش سر نبرد سر تیغ شاه جهان زود گیرد به گنج و سپاه سپاه آورد دشمنان را به رنج سپاهی نگردد مگر گرد گنج به آزار او شه شتابنده گشت ز گرمی چو خورشید تابنده گشت به تدبیر آن شد کزان جان پاک به تدبیر دشمن برآرد هلاک چو از آتش خشم شاهنشهی به دُستورِ دانا رسید آگهی بسیچید بر خدمت شهریار بسی چربی آورد با او به کار که آن زن زنی پارسا گوهر‌ست جهانجو‌ی را کمترین چاکر‌ست کمر بستهٔ توست در ملک شام به گوهر کنیز و به خدمت غلام بسی گشت چون چاکران گرد من به چندین هنر گشت شاگرد من منش دل به دانش برافروختم نهانی در او چیزی آموختم که چندان به دست آرد از برگ و ساز که گردد ز خلق جهان بی نیاز بر او طالعی دیدم آراسته خبر داده از گنج و از خواسته جز او هر‌که این صنعت آرد به‌ کار جوی نارد از گنج او در شمار به هشیاری طالع مال سنج بجز ماریه کس نشد مارِ گنج کنون کان کفایت به دست آمدش به جای نیاکان نشست آمدش چو شه پوزش رای دُستور یافت دل خویش از آن داوری دور یافت چو دُستور گرد از دل شه ربود سوی ماریه کس فرستاد زود بفرمود تا عذر شاه آورد همان قاصد‌ی سر به راه آورد زن کاردان چون شنید این سخن گشاد از زر تازه گنج کهن فرستاده‌ای را برآراست کار فرستاد گنجی سوی شهریار که چندین ترازوی گنجینه‌سنج به یکجای چندان ندیده‌ست گنج چو بر گنج دادن دلش راه برد هلاک از خود و کینه از شاه برد درم دادن آتش کُشد کینه را نشانَد ز دل خشم دیرینه را * * * بخش ۱۳ - افسانهٔ نانوای بینوا و توانگری وی به طالع پسر مغنی بیار آن نوای غریب نو آیین‌تر از نالهٔ عندلیب نوایی که در وی نوایی بود نوایی نه کز بینوایی بود خُنیده چنین شد در اقصای روم که بی‌سیمی آمد ز بیگانه‌بوم به کم مدتی شد چنان سیم‌سنج که شد خواجهٔ کاروان‌های گنج کس آگه نه کان گنج دریا‌شکوه ز دریا بر او جمع شد یا ز کوه یکی نامش از کان‌کنی می‌گشاد یکی تهمت ره‌زنی می‌نهاد سرانجامش آزاد نگذاشتند به شاه جهان قصه برداشتند که آمد تهی‌دستی از راه دور نه در کیسه رونق‌، نه در کاسه نور به تاریخ یکسال یا بیش و کم به‌دست آوریده‌ست چندین درم که گر شه گمارد بر آن دَه دبیر ز تفصیل آن عاجز آید ضمیر یکی نانوا مرد بُد بینوا نه آبی روان و نه نانی روا کنون لعل و گوهر فروشی کند خرد کی در این ره خموشی کند؟ نه پیشه نه بازارگانی نه زرع چنین مایه را چون بود اصل و فرع‌؟! صواب آنچنان شد که شاه جهان از احوال او باز جوید نهان جهاندار فرمود کان زاد‌مرد فرو‌شوید از دامن خویش گرد به خلوت کند شاه را دستبوس ز تشنیع برنارد آوای کوس درم‌دار‌ِ مقبل به فرمان شاه به خدمت روان شد سوی بارگاه درون رفت و بوسید شه را زمین زمین بوس چون کرد خواند آفرین چو شاه جهانش جوان دید بخت جوانبخت را خواند نزدیک تخت بسی نیک و بد مرد را کرد یاد سخن‌ها کزو گنج شاید گشاد که مردی عزیزی و آزاد‌چهر به فرخندگی در تو دیده سپهر شنیدم چو اینجا وطن ساختی به یک روزه روزی نپرداختی کنون رخت و بنگاهت آنجا رسید که نتواندش کاروان‌ها کشید بباید چنین گنج را دسترنج وگرنه من اولی‌تر آیم به گنج اگر راست گفتی که چونست حال ز من ایمنی‌، هم به سر هم به مال وگر بر دروغ افکنی این اساس سر و مال بستانم از ناسپاس نیوشنده چون دید کز خشم شاه بجز راستی نیست او را پناه زمین‌بوس‌ِ شه تازه‌تر کرد باز چنین گفت کای شاه عاجز‌نواز ندیده جهان نقش بیداد تو به نیکی شده در جهان یاد تو رعیت ز دادت چنان دلخوش‌ند که گر جان بخواهی به پیشت کشند مرا مال و نعمت زمین‌زاد توست هم از دادهٔ تو هم از داد توست اگر می‌پذیری ز من هر چه هست بگو تا برافشانم از جمله دست به کمتر غلامی دهم شاه را زنم بوسه این خاک درگاه را چو شه گفت که‌احوال خود باز گوی بگویم که این آب چون شد به جوی من اول که اینجا رسیدم فراز تهی‌دست بودم ز هر برگ و ساز دلم را غم بی‌نوایی شکست گرفتم ره نانوایی به‌دست وزان پیشه نیزم نوایی نبود که در کار و کسبم وفایی نبود به شهری که داور بوَد پی‌فراخ شود دخل بر نانوا خشک شاخ ز هر سو سراسیمه می‌تاختم به بی‌برگی آن برگ می‌ساختم زنی داشتم قانع و سازگار قضا را شد آن زن ز من باردار به سختی همی‌گشت بر ما سپهر شد از مهر گردنده یک‌باره مهر زن پاکدامن‌تر از بوی مُشک شکیبنده با من به یک نان خشک چو آمد گه‌ِ زادن او را فراز به کشگینهٔ گرمش آمد نیاز ز چیزی که دارد به خوردن بسیچ نبودم به جز خون در آن خانه هیچ من و زن در آن خانه تنها و بس مرا گفت کای شوی فریاد رس اگر شوربایی به چنگ آوری من مرده را باز رنگ آوری وگرنه چنان دان که رفتم ز دست ستمگاره شد باد و کشتی شکست چو من دیدم آن نازنین را چنان برون رفتم از خانه زاری‌کنان ز سامان به سامان همه کوی و شهر دویدم مگر یابم از توشه بهر ندیدم دری کان نه در بسته بود که سختی به من سخت پیوسته بود رسیدم به ویرانه‌ای دور دست درو درگهی با زمین گشته پست بسی گِرد ویرانه کردم طواف شتابنده چون دیو در هر شکاف سرایی کهن یافتم سالخورد دری در نشسته بر او دود و گرد در او آتشی روشن افروخته بر او هیمه خروار‌ها سوخته سیه زنگی‌یی دیدم آتش‌پرست سفالین سبویی پر از می به‌دست بر آتش نهاده لوید‌ی فراخ نمک‌سود فربه در او شاخ شاخ چو زنگی مرا دید بر‌جست زود بپیچید بر خود به کردار دود به من بانگ برزد که‌ای دیوزاد شبیخون من چونت آمد به یاد‌؟ تو دزدی و من نیز دزد‌، این روا‌ست؟ به دزدی شدن پیش دزدان خطا‌ست من از هول زنگی و تیمار خویش فروماندم آشفته در کار خویش زبان برگشادم به آیین زنگ دعا گفتم آوردم او را به چنگ که از بینوایی و بی‌مایگی گرفتم در این سایه همسایگی جوانمردی‌ِ چون تو شیرافکنی شنیدم به افسانه از هر تنی نخوانده به مهمان تو تاختم سر خویش در پایت انداختم مگر کز تو کارم به جایی رسد در این بینوایی نوایی رسد چو زنگی زبان مرا چرب دید وزآن گونه گفتار شیرین شنید از آن چرب و شیرین رها کرد حرب که دشمن‌فریب‌ است شیرین و چرب بگفتا خوری باده‌؟ دانی سرود‌؟ بگفتم بلی‌، پیشم آورد رود از او بستَدَم رود عاشق‌نواز ز بی‌سازی‌اش پرده بستم به ساز سر زخمه بر رود بگماشتم سرودی فریبنده برداشتم درآوردم او را به بانگ و خروش چو دیگی که از گرمی آید به جوش گهی خورد ریحانی‌یی زان سفال گهی کوفت پایی به امید مال زدم زخمه‌ای چند زنگی‌فریب برون بردم از جان زنگی شکیب حریفانه با من درآمد به کار چو سرمست شد کرد راز آشکار که امشب در این کاخ‌ِ ویرانه‌رنگ به امید مالی گرفتم درنگ دگر زنگی‌یی هست همزاد من که مِی خوردنش نیست بی‌یاد من یکی گنج‌دان یافتیم از نهفت که هیچ اژدها‌ییش بر سر نخفت مگر ما‌، که هستیم چون اژدها ز دل کرده آزرم هر کس رها بوَد سالی اکنون کزان کان گنج خوریم و نداریم خود را به رنج من اینجا نشستم چنین بی‌همال دگر زنگیی رفته جویای مال ز گنجینهٔ آن همه سیم و زر همانا که یک پشته مانده دگر چو امشب رسیدی تو مهمان ما روان است حکم تو بر جان ما به شرطی که چون آید آن ره‌نورد کشد گوهر سرخ و یاقوت زرد تو در کنج کاشانه پنهان شوی شکیبنده چون شخص بیجان شوی که من در دل آن دارم ای هوشمند که آن اژدها را رسانم گزند هر آن گنج کارَد به تنها برم به کنجی نشینم به تنها خورم تو را نیز از آن قسمتی بامداد دهم تا دلت گردد از گنج شاد من و زنگی اندر سخن گرم‌ ِ رای که ناگه به گوش آمد آواز پای ز جا جستم و در خزیدم به کنج گهی خار در خاطر‌م گه ترنج درآمد سیه‌چهره‌ای چون زگال به پشت اندر آورده یک پشته مال نهادش به سختی ز گردن به زیر بر و گردنی سخت چون تند شیر از آن پیش کان پشته را باز کرد یکی نیمه زان شوربا باز خورد نگه کرد همزاد او خفته بود همان کرد با او که او گفته بود بزد تیغ پولاد بر گردنش سرش را بیفکند در دامنش من از بیم از آنان که افتم ز پای دگر‌باره خود را گرفتم بجای چو زنگی سر یار خود را برید تنش را به خنجر ز هم بردرید یکی نیمه در بست و بر زد به دوش برون رفت و من مانده بی‌عقل و هوش پس از مدتی کان برآمد دراز نگه کردم آمد دگر باره باز دگر نیمه را همچنان کرد خرد به آیین پیشینه در‌بست و برد چو دیدم که هنجار او دور بود شب از جمله شب‌های دیجور بود بدان گنج‌، پویان شدم چون عقاب سوی پشتهٔ مال کردم شتاب به پشت اندر آوردم آن پشته را چو زنگی دگر زنگی کشته را وزان شوربا ساغری گرم‌جوش ربودم سوی خانه رفتم خموش چنان آمدم سوی ایوان خویش که جز دولتم کس نیفتاد پیش چو در خانه رفتم به نیروی بخت نهادم ز دل بار و از پشت رخت به گوش آمد آواز نوزاد من وزان شاد‌تر شد دل شاد من به زن دادم آن شوربا را‌ بخوَرد پس از صبر کردن بسی شکر کرد ز فرزند فرخنده دادم خبر پسر بود و باشد پسر تاج سر گشادم گره رخت سربسته را به مرهم رساندم دل خسته را چه دیدم‌؟ یکی گنج کانی در او ز یاقوت و زر هر چه دانی در او به گنجی چنان، کان ِگوهر شدم وزان شب چو دریا توانگر شدم به فرزند فرخ دلم شاد گشت که با گوهر و گنج همزاد گشت همه مال من زان شب آمد پدید که شب با گهر بُد گهر با کلید چنین بود گوینده را سرگذشت سخن کامد آنجا ورق در نوشت شه از وقت مولود فرزند او خبر جُست و از حال پیوند او شد آن گوهری مرد و از جای خویش نمودار آن طالع آورد پیش شه آن نسخه را هم بدانسان که بود به والیس دانا فرستاد زود که احوال این طالع از هر چه هست چنان کن که ز اختر آری به دست بد و نیک او را نهانی بجوی چو یابی نهان آشکارا بگوی چو آمد به والیس فرمان شاه سوی اختران کرد نیکو نگاه نظر کردن هر یکی باز‌جُست شد احوال پوشیده بر وی درست نبشت و فرستاد از آنجا که دید نه ز آنجا که از کس حکایت شنید چو شه نامهٔ حکم والیس خواند در آن حکم‌نامه شگفتی بماند نمودار طالع چنان کرده بود از آن نقش‌ها کز پس پرده بود که این بانوا نانوا زاده‌ای‌ست که از نور دولت نواداده‌ای‌ست به بی‌برگی از مادر انداخته چو زاده‌، فلک برگ او ساخته پدر گشته فرّخ ز پرواز او توانگر ز پیروزی راز او همانا که چون زاده باشد بجای نهاده بوَد بر سر گنج پای ز غیرت شه آمد چو دریا به جوش لُطُف کرد با مرد گوهر‌فروش پس آنگاه بسیار بنواختش یکی از ندیمان خود ساختش * * * بخش ۱۴ - انکار کردن هفتاد حکیم سخن هرمس را و هلاک شدن ایشان مغنی بر آهنگ خود ساز گیر یکی پرده ز آهنگ خود بازگیر که ما را سر پردهٔ تنگ نیست بجز پی فراخی در آهنگ نیست به هر مدتی فیلسوفان روم فراهم شدندی ز هر مرز و بوم بر آراستندی به فرهنگ و رای سخن‌های دل‌پرور ِ جان‌فزا‌ی کسی را که حجت قوی‌تر شدی به حجت بر آن سروران سر شدی در آن داوری هرمس تیز مغز به‌حق گفتن اندیشه‌ای داشت نغز ز هر کس که او حجتی بیش داشت سخن‌های او پرورش بیش داشت ز بس گفتن راز روحانیان بر او رشک بردند یونانیان به هم جمع گشتند هفتاد تن به انکار او ساختند انجمن که هرچه او بگوید بدو نگرویم سخن گرچه زیبا بوَد نشنویم تغیّر دهیمش به انکار خویش به انکار نتوان سخن برد پیش چنان عهد بستند با یکدگر که چون هرمس از کان برآرد گهر ز دریای او آب‌ریزی کنند برآن گنجدان خاک‌بیزی کنند به حق گفتنش درنیارند هوش بگیرند از انکار گوینده گوش چو هرمس سخن گفتن آغاز کرد در دانش ایزدی باز کرد به هر نکته‌ای حجتی باز بست که چون نور در دیده و دل نشست ندید آن سخن را بر ایشان پسند جز انکار کردن به بانگ بلند دگر باره گنجینهٔ نو گشاد اساسی دگرگونه از نو نهاد بیانی چنان روشن و دلپذیر که در دل نه‌، در سنگ شد جایگیر دگر ره ندید آن سخن را شکوه به انکار خود دیدشان هم‌گروه سوم باره از رای مشکل گشای نمود آنچه باشد حقیقت نمای سخن‌های زیبندهٔ دلنواز بر ایشان فرو خواند فصلی دراز ز جنباندن بانگ چندان جرس سری در سماعش نجنباند کس چو گوینده عاجز شد از گفت خویش زبان گشته حیران‌، گلو گشته ریش خبر داشت کز راه نابخردی ستیزند با حجت ایزدی چو در کس ز جنبش نشانی نیافت بجنبید و روی از رقیبان بتافت بر ایشان یکی بانگ برزد که ‌«های مجنبید کس تا قیامت ز جای‌» همان لحظه بر‌جای هفتاد مرد ز جنبش فتادند و گشتند سرد چو در پردهٔ راست کج باختند از این پرده‌شان رخت پرداختند سرافکنده چون آب در پای خویش ز سردی فسردند بر جای خویش سکندر چو زین حالت آگاه گشت چو انجم بر آن انجمن بر گذشت از آن بیشه‌ سرو‌ با بوی مشک یکی سرو تَر مانده‌، هفتاد خشک بپرسید و هرمس بدو گفت راز که همّت در ِ آسمان کرد باز سکندر بر او آفرین‌ساز گشت وز آنجا به درگاه خود بازگشت به خلوت چو بنشست با هر کسی ازان داستان داستان زد بسی که هرمس به طوفان هفتاد کس به موجی همی‌ماند و هفتاد خس گروهیش کز حق گرفتند گوش بمردند چون یافه کردند هوش ز پوشیدن درس آموزگار کفن بین که پوشیدشان روزگار بیانی که باشد به حجت قوی ز نافرخی باشد ار نشنوی دری را که او تاج تارک بود زدن بر زمین نامبارک بود هنر نیست روی از هنر تافتن شقایق دریدن خشن بافتن خردمند را چون مدارا کنی هنرهای خویش آشکارا کنی * * * بخش ۱۵ - اغانی ساختن افلاطون بر مالش ارسطو مغنی سماعی برانگیز گرم سرودی برآور به آواز نرم مگر گرمتر زین شود کار من کسادی گریزد ز بازار من دهل‌زن چو زد بر دهل داغ چرم هوای شب سرد را کرد گرم فروماند زاغ سیه ناامید به گفتن در آمد خروس سپید سکندر نشست از بر تخت روم زبانی چو آتش دماغی چو موم همهٔ فیلسوفان صده در صده به پایینگه تخت او صف زده به مقدار هر دانشی بیش و کم همی رفتشان گفتگویی به هم یکی از طبیعی سخن ساز کرد یکی از الهی گره باز کرد یکی از ریاضی برافراخت یال یکی هندسی برگشاد از خیال یکی سکه بر نقد فرهنگ زد یکی لاف ناموس و نیرنگ زد تفاخر‌کنان هر یکی در فنی به فرهنگ خود عالمی هر تنی ارسطو به دلگرمی پشت شاه برافزود بر هر یکی پایگاه که اهل خرد را منم چاره ساز ز علم دگر بخردان بی‌نیاز همان نقد حکمت به من شد روا به حکمت منم بر همه پیشوا فلان علم خوب از من آمد پدید فلان کس فلان نکته از من شنید دروغی نگویم در این داوری به حجت زنم لاف نام آوری ز بهر دل شاه و تمکین او زبان‌ها موافق به تحسین او فلاطون برآشفت ازان انجمن که استادی او داشت در جمله فن چو هر دانشی کانک اندوختند نخستین ورق زو درآموختند برون رفت و روی از جهان درکشید چو عنقا شد از بزم شه ناپدید شب و روز از اندیشه چندان نخفت کاغانی برون آورید از نهفت به خُم درشد از خلق پی کرد گم نشان جست از آواز این هفت خم کسی کاو سماعی نه دلکش کند صدای خم آواز او خوش کند مگر کان غنا ساز آواز رود در آن خم بدین عذر گفت آن سرود چو صاحب‌رصد جای در خم گرفت پی چرخ و دنبال انجم گرفت بر آهنگ آن ناله کانجا شنید نموداری آورد اینجا پدید چو آن ناله را نسبت از رود یافت در آن پرده‌گه رودگر رود بافت کدوی تهی را به وقت سرود به چرم اندر آورد و بربست رود چو بر چرم آهو براندود مشک نوایی‌ تر انگیخت از رود خشک پس آنگه بر آن رسم و هیأت که خواست یکی هیکل از ارغنون کرد راست در او نغمه و ناله‌های درست به اوتار نسبت فرو بست چست به زیر و بم ناله رود خیز گهی نرم زد زخمه و گاه تیز ز نرمی و تیزی ز بالا و زیر نوا ساخت بر نالهٔ گاو و شیر چنان نسبت نالش آمد به دست که هر جا که زد هر دو را پای بست همان نسبت آدمی تا دده بر آن رودها شد یکایک زده چنان که‌‌آدمی‌زاد را زان نوا به رقص و طرب چیره گشتی هوا سباع و بهائم بر آن ساز جفت یکی گشت بیدار و دیگر بخفت چو بر نسبت ناله هر کسی به دست آمدش راه دستان بسی ز موسیقی آورد سازی برون که آن را نشد کس جز او رهنمون چنان ساخت هر نسبتی را خروش که نالنده را دل درآرد به جوش به‌جایی رساند آن نواگر نواخت که دانا بدو عیب و علت شناخت به قانون از آن ناله خرگهی ز هر علتی یافت عقل آگهی چو اوتار آن ارغنون شد تمام شد آن عود پخته به از عود خام برون شد به صحرا و بنواختش به هر نسبت اندازه‌ای ساختش خطی چارسو گرد خود درکشید نشست اندران خط نوا برکشید دد و دام را از بیابان و کوه دوانید بر خود گروها گروه دویدند هر یک به آواز او نهادند سر بر خط ساز او همه یک‌یک از هوش رفتند پاک فتادند چون مرده بر روی خاک نه گرگ جوان کرد بر میش زور نه شیر ژیان داشت پروای گور دگر نسبتی را که دانست باز درآورد نغمه به آن جفت ساز چنان کان ددان در خروش آمدند از آن بی‌هوشی باز هوش آمدند پراکنده گشتند بر روی دشت که دارد به یاد این چنین سرگذشت ؟ بگرد جهان این خبر گشت فاش که شد کان یاقوت یاقوت باش فلاطون چنین پرده بر ساخته‌ست که جز وی کس آن پرده نشناخته‌ست برانگیخت آوازی از خشک رود که از تری آرد فلک را فرود چو بر نسبتی راند انگشت خوَد بخسبد برآواز او دام و دد چو بر نسبتی دیگر آرد شتاب به هوش آرد آن خفتگان را ز خواب شد آوازه بر درگه شاه نیز که هاروت با زهره شد همستیز ارسطو چو بشنید کان هوشمند برانگیخت زینگونه کاری بلند فروماند ازان زیرکی تنگدل چو خصمی که گردد ز خصمی خجل به اندیشه بنشست بر کنج کاخ دل تنگ را داد میدان فراخ به تعلیق آن درس پنهان نویس که نقشی عجب بود و نقدی نفیس در آن کار علوی بسی رنج برد بسی روز و شب را به فکرت سپرد هم آخر پس از رنج‌های دراز سررشتهٔ راز را یافت باز برون آورید از نظرهای تیز که چون باشد آن نالهٔ رود خیز چگونه رساند نوا سوی گوش برد هوش و آرد دیگر ره به هوش همان نسبت آورد رایش به دست که دانای پیشینه بر پرده بست به صحرا شد و پرده را ساز کرد طلسمات بیهوشی آغاز کرد چو از هوشمندان ستد هوش را دیگر گونه زد رود خاموش را در آن نسبتش بخت یاری نداد که بیهوش را آرد از هوش یاد بکوشید تا در خروش آورد نوایی که در خفته هوش آورد ندانست چندانکه نسبت گرفت در آن کار سرگشته ماند ای شگفت چو عاجز شد از راه نایافتن ز رهبر نشایست سر تافتن شد از راه رغبت به تعلیم او عنان داد یک ره به تسلیم او بپرسید کان نسبت دلپسند که هش رفتگان را کند هوشمند ندانم که در پردهٔ آواز او چگونست و چون پرورم ساز او فلاطون چو دانست کان سرفراز به تعلیم او گشت صاحب نیاز برون شد خطی گرد خود در کشید نوا ساخت تا نسبت آمد پدید همه روی صحرا ز گور و پلنگ بر آن خط کشیدند پرگار تنگ به بیهوشی از نسبت اولش نهادند سر بر خط مندلش نوایی دگر باره برزد چو نوش که ارسطوی دانا تهی شد ز هوش چو بیهوش بود او به یک راه نغز دد و دام را کرد بیدار مغز دگر باره زد نسبت هوش‌بخش که ارسطو ز جا جست همچون درخش فروماند سرگشته بر جای خود که چون بی‌خبر بود از آن دام و دد ؟ از آن بی‌هوشی چون به هوش آمدند؟ چه بود آنک ازو در خروش آمدند؟ شد آگه که دانای دستان نواز به دستان بر او داشت پوشیده راز ثنا گفت و چندان ازو عذر خواست که آن پردهٔ کژ بدو گشت راست چو شد حرف آن نسبت او راه درست نبشت آنِ او آنِ خود را بشست به اقرار او مغز را تازه کرد مدارای او بیش از اندازه کرد سکندر چو دانست کز هر علوم فلاطون شد استاد دانش به روم بر افزود پایش در آن سروری به نزد خودش داد بالاتری * * * بخش ۱۶ - حکایت انگشتری و شُبان مغنی بیا چنگ را ساز کن به گفتن گلو را خوش‌آواز کن مرا از نوازیدنِ چنگ خویش نوازشگری کن به آهنگِ خویش چو روز دگر صبح گیتی‌فروز به پیروزی آورد شب را به روز برآمد گل از چشمهٔ آفتاب فرو برد مه سر چو ماهی در آب بر اورنگِ زر شد شهِ تاجور زده بر میان گوهر‌آگین کمر نشسته همه زیرکان زیر تخت فلاطون به بالا برافکنده رخت شه از نسبتی کاو در آن پرده ساخت عجب ماند کان پرده را چون شناخت؟ بپرسید از او کای جهان‌دیده پیر برآورده مکنونِ غیب از ضمیر شمایید بر قفل دانش کلید ز رای شما دانش آمد پدید ز دانندگان خوانده‌ای هیچکس؟ که بودش فزون از شما دسترس خیالی برانگیخت زین کارگاه که رای شما را بدان نیست راه؟ فلاطون پس از آفرین تمام چنین گفت کاین چرخِ فیروزه‌فام از آن بیشتر ساخت افسونگری که یابد دل ما بدان رهبری گر آن‌ها که پیشینگان ساختند به نیرنگ و افسون برافراختند یکی گویم از صد دراین روزگار نداند کسی راز آموزگار اگر شاه فرمایدم اندکی بگویم نه از ده که از صد یکی اجازت رسید از سر داستان که دانا فروگوید آن داستان جهاندیده دانایِ روشن‌ضمیر چنین گفت کای شاهِ دانش‌پذیر شنیدم بخاری به گرمی شتافت به خسف شکوفه زمین را شکافت برانداخت هامون کلوخ از مغاک طلسمی پدید آمد از زیر خاک ز روی و ز مس قالبی ریخته وزآن صورت اسبی انگیخته گشاده ز پهلوی اسبِ بلند یکی رخنه چون رخنه آبکند چو خورشید از آن رخنه درتافتی نظر نقشِ پوشیده دریافتی شُبانی بر آن ژرف‌وادی گذشت مغاکی تهی دید بر ساده‌دشت طلسمی درفشنده در وی پدید شبانه در آن ژرف‌وادی رسید ستوری مسین دید در پیکرش یکی رخنه با کالبد در خورش در آن رخنه از نور تابنده هور نگه کرد سر تا سرینِ ستور بر او خفته‌ای دید دیرینه سال نگشته یکی مویْ مویش ز حال به دستش در از رنگِ انگشتری نگینی فروزنده چون مشتری بر او دست خود را سبک‌تاز کرد وز انگشتش انگشتری باز کرد چو انگشتری دید در مشت خویش نهادش بزودی در انگشت خویش دگر نقد شاهانه آنجا نیافت ستودان رها کرد و بیرون شتافت گله پیش در کرد و می‌رفت شاد شکیبنده می‌بود تا بامداد چو از رایت شیر پیکر سپهر برآورد منجوق تابنده مهر شُبان رفت نزدیکِ صاحب‌گله گله کرد بر کوه و صحرا یله بدان تا نگین را نهد پیش او بداند بهای کم و بیش او چو صاحب‌گله دید کامد شبان گشاد از سرِ چرب‌گویی زبان بپرسید از او حال میش و بره نیوشنده دادش جوابی سره شبانه به هنگام گفت و شنید زمان تا زمان گشت ازو ناپدید دگرره پدیدار گشت از نهفت گله‌صاحبش برزد آواز و گفت که هردم چرا گردی از من نهان؟ دیگر باره پیدا شوی ناگهان نگر تا چه افسون درآموختی؟ که بر خود چنین برقعی دوختی شبانه عجب ماند از آن داوری در آن کار جُست از خرد یاوری چنان بود کان مردِ خاتم‌پرست به خاتم همی‌کرد بازی به دست نگین‌دانِ او را چه زود و چه دیر گهی کرد بالا گهی کرد زیر نگین تا به بالا گرفتی قرار شبان پیش بیننده بود آشکار چو سوی کف دست گردان شدی شبانه ز بیننده پنهان شدی نهاد نگین را چنان بُد حساب که دارنده را داشتی در حجاب شبان چون از این بازی آگاه گشت شد این آزمون کرد بر کوه و دشت درآمد به بازیگری ساختن چو گردون به انگشتری باختن کجا رأی پنهان شدن داشتی نگین را ز کف دور نگذاشتی چو کردی به پیدا شدن رای خویش نگین را زدی نقش بر جای خویش به پیدا و پنهان شدن گرد شهر ز هرچ آرزو داشت برداشت بهر یکی روز برخاست پنهان به راز نگین را به کف درکشید از فراز برهنه یکی تیغ هندی به دست سوی پادشه رفت و پنهان نشست چو خالی شد از خاصگان انجمن برو کرد پیدا تن خویشتن دل پادشا را به خود بیم کرد بدو پادشاه شغل تسلیم کرد به زنهار گفتش که «کام تو چیست؟ فرستندهٔ تو بدین جای کیست؟» شبان گفت پیغمبرم زود باش به من بگرو از بخت خوشنود باش چو خواهم نبیند مرا هیچکس بدین دعوتم معجز آنست و بس بدو پادشا بگروید از هراس همان مردم شهر بیش از قیاس شبان آنچنان گردن‌افراز گشت که آن پادشاهی بدو بازگشت نگین بین که از مهر انگشتری چگونه رساند به پیغمبری حکیمان نگر کان نگین ساختند به حکمت چگونه برانداختند چنان باید انگیخت نیرنگ و ساز که ما درنیابیم ازان پرده راز بسی کردم اندیشه را رهنمون نیاوردم این بستگی را برون ثنا گفت بر وی چو شاه این شنید بر آن نیز کان نقشی ازو شد پدید همه پاسداران آن آستان گرفتند عبرت بدین داستان * * * بخش ۱۷ - احوال سقراط با اسکندر مغنی بدان سازِ تیمار‌ سوز نشاط مرا یک زمان بر فروز مگر ز‌آن نوایِ بریشم‌نواز بریشم کشم روم را در طراز چنین گوید آن کاردان فیلسوف که بر کارِ آفاق بودش وقوف که یونان‌نشینانِ آن روزگار سوی زهد بودند آموزگار ز دنیا نجستندی آسایشی نیرزیدشان شهوت آلایشی نکردندی الا ریاضت‌گر‌ی به بسیار دانی و اندک‌خوری کسی که به خود بر توان داشتی ز طبع آرزو‌ها نهان داشتی نکردی تمتع‌، نخوردی نبید کزین هر دو گردد خرد ناپدید ز گِرد آمدن سر درآید به گَرد چو سر بایدت گِردِ آفت مگرد بدانجا رسیدند از آن رسم و رای که برخاست بنیاد‌شان زین سرا‌ی ز خشگی به دریا کشیدند بار ز پیوند گشتند پرهیزگار زنان را ز مردان بپرداختند جداگانه شان کشتی‌یی ساختند به مردانگی خون خود ریختند بمردند و با زن نیامیختند به گیتی چنین بود بنیاد‌شان که تخمه به گیتی برافتادشان یکی روزِ فرخنده از صبحگاه ز فرزانگان بزمی آراست شاه چنان داد فرمان به سالاربار که با من ندارد کس امروز کار فرستید و خوانید سقراط را نگهبان ترکیب و اخلاط را فرستاده سقراط را بازجست ز شه یاد کردش که جویای توست زمانی به درگاه‌ِ خسرو خرام برآرای جامه برافروز جام فریب ورا پیر دانا نخورد فریبندگی را اجابت نکرد بدو گفت رو به سکندر بگوی که هرچ اندرین ره نیابی مجوی من آنجایی‌ام وین سخن روشن است گر اینجا خیالی‌ست آن بی‌من است مرا گر به‌دست آرد ایزد‌پرست هم از درگه‌ِ ایزد آیم به‌دست جوابی که آن کان‌ِ فرهنگ سفت فرستاده شد با فرستنده گفت شهنشاه را گشت روشن چو روز که سقراط شمعی است خلوت فروز نیابد به دیدار آن شمع راه جز آن کس که شب‌خیز باشد چو ماه سکندر که دارندهٔ تاج بود به دانش همه ساله محتاج بود زمانی نبودی که فرزانه‌ای ز گوهر ندادی بدو دانه‌ای ز هر دانشی کان ز دانندگان رساندندی او را رسانندگان سخن‌های سقراطِ بیدار هوش پسند آمدی مر زبان را به گوش برآن شد دلِ دانش‌اندیش او که آرند سقراط را پیش او نمودند کان پیرِ خلوت‌پناه بر آمدشدِ خلق بربست راه سر از شغل دنیا چنان تافته‌ست که در گور گویی دری یافته‌ست ز خویشان و یاران جدایی گرفت به کنجی خراب آشنایی گرفت جهان گرچه کارش به جان آورَد نه ممکن که سر در جهان آورَد ز خون خوردنِ جانور خو برید پلاسی بپوشید و دیبا درید کفی پست از آنجا که غایت بوَد شبان روزی او را کفایت بود جز ایزد پرستیدنش کار نیست به نزدیک او خلق را بار نیست نظامی صفت با خرد خو گرفت نظامی مگر کاین صفت زو گرفت به شرحی که دادند از آن دین‌پناه گراینده‌تر شد بدو مِهر ِشاه چنین آمده‌ست آدمی را نهاد که آرد فرامُش‌کنان را به یاد کسی کاو ز مردم گریزنده‌تر بدو میل مردم ستیزنده‌تر چو سقراط مهر خود از خلق شست همه خلق سقراط را بازجُست بسی خواند شاهش برِ خویشتن نشد شاهِ انجم بر آن انجمن چو ز اندازه شد خواهشِ شهریار دلِ کاردان در نیامد به کار ز نازِ هنرمند ترکانه‌وَش رمنده نشد دولتِ نازکش شه از جمله استواران خویش یکی محرم خاص را خواند پیش فرستاد نزدیک دانا فراز بسی قصه‌ها گفت با او به راز که نزدیک خود خواندمت بارها نهان داشتم با تو گفتار‌ها اجابت نکردی، چه بود از قیاس‌؟ نوازنده را ناشدن حق‌شناس‌؟ چرایی ز درگاه ما گوشه‌گیر‌؟ بیا، یا بگو حجتی دلپذیر به معذوریِ خویش حجت نمای وگر نیست حجت به حاجت بپای فرستادهٔ پی مبارک ز راه به سقراط شد، داد پیغام شاه جهان‌دیده دانای‌ِ حاضر‌جواب چنین داد پاسخ برای صواب که گر شه مرا خواند نزدیک خود خرد چیزها داند از نیک و بد نماید که رفتن بدو رای نیست که مهر تو را در دلش جای نیست چو در ناشدن هست چندین دلیل به بازی نشد پیش کس جبرئیل مرا رغبت آنگه پدید آمدی که پیغام شه با کلید آمدی چو در نافه مشک آشنایی دهد بر او بوی خوش بر گوایی دهد دلی را که بر دوستی رهبر است برون از زبان حجتی دیگر است درونی که مهر آشکارا کند مدارا فزون از مدارا کند کسانی که نزدیک شه محرمند به بزم‌اندرون شاه را همدمند سوی من نبینند بر آب و سنگ ستور مرا پای ازینجاست لنگ چنان می‌نماید که در بزمگاه به نیکی مرا یاد ناورد شاه که آن رازدار‌ان که خدمتگر‌ند به دل‌دوستی سویِ من ننگرند دل شاه را مرد مردم‌شناس هم از مردم ِ شاه گیرد قیاس اگر خاصگان را زبان هست نرم به امید شه دل توان کرد گرم وگر نرم ناید ز گوینده گفت درشتی بوَد شاه را در نهفت غناساز‌ِ گنبد چو باشد درست صدای خوش آرد به اوتار‌ِ سست ز گنبد چو یک رکن گردد خراب خوش‌آواز را ناخوش آید جواب هر آن نیک و بد کاید از در برون به دارا‌ی درگه بوَد رهنمون تو خوانی مرا پرده‌داران راز به سرهنگی از پرده دارند باز نگر تا به طوفان ز دریای آب در این کشمکش چون نمایم شتاب‌؟ مثال آنچنان شد که دریای ژرف نماید که دُرهاست ما را شگرف نهنگان دریا گشایند چنگ که جوید گهر در دهان نهنگ‌؟ چگونه شوم بر دری نور باش؟ که باشد بر او این همه دور باش برِ شاه اگر صورتم بد کنند خلاقت نه بر من که بر خود کنند ز خلق جهان بنده‌ای را چه باک‌؟ که بندد کمر پیش یزدان پاک در این بندگی خواجه‌تاشم تو را گر آیم به تو‌، بنده باشم تو را ببین ای سکندر به تقویم راست که این نکته را ارتفاع از کجاست‌؟! فرستادهٔ شهریار از بَرَش برِ شاه شد خواند درس از برش طبق‌پوش برداشت از خوان دُر ز دُر دامن شاه را کرد پر شه از گوهرافشانِ آن کانِ گنج ز گوهر برآمودن آمد به رنج پسند آمدش کان سخن‌های چُست به دعوی‌گه حجت آمد درست چو دانست کاو هست خلوت‌گرای پیاده به خلوتگه‌ش کرد رای شد آن گنج را دید در گوشه‌ای ز بی توشه‌ای ساخته توشه‌ای ز شغل جهان گشت مشغول خواب برآسوده از تابش آفتاب تماشای او در دلش کار کرد به پایش بجنباند و بیدار کرد بدو گفت برخیز و با من بساز که تا از جهانت کنم بی‌نیاز بخندید دانا کزین داوری به ار جز منی را به‌دست آوری کسی کاو نهد دل به مشتی گیا نگردد به گِرد تو چون آسیا چو قرص جوین هست جان‌پرور‌م غم گِردهٔ گندمین چون خورم؟ بر آن راهرو نیم‌جو بار نیست که او را یکی جو در انبار نیست مرا کایم از کاه‌بَرگی ستوه چه باید گران‌بار گشتن چو کوه‌؟ دگرباره شه گفت کز مال و جاه تمنا چه داری تو ای نیکخواه‌؟ جوابش چنین داد دانای دور که با چون منی بر مینبار جور من از تو به همت توانگر‌ترم که تو بیش‌خوار‌ی‌، من اندک‌خورم تو با اینکه داری جهانی چنین نه‌ای سیر‌دل هم ز خوانی چنین مرا این یکی ژندهٔ سالخورد گران‌ستی ار نیستی گرم و سرد تو با این گرانی که در بار توست طلبکار‌یِ من کجا کار توست؟ دگر باره پرسید از او شهریار که تو کیستی‌‌ من کی‌ام‌‌ در شمار‌‌‌ چنین داد پاسخ سخنگو‌ی پیر که فرمان‌ده‌ام من‌، تو فرمان‌پذیر برآشفت شه زان حدیث درست نهانی سخن را درون بازجست خردمند پاسخ چنین داد باز که بر شه گشایم درِ بسته باز مرا بنده‌ای هست نامش هوا دل من بدان بنده فرمانروا تو آنی که آن بنده را بنده‌ای پرستارِ ما را پرستنده‌ای شه از رای دانا‌ی باریک‌بین ز خجلت سرافکنده شد بر زمین بدو گفت خود نور سیمای من گواه‌ست بر پاکی رای من ز پاکان چو پاکی جدایی مکن نمرده زمین آزمایی مکن دگر ره جوابیش چون سیم داد که سیماب در گوش نتوان نهاد چو پاکی و پاکیزه رایی کنی چرا دعوی‌ِ چارپایی کنی؟ که هر چارپایی که آرد شتاب به پای اندر آرد کسی را ز خواب چو من خفته‌ای را تو بیدار مرد نبایست از این گونه بیدار کرد تو کز خواب ما را بر آشفته‌ای کنی خفته بیدار و خود خفته‌ای بدین خواب خرگوش و خوی پلنگ ز شیرانِ بیدار بردار چنگ شکاری طلب کافتد از تیر تو هژبر‌ی چو من نیست نخجیر تو دل شه بدان داستان‌های گرم چو موم از پذیرندگی گشت نرم به خواهش چنان خواست کان هوشمند ز پند‌ش دهد حلقه‌ای گوش‌بند شد آن تلخی از پیر‌ِ پرهیزگار به شیرین‌زبانی درآمد به کار از آن پند کاو سربلندی دهد بگفت آنچه او سودمندی دهد که چون آهنِ دست‌پیرایِ تو پذیرای صورت شد از رای تو توانی که روشن کنی سینه را در او آری آیین آیینه را چو بردن توانی ز آهن تو زنگ که تا جای گیرد در او نقش و رنگ دل پاک را زنگ‌پرداز کن بر او راز روحانیان باز کن سیه کن روانِ بداندیش را بشوی از سیاهی دل خویش را زبانی است هر کاو سیه‌دل بوَد نه هر زنگی‌یی خواجه مقبل بود به سودا‌ی زنگی مشو رهنمون مفرح نگر کز لب آرد برون سیاهی کنی سوخته شو چو بید که دندان بدو کرد زنگی سپید مگر که‌آینهٔ زنگی از آهن است که با آن سیاهی دلش روشن است‌؟! از آنجا خبر داد کار آزمای که نوشاب را در سیاهی‌ست جای برون آی چون نقره ز آلودگی ز نقره بیاموز پالودگی دماغی کز آلودگی گشت پاک بچربد بر این گنبد دودناک نهانخانهٔ صبحگاهی شود حرمگاه سرّ الهی شود ز تو دور کردن ز روزن نقاب به روزن درافتادن از آفتاب چراغی به دریوزه بر کرده گیر قفایی ز باد هوا خورده گیر عماری‌کشِ نور ِخورشید باش ز ترکِ عماری بر امید باش تو در پاک میکن ز خاشاک و خار طلبکار سلطان مشو زینهار چو سلطان شود سوی نخجیرگاه دَری رُفته بیند فروشسته راه چو دانی که آمد به مهمان فرود به ناخوانده مهمان بر از ما درود گر آیی بر این در دلیری مکن تمنای بالا و زیری مکن به جان شو پذیرندهٔ بزم خاص که تن را ز دربان نبینی خلاص به کفش گل آلوده بر تخت شاه نشاید شدن، کفش بفکن به راه چو هم‌کاسهٔ شاه خواهی نشست بپیرای ناخن‌، فروشوی دست که‌را زَهره گر خود بود شرزه شیر‌؟ که بر تخت سلطان خرامد دلیر‌؟ که شیری که بر تخت او بخته شد هم از هیبت تخت او تخته شد کسی کاو درآید به درگاه تو خورد سیلی ار گم کند راه تو ببین تا تو را سر به درگاهِ کیست دل ترسناکت نظرگاهِ کیست گر این در زنی، کمترین بنده باش گر این پای داری سرافکنده باش وگرنه تو خود شاهی و شهریار تو را با سگ پاسبانان چه‌کار؟ تو گرمی مکن گر من از خویِ گرم نگفتم تو را گفتنی‌های نرم دل تافته که‌او زمین‌تفته بود به جاسوسی آسمان رفته بود کنون که‌آمد از آسمان بر زمین ره‌آوردش آن بود و ره‌بردش این چو گفت این سخن‌های پرورده پیر سخن در دل شاه شد جایگیر برافروخته‌روی چون آفتاب سوی بزم خود کرد خسرو شتاب بفرمود تا مرد کاتب سرشت به آب زر آن نکته‌ها را نبشت * * * بخش ۱۸ - گفتار حکیم هند با اسکندر مغنی غنا را درآور به جوش که در باغ‌، بلبل نباید خموش مگر خاطرم را به جوش آوری من گنگ را در خروش آوری همان فیلسوف جهان‌دیده گفت که چون دانش آمد ره شاه رفت دهن مهر کرد ز می خوشگوار که بنیاد شادی ندید استوار یکی روز کز صبح زرین نقاب به نظارگان رخ نمود آفتاب سکندر به آیین فرهنگ خویش ملوکانه بَرشد به اورنگ خویش درآمد رقیبی که اینک ز راه فرستاده هندو آمد به شاه نماید که در حضرت شهریار پیام آورم باز خواهید بار بفرمود شه تا شتاب آورند مغان را سوی آفتاب آورند به فرمان شه سوی مغ تاختند رهش باز دادند و بنواختند درآمد مغ خدمت‌آموخته مغانه چو آتش برافروخته چو تابنده خورشید را دید زود به رسم مغانش پرستش نمود به فرمان شاهش رقیبان دست نشاندند جایی‌که شاید نشست سخن می‌شد از هر دری دلپسند ز خاک زمین تا به چرخ بلند به‌اندازه هر‌کس هنر می‌نمود به گفتار خود قدر خود می‌فزود چو در هندو آمد نشاط سخن گل تازه رست از درخت کهن بسی نکته‌های گره‌بسته گفت که آن دُر ناسفته را کس نسفت فلک را ز‌ِ لب حُقه پر‌نوش کرد جهان را ز دُر حلقه در گوش کرد ثنای جهان‌دار گیتی‌پناه چنان گفت که‌افروخت آن بارگاه چو گشت از ثنا پیر پرداخته نقاب سخن شد برانداخته که تاریک پروانه‌ای سوی باغ روان شد به امید روشن‌چراغ مگر کان چراغ‌، آشنایی دهد من تیره را روشنایی دهد منم پیشوای همه هندوان به اندیشه پیر و به قوّت جوان سخن‌های سربسته دارم بسی که نگشاید آن بسته را هر‌کسی شنیدم کز این دور آموزگار سرآمد تویی بر همه روزگار خرد رشتهٔ دُر یکتای توست درفش گره باز کن رای توست اگر‌چه خداوند تاجی و تخت بر‌ِ دانشت نیز داده‌ست بخت اگر گفته را از تو یابم جواب پرستش بگردانم از آفتاب وگر ناید از شه جوابی به دست دگرباره بر خر توان رخت بست ولیکن نخواهم که جز شهریار رود در سخن هیچکس را شمار ز من پرسش و پاسخ آید ز تو جواب سخن فرخ آید ز تو جهاندار گفتا بهانه مجوی سخن هر چه پوشیده داری بگوی جهاندیده هندو زمین بوسه‌داد زبانی چو شمشیر هندی گشاد چو کرد آفرینی سزاوار شاه بپرسیدش از کار گیتی‌پناه که چون من ز خود رخت بیرون برم سوی آفریننده ره چون برم؟ یکی آفریننده دانم که هست کجا جویمش چون شوم ره به‌دست؟ نشانش پدید است و او ناپدید در بسته را از که جویم کلید‌؟ وجودش که صاحب معانی شده‌ست زمینی‌ست یا آسمانی شده‌ست در اندیشه یا در نظر جویمش؟ چو پرسند جایش «کجا گویمش؟» کجا جای دارد ز بالا و زیر؟ به حجت شود مرد پرسنده سیر جهاندار پاسخ چنین داد باز که هم کوته‌ است این سخن هم دراز چو از خویشتن روی بر تافتی به ایزد چنان دان که ره یافتی طلب کردن جای او رای نیست که جای آفریننده را جای نیست نه کس راز او را تواند شمرد نه اندیشه داند بدو راه برد بدان چیزها دارد اندیشه راه که باشد بدو دیده را دستگاه خدا را نشاید در اندیشه جست که دیو است هرچ آن ز اندیشه رست هر اندیشه‌ای کان بود در ضمیر خیالی بوَد آفرینش‌پذیر هرانچ او ندارد در اندیشه جای سوی آفریننده شد رهنمای به غفلت نشاید شد این راه را که ابر از تو پنهان کند ماه را نشان بس بوَد کرده بر کردگار چو اینجا رسیدی هم اینجا بدار به ایزد‌شناسی همین شد قیاس از این نگذرد مرد ایزدشناس چو هندو جواب سکندر شنید به شب‌بازی‌ِ دیگر آمد پدید که هرچ از زمین باشد و آسمان نهایت‌گهی باشدش بی‌گمان خبر دِه که بیرون از این بارگاه به چیزی دگر هست‌، یا نیست راه؟ اگر هست‌، چون زان کس آگاه نیست‌؟ وگر نیست بر نیستی راه نیست جهاندار گفت از حساب کهن به آزرم‌تر سکه‌زن بر سخن برون ز‌آسمان و زمین بر‌متاز که نایی به سررشتهٔ خویش باز فلک بر تو زان هفت مَنْدَل کشید که بیرون ز مندل نشاید دوید از این مندل خون نشاید گذشت که چرخ ایستاده‌ست با تیغ و تشت حصاری‌ست این بارگاه بلند در او گشته اندیشه‌ها شهر‌بند چو اندیشه زاین پرده درنگذرد پسِ پرده راز پی چون برد؟ نجوید دگر پردهٔ راز را خبرهای انجام و آغاز را بدین داستان‌ها زند رهنمای که نادیده را نیست اندیشه جای گر اندیشی آن‌را که نادیده‌ای چو نیکو ببینی خطا دیده‌ای بسا کس که من دیده انگاشتم خیالش در اندیشه بنگاشتم سرانجام چون دیدمش وقت کار نه آن بود کز وی گرفتم شمار جهانی دگر هست پوشیده‌روی به آنجا توان کردن این جستجوی دگرباره گفتش به من گوی راست که مُلک جهان بر دو قسمت چراست؟ جهانی بدین خوبی آراستن چه باید جهانی دگر خواستن؟ چو پیداست کاینجا توانیم زیست به آنجا سفر کردن از بهر چیست؟ چو آنجا نشستن‌گه آمد درست به اینجا گذشتن چه باید نخست؟ خردمند شه گفت: ای ساده‌مرد چنین دان و از دل فروشوی گرد که ایزد دو گیتی بدان آفرید که آنجا بود گنج و اینجا کلید در اینجا کنی کشت و کار نوی در آنجا برِ کشته را بدروی در این گردد از حال خود هرچه هست در آن بر یکی حال باید نشست دو پرگار برزد جهان‌آفرین در این آفرینش در آن آفرین پُلست این و بر پل بباید گذشت به دریا بود سیل را بازگشت چو چشمه روان گردد از کوهسار به دریاش باید گرفتن قرار دگرباره پرسید هندوی پیر که جان چیست در پیکر‌ِ جان‌پذیر‌؟ نماید مرا کآتشی تافته‌ست شراری از او کالبد یافته‌ست فرو مردن‌ِ جان و آتش یکی‌ست در این بد بو‌َد گر کسی را شکی‌ست چو آتش در او گرم‌دل گشت شاه به تندی در او کرد لختی نگاه بدو گفت که‌اهریمنی سان‌ِ توست اگر جانی آتش بو‌َد‌، جان توست نخواندی؟ که جان چون سفر‌ساز گشت از آن کس که آمد بدو بازگشت چو ز آتش بود جنبش جان نخست به دوزخ توان جای او باز جست دگر آنکه گفتی به وقت فراغ فرو مردن جان بود چون چراغ غلط گفته‌ای جان علوی گرای نمیرد ولیکن شود باز جای حکایت ز شخصی که او جان سپرد چه گویند؟ جان داد یا جان بمرد‌؟ بگویند جان داد و این نیست زَرق ز داده بوَد تا فرو مرده فرق ز جان درگذر‌، کان فروغی‌ست پاک ز نور الهی نه از آب و خاک دگرگونه هندو سخن کرد ساز به پرسیدن خوابش آمد نیاز که بینندهٔ خواب را در خیال چه نیرو برون آورد پر و بال؟ که منزل به منزل رود کوه و دشت ببیند جهان در جهان سرگذشت چو بیننده آنجاست، این خفته کیست؟ و گر نقشبند آن شد‌، این نقش چیست؟ به پاسخ دگرباره شد شاه تیز که خواب از خیالی بود خانه‌خیز خیال همه خواب‌ها خانگی‌ست در آن آشنایی‌، نه بیگانگی‌ست اگر مرده‌، گر زنده بینی به خواب ز شمع تو می‌خیزد آن نور و تاب نماینده اندیشهٔ پاک توست نموده تمنای‌ِ ادراک‌ توست گرت در دل آید که راز نهفت چرا گشت پیدا بر آنکس که خفت؟ روان چون برهنه شود در خیال‌؟ نپوشد بر او صورت هیچ حال‌؟ نبینی؟ کسی کاو ریاضتگر است به بیداری آن گنج را رهبر است همان بیند آن مرد بیدار هوش که دیگر کس از خواب و خواب از سروش دگر باره هندو درآمد به گفت گهر کرد با نوک الماس جفت که بی چشم ِ بَد شاهی‌یی ده مرا ز چشم بد آگاهی‌یی ده مرا چه نیروست در جنبش چشم بد‌؟ که نیکوی خود را کند چشم‌زد‌؟ از او کارگر‌تر‌، جهان‌آزمای ندیده است بینندهٔ جان‌گزای همه‌چیز را که‌آزمایش رسد چو دیده پسندد فزایش رسد جز او را که هرچ او پسند آورد سر و گردنش زیر بند آورد به هر حرفتی در که دیدیم ژرف درستی ندیدیم در هیچ حرف همین یک کماندار شد کز نخست بر آماج‌گه تیر او شد درست بگو تا چه نیروست نیروی او؟ سپند از چه برد آفت از خوی او؟ چه دانم که من چشم بد دیده‌ام؟ پسندیده‌؟ یا ناپسندیده‌ام‌؟ جهاندار گفتش که صاحب‌قیاس چنین آرد از رای‌ِ معنی‌شناس که بر هر‌چه گردد نظر جای‌گیر گذر بر هوایی کند ناگزیر بر آن‌چیز کارَد همی‌تاختن کند با هوا رای دم ساختن بُنه چون درآرد بدان رخنه‌گاه هوا نیز باید در آن رخنه راه هوا گر هوایی بوَد سودمند در ارکان آن چیز ناید گزند مزاج هوا چون بود زهرناک بیندازد آن چیز را در مغاک هوایی بد است آنکه بر چشم زد بد آرد به همراهی چشم بد ولیکن به نزدیک من در نهفت جز این علتی هست کان کس نگفت نه چشم بد است آنچنان کارگر که نقش رونده‌ست پیش نظر چو بیند عجب‌کاری‌یی در خیال به تأدیب چشمش دهد گوشمال تعجب روا نیست در راه او نباید جز او در نظرگاه او چو نقش حریفی شگفت آیدش دغا باختن در گرفت آیدش گرفتار کن را دهد پیچ‌پیچ بدان تا نگردد گرفتار هیچ کسی را که چشمی رسد ناگهان دهن‌درّه‌اش اوفتد در دهان رسانندهٔ چشم را جوش خون بخاری ز پیشانی آرد برون به این هر دو معنی شناسند و بس که این چشم‌زن بود و آن چشم‌رس سپند از پی آن شد افروخته که آفت به آتش شود سوخته فسونگر دگرگونه گفته‌ست راز که چون با سپند آتش آمد فراز رسد بر فلک دود مشگین‌سپند فلک خود ز ره باز دارد گزند دگرباره هندویِ رومی‌پرست درآورد پولاد هندی به‌دست که از نیک و بد مرد اختر‌سگال خبر چون دهد؟ چون زند نقش فال‌؟ ز نقشی که از کار ناید برون به نیک و به بد چون شود رهنمون‌؟ چنین گفتش آن مایهٔ ایزدی که هرچ آن ز نیکی رسد یا بدی هر آیینه در نقش این گنبد است اگر نیک‌، نیک‌ست اگر بد بد است سگالندهٔ فال چون قرعه راند ز طالع تواند همی نقش خواند نمودار طالع نماید درست ز تخمی که خواهد دران زرع رُست خدایی که هست آفرینش‌پناه چو بیند نیازی در این عرضه‌گاه به اندازهٔ آنکه باشد نیاز نماید به ما بودنی‌های راز فرستد سروشی و با او کلید کند راز سربسته بر ما پدید از آن باده هندو چنان مست شد که یکباره شمشیر‌ش از دست شد دگرباره پرسید کز چین و زنگ ورق‌های صورت چرا شد دو رنگ‌؟ چو یکسان بود رنگ‌ها در لوید چرا این سیه گشت و آن شد سپید‌؟ جهاندار گفت این گراینده‌گوی دو رنگ‌ست‌، یکی‌رنگی از وی مجوی دوروی‌ست خورشید آیینه‌وش یکی روی در چین یکی در حبش به رویی کند روی‌ها را چو ماه به رویی دگر روی‌ها را سیاه چو هندوی دانا به چندین سؤال زبون شد ز فرهنگ دانش‌سگال به تسلیم شه بوسه بر خاک زد شه از خرمی سر بر افلاک زد همه زیرکان بر چنان هوش و رای دمیدند و خواندند نام خدای * * * بخش ۱۹ - خلوت ساختن اسکندر با هفت حکیم در آفرینش نخست مغنی بیار آن ره باستان مرا یاریی ده در این داستان زدستان گیتی مگر جان برم بر این داستان ره به پایان برم چنین آمد از فیلسوف این سخن که چون شد به شه تازه روز کهن به فیروزی بخت فرخنده فال درآمد به بخشیدن ملک و مال ز بس بخشش او در آن مرز و بوم برافتاد درویشی از اهل روم نهادند سر خسروان بردرش به فرماندهی گشته فرمان برش به فرخندگی شاه فیروز بخت یکی روز برشد به فیروزه تخت سخن راند از انصاف و از دین و داد گهی درج می‌بست و گه می‌گشاد چو لختی سخن گفت از آن در که بود به خلوتگه خویش رغبت نمود از آن فیلسوفان گزین کرد هفت که بر خاطر کس خطائی نرفت ارسطو که بد مملکت را وزیر بلیناس برنا و سقراط پیر فلاطون و والیس و فرفوریوس که روح القدس کردشان دست‌بوس همان هفتمین هرمس نیک رای که بر هفتمین آسمان کرد جای چنین هفت پرگار بر گرد شاه در آن دایره شه شده نقطه گاه طرازنده بزمی چو تابنده هور هم از باده خالی هم از باد دور دل شه در آن مجلس تنگبار به ابرو فراخی درآمد به کار به دانندگان راز بگشاد و گفت که تا کی بود راز ما در نهفت بسی شب به مستی شد و بیخودی گذاریم یک روز در بخردی یک امروز بینیم در ماه و مهر گشائیم سر بسته‌های سپهر بدانیم کاین خرگه گاو پشت چگونه درآمد به خاک درشت چنین بود تا بود بالا و زیر بدانسان که بد گفت باید دلیر چنان واجب آمد به رای درست که ترکیب اول چه بود از نخست چه افزایش و کاهش نو بنو بنا بود پیشینه شد پیشرو نخستین سبب را در این تاروپود بجوئیم از اجرام چرخ کبود بدین زیرکی جمعی آموزگار نیارد به‌هم بعد از این روزگار ندانیم کز مادر این راه رنج کرا پای خواهد فروشد به گنج بگوئید هر یک به فرهنگ خویش که این کار از آغاز چون بود پیش به تقدیر و حکم جهان آفرین نخست آسمان کرده شد با زمین بیا تا برون آوریم از نهفت که اول بهار جهان چون شکفت چگونه نهادش بنا گر بنا؟ چه بانگ آمد از ساز اول غنا؟ چو شاه این سخن را سرآغاز کرد چنان گنج سربسته را باز کرد ز تاریخ آن کارگاه کهن فروبست بر فیلسوفان سخن ولیکن نیوشنده را در جواب سخن واجب آمد به فکر صواب چنان رفت رخصت به رای درست کارسطو کند پیشوائی نخست * * * بخش ۲۰ - گفتار ارسطو ارسطوی روشن‌دل هوشمند ثنا گفت بر تاجدار بلند که دایم به دانش گراینده باش در بستگی را گشاینده باش به نیروی داد آفرین شاد زی ز بندی که نگشاید آزاد زی چو فرمان چنین آمد از شهریار کز آغاز هستی نمایم شمار نخستین یکی جنبشی بود فرد بجنبید چندانکه جنبش دو کرد چون آن هر‌دو جنبش به یک جا فتاد ز هر جنبشی جنبشی نو بزاد بجز آنکه آن جنبشی فرد بود سه جنبش به یکجای در خورد بود سه خط زان سه جنبش پدیدار شد سه دوری در آن خط گرفتار شد چو گشت آن سه دوری ز مرکز عیان تنومند شد جوهری در میان چو آن جوهر آمد برون از نورد خرد نام او جسم جنبنده کرد در آن جسم جنبنده نامد قرار همی بود جنبان بسی روزگار از آن جسم چندانکه تابنده بود به بالای مرکز شتابنده بود چو گردنده گشت آنچه بالا دوید سکونت گرفت آنچه زیر آرمید از آن جسم گردندهٔ تابناک روان شد سپهر‌ دَرَفشان پاک ز میلی که بر مرکز خویش دید سوی دایره میل خود بیش دید به آن میل که‌اول گراینده بود همه ساله جنبش نماینده بود چو پرگار اول چنان بست بند کزو سازور شد سپهر بلند ز گشت سپهر آتش آمد پدید که آتش ز نیروی گردش دمید ز نیروی آتش هوایی گشاد که مانند او گرم دارد نهاد به تری گراینده شد گوهرش که گردندگی دور بود از برش چکید از هوا تری‌یی در مغاک پدید آمد آبی خوش و نغز و پاک چو آسوده گشت آب و دُردی نشست از آن درد پیدا شد این خاک پست چو هر چار جوهر به امر خدای گرفتند بر مرکز خویش جای مزاج همه در هم آمیختند وز او رُستنی‌ها برانگیختند وزآن رستنی‌های پرداخته ز هر گونه شد جانور ساخته به اندازهٔ عقل نسبت شناس از این بیش نتوان نمودن قیاس * * * بخش ۲۱ - گفتار والیس چنین راند والیس دانا سخن که نوباد شه در جهان کهن به تعلیم دانش تنومند باد به دانش‌پژوهی برومند باد چو فرمود سالار گردنکشان که هر کس دهد ز‌آنچه دارد نشان چنین گشت بر من به دانش درست که جز آب جوهر نبود از نخست ز جنبش نمودن به جایی رسید کزو آتشی در تخلخل دمید چو آتش برون راند برق از بخار هوا‌یی فرو ماند از او آبدار تکاشف گرفت آب از آهستگی زمین سازور گشت از آن بستگی چو هر جوهر خاص جایی گرفت جهان از طبیعت نوا‌یی گرفت ز لطفی که سر جوش آن‌جمله بود گره بست گردون و جنبش نمود نیوشاگر این را نخواهد شنید کز آبی چنین پیکر آمد پدید نمودار نطفه بر‌ِ راستان دلیلی‌ست قطعی بر این داستان * * * بخش ۲۲ - گفتار بلیناس بلیناس دانا به زانو نشست زمین را طلسم زمین بوسه بست که چندانکه هست آفرینش به جای شها‌! بر تو باد آفرین خدای ز دانش مبادا دل شاه دور که با نور به دیده با دیده نور چو فرهنگ خسرو چنان بازجست که پیدا کنم راز‌های نخست نخستین طلسمی که پرداختند زمین بود و ترکیب ازو ساختند چو نیرو‌ی جنبش در او کرد کار به افسردگی زو برآمد بخار از او هر چه رخشنده و پاک بود سزاوار اجرام افلاک بود دگر بخش‌ها کآن بلندی نداشت به هر مرکز‌ی مایه‌ای می‌گذاشت یکی بخش از او آتش روشن است که بالاترین طاق این گلشن است دوم بخش ازو باد جنبنده خو‌ست که تا او نجنبد ندانند کوست سوم بخش ازو آب رونق پذیر که هستش ز راوق گری ناگزیر همان قسمت چارمین هست خاک ز سرکوب گردش شده گردناک * * * بخش ۲۳ - گفتار سقراط چو سقراط را داد نوبت سخن رطب ریزشد خوشه نخل بن جهانجوی را گفت پاینده باش به دین و به دانش گراینده باش همه آرزوها شکار تو باد نهفت جهان آشکار تو باد ز پرسیدهٔ شهریار جهان که داند که هست این پژوهش نهان ولیکن به اندازهٔ رای خویش کند هر کسی عرض کالای خویش نخستین ورق کافرینش نبود جز ایزد خداوند بینش نبود ز هیبت برانگیخت ابری بلند همان برق و باران او سودمند ز باران او گشت پیدا سپهر پدید آمد از برق او ماه و مهر ز ماهیتی کز بخار او فتاد زمین گشت و بر جای خویش ایستاد از این بیشتر رهنمون ره نبرد گزافه سخن بر نشاید شمرد * * * بخش ۲۴ - گفتار فرفوریوس پس آنگه که خاک زمین داد بوس چنین پاسخ آورد فرفوریوس که تا دور باشد خرامش‌پذیر تو بادی جهان‌داورِ دور گیر سر از داد تو بر متاباد دهر که داد تو بیداد را کرد قهر ز پرسیدن شاهِ ایزدشناس چنان در دل آمد مرا از قیاس کزان پیشتر کاین جهان شد پدید جهان‌آفرین جوهری آفرید ز پروردن فیض پروردگار به آبی شد آن جوهر آبدار دو نیمه شد آن آبِ جوهرگشای یکی زیر و دیگر زبر یافت جای به طبع آن دو نیمه چو کافور و مشک یکی نیمه‌ تر گشت و یک نیمه خشک ز تری یکی نیمه جنبش‌پذیر ز خشکی دگر نیمه آرام‌گیر شد آن آب جنبش‌پذیر آسمان شد این آرمیده زمین در زمان خرد تا بدینجاست کوشش نمای برون زین خط اندیشه را نیست جای * * * بخش ۲۵ - گفتار هرمس چو قفل‌آزمایی به هرمس رسید ز زنجیر خایی درآمد کلید از آن پیشتر کان گره باز کرد سخن بر دعای شه آغاز کرد که بر هر چه شاید گشادن ز بند دل و رای شه باد فیروزمند فلک باد گردنده بر کام او مگر داد از این خسروی نام او چو شه را چنین آمده‌ست اختیار که نُقلی دهد شاخ هر میوه بار مرا هم ز فرمان نباید گذشت کنون سوی پرسش کنم بازگشت از آنگه که بردم به اندیشه راه در این طاق پیروزه کردم نگاه برآنم که این طاق دریا شکوه معلق چو دودی‌ست بر اوج کوه به بالای دودی چنین هولناک فروزنده نوری‌ست صافی و پاک نقابی‌ست این دود در پیش نور دریچه دریچه ز هم گشته دور ز هر رخنه کز دود ره یافته‌ست به اندازه نوری برون تافته‌ست همان انجم از ماه تا آفتاب فروغی‌ست کاید برون از نقاب وجود آفرینش بدانم درست ندانم که چون آفرید از نخست * * * بخش ۲۶ - گفتار افلاطون فلاطون که بر جمله بود اوستاد ز دریای دل گنجِ گوهر گشاد که روشن‌خرد پادشاهِ جهان مباد از دلش هیچ رازی نهان ز دولت به هر کار یاریش باد گذر بر رهِ رستگاریش باد حدیثی که پرسد دل پاک او بگوییم و ترسیم از ادراک او ز حرف خطا چون نداریم ترس؟ که از لوح نادیده خوانیم درس در اندیشهٔ من چنان شد درست که ناچیز بود آفرینش نخست گر از چیز چیز آفریدی خدای ازل تا ابد مایه بودی به جای تولد بود هر چه از مایه خاست خدایی جدا کدخدایی جداست کسی را که خواند خرد کارساز به چندین تولد نباشد نیاز جداگانه هر گوهری را نگاشت که در هیچ گوهر میانجی نداشت چو گوهر به گوهر شد آراسته خلاف از میان گشت برخاسته از آن سرکشان مخالف‌گرای بدین سروری کرد شخصی به پای اگر گیری از پر موری قیاس توان شد بدان عبرت ایزدشناس * * * بخش ۲۷ - گفتار اسکندر چو ختم سخن قرعه بر شاه زد سخن سکهٔ قدر بر ماه زد سکندر که خورشید آفاق بود به روشن‌دلی در جهان طاق بود از آن روشنی بود کان روشنان برو انجمن ساختند آنچنان چو زیرک بود شاه آموزگار همه زیرکان آرد آن روزگار چو شه گفتِ آن زیرکان گوش کرد جداگانه هر جام را نوش کرد بر آن فیلسوفان مشکل‌گشای بسی آفرین تازه کرد از خدای پس آنگاه گفت ای هنر پروران بسی کردم اندیشه در اختران برآنم که اینصورت از خود نرست نگارنده‌ای بودشان از نخست نگارنده دانم که هست از درون نگاریدنش را ندانم که چون ز چونکردِ او گر بدانستمی همان کاو کند من توانستمی هر آن صورتی کاید اندر ضمیر توان کردنش در عمل ناگزیر چو ما لوح خلقت ندانیم خواند تجسس در او چون توانیم راند ؟ شما کاسمان را ورق خوانده‌اید سخن بین که چون مختلف رانده‌اید از این بیش گفتن نباشد پسند که نقش جهان نیست بی نقش‌بند * * * بخش ۲۸ - گفتار حکیم نظامی نظامی بر این در مجنبان کلید که نقش ازل بسته را کس ندید بزرگ آفریننده هر چه هست ز هرچ آفریده‌ است بالا و پست نخستین خرد را پدیدار کرد ز نور خودش دیده بیدار کرد بر آن نقش کز کلک قدرت نگاشت ز چشم خرد هیچ پنهان نداشت مگر نقش اوّل کز آغاز بست کز آن پرده چشم خرد باز بست چو شد بسته نقش نخستین طراز عصابه ز چشم خرد کرد باز هر آن گنج پوشیده کامد پدید به دست خرد باز دادش کلید جز اوّل حسابی که سربسته بود وز آنجا خرد چشم بربسته بود دیگر جا که پنهان نبود از خرد خرد را چو پرسی، بدو ره بَرَد وز آن جاده کاو بر خرد بست راه حکایت مکن، زو حکایت مخواه به آنجا تواند خرد راه بُرد که فرسنگ و منزل تواند شمرد ره غیب ازان دورتر شد بسی که اندیشه آنجا رسانَد کسی خردمندی آنراست کز هر چه هست چو نادیدنی بود، ازو دیده بست چو صنعت به صانع تو را ره نمود نوایی بر این پرده نتوان فزود سخن بین که با مرکبِ نیم‌لنگ چگونه برون آمد از راه تنگ همانا که آن هاتف خضر نام که خارا شکافیست خضرا خرام درودم رسانید و بعد از درود به کاخ من آمد ز گنبد فرود دماغ مرا بر سخن کرد گرم سخن گفت با من به آواز نرم که چندین سخن‌های خلوت سگال حوالت مکن بر زبان‌های لال تو می‌خاری این سرو را بیخ و بن بر آن فیلسوفان چه بندی سخن ؟ چرا بست باید سخن‌های نغز ؟ بر آن استخوان‌های پوسیده مغز به خوان کسان بر مخور نان خویش شکینه بنه بر سر خوان خویش بلی مردمِ دور نامردمند نه بر انجمن فتنه بر انجمند نه خاکی ولی چون زمین خاک دوست نه خاک آدمی بلکه خاکی نکوست مشعبد شد این خاک نیرنگ ساز که هم مهره‌دزد است و هم مهره‌باز کند مهره‌ای را به کف در نهان دگر باره آرد برون از دهان فرو بردنش هست زرنیخ زرد برآوردنش نیل با لاجورد به وقت خزان می‌خورد عود خشک به فصل بهار آورد ناف مشک تن آدمی را که خواهد فشرد ندانم که چون باز خواهد سپرد تن ما که در خاکش آکندگی است نه در نیستی در پراکندگی است پراکنده‌ای کاو بود جایگیر گر آید فراهم بود دلپذیر چو هرچ آن بود بر زمین ریز ریز به سیماب جمع آورد خاک بیز چو زر پراکنده را چاره ساز به سیماب دیگر ره آرد فراز گر اجزای ما را که بودش روان دگر باره جمعی بود می‌توان * * * بخش ۲۹ - رسیدن اسکندر به پیغمبری مغنی سحرگاه بر بانگ رود به یادآور آن پهلوانی سرود نشاط غنا در من آور پدید فراغت دهم زانچه نتوان شنید همان فیلسوف مهندس نهاد ز تاریخ روم این چنین کرد یاد که چون پیشوای بلند اختران سکندر جهاندار صاحب قران ز تعلیم دانش به جایی رسید که دادش خرد بر گشایش کلید بسی رخنه را بستن آغاز کرد بسی بسته‌ها را گره باز کرد به دانستن علم‌های نهان تمامی جز او را نبود از جهان چو برزد همه علم‌ها را رقوم چه با اهل یونان چه با اهل روم گذشت از رصد بندی اختران نبود آنچه مقصود بودش در آن سریرش که تاج از تباهی رهاند عمامه به تاج الهی رساند نزد دیگر از آفرینش نفس جهان آفرین را طلب کرد و بس در آن کشف کوشید کز روی راز براندازد این هفت کحلی طراز چنان بیند آن دیدنی را که هست به دست آرد آنرا که ناید به دست در این وعده می‌کرد شب‌ها به‌روز شبی طالعش گشت گیتی فروز سروش آمد از حضرت ایزدی خبر دادش از خود در آن بی‌خودی سروش درفشان چو تابنده هور ز وسواس دیو فریبنده دور نهفته بدان گوهر تابناک رسانید وحی از خداوند پاک چنین گفت کافزون‌تر از کوه و رود جهان آفرینت رساند درود برون زانکه داد او جهانبانی‌ات به پیغمبری داشت ارزانی‌ات به فرمانبری چون تویی شهریار چنین است فرمان پروردگار که برداری آرام از آرامگاه در این داوری سر نپیچی ز راه برآیی به گرد جهان چون سپهر درآری سر وحشیان را به مهر کنی خلق را دعوت از راه بد به دارندهٔ دولت و دین خود بنا نو کنی این کهن طاق را ز غفلت فروشویی آفاق را رهایی جهان را ز بیداد دیو گرایش نمایی به کیهان خدیو سر خفتگان را براری ز خواب ز روی خرد برگشایی نقاب تویی گنج رحمت ز یزدان پاک فرستاده بر بی‌نصیبان خاک تکاپوی کن گرد پرگار دهر که تا خاکیان از تو یابند بهر چو بر ملک این عالمت دست هست به ار ملک آن عالم آری به دست در این داوری کاوری راه پیش رضای خدا بین نه آزرم خویش به بخشایش جانور کن بسیچ به ناجانور بر مبخشای هیچ گر از جانور نیز یابی گزند زمانش مده یا بکش یا ببند سکندر بدان روی بسته سروش چنین گفت کای هاتف تیزهوش چو فرمان چنین آمد از کردگار که بیرون زنم نوبتی زین حصار ز مشرق به مغرب شبیخون کنم خمار از سر خلق بیرون کنم به هرمرز اگر خود شوم مرزبان چه گویم ؟ چو کس را ندانم زبان چه دانم ؟ که ایشان چه گویند نیز وز اینم بتر هست بسیار چیز یکی آنکه در لشگرم وقت پاس ز دژخیم ترسم که آید هراس دگر آنکه بر قصد چندین گروه سپه چون کشم در بیابان و کوه ؟ گروهی فراوان‌تر از خاک و آب چگونه کنم هر یکی را عذاب ؟ گر آن کور‌چشمان به من نگروند ز کری سخن‌های من نشنوند در آن جای بیگانه از خشک و تر چه درمان کنم خاصه با کور و کر ؟ وگر دعوی آرم به پیغمبری چه حجت کند خلق را رهبری ؟ چه معجز بوَد در سخن یاورم ؟ که دارند بینندگان باورم در آموز اول به من رسم و راه پس آنگه ز من راه رفتن بخواه بر آمودگانی چو دریا به در سر و مغزی از خویشتن گشته پر چگونه توان داد پا لغزشان که آن کبر کم گردد از مغزشان سروش سرایندهٔ کار ساز جواب سکندر چنین داد باز که حکم تو بر چار حد جهان روند است بر آشکار و نهان به مغرب گروهی است صحرا خرام مناسک رها کرده ناسک به نام به مشرق گروهی فرشته سرشت که جز منسکش نام نتوان نوشت گروهی چو دریا جنوبی گرای که بودست هابیلشان رهنمای گروهی شمالیست اقلیمشان که قابیل خوانی ز تعظیمشان چو تو بارگی سوی راه آوری گذر بر سپید و سیاه آوری ز ناسک به منسک در آری سپاه ز هابیل یابی به قابیل راه همه پیش حکمت مسخر شوند وگر سرکشند از تو در سر شوند ندارد کس از سر‌کشان پای تو نگیرد کسی در جهان جای تو تو آن شب چراغی به نیک اختری شب‌افروز چون ماه و چون مشتری که هر جا که تابی به اوج بلند گشایی ز گنجینه‌ها قفل و بند چنان کن که چون سر به راه آوری به دارندهٔ خود پناه آوری به هر جا که موکب درآری به راه کنی داور داوران را پناه نیارد جهان آفتی بر سرت گزندی نه بر تو نه بر لشگرت وگر زانکه در رهگذرهای نو کسی بایدت پس رو و پیش رو به هر جا گرایش کند جان تو بود نور و ظلمت به فرمان تو بود نورت از پیش و ظلمت ز پس تو بینی نبیند تو را هیچکس کسی کاو نباشد ز عهد تو دور از آن روشنایی بدو بخش نور کسی کاورد با تو در سر خمار بر او ظلمت خویش را برگمار بدان تا چو سایه در آن تیرگی فرو میرد از خواری و خیرگی دگر چون عنان سوی راه آوری به کشور گشودن سپاه آوری به هر طایفه کاوری روی خویش لغت‌های بیگانت آرند پیش به الهام یاری ده رهنمون لغت‌های هر قومی آری برون زبان دان شوی در همه کشوری نپوشد سخن بر تو از هر دری تو نیز آنچه گویی به رومی زبان بداند نیوشنده بی ترجمان به برهان این معجز ایزدی تو نیکی و یابد مخالف بدی چو شه دید کان گفت بیغاره نیست ز فرمانبری بنده را چاره نیست پذیرفت از آرندهٔ آن پیام که هست او خداوند و ما بنده نام وز آنروز غافل نبود از بسیچ جز آن شغل در دل نیاورد هیچ ز شغل دگر دست کوتاه کرد به عزم سفر توشه راه کرد برون زانکه پیغام فرخ سروش خبرهای نصرت رساندش به گوش ز هر دانشی چاره‌ای جست باز که فرخ بود مردم چاره ساز سگالش‌گری‌های خاطر پسند که از رهروان باز دارد گزند بجز سفر اعظم که در بخردی نشانی بد از مایهٔ ایزدی سه فرهنگ نامه ز فرخ دبیر به مشک سیه نقش زد بر حریر ارسطو نخستین ورق در نوشت خبر دادش از گوهر خوب و زشت فلاطون دگر نامه را نقش بست ز هر دانشی کامد او را به دست سوم درج را کرد سقراط بند ز هر جوهری کان بود دلپسند چو گشت این سه فهرست پرداخته سخن‌های با یکدگر ساخته شه آن نامه‌ها را همه مهر کرد بپیچید و بنهاد در یک نورد چو هنگام حاجت رسیدی فراز به آن درجها دست کردی دراز ز گنجینهٔ هر ورق پاره‌ای طلب کردی آن شغل را چاره‌ای چو عاجز شدی رایش از داوری ز فیض خدا خواستی یاوری نشست اولین روز بر تخت عاج به تارک برآورده پیروزه تاج چنان داد فرمان به فرخ وزیر که پیش آورد کلک فرمان پذیر نویسد یکی نامهٔ سودمند بتابید فرهنگ و رای بلند مسلسل به اندرزهای بزرگ کزو سازگاری کند میش و گرگ برون شد وزیر از بر شهریار ز شه گفته را گشت پذرفتگار خرد را به تدبیر شد رهنمون بدان تا ز کان گوهر آرد برون سر کلک را چون زبان تیز کرد به کاغذ بر از نی شکرریز کرد * * * بخش ۳۰ - خردنامه ارسطو چنین بود در نامهٔ رهنمای از آن پس که بود آفرین خدای که شاها به دانش دل آباددار ز بی‌دانشان «دور شو» یاد دار دری را که بندش بود ناپدید ز دانا توان بازجستن کلید به هر دولتی کاوری در شمار سجودی بکن پیش پروردگار به پیروزی خود قوی‌دل مباش ز ترس خدا هیچ غافل مباش خدا ترس را کارساز است بخت بود ناخدا ترس را کار سخت به هر جا که باشی تنومند و شاد سپندی به آتش فکن بامداد مباش ایمن از دیدن چشم بد نه از چشم بد بلکه از چشم خود چنین زد مثل مرد گوهر‌شناس که گر خوبی‌، از خویشتن در هراس ز بار آن درختی نیابد گزند که از خاک سر برنیارد بلند دو شاخه گشایان نخجیرگاه به فحلان نخجیر یابند راه سبق برد خود را تک آهسته‌دار حسد را به خود راه بربسته دار حسد مرد را دل به درد آورد میان دو آزاده گرد آورد به کینه مبَر هیچکس را ز جای چو از جای بردی درآرش ز پای گرت با کسی هست کین کهن نژادش مکن یکسر از بیخ و بن مخواه از کسی کین آبای او نظر بیش کن در محابای او ز خورشید تا سایه، مویی بوَد که این روشن آن تیره‌رویی بود ز خرما به دستی بوَد تا به خار که این گل‌شکر باشد آن ناگوار صدف گرچه همسایه شد با نهنگ در تاج دارد نه شمشیر جنگ برادر به جرم برادر مگیر که بس فرق باشد ز خون تا به شیر مزن در کس از بهر کس نیش را به پای خود آویز هر میش را چو آمرزش ایزدی بایدت نباید که رسم بدی آیدت بدان را بد آید ز چرخ کبود به نیکان همه نیکی آید فرود مکن جز به نیکی گرایندگی که در نیکنامی است پایندگی منه بر دل نیکنامان غبار که بدنامی آرد سرانجام کار مکن کارِ بدگوهران را بلند که پروردن گرگت آرد گزند میامیز در هیچ بدگوهری مده کیمیایی به خاکستری چو بدگوهری سربرآرد ز مرد کند گوهر سرخ را روی‌زرد زدن با خداوند فرهنگ رای به فرهنگ باشد تو را رهنمای چو سود درم بیش خواهی نه کم مزن رای با مردم بی‌درم کشش جستن از مردم ِ سست‌کوش جواهر خری باشد از جو فروش همه جنسی از گور و گاو و پلنگ به جنسیت آرند شادی به چنگ چو در پرده ناجنس باشد همال ز تهمت بسی نقش بندد خیال دو آیینه را چون به‌هم برنهی شود هر دو از عاریت‌ها تهی مشو با زبون‌افکنانِ گاودل که مانی در اندوه چون خر به گل جوانمردی شیر با آدمی ز مردم‌رمی دان نه از مردمی بر آنکس که با سخت‌رویی بوَد درشتی به از نرم‌خویی بود ستیزنده را چون بود سخت کار به نرمی طلب کن به سختی بدار سر خصم چون گردد از فتنه پُر به چربی بیاور به تیزی ببُر چو افتی میان دو بدخواه خام پراکنده‌شان کن لگام از لگام درافکن به‌هم‌ گرگ را با پلنگ تو بر آرد را از میان دو سنگ کسی را که باشد ز دهقان و شاه به اندازهٔ پایهٔ نه پایگاه به سوی توانا توانا فرست به دانا هم از جنس دانا فرست فرستاده را چون بود چاره‌ساز به اندرز کردن نباشد نیاز به جایی که آهن درآید به زنگ به زر داد آهن برآور ز سنگ خزینه ز بهر زر آکندنست زر از بهر دشمن پراکندنست به چربی توان پای روباه بست به حلوا دهد طفل چیزی ز دست چو مطرب به سور کسان شاد باش ز بند خود ار سروی آزاد باش میارای خود را چو ریحان باغ به دست کسان خوبتر شد چراغ خزینه که با توست بر توست بار چو دادی به دادن شوی رستگار زر آن آتشی نیست که‌آکندنی‌ست شراریست کز خود پراکندنی‌ست مگو کز زر و صاحب زر که به گره بدتر از بند و بند از گره چنین گفت با آتش آتش‌پرست که از ما که بهتر به جایی که هست؟ بگفت آتش ار خواهی آموختن تو را کشت باید مرا سوختن فراخ‌آستین شو کزین سبز شاخ فتد میوه در آستین فراخ ز سیری مباش آنچنان شادکام که از هیضهٔ زهری درافتد به جام به گنجینه‌ای مفلسی راه بُرد بیفتاد و از شادمانی بمرد همان تشنهٔ گرم را آب سرد پیاپی نشاید به یکباره خورد به هر منزلی کاوری تاختن نشاید درو خوابگه ساختن مخور آب نا آزموده نخست به دیگر دهانی کن آن بازجست نه آن میوه‌ای کاو غریب آیدت کزو ناتوانی نصیب آیدت به وقت خورش هر که باشد طبیب بپرهیزد از خوردهای غریب بر آن ره که نارفته باشد کسی مرو گرچه همراه داری بسی رهی کاو بود دور از اندیشه پاک به از راهِ نزدیکِ اندیشناک گران‌باری مال چندان مجوی که افتد به لشگرگهت گفتگوی ز هر غارت و مال کآری به دست به درویش ده هر یک از هر چه هست نهانی به خواهندگان چیز ده که خشنودی ایزد از چیز به دهش کز نظرها نهانی بود حصار بد آسمانی بود سپه را به اندازه ده پایگاه مده بیشتر مالی از خرج راه شکم‌بنده را چون شکم گشت سیر کند بددلی گرچه باشد دلیر نه سیری چنان ده که گردند مست نه بگذارشان از خورش تنگدست چنان زی که هنگام سختی و ناز بود لشگر از جز تویی بی‌نیاز به روزی دو نوبت برآرای خوان سران سپه را یکایک بخوان مخور باده در هیچ بیگانه‌بوم تن آسان مشو تا نباشی به روم به روشنترین کس ودیعت سپار که از آب روشن نیاید غبار چو روشن‌ترست آفتاب از گروه امانت بدو داد دریا و کوه اگر مقبلی مقبلان را شناس که اقبال را دارد اقبال پاس مده مدبران را برِ خویش راه که انگور از انگور گردد سیاه وفا خصلتِ مادر آورد ِ توست مگر از سرشتی که بود از نخست چو مردم بگرداند آیین و حال بگردد بر او سکهٔ ملک و مال ز خوی قدیمی نشاید گذشت که نتوان به خوی دگر بازگشت منه خوی اصلی چو فرزانگان مشو پیرو خوی بیگانگان پیاده که او راست‌آیین شود نگونسار گردد چو فرزین شود اگر صاحب‌اقبال بینی کسی نبینم که با او بکوشی بسی به هر گردشی با سپهر بلند ستیزه مبَر تا نیابی گزند بنه دل به هرچ آورد روزگار مگردان سر از پند آموزگار اگر نازی از دولت آید پدید سر از ناز دولت نباید کشید به نازی که دولت نماید مرنج که در ناز دولت بود کان گنج چو هنگام ناز تو آید فراز کشد دولت آن‌روز نیز از تو ناز صدف زان همه تن شده‌ست استخوان که مغزی چو دُر دارد اندرمیان ازان سخت شد کان گوهر چو سنگ که ناید گهر جز به سختی به چنگ به سختی در اختر مشو بدگمان که فرخ‌تر آید زمان تا زمان ز پیروزه‌گون گنبد انده مدار که پیروز باشد سرانجام کار مشو ناامید ار شود کار سخت دل خود قوی کن به نیروی بخت بر انداز سنگی به بالا دلیر دگرگون بود کار کاید به زیر رها کن ستم را به یکبارگی که کم عمری آرد ستمکارگی شه از داد خود گر پشیمان شود ولایت ز بیداد ویران شود تو را ایزد از بهر عدل آفرید ستم ناید از شاه عادل پدید نکورای چون رای را بد کند چنان دان که بد در حق خود کند چو گردد جهان گاهگاه از نورد به گرمای گرم و به سرمای سرد در آن گرم و سردی سلامت مجوی که گرداند از عادت خویش روی چنان به که هر فصلی از فصل سال به خاصیت خود نماید خصال ربیع از ربیعی نماید سرشت تموز از تموز آورد سرنبشت چو هرچ او بگردد ز ترتیب کار بگردد بر او گردش روزگار بجای تو گر بد کند ناکسی تو نیز ار کنی نیکوی با کسی همان را همین را فراموش کن زبان از بد و نیک خاموش کن مژه در نخفتن چو الماس دار به بیداری آفاق را پاس دار چنین زد مثل کاردان بزرگ که پاس شبانست پابند گرگ چو یابی تواناییی در سرشت مزن خنده کانجا بود خنده زشت وگر ناتوانی درآید به کار مکن عاجزی بر کسی آشکار لب از خندهٔ خرمی درمبند غمین باش پنهان و پیدا بخند به هر جا که حربی فراز آیدت به حرب‌آزمایان نیاز آیدت هزیمت پذیر از دگر حربگاه نباید که یابد در آن حرب راه گریزنده چون ره به دست آورد به کوشندگان در شکست آورد چو خواهی که باشد ظفر یار تو ظفر دیده باید سپهدار تو به فرخ رکابان فیروزمند عنان عزیمت برآور بلند به هرچ آری از نیک و از بد بجای بد از خویشتن بین و نیک از خدای چو این نامه نامور شد تمام به شه داد و شه گشت ازو شادکام * * * بخش ۳۱ - خردنامه افلاطون دگر روز کز عطسهٔ آفتاب دمیدند کافور بر مشک ناب فرستاد شه تا به روشن ضمیر فلاطون نهد خامه را بر حریر نگارد یکی نامهٔ دلنواز که خوانندگان را بود کارساز به فرمان شه پیرِ دریاشکوه جواهر برون ریخت از کانِ کوه ز گوهرفشانْ کلکِ فرمانبرش نبشته چنین بود در دفترش که بادا فزون ز آسمان و زمین ز ما آفریننده را آفرین پس از آفرین‌کردنِ کردگار بساطِ سخن کرد گوهرنگار که شاه جهان از جهان برترست جهان کانِ گوهر شد او گوهرست چو گوهرنهادست و گوهرنژاد خطرناکی گوهر آرد به باد نمودار اگر نیک اگر بد کند باندازه گوهر خود کند کمین‌گاه دزدان شد این مرحله نشاید دراو رخت کردن یله درین پاسگه هرکه بیدار نیست جهانبانی او را سزاوار نیست جهانگیر چون سر برآرد به میغ به تدبیر گیرد جهان را چو تیغ همان تیغ مردان که خونریز شد به تدبیر فرزانگان تیز شد به روز و به شب بزم ِ شاهنشهی ز دانا نباید که باشد تهی شه آن به که بر دانش آرد شتاب نباید که بفریبدش خورد و خواب دو آفت بود شاه را هم‌نفس که درویش را نیست آن دسترس یک آفت ز طباخهٔ چرب‌دست که شه را کند چرب و شیرین‌پرست دگر آفت از جفت زیبا بود کزو آرزو ناشکیبا بود از این هردو شه را نباشد بهی که آن برکند طبع و این تن تهی نه بسیار‌کن شو نه بسیار‌خوار کز آن سستی آید وزین ناگوار جهان را که بینی چنین سرخ و زرد بساطی فریبنده شد در نورد جهان اژدهایی‌ست معشوق نام از آن کام نی، جان برآید ز کام نگویم که دنیا نه از بهر ماست که هم شهری ما و هم شهر ماست نباشیم از این‌گونه دنیاپرست که آریم خوانی به خونی به‌دست نهادی که برداشت از خون کند فروداشتی بی‌جگر چون کند؟ از این چار ترکیب آراسته ز هر گوهری عاریت خواسته عنان به که پیچیم ازان پیشتر که ایشان ز ما باز پیچند سر اگر آب در خاک عنبر شود سرانجام گوهر به گوهر شود خری آبکش بود خیکش درید کری بنده غم خورد و خر می‌دوید جهان خار در پشت و ما خارپشت به هم لایقست این درشت آن درشت دو بیوه به‌هم گفتگو ساختند سخن را به طعنه درانداختند یکی گفت کز زشتی روی تو نگردد کسی در جهان شوی تو دگر گفت نیکو سخن رانده‌ای تو در خانه از نیکویی مانده‌ای‌‌! چه خسبیم چندین بر این آستان؟ که با مرگ شد خواب هم‌داستان کسی کاو نداند که در وقت خواب دگر ره به بیداری آرد شتاب ز خفتن چو مردن بود در هراس که مانَد به‌هم خواب و مرگ از قیاس درین ره جز این خواب خرگوش نیست که خسبنده مرگ را هوش نیست چه بودی کزین خوابِ زیرک‌فریب شکیبا شدی دیده ناشکیب مگر دیدی احوال نادیده را پسندیده و ناپسندیده را وز این بیهده داوری ساختن زمانی برآسودی از تاختن چرا از پی یک شکم‌وار نان گراینده باید به هر سو عنان؟ شتاب آوریدن به دریا و دشت چرا چون به نانی بود بازگشت شتابندگانی که صاحب دلند طلبکار آسایش منزلند گذارند گیتی همه زیر پای هم آخر به آسایش آرند رای همه رهروان پیش بینندگان کنند آفرین بر نشینندگان سلامت در اقلیم آسودگی‌ست کزین بگذری جمله بیهودگی‌ست چه باید درین آتش هفت جوش‌‌ به صید کبابی شدن سخت کوش‌‌‌؟ سرانجام هر باز کوشیدنی بجز خوردنی نیست و پوشیدنی چو پوشیدنی باشد و خوردنی حسابی دگر هست ناکردنی به دریا درآنکس که جان می‌کند هم آنکس که در کوه کان می‌کند کس از روزی خویش درنگذرد به اندازه خویش روزی خورد هوس بین که چندین هزار آدمی نهند آز در جان و زر در زمی زر آکن که او خاک بر زر کند خورد خاک و هم خاک بر سر کند جهان آن کسی راست کاو در جهان خورد توشهٔ راه با همرهان ز کیسه به چربی برد بند را دهد فربهی لاغری چند را به یک جو که چربنده شد سنگ خام بدان خشگیش چرب کردند نام رهی دور و برگی در آن راه نی ز پایان منزل کس آگاه نی نباید غنودن چنان بی‌خبر که ناگاه سیلی درآید به سر نه بودن چنان نیز بی‌خواب و خورد که تن ناتوان گردد و روی زرد کجا عزم راه آورد راه جوی نراند چو آشفتگان پوی پوی نگهبان برانگیزد آن راه را کند بر خود ایمن گذرگاه را شب و روز بیدار باشد به کار که بر خفتگان ره زند روزگار پس و پیش بیند به فرهنگ و هوش ندارد به گفتار بیگانه گوش چو لشگرکشی باشدش ره‌شناس ز دشواری ره ندارد هراس گذر گر به هامون کند گر به کوه پراکندگی ناورد در گروه به موکب خرامد چو باران و برف به هیبت نشیند چو دریای ژرف زمین خیز آن بوم را یک دو مرد به دست آرد و سیر دارد به خورد وزیشان نهانی کند باز جست که بی آب تخم از زمین برنرست به آسانی آن کار گردد تمام ز سختی نباید کشیدن لگام چو آید ز یک سر سلامت پدید سر چند کس را نباید برید دران ره که دستی قویتر بود زدن پای پیش آفت سر بود نشاید دران داوری پی فشرد که دعوی نشاید در او پیش برد چو بر رشته کاری افتد گره شکیبایی از جهد بیهوده به همه کارها از فرو بستگی گشاید ولیکن به آهستگی فرو بستن کار در ره بود گشایش در آن نیز ناگه بود سخن گرچه شد گفته بر جای خویش سخندانی شاه از این هست بیش به هر جا که راند به نیک‌اختری خرد خود کند شاه را رهبری کسی را که یزدان بود کارساز بود زآدم و آدمی بی‌نیاز دلی را که آرد فرشته درود به اندیشهٔ کس نیاید فرود اگر من به فرمان شاه جهان مثالی نبشتم چو کارآگهان نیاوردم الا پرستش بجای که اقبال شد شاه را رهنمای نشد خاطر شاه محتاج کس خدا و خرد یاور شاه بس خرد باد در نیک و بد یار او خدا باد سازندهٔ کار او خردمند چون نامه را کرد ساز به شاه جهان داد و بردش نماز دل شه ز بند غم آزاد گشت از آن نامه نامور شاد گشت * * * بخش ۳۲ - خردنامه سقراط سوم روز کین طاق بازیچه رنگ برآورد بازیچه روم و زنگ به سقراط فرمود دانای روم که مهری ز خاتم درآرد به موم نویسد خردنامهٔ ارجمند ز هر نوع دانش ز هر گونه پند خردمند روی از پذیرش نتافت به غواصی در به دریا شتافت چنین راند بر کاغذ سیم سای سواد سخن را به فرهنگ و رای که فهرست هر نقش را نقشبند بنام خدا سربرآرد بلند جهان آفرین ایزد کارساز که دارد بدو آفرینش نیاز پس از نام یزدان گیتی پناه طراز سخن بست بر نام شاه که شاها درین چاه تمثال پوش مشو جز به فرمان فرهنگ و هوش ترا کز بسی گوهر آمیختند نه از بهر بازی برانگیختند پلنگست در ره نهان گفتمت دلیری مکن هان وهان گفتمت به هر جا که باشی ز پیکار و سور مباش از رفیقی سزاوار دور چو در بزم شادی نشست آوری به ار یار خندان به دست آوری مکن در رخ هیچ غمگین نگاه که تا بر تو شادی نگردد تباه چو روز سیاست دهی بار عام میفکن نظر بر حریفان خام نباید کزان لهو گستاخ کن رود با تو گستاخیی در سخن چو دریا مکن خو به تنها خوری که تلخست هرچ آن چو دریا خوری به هر کس بده بهره چون آب جوی که تا پیش میرت شود هر سبوی طعامی که در خانه داری به بند به هفتاد خانه رسد بوی گند چو از خانه بیرون فرستی به کوی در و درگهت را کند مشگ‌بوی بنفشه چو در گل بود ناشکفت عفونت بود بوی او در نهفت سر زلف را چون درآرد به گوش کند خاک را باد عنبر فروش حریصی مکن کاین سرای تو نیست وزو جز یکی نان برای تو نیست به یک قرصه قانع شو از خاک و آب نئی بهتر آخر تو از آفتاب خدائیست روی از خورش تافتن که در گاو و خر شاید این یافتن کسی کو شکم بنده شد چون ستور ستوری برون آید از ناف گور چو آید قیامت ترازو به دست ز گاوی به خر بایدش بر نشست زکم خوارگی کم شود رنج مرد نه بسیار ماند آنکه بسیار خورد همیشه لب مرد بسیار خوار در آروغ بد باشد از ناگوار چو شیران به اندک خوری خوی گیر که بد دل بود گاو بسیار شیر خر کاهلان را که دم میکشند از آنست کابی به خم میکشند به قطره ستان آب دریا چو میغ به هنگام دادن بده بیدریغ همان مشک سقا که پر میشود از افشاندن آب پر میشود چنان خورتر و خشک این خورد گاه که اندازهٔ طبع داری نگاه ببخش و بخور بازمان اندکی که بر جای خویشست ازین هر یکی چو دادی و خوردی و ماندی بجای جهان را توئی بهترین کدخدای زهر طعمه‌ای خوشگواریش بین حلاوت مبین سازگاریش بین چو با سرکه سازی مشو شیر خوار که با شیر سرکه بود ناگوار مده تن به آسانی و لهو و ناز سفر بین و اسباب رفتن بساز به کار اندر آی این چه پژمردگیست که پایان بیکاری افسردگیست به دست کسان کان گوهر مکن اگر زنده‌ای دست و پائی بزن ترا دست و پای آن پرستشگرند که تا نگذری از تو در نگذرند پرستندگان گرچه داری هزار پرستشگران را میفکن ز کار چو تو خدمت پای و نیروی دست حوالت کنی سوی پائین پرست چو پائین پرستت نماند بجای نه آنگه بمانی تو بیدست وپای چو یابی پرستنده‌ای نغز گوی ازوبیش از آن مهربانی مجوی پرستار بد مهر شیرین زبان به از بدخوئی کو بود مهربان به گفتار خوش مهر شاید نمود زبان ناخوش و مهربانی چه سود سخن تا توانی به آزرم گوی که تا مستمع گردد آزرم جوی سخن گفتن نرم فرزانگیست درشتی نمودن زدیوانگیست سخن را که گوینده بد گو بود نه نیکو بود گرچه نیکو بود ز گفتار بد به بود فرمشی پشیمان نگردد کس از خامشی ز شغلی کزو شرمساری رسد به صاحب عمل رنج و خواری رسد ز هرچ آن نیابی شکیبنده باش به امید خود را فریبنده باش امید خورش بهترست از خورش به وعده بود زیره را پرورش نبینی که در گرمی آفتاب حرامست برزیره جز زیره آب چو زیره به آب دهن میشکیب به آب دهن زیره را میفریب گلی کز نم ابر خوابش برد چو باران به سیل آید آبش برد ستمکارگان را مکن یاوری که پرسند روزیت ازین داوری به خون ریختن کمتر آور بسیج در اندیش ازین کندهٔ پای پیچ چه خواهی ز چندین سرانداختن بدین گوی تا کی گرو باختن بسا آب دیده که در میغ تست بسا خون که در گردن تیغ تست نترسی که شمشیر گردن زنت بگیرد به خون کسی گردنت؟ کژاوه چنان ران که تا یکدومیل نیندازدت ناقه در پای پیل ببین تا چه خون در جهان ریختی چه سرها به گردن در آویختی بسا مملکت را که کردی خراب چو پرسند چون دادخواهی جواب بدین راست ناید کزین سبز باغ گلی چند را سردرآری به داغ منه دل بر این سبز خنگ شموس که هست اژدهائی به رخ چون عروس دلی دارد از مهربانی تهی چه دل کز تنش نیست نیز آگهی چو خاک از سکونت کمر بسته باش شتابان فلک شد تو آهسته باش تو شاهی چو شاهین مشو تیز پر به آهستگی کوش چون شیر نر عنانکش دوان اسب اندیشه را که در ره خسکهاست این بیشه را به کاری که غم را دهی بستگی شتابندگی کن نه آهستگی چو با بیگنه رای جنگ آوری به ار در میانه درنگ آوری بجز خونی و دزد آلوده دست ببخشای بر هر گناهی که هست ز دونان نگهدار پرخاش را دلیری مده بر خود او باش را چو شه با رعیت به داور شود رعیت به شه بر دلاور شود مشو نرم گفتار با زیر دست که الماس از ارزیز گیرد شکست گلیم کسان را مبر سر به زیر گلیم خود از پشم خود کن چو شیر کفن حله شد کرم بادامه را که ابریشم از جان تند جامه را ز پوشیدگان راز پوشیده دار وزیشان سخن نانیوشنده دار میاور به افسوس عمری بسر که افسوس باشد بر افسوسگر سخن زین نمط گرچه دارم بسی نگویم که به زین نگوید کسی ترا کایت آسمانی بود ازین بیش گفتن زیانی بود گرم تیز شد تیغ برمن مگیر ز تیزی بود تیغ را ناگزیر به تیغی چنین تیز بازوی شاه قوی باد هر جا که راند سپاه چو پرداخت زین درج درخامه را پذیرفت شاه آن خرد نامه را * * * بخش ۳۳ - جهانگردی اسکندر با دعوی پیغمبری سحرگه که سربرگرفتم ز خواب برافروختم چهره چون آفتاب سریر سخن برکشیدم بلند پراکندم از دل بر آتش سپند به پیرایش نامه خسروی کهن سرو را باز دادم نوی ز گنج سخن مهر برداشتم درو در ناسفته نگذاشتم سر کلکم از گوهر انداختن فلک را شکم خواست پرداختن درآمد خرامان سمن سینه‌ای به من داد تیغی در آیینه‌ای که آشفتهٔ خویش چندین مباش ببین خویشتن خویشتن بین مباش نظر چون در آیینه انداختم درو صورت خویش بشناختم دگرگونه دیدم در آن سبز باغ که چون پرنیان بود در پر زاغ ز نرگس تهی یافتم خواب را ندیدم جوان سرو شاداب را سمن بر بنفشه کمین کرده بود گل سرخ را زردی آزرده بود از آن سکهٔ رفته رفتم ز جای فروماندم اندر سخن سست رای نه پایی که خود را سبک‌رو کنم نه دستی که نقش کهن نو کنم خجل گشتم از روی بیرنگ خویش نوایی گرفتم به آهنگ خویش هراسیدم از دولت تیزگام که بگذارد این نقش را ناتمام ازین پیش کاید شبیخون خواب به بنیاد این خانه کردم شتاب مگر خوابگاهی به دست آورم که جاوید در وی نشست آورم پژوهندهٔ دور گردنده حال چنین گوید از گردش ماه و سال که چون نامه حکم اسکندری مسجل شد از وحی پیغمبری ز دیوان فروشست عنوان گنج که نامش برآمد به دیوان رنج بفرمود تا عبره روم و روس نبشتند بر نام اسکندروس از آن پیش کز تخت خود رخت برد بدو داد و او را به مادر سپرد به اندرز بگشاد مُهر از زبان چنین گفت با مادر مهربان که من رفتم اینک تو از داد و دین چنان کن که گویند بادا چنین پدروار با بندگان خدای چو مادر شدی مهر مادر نمای به پروردن داد و دین زینهار نگهدار فرمان پروردگار به فرمان‌بری کوش کآرد بهی که فرمان‌بری به ز فرمان دهی ضرورت مرا رفتنی شد به راه سپردم به تو شغل دیهیم و گاه گرفتم رهی دور فرسنگ پیش ندانم که آیم بر اورنگ خویش؟ گر آیم چنان کن که از چشم بد نه تو خیره باشی نه من چشم‌زد وگر زآمدن حال بیرون بود به هش باش تا عاقبت چون بود چنان کن که فردا دران داوری نگیرد زبانت به عذر آوری سخن چون به سر برد برداشت رخت رها کرد بر مادر آن تاج و تخت بفرمود تا لشگر روم و شام برو عرضه کردند خود را تمام از آن لشگر آنچ اختیار آمدش پسندیده‌تر صد هزار آمدش گزین کرد هر مردی از کشوری به مردانگی هر یکی لشگری چهارش هزار اشتر از بهر بار پس و پیش لشگر کشیده قطار هزار نخستین ازو بیسُراک به گردن‌کشی کوه را کرده خاک هزار دیگر بختی بارکش همه بارهاشان خورشهای خوش هزار سوم ناقهٔ ره نورد به زیر زر و زیور سرخ و زرد هزار چهارم نجیبان تیز چو آهو گه تاختن گرم خیز ز هر پیشه کاید جهان را به کار گزین کرد صدصد همه پیشه کار بدین سازمندی جهانگیر شاه برافراخت رایت ز ماهی به ماه ز مقدونیه روی در راه کرد به اسکندریه گذرگاه کرد سریر جهانداری آنجا نهاد بر او روزکی چند بنشست شاد به آیین کیخسرو تخت گیر که برد از جهان تخت خود بر سریر بفرمود میلی برافراختن بر او روشن آیینه‌ای ساختن که از روی دریا به یک ماهه راه نشان باز داد از سپید و سیاه بدان تا بود دیده بانگاه تخت بر او دیده بانان بیدار بخت چو ز آیینه بینند پوشیده راز به دارنده تخت گویند باز اگر دشمنی ترکتازی کند رقیب حرم چاره سازی کند چو فارغ شد از تختگاهی چنان نشست از بر بور عالی‌عنان نخستین قدم سوی مغرب نهاد به مصر آمد آنجا دو روز ایستاد وز آنجا برون شد به عزم درست به فرمان ایزد میان بست چست چو لختی زمین را طرف در نوشت ز پهلوی وادی درآمد به دشت ز مقدس تنی چند غم یافته ز بیداد داور ستم یافته تظلم‌کنان سوی راه آمدند عنان‌گیر انصاف شاه آمدند که چون از تو پاکی پذیرفت خاک بکن خانه پاک را نیز پاک به مقدس رسان رایت خویش را برافکن ز گیتی بداندیش را در آن جای پاکان یک اهریمنست که با دوستان خدا دشمنست مطیعان آن خانهٔ ارجمند نبینند ازو جز گداز و گزند طریق پرستش رها می‌کند پرستندگان را جفا می‌کند به خون ریختن سربرافراخته‌ست بسی را به ناحق سرانداخته‌ست همه در هراسیم ازین دیو زاد تویی دیوبند از تو خواهیم داد سکندر چو دید آن چنان زاریی وزانسان برایشان ستمکاریی ستمدیده را گشت فریادرس به فریاد نامد ز فریاد کس چو از قدسیان این حکایت شنید عنان سوی بیت‌المقدس کشید حصار جهان را که سر باز کرد ز بیت المقدس سرآغاز کرد سکندر به قدس آمد از مرز روم بدان تا برد فتنه زان مرز و بوم چو بیدادگر دشمن آگاه گشت که آواز داد آمد از کوه و دشت کمر بست و آمد به پیگار او نبود آگه از بخت بیدار او به اول شبیخون که آورد شاه بران راهزن دیو بر بست راه چو بیدادگر دید خون ریختش ز دروازه مقدس آویختش منادی برانگیخت تا در زمان ز بیداد او برگشاید زبان که هر کو بدین خانه بیداد کرد بدینگونه بخت بدش یاد کرد چو زو بستد آن خانهٔ پاک را به عنبر برآمیخت آن خاک را برآسود ازان جای آسودگان فروشست ازو گرد آلودگان جفای ستمکاره زو باز داشت به طاعتگران جای طاعت گذاشت ازو کار مقدس چو با ساز گشت سوی ملک مغرب عنان‌تاز گشت بر افرنجه آورد از آنجا سپاه وز افرنجه بر اندلس کرد راه چو آمد گه دعوی و داوری به دانش نمایی و دین پروری کس از دانش و دین او سرنتافت رهی دید روشن بدان ره شتافت چو آموخت بر هر کسی دین و داد به هر بقعه طاعت‌گهی نو نهاد به رفتن دگر باره لشگر کشید به عالم گشایی علم برکشید به تعجیل می‌راند بر کوه و رود کجا سبزه‌ای دید آمد فرود چو از ماندگی گشت پرداخته دگر باره شد عزم را ساخته نمود از بیابان به دریا شتافت درافکند کشتی به دریای آب سه مه بر سر آب دریا نشست بیاورد صیدی ز دریا به دست از آنسو که خورشید می‌شد نهان تکاپوی می‌کرد با همرهان جزیره بسی دید بی‌آدمی برون رفت و می‌شد زمی بر زمی بسی پیش باز آمدش جانور هم از آدمی هم ز جنس دگر درو هیچ از ایشان نیامیختند وزو کوه بر کوه بگریختند سرانجام چون رفت راهی دراز نشیب زمین دیگر آمد فراز بیابانی از ریگ رخشنده زرد که جز طین اصفر نینگیخت گرد برآن ریگ بوم ار کسی تاختی زمین زیرش آتش برانداختی همانا که بر جای ترکیب خاک ز ترکیب گوگرد بود آن مغاک چو یک‌مه در ان بادیه تاختند ازو نیز هم رخت پرداختند چو پایان آن وادی آمد پدید سکندر به دریای اعظم رسید در آن ژرف دریا شگفتی بماند که یونانیش اوقیانوس خواند محیط جهان موج هیبت نمود از آن پیشتر جای رفتن نبود فرو رفتن آفتاب از جهان در آن ژرف دریا نبودی نهان حجابی مغانی بد آن آب را نپوشیدی از دیدها تاب را فلک هر شبان روزی از چشم دور به دریا درافکندی از چشمه نور به ما در فرو رفتن آفتاب اشارت به چشمه است و دریای آب همان چشمه گرم که‌او راست جای به دریا حوالت کند رهنمای چو آبی به یکجا مهیا شود شود حوضه و در به دریا شود معیب بود تا بود در مغاک معلق بود چون بود گرد خاک در آن بحر کورا محیطست نام معلق بود آب دریا مدام چو خورشید پوشد جمال را جهان پس عطف آن آب گردد نهان به وقت رحیل آفتاب بلند ز پرگار آن بحر پوشد پرند علم چون به زیر آرد از اوج او توان دیدنش در پس موج او چو لختی رود در سر آرد حجاب که آید نورد زمین در حساب به دانش چنین می‌نماید قیاس دگر رهبری هست برره شناس چو آن چشمه گرم را دید شاه نشد چشم او گرم در خوابگاه ز دانا بپرسید کاین چشمه چیست همیدون نگهبان این چشمه کیست چنین گفت دانا که این آب گرم بسا دیدها را که برد آب شرم درین پرده بسیار جستند راز نیامد به کف هیچ سر رشته باز من این قصه پرسیدم از چند پیر جوابی نداده‌ست کس دلپذیر دهد هر کسی شرح آن نور پاک یکی گرد مرکز یکی زیر خاک که داند که بیرون ازین جلوه‌گاه کجا می‌کند جلوه خورشید و ماه سکندر بران ساحل آرام جست سوی آب دریا شد آرام سست چو سیماب دید آب دریا سطبر گذر بسته بر قطره دزدان ابر در آبی چنان کشتی آسان نرفت وگر رفت بی ره شناسان نرفت شه از ره شناسان بپرسید راز بسنجیدن کار و ترتیب ساز که کشتی بدین آب چون افکنم‌‌؟ چگونه بنه زو برون افکنم‌‌؟ ندیدند کار آزمایان صواب که شاه افکند کشتی آنجا برآب نمودند شه را که صد رهنمون ازین آب کشتی نیارد برون دگر کاندرین آب سیماب فام نهنگ اژدهایی‌ست قصاصه نام سیاه و ستمکاره و سهمناک چو دودی که آید برون از مغاک سیاست چنان دارد آن جانور که بیننده چون بیندش یک نظر دهد جان و دیگر نجنبد ز جای که باشد به‌راهی چنین رهنمای بترزین همه آن کزین خانه دور یکی فرضه بینی چو تابنده نور بسی سنگ رنگین در آن موجگاه همه ازرق و سرخ و زرد و سیاه فروزنده چون مرقشیشای زر منی و دو من کمتر و بیشتر چو بیند درو دیدهٔ آدمی بخندد ز بس شادی و خرمی وزان خرمی جان دهد در زمان همان دیدن و دادن جان همان ولی هر چه باشد ز مثقال کم ز خاصیت افتد و گر صد به‌هم ز بهتان جان بردنش رهنمای همی خواندش پهنهٔ جان گزای چو شد گفته این داستان شهریار فرستاد و کرد آزمایش به کار چنان بود کان پیر گوینده گفت تنی چند از آن سنگ بر خاک خفت بفرمود تا بر هیونان مست به آن سنگ رنگین رسانند دست همه دیدها باز بندند چست کنند آنگه آن سنگ را باز جست وزان سنگ چندانکه آید به‌دست برندش به پشت هیونان مست همه زیر کرباس‌ها کرده بند لفافه برو باز پیچیده چند کنند آن هیونان ازان سنگ بار نمانند خود را در آن سنگسار به فرمان پذیری رقیبان راه بجای آوریدند فرمان شاه شه و لشگر از بیم چندان هلاک گذشتند چون باد ازان زرد خاک بفرمود شه تا از آن خاک زرد شتربان صد اشتر گرانبار کرد چو آمد به جایی که بود آبگیر بر و بوم آنجا عمارت پذیر به فرمان او سنگها ریختند وزان سنگ بنیادی انگیختند همه هم‌چنان کرده کرباس پیچ کزیشان یکی باز نگشاد هیچ به ترکیب آن سنگها بندبند برآورد بی‌در حصاری بلند برآورد کاخی چو بادام مغز همه یک به دیگر برآورده نغز گِلی کرد گیرنده زان زرد خاک برون بنا را براندود پاک درون را نیندود و خالی گذاشت که رازی در آن پرده پوشیده داشت خنیده چنینست از آموزگار که چون مدتی شد بر آن روزگار فروریخت کرباس از روی سنگ پدید آمد آن گوهر هفت رنگ برون بنا ماند بر جای خویش کز اندودش گل حرم داشت پیش درون ماندگان خرقه انداختند بران خرقه بسیار جان باختند هران راهرو کامد آنجا فراز به دیدار آن حصنش آمد نیاز طلب کرد بر باره چون ره ندید کمندی برافکند و بالا دوید چو بر باره شد سنگ را دید زود چو آهن ربا زود ازو جان ربود ز سنگی که در یک منش خون بود چو کوهی به‌هم بر نهی چون بوَد؟! شنیدم ز شاهان یک آزاد مرد شنید این سخن را و باور نکرد فرستاد و این قصه را باز جست براو قصه شد ز آزمایش درست چو شاه آن بنا کرد ازو روی تافت ز دریا بسوی بیابان شتافت چو شش ماه دیگر بپیمود راه ستوه آمد از رنج رفتن سپاه ازان ره که در پای پیل آمدش گذرگه سوی رود نیل آمدش به سرچشمه نیل رغبت نمود که آن پایه را دیده نادیده بود شب و روز برطرف آن رود بار دو اسبه همی‌راند بر کوه و غار بدان رسته کان رود را بود میل همی‌شد چو آید سوی رود سیل بسی کوه و دشت از جهان درنوشت به پایان رسد آخر آن کوه و دشت پدید آمد از دامن ریگ خشک بلندی گهی سبز با بوی مشک کمر در کمر کوهی از خاره سنگ برآورده چون سبز با بوی مشک برو راه بربسته پوینده را گذر گم شده راه جوینده را کشیده عمود آن شتابنده رود از آن کوه میناوش آمد فرود یکی پشته بر راه آن بود تند که از رفتنش پایها بود کند کسی کو بدان پشتهٔ خار پشت برانداختی جان به چنگال و مشت زدی قهقهه چون بر او تاختی از آنسوی خود را در انداختی بر او گر یکی رفتنی و گر هزار چو مرغان پریدی در آن مرغزار فرستاده بر پشته شد چند کس کز ایشان نیامد یکی باز پس چو هر کس که بردی بر آن پشته رخت تو گفتی بر آن یافتی تاج و تخت چنان چشم از آن خیل برتافتی که چشم از خیالش اثر یافتی سکندر جهاندیدگان را بخواند درین چاره‌جویی بسی قصه راند که نتوان برین کوه تنها شدن دو همراه باید به یکجا شدن سکونت نمودن در آن تاختن به هر ده قدم منزلی ساختن چو بر پشته رفتن گرفتن قرار برانداختن آنچه باید به کار به تدریج دیدن درآن سوی کوه به یکره ندیدن که آرد شکوه بکردند ازینسان و سودی نداشت دگر باره دانا نظر برگماشت چنین شد درآن داوری رهنمای که مردی هنرمند و پاکیزه رای نویسنده باشد جهاندیده مرد همان خامه و کاغذش درنورد بود خوب فرزندی آن مرد را کزو دور دارد غم و درد را چو میل آورد سوی آن پشته گاه بود پور هم پشت با او به راه به بالا شود مرد و فرزند زیر بود بچه شیر زنجیر شیر گر او باز پس ناید از اصل و بن به فرزند خود بازگوید سخن وگر زانکه دارد زبان بستگی نویسد مثالی به آهستگی فرو افکند سوی فرزند خویش نبرد دل از مهر پیوند خویش بدست آوریدند مردی شگرف که مجموعه‌ای بود از آن جمله حرف سوی کوه شد پیر و با او جوان چو بچه که با شیر باشد دوان دگر نیمروز آن جوان دلیر ز پایان آن پشته آمد به زیر ز کاغذ گرفته نوردی به چنگ بر شاه شد رفته از روی رنگ به شه داد کاغذ فرو خواند شاه نبشته چنین بود کز گرد راه به جان آن چنان آمدم کز هراس به دوزخ ره خویش کردم قیاس رهی گویی از تار یک موی رست بر او هر که آمد ز خود دست شست درین ره که جز شکل مویی نداشت فرود آمد هیچ رویی نداشت چو بر پشته خاره سنگ آمدم ز بس تنگی ره به تنگ آمدم ز آنسو که دیدم دلم پاره شد خرد زان خطرناکی آواره شد وزینسو ره پشته بی راغ بود طرف تا طرف باغ در باغ بود پر از میوه و سبزه و آب و گل برآورده آواز مرغان دهل هوا از لطافت درو مشک ریز زمین از نداوت در او چشمه خیز تکش با تلاوش در آویخته چنین رودی از هر دو انگیخته ازین سو همه زینت و زندگی از آنسو همه آز و افکندگی بهشت این و آن هست دوزخ سرشت به دوزخ نیاید کسی از بهشت دگر کان بیابان که ما آمدیم ببین کز کجا تا کجا آمدیم که‌را دل دهد کز چنین جای نغز نهد پای خود را در آن پای لغز‌‌؟ من اینک شدم شاه بدرود باد شما شاد باشید و من نیز شاد شه از راز پنهان چو آگاه گشت سپه راند از آن کوهپایه به دشت نگفت آنچه برخواند با هیچ‌کس که تا هر دلی نارد آنجا هوس چو دانست کانجا نشستن خطاست گذرگه طلب کرد بر دست راست در آن ره ز رفتن نیاسود هیچ نمی‌کرد جز راه رفتن بسیچ ز راه بیابان برون شد به رنج چو ریگ بیابان روان کرده گنج رهش ریگ و اندوهش از ریگ بیش تف آهش از دیگ بر دیگ بیش همه راه دشمن ز دام و دده به هر گوشه‌ای لشگری صف زده ولیکن چو کردندی آهنگ شاه ز ظلمت شدی ره برایشان سیاه کس از تیرگی ره نبردی برون مگر رخصت شه شدی رهنمون کسی کو کشیدی سر از رای او شدی جای او کندهٔ پای او برون از میانجی و از ترجمه بدانست یک یک زبان همه سخن را به آهنگشان ساز داد جواب سزاوارشان باز داد بدینگونه می‌کرد ره را نورد زمان زیر گردون زمین زیر گرد در آن ره نبودش جز این هیچ‌کار که چون باد بردی ز دلها غبار دل آشنا را برافروختی به بیگانگان دین در آموختی چو زان دشت بگذشت چون دیو باد قدم در دگر دیو لاخی نهاد بیابانی از آتشین جوش او زبانی سخن گفته در گوش او جز آن زر که باشد خدای آفرید کس از رستنیها گیاهی ندید جهان‌جوی از آن کان زر تافته بخندید چون طفل زر یافته چو لختی در آن دشت پیمود راه به باغ ارم یافت آرامگاه پدید آمد آن باغ زرین درخت که شداد ازو یافت آن تاج و تخت درون رفت سالار گیتی نورد زمین از درختان زر دید زرد یکایک درختانش از میوه پر همه میوه بیجاده و لعل و در ز هر سو درآویخته سیب و نار همه نار یاقوت و یاقوت نار ز نارنج زرین و سیمین ترنج فریب آمده با نظرها به غنج بهارش جواهر زمین کیمیا ز بیجاده گل وز زمرد گیا بساطی کشیده دران سبز باغ ز گوهر برافروخته چون چراغ دو تندیس از زر برانگیخته ز هر صورتی قالبی ریخته چو در چشم پیکرشناس آمدی اگر زر نبودی هراس آمدی ز بلور تر حوضه‌ای ساخته چو یخ پاره‌ای سیم بگداخته در آن ماهیان کرده از جزع ناب نماینده‌تر زانکه ماهی در آب دوخشتی برآورده قصری عظیم یکی خشت از زر یکی خشت سیم چو شه شد در آن قصر زرینه خشت گمان برد کامد به قصر بهشت چو بسیار برگشت پیرامنش دریده شد از گنج زر دامنش رواقی جداگانه دید از عقیق ز بنیاد تا سر به گوهر غریق در او گنبدی روشن از زر ناب درفشنده چون گنبد آفتاب نیفتاده گردی بر آن زر خشک بجز سونش عنبر و گرد مشک در او رفت سالار فرهنگ و هوش چو در گنبد آسمانها سروش ستودانی از جزع تابنده دید کزو بوی کافورتر می‌دمید نهاده بر آن فرش مینا سرشت یکی لوح یاقوت مینا نوشت نبشته براو کای خداوند زور که رانی سوی این ستودان ستور درین دخمه خفته‌ست شداد عاد کزو رنگ و رونق گرفت این سواد به آزرم کن سوی ما تاختن مکن قصد برقع برانداختن بکن ستر پوشی که پوشیده‌ایم به رسوایی کس نکوشیده‌ایم نگهدار ناموس ما در نهفت که خواهی تو نیز اندرین خاک خفت اگر خفته‌ای را درین خوابگاه برآرند گنبد ز سنگ سیاه سرانجامش این گنبد تیز گشت ز دیوار گنبد درآرد به دشت تنش را نمک سود موران کند سرش خاک سم ستوران کند بلی هر کسی از بهر ایوان خویش ستونی کند بر ستودان خویش ولیکن چو بینی سرانجام کار برد بادش از هر سویی چون غبار که داند که شداد را پای و دست به نعل ستور که خواهد شکست‌‌؟! غبار پراکنده را در مغاک رها کن که هم خاک به جای خاک از آن تن که بادش پراکنده کرد نشانی نبینی جز این کوه زرد تو نیز ای گشایندهٔ قفل راز بترس از چنین روز و با ما بساز مباش ایمن ار زانکه آزاده‌ای که آخر تو نیز آدمی زاده‌ای همه گنج این گنجدان آن تست سر و تاج ما هم به فرمان تست گشاده‌ست پیش تو درهای گنج سپاه ترا بس شد این پای‌رنج ببر گنج کان بر تو باری مباد ترا باد و با مات کاری مباد سکندر بر آن لوح ناریخته چو لوحی شد از شاخی آویخته وزان خط که چون قطرهٔ آب خواند بسا قطرهٔ آب کز دیده راند چو از چشم گریندهٔ اشک‌بار بر آن خوابگه کرد لختی نثار برون رفت وزان گنجدان رخت بست بدان گنج و گوهر نیالود دست ز باغی که در بیغ تیغ آمدش یکی میوه چیدن دریغ آمدش چو دانست کان فرش زر ساخته به عمری درازست پرداخته از آن گنجدان کان همه گنج داشت نه خود برگرفت و نه کس را گذاشت همه راه او خود پر از گنج بود زرِ دَه‌دهی سیم ِ دَه‌پنج بود دگر باره سر در بیابان نهاد بر و بوم خود را همی‌کرد یاد چو یک نیمه راه بیابان برید گروهی دد آدمی سار دید بیابانیانی سیه‌تر ز قیر به بیغوله غارها جای گیر بپرسیدشان کاندرین ساده دشت چه دارید از افسانها سرگذشت‌‌؟ گذشت از شما کیست از دام و دد که دارد دراین دشت ماوای خود‌‌؟ چنین باز دادند شه را جواب که دورست ازین بادیه ابر و آب درین ژرف صحرا که ماوای ماست خورش‌های ما صید صحرای ماست درین دشت نخجیر بانی کنیم به رسم ددان زندگانی کنیم خوریم آنچه زان صید یابیم نرم کنیم آلت جامه از موی و چرم نه آتش به کار آید اینجا نه آب بود آب از ابر آتش از آفتاب به روز سپید آفتاب بلند بود آتش ما درین شهر بند ز شبنم چو گردد هوا نیز تر دم ما کند زان نسیم آبخور درین کنج ما را جز این ساز نیست وزین برتر انجام و آغاز نیست همان نیز پرسی ز دیگر گروه که دارند مأوا درین دشت و کوه درین آتشین دشت بن ناپدید که پرنده در وی نیارد پرید بیابانیانند وحشی بسی که هرگز نگیرند خو با کسی ببُرّند چندان به یک‌روز راه که آن برنخیزد ز ما در دو ماه ازیشان به ما یک یک آید به دست بپرسیم ازو چون شود پای بست که بی آب چون زندگانی کنند به ما بر چرا سرفشانی کنند نمایند کاب از بنه زهر ماست ز تری هواییست کز بهر ماست نسازیم چون مار با هیچ‌کس خورشهای ما سوسمارست و بس ز شغل شما چون نیابیم سود شما را پرستش چه باید نمود‌‌؟! دگرگونه پرسیمشان در نهفت چه هنگام خورد و چه هنگام خفت که چندانکه رفتند بالا و پست درین بادیه کاب ناید بدست به پایان این بادیه کس رسید همان پیکری دیگر از خلق دید به پاسخ چنین گفته‌اند آن گروه که بسیار گشتیم در دشت و کوه دویدیم چون آهوان سال و ماه به پایان وادی نبردیم راه بیابانیانی دگر دیده‌ایم وزیشان خبر نیز پرسیده‌ایم که بیرون ازین پیکر قیرگون نشانی دگر می‌دهد رهنمون؟ نشان داده‌اند از بر خویش دور بدانجا که خورشید را نیست نور یکی شهر چون بیشهٔ مشک بید در او آدمی پیکرانی سپید نکو روی و خوش خوی و زیبا خصال ز پانصد یکی را فزونست سال وگر نیز پانصد برآید دگر نبینی کسی را ز پیری اثر برون از وطن گاه آن دلکشان به ما کس نداده‌ست دیگر نشان از آن نیز بیرون درین خاک پست بسی کوه و صحرای نادیده هست درونیست روینده را آبخورد که گرماش گرماست و سرماش سرد چو زو رستنی برنیاید ز خاک در آن جانور چون نگردد هلاک‌؟! همین است رازی که ما جسته‌ایم ز دیگر حکایت ورق شسته‌ایم سکندر به آن خلق صاحب نیاز ببخشید و بخشودشان برگ و ساز در آموختشان رسم و آیین خویش برافروختشان دانش از دین خویش وزیشان به هنجارهای درست سوی ربع مسکون نشان بازجست چو زو کار خود سازور یافتند به ره بردنش زود بشتافتند از آن خاک جوشان و باد سموم نمودند راهش به آباد بوم سکندر در آن دشت بیگاه و گاه دواسبه همی‌راند بیراه و راه سرانجام کان ره به پایان رسید دگر باره شد عطف دریا پدید هم از آب دریا به دریا کنار تلاوشگهی دید چون چشمه سار فکندند ماهی برآن چشمه رخت بر آسوده گشتند از آن رنج سخت دگر باره کشتی بسی ساختند ز ساحل به دریا در انداختند چو دریا بریدند یک ماه بیش به خشکی رساندند بنگاه خویش چو از تاب انجم شب تب زده بپیچید چون مار عقرب زده ز باد جنوبی در آمد نسیم دل رهروان رست از اندوه و بیم گرفتند یک ماه آنجا قرار که هم سایبان بود و هم چشمه‌سار به مرهم رسیدند از آن خستگی ز تن رنجشان شد به آهستگی * * * بخش ۳۴ - رسیدن اسکندر به عرض جنوب و ده سرپرستان مغنی دلم دور گشت از شکیب سماعی ده امشب مرا دل‌فریب سماعی که چون دل به گوش آورد ز بیهوشیم باز هوش آورد سخن‌سنج این درج گوهر‌نگار ز دُرج این چنین کرد گوهر نثار که چون شه ز مشرق برون برد رخت به عرض جنوبی برافراخت تخت هوای جهان دیده سازنده‌تر زمانه زمین را نوازنده‌تر چو قاروره صبح نارنج بوی ترنجی شد از آب این سبز جوی از آن کوچگه رخت پرداختند سوی کوچگاهی دگر تاختند نمودند منزل شناسان راه که چون شه کند کوچ از ین کوچگاه دهی بیند آراسته چون بهشت سوادش پر از سبزه و آب و کشت در او مردمانی همه سرپرست رها کرده فرمان یزدان ز دست مگر شاهشان در پناه آورد وزان گمرهی باز راه آورد چو شب خون خورشید در جام کرد در آن منزل آن شب شه آرام کرد چو طاوس خورشید بگشاد بال زر‌اندود شد لاجوردی هلال جهان‌جوی بر بارگی بست رخت ز فتراک او سربرآورده بخت خرامنده می‌رفت بر پشت بور به گور افکنی همچو بهرام گور پدید آمد آن سبزه و جوی و باغ جهان در جهان روشنی چون چراغ دهی چون بهشتی برافروخته بهشتی‌صفت حله بردوخته چو شه در دهِ سرپرستان رسید دهی دید و دِه‌مهتر‌ی را ندید خدایی نه و ده‌خدایان بسی نه در کس دهایی‌، نه در ده کسی خمی هر کس از گِل برانگیخته ز کنجد درو روغنی ریخته جداگانه در روغن هر خمی فکنده ز نامردمی مردمی پس سی چهل روز یا بیشتر کشیدندی از مرد سرگشته سر سری بودی از مغز و از پی تهی فرومانده بر تن همه فربهی نهادندی آن کله خشک پیش وزو بازجستندی احوال خویش قضیبی زدندی بر آن استخوان شدندی بر آن کله فریاد خوان که امشب چه نیک و بد آید پدید همان روز فردا چه خواهد رسید صدایی برون آمدی از نهفت صدایی که مانند باشد به گفت که فردا چنین باشد از گرم و سرد چنین نقش دارد جهان در نورد گرفتندی آن نقش را در خیال چنین بودشان گردش ماه و سال چو دانست فرماندهٔ چاره‌ساز که تعلیم دیوست از آنگونه راز بفرمود تا کله‌ها بشکنند خم روغن از خانه‌ها برکنند بسی حجت انگیخت رایش درست که تا دورشان کرد از آن رای سست در آموختشان رسم دین‌پرور‌ی حساب خدایی و پیغمبری بر آن قوم صاحب‌دلی برگماشت که داند دلی چند را پاس داشت چو شد کار آن کشور آراسته روا رو شد از راه برخاسته به فرخ‌رکابی و خرم‌دلی برون راند از آن شاه یک منزلی ره انجام را زیر زین رام کرد چو انجم در آن ره کم آرام کرد رهی پیچ بر پیچ تاریک و تنگ همه راه پُر‌خار و پُر خاره‌سنگ پدیدار شد تیغ کوهی بلند که از بر شدن بود جان را گزند پس و پیش آن کوه را دید شاه ضرورت برو کرد بایست راه برون برد لشگر بر آن تیغ کوه ز رنج آمده تیغ‌داران ستوه ز تیزی و سختی که آن سنگ بود سم چارپایان بر آن سنگ سود چو شه دید کز سنگ پولاد‌سای خراشیده می‌شد سم چارپای بفرمود تا از تن گاو و گور به چرم اندر آرند سم ستور نمد‌ها و کرباس‌های سطبر ببندند بر پای پویان هژبر همه رهگذر‌ها بروبند پاک ز سنگی که پوینده شد زو هلاک به فرمان شه راه می‌روفتند گریوه به پولاد می‌کوفتند از آنان که بودند فراش راه تنی چند رفتند نزدیک شاه یکی مشت سنگ آوریدند پیش که سم ستوران ازین است ریش به نعل ستوران درش یافتیم به سختیش از آن نعل برتافتیم بسی کوفتیمش به پولاد سخت نشد پاره‌، پولاد شد لخت لخت برآن سنگ زد شاه شمشیر تیز نبرید و شمشیر شد ریز ریز به‌هر جوهری ساختندش خراش به ارزیز برخاست از وی تراش چو شه دید کاو سنگ را آس کرد ز برندگی نامش الماس کرد همی‌گفت با هر کس از هر دری که هست این گرانمایه‌تر جوهری بدان تا پژوهش سگالی کنند ره خویش از الماس خالی کنند نمودنش به هر سنگ جویی سپرد که تا راه داند بدان سنگ برد چو افتاد در لشگر این گفتگوی میان بست هر یک بدین جستجوی بسی باز جستند بالا و پست گرانمایه گوهر کم آمد به‌دست کمر به کمر گرد بر گرد کوه یکی وادی‌یی بود دریا شکوه فراوان در آن وادی الماس بود که روشن‌تر از آب در طاس بود چو دریا که گوهر برآرد ز غار نه دریای ماهی که دریای مار ز ماران در او صد هزاران به‌جوش که دیده‌ست ماران گوهر‌فروش‌؟ مگر زان شد آن ره ز ماران به رنج که بی مار نتوان شدی سوی گنج همان راه گنجینه دشوار بود طریق شدن ناپدیدار بود چو شه دید کآن کان‌ِ الماس‌خیز گذرگاه دارد چو الماس تیز هم از ترس ماران هم از رنج راه کسی سوی وادی نرفت از سپاه نظر کرد هر سو چو نظاره‌ای بدان تا به دست آورد چاره‌ای عقاب سیه بر کمر‌های سنگ بسی دید هر یک شکاری به چنگ چو زان‌سان عقابان پرنده دید عقابین اندیشه را سر‌کشید بفرمود کارند میشی هزار نبینند کان فربه‌ست این نزاد گلو باز برند یک‌باره‌شان کنند آنگه از یکدگر پاره‌شان کجا کان الماس بینند زیر بر آن کان فشانند یک یک دلیر به فرمانبری زانکه فرمان بدوست از آن گوسفندان کشیدند پوست کجا کان الماس بشناختند از آن گوشت لختی بینداختند چو الماس دوسیده شد بر کباب به جنبش در آمد ز هر سو عقاب کباب و نمک هر دو برداشتند در آن غار جز مار نگذاشتند ببردند و خوردند بالای کوه پس هر عقابی دوان ده گروه هر الماس کز گوش افتاده بود بر شاه برد آنکه آزاده بود شه الماس‌ها را به‌هم گرد کرد بدش آبگون بود و نیکوش زرد وز آنجا سوی پستی آورد میل فرود آمد از کوه چون تند سیل در آن پویه تعجیل می‌ساختند رهی بی قلاوز همی‌تاختند ستوران ز نعل آتش انگیخته بجای خوی از سینه خون ریخته چو رفتند یک ماه از آن راه پیش سم باد‌پایان شد از پویه ریش هم آخر به نیروی بخت بلند سپاه از گله رست و شاه از گزند برون برد شه رخت از آن سنگلاخ عمارت‌گهی دید و جایی فراخ در آن زرع‌گه کشتزار‌ی شگرف نوازش گرفته ز باران و برف ز سبزی و تری و تابندگی بر او جان و دل را شتابندگی ز تاراج آن سبزه پی کرده گم سپنج ستوران بیگانه سم جوانی در آن کِشته چون شیرمست برهنه سر و پای بیلی به‌دست ز خوبی و چالاکی پیکر‌ش سزاوار تاج کیانی سرش فروزنده بیلش چو زرین کلید نشان برومندی از وی پدید گهی بیل برداشت گاهی نهاد گهی بند می‌بست و گه می‌گشاد جهاندار خواندش به آزرم و گفت که خوی تو با خاک چون گشت جفت‌؟ جوانی و خوبی و بیدار‌مغز ز نغزان نباید به جز کار نغز نه کار تو شد بیل برداشتن به ویرانه‌ای دانه‌ای کاشتن بدین فرخی گوهری تابناک نه فرخ بود هم ترازوی خاک بیا تا ترا پادشاهی دهم ز پیکار خاکت رهایی دهم به پاسخ کشاورز آهسته‌رای چو آورده بد شرط خدمت بجای چنین گفت کای رایض روزگار همه توسنان از تو آموزگار چنان مان به‌هر پیشه‌ور پیشه‌ای که در خلقتش ناید اندیشه‌ای بجز دانه‌کاری مرا کار نیست به من پادشاهی سزاوار نیست کشاورز را جای باشد درشت چو نرمی ببیند شود کوژ پشت تنم در درشتی گرفته‌ست چرم هلاک درشتان بود جای نرم تن سخت کو نازنینی کند چو صمغی بود که‌انگبینی کند خوش آمد جهان‌جوی را پاسخش ثنا گفت بر گفتن فرخش خبر باز پرسیدش از کردگار کز اینسان ترا کیست پروردگار‌؟ که شد پاسدار تو در خفت و خیز‌؟ پناهت کجا کرد بازار تیز‌؟ که‌را می‌پرستی که‌را بنده‌ای؟ نظر بر کدامین ره افکنده‌ای؟ جوانمرد گفت ای ز گیتی خدای به پیغمبری خلق را رهنمای در آن کس دل خویش بستم که تو همان قبله را می‌پرستم که تو برآرنده آسمان کبود نگارنده کوه و صحرا و رود شب و روز پیش جهان‌آفرین نهم چند ره روی خود بر زمین بدین چشم و ابروی آراسته کزینسان به من داد ناخواسته به‌دیگر کرم‌ها که با من نمود که از هر یکم هست صدگونه سود سپاسش برم‌، واجب آید سپاس بر‌ آنکس که او باشد ایزد‌شناس ترا کامدستی به پیغمبری پذیرفتم از راه دین پروری ترا دیده‌ام پیشتر زین به خواب به تو زنده گشتم چو ماهی به آب کنون کامدی وین خبر شد عیان به خدمت‌گری چون نبندم میان‌؟ نگویم جهان چون تویی ناورید جهان‌آفرین چون تویی نافرید جهان را تویی مایهٔ خرمی ز سد تو دارد جهان محکمی سکندر بران پاک‌سیرت جوان که بودش سر و سایه خسروان ثنا گفت و بر تارکش بوسه داد همان نام یزدان براو کرد یاد برآراستش خلعت خسروی به دین خدا کرد پشتش قوی در آن مرز و آن مرغزار فراخ که هم سرخ گل بود و هم سبز شاخ شبانروز‌ی آسود شه با سپاه سبک‌تر شد از خستگی‌های راه چو سالار این هفت خروار کوس برآورد بانگ از گلوی خروس دگر باره شه رفتن آغاز کرد دگر ره بسیچ سفر ساز کرد چو زان مراحله منزلی چند راند به منزل دگر بار منزل رساند فروزنده مرزی چو روشن بهشت زمین‌های وی جمله بی گاو و کشت درخت و گل و سبزه آب روان عمارت‌گهی درخور خسروان جز آنش خلل نی که نا کشته بود زمینی به آبی در‌آغشته بود بپرسید کاین مرز را نام چیست سر و سرور این بر و بوم کیست‌؟ کشاورز و گاو آهن و گاو کو‌؟ کجا در چنین ده کند گاو هو‌؟ یکی از مقیمان آن زرع‌گاه چنین گفت بعد از زمین‌بوس شاه که اقصای این ده گشاینده مرز حوالی بسی دارد از بهر ورز در او هر چه کاری به هنگام خویش یکی زو هزار آورد بلکه بیش ولیکن ز بیداد یابد گزند نگردد کس از دخل او بهره‌مند اگر داد بودی و داور بسی ده آباد بودی و در ده کسی به انصاف و داد آرد این خاک بر تباهی پذیرد ز بیدادگر چو از دخل او گردد انصاف کم بسوزد ز گرمی بپوسد ز نم به یک جو که در مالش آرند میل جو و گندمش را برد باد و سیل سبک منجنیق است بازوی او که گردد به یک جو ترازوی او چو خسرو خبر یافت کان خاک و آب ز بیداد بیدادگر شد خراب درو سدی از عدل بنیاد کرد همان نامش اسکندر آباد کرد به آبادیش داد منشور خویش که هر کس دهد حق مزدور خویش دهد هر‌کسی مال خود را زکات به تاراج‌شان کس نیارد برات در او ره نباید برات آوری هزار آفرین بر چنان داوری * * * بخش ۳۵ - گذار کردن اسکندر دیگر باره به هندوستان مغنی مدار از غنا دست باز که این کار بی ساز ناید به‌ساز کسی را که این ساز یاری کند طرب با دلش سازگاری کند خوشا نزهت باغ در نوبهار جوان گشته هم روز و هم روزگار بنفشه طلایه کنان گرد باغ همان نرگس آورده بر کف چراغ ز خون مغز مرغان به جوش آمده دل از جوش خون در خروش آمده شکم کرده پر زیر شمشاد و سرو خروس صراحی ز خون تذرو به رقص آمده آهوان یکسره ز دشت آمد آواز آهو بره بساط گل افکنده برطرف جوی به رامشگر‌ی بلبلان نغز گوی نسیم گل و نالهٔ فاخته چو یاران محرم به‌هم ساخته چه خوش‌تر در این فصل ز آواز رود‌؟ وزآن آب گل کز گل آید فرود‌؟ سرایندهٔ ترک با چشم تنگ فروهشته گیسو به گیسوی چنگ بسی ساز ابریشم از ناز او دریده بر ابریشم ساز او سخن‌های برسخته بر بانگ ساز تو گویی و او گوید از چنگ باز ازو بوسه وز تو غزل‌های تر یکی چون طبرزد یکی چون شکر به بوسه غزل‌های تر می‌دهی طبرزد ستانی شکر می‌دهی دلم باز طوطی‌نهاد آمده‌ست که هندوستانش به یاد آمده‌ست چو کوه از ریاحین کفل گرد کرد برآمیخت شنگرف با لاجورد گیا‌خواره را گل ز گردن گذشت نفیر گوزن آمد از کوه و دشت گل‌ِ تر برون آمد از خار خشک بنفشه برآمیخت عنبر به مشک به عنبر خری نرگس خوابناک چو کافورِ تر سر برون زد ز خاک به فصلی چنان شاه ایران و روم ز ویرانی آمد به آباد بوم دگرباره بر مرز هندوستان گذر کرد چون باد بر بوستان وز آنجا به مشرق علم برفراخت یکی ماه بر دشت و بر کوه تاخت از آن راه ِ چون دوزخ تافته کزو پشت ماهی تبش یافته درآمد به آن شهر مینو سرشت که ترکانش خوانند لنگر بهشت بهاری درو دید چون نوبهار پرستش‌گهی نام او قندهار عروسان بت‌روی در وی بسی پرستندهٔ بت شده هر کسی در آن خانه از زر بتی ساخته بر او خانه گنج پرداخته سر و تاج آن پیکر دلربا‌ی برآورده تا طاق گنبد سرای دو گوهر به چشم اندرون دوخته چو روشن دو شمع برافروخته فروزنده در صحن آن تازه‌باغ ز بس شب‌چراغی به شب چون چراغ بفرمود شه تا برآرند گرد ز تمثال آن پیکر سالخورد زر و گوهرش برگشایند زود که با بت زیان بود و با خلق سود سخنگو یکی لعبت از کنج کاخ سوی شاه شد کرده ابرو فراخ به گیسو غبار از ره شاه رفت بسی آفرین کرد بر شاه و گفت که شاه جهان داور دادگر که از خاور او‌راست تا باختر به زر و به گوهر ندارد نیاز که گیتی‌فروز است و گردن‌فراز دگر کاین بت از گفتهٔ راستان فریبنده دارد یکی داستان اگر شاه فرمان دهد در سخن فرو گویم آن داستان کهن جهاندار فرمود که‌آن دل‌نواز گشاید در درج یاقوت باز دگر ره پری‌پیکر مشک‌خال گشاد از لب چشمه آب زلال دعا گفت و گفت این فروزنده کاخ که زرین درخت‌ست و پیروزه شاخ از آن پیش که‌آیین بت‌خانه داشت یکی گنبد نیم ویرانه داشت دو مرغ آمدند از بیابان نخست گرفته دو گوهر به منقار چست نشستند بر گنبد این سرای ز فیروزی و فرخی چون همای همه شهر مانده در ایشان شگفت که چون شاید آن مرغکان را گرفت‌! برین چون برآمد زمانی دراز فکندند گوهر پریدند باز بزرگان که این مملکت داشتند بر آن گوهر اندیشه بگماشتند طمع بر دل هر کسی کرد راه که بر گوهر او را بود دستگاه پدید آمد اندر میان داوری خرد کردشان عاقبت یاوری بر آن رفت میثاق آن انجمن که از بهر بت‌خانهٔ خویشتن بتی ساختند آن همه زر در او بجای دو چشم آن دو گوهر در او دُری کان ره‌آورد‌ِ مرغ هوا‌ست گرش آسمان برنگیرد روا‌ست ز خورشید گیرد همه دیده نور ز ما کی کند دیده خورشید دور‌؟ چراغی که کوران بدان خرّمند در او روشنان باد کمتر دمند مکن بیوه‌ای چند را گرم داغ شب بیوگان را مکن بی چراغ بت خوش‌زبان چون سخن یاد کرد بت بی زبان را شه آزاد کرد نبشت از بر پیکر آن نگار که با داغ اسکندر‌ست این شکار چو دید آن پری‌رخ که دارای دهر بر آن قهرمانان نیاورد قهر یکی گنج پوشیده دادش نشان کزو خیره شد چشم گوهر کشان شه آن گنج آکنده را برگشاد نگه داشت برخی و برخی بداد دگر ره ز مینوی روحانیان درآورد سر با بیابانیان بسی راند بر شوره و سنگلاخ گهی منزلش تنگ و گاهی فراخ به هر بقعه‌ای که‌آدمی‌زاد دید به ایشان سخن گفت و زیشان شنید ز یزدان پرستی خبر دادشان ز دین توتیای نظر دادشان ز پرگار مشرق زمین بر زمین دگر ره درآمد به پرگار چین چو خاقان خبر یافت از کار او برآراست نزلی سزاوار او به درگاه شاه آمد آراسته جهان پر شد از گنج و از خواسته دگر ره زمین‌بوس شه تازه کرد شهش حشمتی بیش از اندازه کرد چو ز آمیزش این خُم لاجورد کبودی درآمد به دیبای زرد نشستند کشور خدایان به‌هم سخن شد ز هر کشوری بیش و کم پس آنگه شد روزگاری دراز همه عهد‌ها تازه کردند باز پذیرفت خاقان ازو دین او درآموخت آیات و آیین او دگر روز چون مهر بر مهر بست قراخان‌ِ هندو شد آتش‌پرست سکندر به خاقان اشارت نمود کزین مرحله کوچ سازیم زود مرا گفت اگر چند جایی‌ست گرم به دریا نشستن هوا‌یی‌ست نرم بدان تا چو آهنگ دریا کنم در او نیک و بد را تماشا کنم شگفتی که باشد به دریای ژرف ببینم نمودار‌های شگرف به شرطی که باشی تو همراه من برافروزی از خود گذرگاه من پذیرفت خاقان که دارم سپاس گرایم سوی راه باره شناس بدان ختم شد هر دو را گفتگوی که قاصد کند راه را جستجوی به نیک اختری روزی از بامداد که شب روز را تاج بر سر نهاد چنان رای زد تاجدار جهان که پوید سوی راه با همراهان تنی ده هزار از سپه برگزید کزو هر یکی شاه شهری سزید بنه نیز چندانکه خوار آمدش به مقدار حاجت به کار آمدش دگر مابقی را ز گنج و سپاه یله کرد و بگذشت از آن کوچگاه همان خان خانان به خدمتگری جریده به همراهی و رهبری به اندازه او نیز برداشت برگ سلاحی که باید ز شمشیر و ترگ سپه نیز با او تنی ده هزار خردمند و مردانه و مرد کار عزیمت سوی مشرق انگیختند همه ره زر مغربی ریختند به عرض جنوبی نمودند میل شکارافکنان هر سویی خیل خیل چهل روز رفتند از این‌گونه راه نبردند پهلو به آرامگاه چو نزدیک آب کبود آمدند به پایین دریا فرود آمدند بر آن فرضه‌گاه انجمن ساختند علم‌ها به انجم برافراختند حکایت چنان رفت از آن آب ژرف که دریا کناری‌ست اینجا شگرف عروسان آبی چو خورشید و ماه همه شب برآیند از آن فرضه گاه بر این ساحل آرام سازی کنند غنا‌ها سرایند و بازی کنند کسی کاو به گوش آورد سازشان شود بیهش از لطف آوازشان درین بحر بیتی سرایند و بس که در هیچ بحری نگفته‌ست کس همه شب بدین‌سان درین کنج کوه طرب می‌کنند آن گرامی گروه چو بر نافهٔ صبح بو می‌برند به آب سیه سر فرو می‌برند جهاندار فرمود تا یک‌دو میل کند لشگر از طرف دریا رحیل چو شب نافه مشک را سرگشاد ستاره در گنج گوهر گشاد ملک خواند ملاح را یک تنه روان گشت بی لشگر و بی بنه بر آن فرضه‌گه خیمه‌ای زد ز دور که گوهر ز دریا برآورد نور در آن لعبتان دید کز موج آب علم بر کشیدند چون آفتاب پراکنده گیسو بر اندام خویش زده مشک بر نقرهٔ خام خویش سراییده هر یک دگرگون سرود سرودی نو آیین‌تر از صد درود چو آن لحن شیرین به گوش آمدش جگر گرم شد خون به جوش آمدش بر آن لحن و آواز لختی گریست دیگر باره خندید کان گریه چیست شگفتی بود لحن آن زیر و بم که آن خنده و گریه آرد به‌هم ملک را چو شد حال ایشان درست دگر باره شد باز جای نخست چو دیبای چین بر فلک زد طراز شد از صوف روزی جهان بی نیاز به استاد کشتی چنین گفت شاه که کشتی در افکن بدین موج‌گاه در این آب شوریده خواهم نشست که رازی خدا را در این پرده هست خطرناکی کار دانسته‌ام شدن دور ازو کم توانسته‌ام اگر پرسی از عقل آموزگار به کاری دواند مرا روزگار نگهبان کشتی پذیرنده گشت درآورد کشتی به دریا ز دشت شه کاردان گشت کشتی‌گرای فروماند خاقان چین را به‌جای نمودش که تا نایم اینجا فراز نباید که گردی تو زین جای باز ندانم درین راه کمبودگی هلاکم دواند به آسودگی گر آیم ترا خود شوم حق گزار وگرنه تو دانی و ترتیب کار چو گفت این سخن دیده چون رود کرد کسی را که بگذاشت بدورد کرد درافکند کشتی به دریای چین که دیده‌ست دریای کشتی نشین‌؟! از آن همرهان به کار آمده ببرد آنچه بود اختیار آمده ز چندان حکیمان عیسی نفس بلیناس فرزانه را برد و بس سوی ژرفی آمد ز دریا کنار به دریای مطلق درافکند بار جهان در جهان راند بر آب شور جهان میدواندش زهی دست زور چو یک چند کشتی روان شد در آب پدید آمد ان میل دریا شتاب که سوی محیط آب جنبش نمود همان ز آمدن بازگشتش نبود نواحی شناسان آب آزمای هراسنده گشتند از آن ژرف جای ز ره‌نامه چون بازجستند راز سوی باز پس گشتن آمد نیاز جزیره یکی گشت پیدا ز دور درفشنده مانند یک پاره نور گرفتند لختی در آنجا قرار ز میل محیطی همه ترسگار ز پیران کشتی یکی کاردان چنین گفت با شاه بسیار دان که این مرحله منزلی مشکل است به ره‌نامه‌ها در پسین منزل است دلیری مکن که‌آب این ژرف جای بسوی محیط است جنبش‌نمای اگر منزلی رخت از آنسو بریم از آن سوی منزل دگر نگذریم سکندر چو زین حالت آگاه گشت کزان میل‌گه پیش نتوان گذشت طلسمی بفرمود پرداختن اشارت کنان دستش افراختن کزین پیشتر خلق را راه نیست از آنسوی دریا کس آگاه نیست چو زینسان طلسمی مسین ریختند ز رکن جزیره برانگیختند که هر کشتی‌یی کارد آنجا شتاب طلسمش نماید اشاره به آب کز اینجای برنگذرد راه کس ره آدمی تا بدینجاست بس به تعلیم او کاردانان راز دگر باره ز آن راه گشتند باز چو خسرو طلسمی بدانگونه ساخت در آن تعبیه راز یزدان شناخت به فرزانه گفت این همه رنج‌برد طفیل چنین شغل باید شمرد بدان تا طلسمی مهیا کنند مرابین که چون خضر دریا کنند به فرمان کشتی‌کش‌ِ چاره‌ساز جهان‌جوی از آن میلگه گشت باز ز دریا چو ده روزه بگذاشتند غلط بود منزل خبر داشتند پدید آمد از دور کوهی بلند ز گرداب در کنج آن کوه بند در آن بند اگر کشتی‌یی تاختی درو سال‌ها دایره ساختی برون نامدی تا نگشتی خراب نرستی کسی زنده ز آن بند آب چو استاد کشتی بدان خط رسید به پرگار کشتی خط اندر کشید فرو برد لنگر به پایین کوه برون رفت و با او برون شد گروه به بالای آن بندگاه ایستاد ز پیوند و فرزند می‌کرد یاد جهاندار گفتش چه بد یافتی‌‌؟ که روی از جهان پاک برتافتی خبر داد شه را شناسای کار از آن بند دریای ناسازگار که هر کشتی‌یی کاو بدینجا رسید ازین بندگه رستگاری ندید خردمند خواند ورا کام شیر که چون کام شیر‌ست بر خون دلیر نه بس بود ما را خطر‌های آب قضای دگر کرد بر ما شتاب به بیماری اندر تب آمد پدید رخ ریش را آبله بردمید اگر راه پیشین خطرناک بود که از رفتن آینده را باک بود کنون در خطرگاه جان آمدیم ز باران سوی ناودان آمدیم همان چاره باشد کزین تیغ کوه به خشگی برون جان برند این گروه به قیصور می‌گردد این راه باز وز آنجا به چین هست راهی دراز ز دریا به‌ست آن ره دور دست که دوری و دیریش را چاره هست مثل زد سکندر در آن کوهسار که دیر و درست آی و انده مدار ز فرزانه کاردان بازجست که رایی در اندیشه داری درست؟ که آن رای پیروز یاری دهد به کشتی ره رستگاری دهد‌‌؟! پذیرفت فرزانه که ‌«‌اقبال شاه کند رهنمونی مرا سوی راه اگر سازد این‌جا شهنشه درنگ طلسمی برآرم ازین روی سنگ کنم گنبدی زو برانگیزمش یکی طبل در گردن آویزمش کسی کاو در آن گنبد آرد قرار بر آن طبل زخمی زند استوار به ژرفی رسد کشتی از بندگاه به آیین پیشین درافتد به راه‌‌» غریب آمد این شعبده شاه را که فرزانه چون سازد این راه را به فرزانه فرمود تا آنچه گفت بجای آورد آشکار و نهفت ز بایستنی‌های او هر چه خواست همه آلت کار او کرد راست به استاد کاری خداوند هوش در آن بازی سخت شد سخت کوش یکی گنبد افراخت از خاره سنگ پذیرای او شد به افسون و رنگ طلسمی مسین در وی انگیخته به گردن درش طبلی آویخته به شه گفت چون گنبد افراختم طلسمی و طبلی چنین ساختم در انداز کشتی بدان بند آب بزن طبل تا چون نماید شتاب شه آن کاردان را که کشتی رهاند بفرمود تا کشتی آنجا رساند چو کشتی در آن بندگاه اوفتاد ز دیوانگی گشت چون دیو باد شه آمد سوی گنبد سنگ بست به طبل آزمایی دوالی به دست بزد طبل و بانگی ز طبل رحیل برآمد چو بانگ پر جبرئیل برون جست کشتی ز گرداب تنگ در آن جای گردش نماندش درنگ شه از مهر آن کار سر دوخته چو مهر بهاری شد افروخته ز شادی به فرزانه چاره سنج بسی تحفه‌ها داد از مال و گنج دگرگونه در دفتر آرد دبیر ز رهنامهٔ ره شناسان پیر که آن کام شیر از حد بابل است سخن چون دو قولی بود مشکل است ز یک بحر چون نیست بیرون دو رود همانا که مشکل نباشد سرود ز دانا پژوهیدم این راز را کز آن طبل پیدا کن آواز را خبر داد دانای هیأت شناس به اندازهٔ آن که بودش قیاس که چون کشتی افتد در آن کنج کوه یکی ماهی آید زبانی شکوه زند دایره گرد کشتی در آب پس او کند تیز کشتی شتاب بدان تا چو کشتی بدرّد ز هم بلا دیدگان را کشد در شکم چو آن طبل رویین گرگینه چرم به ماهی رساند یک آواز نرم هراسان شود ماهی از بانگ تیز سوی ژرف دریا نماید گریز روان گردد آب از بر و یال او کند میل کشتی به دنبال او بدین فن رهد کشتی از تنگنای نداند دگر راز را جز خدای شه از بازی آن طلسم شگرف گراینده شد سوی دریای ژرف بران کوه دیگر نبودش درنگ سوی فرضه‌گه شد ز بالای سنگ چو هندوی شب زین رواق کبود رسن بست بر فرضه هفت رود برآن فرضه بی آنکه اندیشه کرد رسن بازی هندوان پیشه کرد در این غم که بر طبل کشتی گرای که زخمی زند کاو نماند بجای چنین کرد لطف خدا یاوری که حاجت نبودش بدان داوری کسی کاو کند داروی چشم ساز به داروی چشمش نباشد نیاز بسی تب زده قرص کافور کرد نخورده شد آن تب چو کافور سرد دوا کردن از بهر درد کسان به سازنده باشد سلامت رسان شتابنده ملاح چالاک چنگ به کشتی در آمد چو پویان نهنگ شکنجه گشاد از ره بادبان ستون را قوی کرد کام و زبان برافراخت افزار کشتی بساز بدان ره که بود آمده گشت باز روان کرد کشتی به آب سیاه به کم مدت آمد سوی فرضه گاه خلایق ز کشتی برون آمدند ز شادی رها کن که چون آمدند چو اسکندر آمد ز دریا به دشت گذشته بسر بربسی برگذشت برآسود بر خاک از آن ترس و باک غم و درد برد از دل ترسناک بسی بنده و بندی آزاد کرد ز یزدان به نیکی بسی یاد کرد چو خاقان از آن حالت آگاه شد خرامان و خندان سوی شاه شد ز شکر و شکرانه باقی نماند بسی گنج در پای خسرو فشاند شه از دل نوازیش در بر گرفت سخن‌های پیشینه از سر گرفت از آن سیل‌گه وان خطر ساختن طلسمی بدان گونه پرداختن وزان راه گم کردن آن گروه گرفتار گشتن بدان بند کوه وزان بر سر کوه بگریختن رهاننده طبلی برانگیختن چو این قصه بشنید خاقان چین بر اقبال شه تازه کرد آفرین که با شاه شاهان فلک داد کرد دل خان خانان بدو شاه کرد جهان را درین آمدن راز بود که شاه جهان چاره پرداز بود ز هر نیک و هر بد که آید به دشت مرادی در او روی پوشیده هست خیالی که در پرده شد روی پوش نبیند درو جز خداوند هوش گر آنجا نپرداختی شهریار ز دست که بر خاستی این شمار جهان از تو دارد گشایندگی ترا در جهان باد پایندگی چو اسکندر آسوده شد هفته‌ای نیاورد یاد از چنان رفته‌ای جهان تاختن باز یاد آمدش خطرناکی رفته باد آمدش درای شتر خاست کوچگاه سرآهنگ لشگر در آمد به راه قلاووز برداشت آهنگ پیش شد از پای محمل کشان راه ریش ز رنگین علم‌های گوهر نگار همه روی صحرا شده چون بهار ز تیغ و سپر‌های آراسته گل و سوسن از دشت برخاسته برآمد به زین شاه گیتی نورد ز گیتی به گردون برآورد گرد بسوی بیابان روان کرد رخش سپه را ز مال و خورش داد بخش بیابان جوشنده بگرفت پیش که جوشنده دید از هوا مغز خویش چو ده روز راه بیابان نبشت عمارت پدید آمد و آب و کشت یکی شهر کافور گون رخ نمود که گفتی نه از گل ز کافور بود ز خاقان بپرسید کاین شهر کیست به ره‌نامه در نام این شهر چیست نشان داد داننده از کار شهر که شهریست این از جهان تنگ بهر بجز سیم و زر کان بود خانه خیز دگر چیزها راست بازار تیز کسی را بود پادشایی در او که بینند فر خدایی دراو غریبان گریزند ازین جایگاه که وحشت کند روشنان را سیاه چو خورشید سر برزند زین نطاق برآید ز دریا طراقا طراق چنان کز چنان نعره هولناک بود بیم کاندر دل آید هلاک به زیر زمین دخمه دارند بیست که طفلان در آن دخمه دانند زیست بزرگان در آن حال گیرند گوش وگرنه نه دل پای دارد نه هوش دل شاه شوریده شد زین شمار ز فرزانه درخواست تدبیر کار چنان داد فرزانه پاسخ به شاه که فرمان دهد بامدادن به گاه کز آن پیش که‌افغان برآرد خروس برآید ز لشگرگه آواز کوس تبیره زنان طبل بازی کنند به بانگ دهل زخمه سازی کنند بدان گونه تا روز گردد بلند به طبل و دهل درنیارند بند بدان تا ز دریا برآید خروش نیوشنده را مغز ناید به جوش به فرزانه شه گفت کاین بانگ سخت کزو مغزها می‌شود لخت لخت چه بانگ‌ست که‌افغان دهد باد را‌؟ سبب چیست این بانگ و فریاد را‌؟ به شه گفت فرزانه کز اوستاد چنین یاد دارم که هر بامداد چو بر روی آب اوفتد آفتاب ز گرمی مقبب شود روی آب پس آواز‌ها خیزد از موج بر که افتند چون کوه بر یکدیگر به تندی چو تندر شوند آن زمان که تندی همانست و تندر همان دگرگونه دانا برانداخت رای که سیماب دارد درآن آب جای چو خورشید جوشان کند آب را به خود در کند جوش سیماب را دگر باره چون از افق بگذرد بیندازد آنرا که بالا برد چو سیماب در پستی فتد ز اوج برآید چنان بانگ هایل ز موج جهان مرزبان کارفرمای دهر در آورد لشگر به نزدیک شهر فرود آمد آسایش آغاز کرد وزان مرحله برگ ره ساز کرد مقیمان بقعه چو آگه شدند به کالا خریدن سوی شه شدند متاعی که در خورد آن شهر بود خریدند اگر نوش اگر زهر بود ز هر نقد کان بود پیرایه‌شان یکی بیست می‌کرد سرمایه‌شان شه از خاصه خویشتن بی بها به هر مشتری کرد چیزی رها جداگانه از بهر سالارشان بسی نقد بنهاد در بارشان چو دانست سالار آن انجمن ره و رسم آن شاه لشگر شکن فرستاد نزلی به ترتیب خویش خورش‌ها در آن نزل از اندازه بیش هم از جنس ماهی هم از گوسفند دگر خوردنی‌ها جز این نیز چند خود آمد به خدمت بسی عذر خواست که ناید ز ما نزل راه تو راست بیابانیان را نباشد نوا بجز گرمی‌یی کان بود در هوا بر او کرد شه عرض آیین خویش خبر دادش از دانش و دین خویش ز شه دین پذیرفت و با دین سپاس کزان گمرهی گشت یزدان شناس ز درگاه خود شاه نیک اخترش گسی کرد با خلعتی در خورش چو سیفور شب قرمزی در نبَشت درافتاد ناگاه ازین بام تشت فروخفت شه با رقیبان راه ز رنج ره آسود تا صبحگاه چو ریحان صبح از جهان بردمید سر آهنگ فریاد دریا شنید مگر تشت دوشینه که‌افتاده بود به وقت سحرگه صدا داده بود شه از هول آن بانگ زَهره شکاف بغرید چون کوس خود در مصاف بفرمود تا لشگر آشوفتند به یک‌باره نوبت فرو کوفتند خروشیدن طبل و فریاد کوس جرس باز کرد از گلوی خروس به آواز طبلی که برداشتند دگر بانگ را باد پنداشتند بدین‌گونه تا سر برآورد چاشت تبیره جهان را در آشوب داشت همه شهر از آواز آن طبل تیز برآشفته گشتند چون رستخیز دویدند بر طبل کامد نفیر چو بر طبل دجال برنا و پیر شگفت آمد آواز آن سازشان که می‌بود غالب بر آوازشان چو نیمی شد از روز گیتی فروز روان گشت از آنجا شه نیمروز همه مرد و زن در زمین‌بوس شاه به حاجت نمودن گرفتند راه کز این طبل‌های شناعت نمای چه باشد که طبلی بمانی بجای‌؟ مگر چون خروشان شود ساز او شود بانگ دریا به آواز او جهاندار در وقت آن دست‌بوس ببخشیدشان چند خروار کوس در آن شهر از آن روز رسم اوفتاد که در جنبش آید دهل بامداد شه آن رسم را نیز بر جای داشت که هر صبحدم با دهل پای داشت به ماهی کم و بیشتر زان زمین درآمد به آبادی ملک چین به لشگرگه خویش ره باز یافت فلک را دگر باره دمساز یافت بیاسود یک ماه از آن خستگی همی‌کرد عیشی به آهستگی * * * بخش ۳۶ - رسیدن اسکندر به حد شمال و بستن سد یاجوج مغنی دل تنگ را چاره نیست بجز ساز کان هست و بیغاره نیست دماغ مرا کز غم آمد به جوش به ابریشم ِ ساز کن حلقه گوش چو در خانهٔ خویش رفت آفتاب ز گرمی شد اندام شیران کباب تبش‌های با حوری از دستبرد ز روی هوا چرک تری سترد گیا دانه بگشاد و بنوشت برگ به لاله‌ستان اندر افتاد مرگ بجوشید در کوه و صحرا بخار شکر‌خنده زد میوه بر میوه‌دار ز هامون سوی کوه شد عندلیب به غربت همی‌گفت چیزی غریب به گوش اندرش از هوای تموز نوای چکاوک نیامد هنوز درفشنده خورشید ِ گردون‌نورد ز باد خزان نیش عقرب نخورد شب و روز می‌گشت در چین و زنگ به دود افکنی تشت آتش به چنگ چو شیران درید از سر دست زور گهی ساق گاو و گهی سم گور در ایام با حور و گرمای گرم که از تاب خورشید شد سنگ نرم سکندر ز چین رای خرخیز کرد درِ خواب را تنگ دهلیز کرد رها کرد خاقان چین را به‌جای دگر باره سوی سفر کرد رای بسی گنج در پیش خاقان کشید وز آنجا سپه در بیابان کشید فرو کوفت بر کوس دولت دوال ز مشرق درآمد به حد شمال بیابان و ریگ روان دید و بس نه پرنده در وی نه جنبنده کس بسی رفت و کس در بیابان ندید همان راه را نیز پایان ندید زمین دید رخشان و از رخنه دور در او ریگ رخشنده مانند نور به شه گفت رهبر که این ریگ پاک همه نقره شد نقرهٔ تابناک به اندازه بردار ازین راه گنج نه چندان که محمل‌کش آید به رنج به لشگر مگو ور‌نه از عشق سیم گران‌بار گردند و یابند بیم همه بار شه بود پر زر ناب بدان نقره نامد دلش را شتاب ولیک آرزو در منش کار کرد ازو اشتری چند را بار کرد بدان راه می‌رفت چون باد تیز هوا را ندید از زمین گرد خیز به یک هفته ننشست بر جامه گرد که از نقره بود آن زمین را نورد تو گفتی که شد خاک و آبش دونیم یکی نیمه سیماب و یک نیمه سیم نه در سیمش آرام شایست کرد نه سیماب را نیز شایست خورد ز سودا‌ی ره که‌آن نه کم درد بود سوادی بدان سیم در خورد بود کجا چشمه‌ای بود مانند نوش در آن آب سیماب را بود جوش چو شورش نبودی در آب زلال ز سیماب کس را نبودی ملال بخوردندی آن آبها را دلیر که آب از زبر بود و سیماب زیر چو شورش در آب آمدی پیش و پس نخوردندی آن آب را هیچ‌کس وگر خوردی از راه غفلت کسی نماندی درو زندگانی بسی بفرمود شه تا چو رای آورند در آن آبْ دانش به جای آورند چنان برکشند آب را ز‌آبگیر که ساکن بود آب جنبش پذیر بدین‌گونه یک ماه رفتند راه بسی مردم از تشنگی شد تباه رسیدند از آن مفرش سیم سود به خاکی کزاو بودشان زاد بود نهادند بر خاک رخسار پاک که خاکی نیاساید الا به خاک پدید آمد آرامگاهی ز دور چنان کز شب تیره تابنده هور بر افراخته طاقی از تیغ کوه که از دیدنش در دل آمد شکوه به بالای آن طاق پیروزه رنگ کشیده کمر کوهی از خاره سنگ گروهی بر آن کوه دین پروران مسلمان و فارغ ز پیغمبر‌ان به الهام یزدان ز روی قیاس در احوال خود گشته یزدان شناس چو دیدند سیمای اسکندری پذیرا شدندش به پیغمبری به تعلیم او خاطر آراستند وزو دانش و داد درخواستند سکندر برایشان در دین گشاد بجز دین و دانش بسی چیز داد چو دیدند شاهی چنان چاره ساز به چاره گری در گشادند باز که شفقت برای داور دستگیر بر این زیر‌دستان فرمان‌پذیر پس‌ِ این گریوه در این سنگلاخ یکی دشت بینی چو دریا فراخ گروهی در آن دشت یاجوج نام چو ما آدمی زاده و دیو فام چو دیو‌ان‌ِ آهن‌دلْ الماس‌چنگ چو گرگان‌ِ بد‌گوهرْ آشفته‌رنگ رسیده ز سر تا قدم مویشان نبینی نشانی تو از رویشان به چنگال و دندان همه چون دده به خون ریختن چنگ و دندان زده بگیرند هنگام تک باد را به ناخن بسنبند پولاد را همه در خرام و خورش ناسپاس نبینی در ایشان کس ایزد شناس ز هر طعمه‌ای کان بود جستنی طعامی ندارند جز رستنی ندارند جز خواب و جز خورد کار نمیرد یکی تا نزاید هزار گیایی‌ست آنجا زمین خیزشان چو بلبل بود دانه تیزشان از آن هر شبان روز بهری خورند همانجا بخسبند و درنگذرند چو بر آفتاب افکند ماه جِرم بجوشند بر خود به کردار کِرم خورند آنچه یابند بی ترس و بیم بدین گونه تا ماه گردد دو نیم چو گیرد کمی ماه ناکاسته شره گردد از جمله برخاسته فتد سال تا سال از ابر سیاه ستمکاره تنینی آن جایگاه به اندازه آنک در دشت و کوه از او سیر گردند چندان گروه به امید آن کوه دریا ستیز که اندازدش ابر سیلاب ریز چو آواز تندر خروش آورند زمین را ز دوزخ به جوش آورند ز سرمستی خون آن اژدها کنند آب و دانه یکی مه رها دگر خوردشان نیست جز بیخ و برگ نباشند بیمار تا روز مرگ چو میرد از ایشان یکی آن گروه خورندش همان‌سان در آن دشت و کوه نه مردار ماند در آن خاک شور نه کس مرده‌ای نیز بیند نه گور جز این یک هنر نیست کان آب و خاک ز مردار دور‌ست و از مرده پاک به هر مدت آرند بر ما شتاب کنند آشیان‌های ما را خراب ز ما گوسپند‌ان به غارت برند خورش‌های ما هر چه باشد خورند ز گرگ آن چنان کم گریزد گله کز‌آن گرگ‌ساران سگ مشغله چو در ما به کشتن ستیز آورند بکوشند و بر ما گریز آورند گریزیم از ایشان بر این کوه سخت به کردار پرندگان بر درخت ندارند پایی چنان آن گروه که ما را در‌آرند از آن تیغ کوه به دفع چنان سخت پتیاره‌ای ثوابت بود گر کنی چاره‌ای چو بشنید شه حکم یأجوج را که پیل افکند هر یکی عوج را بدان گونه سد‌ی ز پولاد بست که تا رستخیز‌ش نباشد شکست چو طالع نمود آن بلند اختر‌ی که شد ساخته سد اسکندر‌ی از آن مرحله سوی شهری شتافت که بسیار کس جست و آن را نیافت دگر باره در کار‌ِ عالم روی روان شد سراپردهٔ خسروی بر آن کار چون مدتی برگذشت بتازید یک ماه بر کوه و دشت پدید آمد آراسته منزلی که از دیدنش تازه شد هر دلی جهاندار با ره بسیچان خویش ره آورد چشم از ره آورد پیش دگرگونه دید آن زمین را سرشت هم آب روان دید هم کار و کشت همه راه پُر باغ و دیوار نی گله در گله کس نگهدار نی ز لشگر یکی دست برزد فراخ کزان میوه‌ای برگشاید ز شاخ نچیده یکی میوه‌ تر هنوز ز خشکی تنش چون کمان گشت کوز سوار‌ی دگر گوسپند‌ی گرفت تبش کرد و ز‌آن کار پندی گرفت سکندر چو زین عبرت آگاه گشت ز خشک و ترش دست کوتاه گشت بفرمود تا هر که بود از سپاه ز باغ کسان دست دارد نگاه چو لختی گراینده شد در شتاب گذر کرد از آن سبزه و جوی آب پدیدار شد شهر‌ی آراسته چو فردوسی از نعمت و خواسته چو آمد به دروازهٔ شهر تنگ ندیدش دری ز‌آهن و چوب و سنگ در آن شهر شد با تنی چند پیر همه غایت‌اندیش و عبرت‌پذیر دکان‌ها بسی یافت آراسته در او قفل از جمله برخاسته مقیمان آن شهر مردم نواز به پیش آمدندش به صد عذر باز فرود آوریدندش از ره به کاخ به کاخی چو مینو‌ی مینا فراخ بسی خوان نعمت برآراستند نهادند و خود پیش برخاستند پرستش نمودند با صد نیاز زهی میزبانان مهمان نواز چو پذرفت شه نزل‌شان را به مهر بدان خوب چهران برافروخت چهر بپرسیدشان کاین چنین بی‌هراس چرایید و خود را ندارید پاس بدین ایمنی چون زیید از گزند‌؟ که بر در ندارد کسی قفل و بند‌؟ همان باغبان نیست در باغ کس رمه نیز چوپان ندارد ز پس شبانی نه و صد هزاران گله گله کرده بر کوه و صحرا یله چگونه‌ست و این ناحفاظی ز چیست‌؟ حفاظ شما را تولّا به کیست‌؟ بزرگان آن داد پرور دیار دعا تازه کردند بر شهریار که آن کس که بر فرقَت افسر نهاد بقا‌ی تو بر قدر افسر دهاد‌! خدا باد در کارها یاورت‌! هنر سکهٔ نامِ نام‌آورت‌! چو پرسیدی از حال ما نیک و بد بگوییم شه را همه حال خود چنان دان حقیقت که ما این گروه که هستیم ساکن درین دشت و کوه گروهی ضعیفان دین‌پرور‌یم سر مویی از راستی نگذریم نداریم بر پردهٔ کج بسیچ بجز راست‌بازی ندانیم هیچ در کج‌روی بر جهان بسته‌ایم ز دنیا بدین راستی رسته‌ایم دروغی نگوییم در هیچ باب به شب باژگونه نبینیم خواب نپرسیم چیزی کزو سود نیست که یزدان از آن کار خشنود نیست پذیریم هرچه آن خدایی بود خصومت خدای آزمایی بود نکوشیم با کردهٔ کردگار پرستنده را با خصومت چه‌کار‌ چو عاجز بود یار‌، یاری کنیم چو سختی رسد‌، بردباری کنیم گر از ما کسی را زیانی رسد وز‌آن رخنه ما را نشانی رسد بر آریمش از کیسهٔ خویش کام به سرمایهٔ خود کنیمش تمام ندارد ز ما کس ز کس مال بیش همه راست قِسمیم در مال خویش شماریم خود را همه همسران نخندیم بر گریهٔ دیگران ز دزد‌ان نداریم هرگز هراس نه در شهر شحنه نه در کوی پاس ز دیگر کسان ما ندزدیم چیز ز ما دیگران هم ندزدند نیز نداریم در خانه‌ها قفل و بند نگهبان نه با گاو و با گوسفند خدا کرد خردان ما را بزرگ ستور‌ان ما فارغ از شیر و گرگ اگر گرگ بر میش ما دم زند هلاکش در آن حال بر هم زند گر از کشت ما کس برد خوشه‌ای رسد بر دلش تیری از گوشه‌ای بکاریم دانه گه کشت و کار سپاریم کشته به پروردگار نگردیم بر گرد گاوَرس و جو مگر بعد شش مه که باشد درو به ما از آنچه بر جای خود می‌رسد یکی دانه را هفتصد می‌رسد چنین گر یکی کار و گر صد کنیم توکل بر ایزد نه بر خود کنیم نگهدار ما هست یزدان و بس به یزدان پناهیم و دیگر به کس سخن‌چینی از کس نیاموختیم ز عیب کسان دیده بر دوختیم گر از ما کسی را رسد داوری کنیمش سوی مصلحت یاوری نباشیم کس را به بد رهنمون نجوییم فتنه‌، نریزیم خون به غم‌خواری یکدگر غم خوریم به شادی همان یار یکدیگریم فریب زر و سیم را در شمار نیاریم و ناید کسی را به کار نداریم خوردی یک از یک دریغ نخواهیم جو سنگی از کس به تیغ دد و دام را نیست از ما گریز نه ما را بر آزار ایشان ستیز به وقت نیاز آهو و غرم و گور ز درها در آیند ما را به زور از آن جمله چون در شکار آوریم به مقدار حاجت بکار آوریم دگرها که باشیم از آن بی‌نیاز نداریمشان از در و دشت باز نه بسیار‌خوار‌یم چون گاو و خر نه لب نیز بر بسته از خشک و تر خوریم آن‌قدر مایه از گرم و سرد که چندان دیگر توانیم خورد ز ما در جوانی نمیرد کسی مگر پیر کاو عمر دارد بسی چو میرد کسی دل نداریم تنگ که درمان آن درد ناید به چنگ پس‌ِ کس نگوییم چیزی نهفت که در پیش رویش نیاریم گفت تجسس نسازیم کاین کس چه کرد‌؟ فغان بر نیاوریم کآن را که خورد؟ به هر سان که ما را رسد خوب و زشت سر خود نتابیم از آن سرنوشت به هرچه آفریننده کرده‌ست راست نگوییم کاین چون و آن از کجاست کسی گیرد از خلق با ما قرار که باشد چو ما پاک و پرهیزگار چو از سیرت ما دگرگون شود ز پرگار ما زود بیرون شود سکندر چو دید آن چنان رسم و راه فرو ماند سرگشته بر جایگاه کز آن خوب‌تر قصه نشنیده بود نه در نامهٔ خسروان دیده بود به دل گفت ازین راز‌های شگفت اگر زیرکی پند باید گرفت نخواهم دگر در جهان تاختن به هر صید‌گه دامی انداختن مرا بس شد از هرچه اندوختم حسابی کزین مردم آموختم همانا که پیش جهان آزمای جهان هست ازین نیک‌مردان بجای بدیشان گرفته‌ست عالم شکوه که اوتاد عالم شدند این گروه اگر سیرت اینست ما برچه‌ایم‌؟ وگر مردم اینند پس ما که‌ایم‌؟! فرستادن ما به دریا و دشت بدان بود تا باید اینجا گذشت مگر سیر گردم ز خوی ددان در آموزم آیین این بخرد‌ان گر این قوم را پیش ازین دیدمی به گرد جهان بر نگردیدمی به کنجی در از کوه بنشستمی به ایزد پرستی میان بستمی ازین رسم نگذشتی آیین من جز این دین نبودی دگر دین من چو دید آن چنان دین و دین‌پروری نکرد از بنه یاد پیغمبری چو در حق خود دیدشان حق‌شناس درود و درم دادشان بی‌قیاس از آن مملکت شادمان بازگشت روان کرد لشگر چو دریا به دشت ز رنگین علَم‌های دیبا‌ی روم وشی‌پوش گشته همه مرز و بوم به هر کوه و بیشه ز شاخ و ز شخ پراکنده لشگر چو مور و ملخ به هر جا که او تاختی بارگی رهاندی بسی کس ز بیچارگی * * * بخش ۳۷ - بازگشتن اسکندر از حد شمال به عزم روم مغنی بساز از دم جان‌فزای کلیدی که شد گنج گوهر گشای برین در مگر چون کلید آوری ازو گنج گوهر پدید آوری چو میوه رسیده شود شاخ را کدیور فرامش کند کاخ را ز بس میوه باغ آراسته زمین محتشم گردد از خواسته ز شادی لب پسته خندان شود رطب بر لبش تیز دندان شود شود چهرهٔ نار افروخته چو تاجی در او لعلها دوخته رخ سرخ سیب اندر آید به غنج به گردن‌کشی سر برآرد ترنج عروسان رز را زمی گشته مست همه سیب و نارنج بینی به دست ز بس نار کاورده بستان ز شاخ پر از نار پستان شده کوی و کاخ به دزدی هم از شاخ انجیردار در آویخته مرغ انجیر‌خوار ز بی روغنی خاک بادام دوست ز سر کنده بادام را مغز و پوست لب لعل عناب شکر شکن زده بوسه بر فندق بی دهن درختان مگر سور می‌ساختند که عناب و فندق برانداختند ز سرمستی انگور مشگین کلاه برانگشت پیچیده زلف سیاه کدو بر کشیده طرب رود را گلوگیر کشته به امرود را سبدهای انگور سازنده می زروی سبد کش برآورده خوی شده خوشه پالوده سر تا به دم ز چرخشت شیرش شده سوی خم لب خم برآورده جوش و نفیر هم از بوی شیره هم از بوی شیر درین فصل کافاق را سور بود سکندر ز سوری چنان دور بود بیابان و وادی و دریا و کوه شب و روز می‌گشت با آن گروه بسی خلق را از ره صلح و جنگ برون آورید از گذرهای تنگ چو پیمانهٔ عمرش آمد به سر بر او نیز هم تنگ شد رهگذر جهان را به آمد شدن هر که هست دولختی دری دید لختی شکست ازین سرو شش پهلوی هفت شاخ که بالاش تنگست و پهلو فراخ چنانش آمد آواز هاتف به گوش کزین بیشتر سوی بیشی مکوش رساندی زمین را به آخر نورد سوی منزل اولین باز گرد سکندر چو بر خط نگارد دبیر بود پنج حرف این سخن یادگیر بسست اینکه بر کوه و دریای ژرف زدی پنج نوبت بدین پنج حرف زکار جهان پنجه کوتاه کن سوی خانه تا پنج مه راه کن مگر جان به یونان بری زین دیار نیوشندهٔ مست شد هوشیار بترسید و گوشی برآواز داشت از آن خوش رکابی عنان بازداشت به شایستگان راز معلوم کرد وز آنجا گرایش سوی روم کرد به خشکی و تری و دریا و دشت بسی راه و بی راه را در نوشت به کرمان رسید از کنار جهان ز کرمان درآمد به کرمانشهان وز آنجا به بابل برون برد راه ز بابل سوی روم زد بارگاه چو آمد ز بابل سوی شهر زور سلامت شد از پیکر شاه دور به سستی درآمد تک بارگی ز طاقت فرو ماند یک‌بارگی بکوشید کارد سوی روم رای فرو بسته شد شخص را دست و پای گمان برد کابی گزاینده خورد در و زهر و زهر اندر و کار کرد نهیب توهم تنش را گداخت نشد کارگر هر علاجی که ساخت دو اسبه فرستاد قاصد ز پیش به یونان زمین پیش دستور خویش که بشتاب و تعجیل کن سوی من مگر بازبینی یکی روی من همان زیرکان را که کار آگهند بیاور اگر صد و گر پنجهند چو قاصد به دستور دانا رسید در بسته را جست با خود کلید ندید آنچه زو رستگاری بود درو نقش امیدواری بود همه زیرکان را ز یونان و روم طلب کرد و آمد بدان مرز و بوم هم از ره درآمد بر شهریار به روزی نه کان روز بود اختیار تن شاه را بر زمین دید پست به رنجی که نتوان از آن رنج رست پس آنگاه زد بوسه بر دست شاه بمالیدش انگشت بر نبضگاه چو اندازهٔ نبض دید از نخست نشان از دلیلی دگر بازجست بفرمود از آنجا که در خورد بود دوائی که داروی آن درد بود دواگر بود جمله آب حیات وفا چون کند چون درآید وفات جهانجوی را کار از آن درگذشت که رنجش به راحت کند بازگشت از آن مایه کز خانهٔ اصل برد ودیعت به خواهندگان می‌سپرد جهان چون زرش داد در دیک خاص خلاصی که از خاک باید خلاص وجودش که ساکن شد از تاختن درآمد به برگ عدم ساختن شکر خنده شمعی که جان می‌نواخت چو شمع و شکر ز آب و آتش گداخت برآمد یکی باد و زد بر چراغ فرو ریخت برگ از درختان باغ نه سبزی رها کرد بر شاخ سرو نه پر ماند بر نوبهاری تذرو فروزنده گلهای با بوی مشک فرو پژمریدند بر خاک خشک سکندر که بر سفت مه زین نهاد ز نالندگی سر به بالین نهاد * * * بخش ۳۸ - وصیت نامه اسکندر مغنی توئی مرغ ساعت شناس بگو تا ز شب چندی رفتست پاس چو دیر آمد آواز مرغان به گوش از آن مرغ سغدی برآور خروش چو باد خزانی درآمد به دشت دگرگونه شد باغ را سرگذشت از آن باد برباد شد رخت باغ فرو مرد بر دست گلها چراغ زراندود شد سبزهٔ جویبار ریاحین فرو ریخت از برگ و بار درختان ز شاخ آتش افروختند ورقهای رنگین بر او سوختند به بازار دهقان درآمد شکست نگهبان گلبن در باغ بست فسرده شد آن آبهای روان که آمد سوی برکهٔ خسروان نه خرم بود باغ بی‌برگ و آب درافکنده دیوار گشته خراب بجای می و ساقی و نوش و ناز دد و دام کرده بدو ترکتاز گرفته زبان مرغ گوینده را خسک بر گذر باد پوینده را تماشا روان باغ بگذاشته مغان از چمن رخت برداشته به سوهان زده سبلت آفتاب چو سوهان پر از چین شده روی آب تهی مانده باغ از رخ دلکشان نه از بلبل آوا نه از گل نشان زده خار بر هر گلی داغها نوائی و برگی نه در باغها به هنگام آن برگ ریزان سخت فرو پژمرید آن کیانی درخت سکندر سهی سرو شاهنشهی شد از رنج پر، وز سلامت تهی دمه سرد و شه بادم سرد بود جهانگرد را با جهان گرد بود چو بنیاد دولت به سستی رسید توانا به ناتندرستی رسید شکسته شد آن مرغ را پر و بال که جولان زدی در جهان ماه وسال به پژمرد لاله بیفتاد سرو به چنگال شاهین تبه شد تذرو طبیبان لشگر بزرگان شهر نشستند برگرد سالار دهر مداوای بیماری انگیختند ز هر گونه شربت برآمیختند ز قاروره و نبض جستند راز نشیننده را رفتن آمد فراز طبیب ارچه داند مداوا نمود چو مدت نماند از مداوا چه سود پژوهش کنان چاره جستند باز نیامد به کف عمر گم گشته باز به چاره‌گری نامد آن در به چنگ که پوینده یابد زمانی درنگ چووقت رحیل آید از رنج و درد زمانه برآرد بهانه به مرد چنان افشرد روزگارش گلو که بر مرگ خویش آیدش آرزو سگالش بسی شد در آن رنج و تاب نیفتاد از آن جمله رایی صواب چراغی که مرگش کند دردمند هم از روغن خویش یابد گزند هر آن میوه‌ای کو بود دردناک هم از جنبش خود درافتد به خاک پزشکی که او چاره جان کند چو درمانده بیند چه درمان کند شناسندهٔ حرف نه تخت نیل حساب فلک راند بر تخت و میل رخ طالع اصل بی نور یافت نظرهای سعدان ازاو دور یافت ندید از مدارای هیچ اختری در آزرم هیلاج یاریگری چو دید اختران را دل اندر هراس هراسنده شد مرد اخترشناس چو اسکندر آیینه در پیش داشت نظر در تنومندی خویش داشت تنی دید چون موی بگداخته گریزنده جانی به لب تاخته نه در طبع نیرو نه در تن توان خمیده شده زاد سرو جوان چو شمع از جدا گشتن جان و تن به صد دیده بگریست بر خویشتن طلب کرد یاران دمساز را به صحرا نهاد از دل آن راز را که کشتی درآمد به گرداب تنگ دهن باز کرد آن دمنده نهنگ خروش رحیل آمد از کوچگاه به نخجیر خواهد شدن مهد شاه فلک پیش ازین برمن آسوده گشت به آسایشم داشت بر کوه و دشت به کینه کند درمن اکنون نگاه همان مهربانی شد از مهر و ماه چنان بر من آشفته شد روزگار که ره ناورم سوی سامان کار چه تدبیر سازم که چرخ بلند کلاه مرا در سر آرد کمند کجا خازن لشگر و گنج من به رشوت مگر کم کند رنج من کجا لشگرم تا به شمشیر تیز دهند این تبش را ز جانم گریز سکندر منم خسرو دیو بند خداوند شمشیر و تخت بلند کمر بسته و تیغ برداشته یکی گوش ناسفته نگذاشته به طوفان شمشیر زهر آب خورد زدریای قلزم برآورده گرد بسی خرد را کرده از خود بزرگ بسی گوسفندان رهانده ز گرگ شکسته بسی را بهم بسته‌ام بسی بسته را نیز بشکسته‌ام ستم را به شفقت بدل کرده نیز بسا مشکلی را که حل کرده نیز ز قنوج تا قلزم و قیروان چو میغی روان بود تیغم روان چو مرگ آمد آن تیغ زنجیر شد نه زنجیر دام گلوگیر شد نبشتم بسی کوه و دریا و دشت کز آنسان کسی در نداند نبشت به دارای دولت سرافراختم ز دارا به دولت سرانداختم زدم گردن فور قتال را گرفتم به چین جای چیپال را ز قابیل و هابیل کین خواستم ز ناسک به منسک زه آراستم فرو شستم از ملک رسم مجوس برآوردم آتش ز دریای روس شدم بر سر تخت جمشید وار ز گنج فریدون گشادم حصار برانداختم دخمه عاد را گشادم در قصر شداد را سراندیب را کار برهم زدم قدم بر قدمگاه آدم زدم خبر دادم از رستم و لخت او هم از جام کیخسرو و تخت او ز مشرق به مغرب رساندم نوند همان سد یاجوج کردم بلند به قدس آوریدم چو آدم نشست زدم نیز در حلقه کعبه دست ز ظلمات مشغل برافروختم به ظلم جهان تخته بردوختم به بازی نیندوختم هیچ نام به غفلت نپرداختم هیچ گام بهرجا که رفتن بسیچیده‌ام سر از داد و دانش نپیچیده‌ام هوایی کزو سنگ خارا گداخت چو نیروی تن بود با ما بساخت کنون در شبستان خز و پرند چو نیرو نماندم شدم دردمند سرآمد به بالین چو تن گشت سست نپاید به بالین سر تندرست سیه تا سیه دیدم این کارگاه زریگ سیه تا به آب سیاه گرم بازپرسی که چون بوده‌ام نمایم که یک دم نپیموده‌ام بدان طفل یک روزه مانم که مرد ندیده جهان را همی جان سپرد جهان جمله دیدم ز بالا و زیر هنوزم نشد دیده از دید سیر نه این سی و شش گر بود سی هزار همین نکته گویم سرانجام کار گشادم در رازهای سپهر هم از ماه دادم نشان هم ز مهر جهان دیدگان را شدم حق شناس جهان آفرین را نمودم سپاس نبردم به سر عمر در غافلی مگر در هنرمندی و عاقلی زهر دانشی دفتری خوانده‌ام چو مرگ آمد آنجا فرومانده‌ام گشادم در هر ستمکاره‌ای ندانم در مرگ را چاره‌ای بجز مرگ هر مشکلی را که هست به چاره گری چاره آمد به دست کجا رفته‌اند آن حکیمان پاک که زر می‌فشاندم برایشان چو خاک بیایید گو خاک را زر کنید مداوای جان سکندر کنید ارسطو کجا تا به فرهنگ و رای برونم جهاند ازین تنگنای بلیناس کو تا به افسونگری کند چارهٔ جان اسکندری کجا شد فلاطون پرهیزگار مگر نکته‌ای با من آرد به کار نمودار والیس دانا کجاست بداند مگر کین گزند از چه خاست بخوانید سقراط فرزانه را گشاید مگر قفل این خانه را دو اسبه به هرمس فرستید کس مگر شاه را دل دهد یک نفس برید این حکایت به فرفوریوس مگر باز خرد مرا زین فسوس دگر باره گفت این سخن هست باد درین درد از ایزد توان کرد یاد ز رنجم در آسایش آرد مگر براین خاک بخشایش آرد مگر نگیرد کسم دست و نارد به یاد بدین بی کسی در جهان کس مباد چو گشت آسمانم چنین گوش پیچ نباید برآوردن آواز هیچ ز خاکی که سر برگرفتم نخست همان خاک را بایدم باز جست از آن پیش که افتم در آن آبکند سپر بر سر آب خواهم فکند ز مادر برهنه رسیدم فراز برهنه به خاکم سپارند باز سبک بار زادم گران چون شوم چنان کامدم به که بیرون شوم یکی مرغ برکوه بنشست و خاست چه افزود بر کوه بازو چه کاست من آن مرغم و مملکت کوه من چو رفتم جهان را چه اندوه من بسی چون مرا زاد و هم زود کشت که نفرین براین دایه گوژپشت ز من گرچه دیدند شفقت بسی ستم نیز هم دیده باشد کسی حلالم کنید ار ستم کرده‌ام ستمگر کشی نیز هم کرده‌ام چو مشگین سریرم درآید به خاک به مشکوی پاکان برد جان پاک بجای غباری که بر سر کنید به آمرزش من زبان‌تر کنید بگفت این و چون کس ندادش جواب فرو خفت و بی خویشتن شد به خواب * * * بخش ۳۹ - سوگند نامه اسکندر به سوی مادر مغنی دگر باره بنواز رود به یادآر از آن خفتگان در سرود ببین سوز من ساز کن ساز تو مگر خوش بخفتم بر آواز تو چو بر گل شبیخون کند زمهریر به طفلی شود شاخ گلبرگ پیر نشاید شدن مرگ را چاره‌ساز درِ چاره بر کس نکردند باز تب مرگ چون قصد مردم کند علاج از شناسنده پی گم کند چو شب را گزارش درآمد به زیست بخندید خورشید و شبنم گریست جهاندار نالنده‌تر شد ز دوش ز بانگ جرس‌ها برآمد خروش ارسطو جهاندیدهٔ چاره‌ساز به بیچارگی ماند از آن چاره باز که امید بهی در شهنشه ندید در اندازهٔ کار او ره ندید به شه گفت کای شمع روشن‌روان به تو چشم روشن همه خسروان چو پروردگان را نظر شد ز کار نظر دار بر فیض پروردگار از آن پیشتر کامد این سیل تیز چرا بر نیامد ز ما رستخیز وزان پیش کاین می‌ بریزد به جام چرا جان ما بر نیامد ز کام؟ نخواهم که موییت لرزان شود ترا موی افتد، مرا جان شود ولیک از چنین شربتی ناگزیر نباشد کس ایمن ز برنا و پیر نه دل می‌دهد گفتن این می بنوش که میخوارگان را برآرد ز هوش نه گفتن توان کاین صراحی بریز که در بزم شه کرد نتوان ستیز دریغا چراغی بدین روشنی بخواهد نشَستن ز بی‌روغنی مدار از تهی روغنی دل به داغ که ناگه ز پی برفروزد چراغ جهاندار گفتا ازین درگذر که آمد مرا زندگانی بسر به فرمان من نیست گردان سپهر نه من داده‌ام گردش ماه و مهر کفی خاکم و قطره‌ای آب سست ز نر ماده‌ای آفریده نخست ز پروردگی‌های پروردگار به آنجا رسیدم سرانجام کار که چندان که شاید شدن پیش و پس مرا بود بر جملگی دسترس در آن وقت کردم جهان خسروی که هم جان قوی بود و هم تن قوی چو آمد کنون ناتوانی پدید به دیگر کده رخت باید کشید مده بیش ازینم شراب غرور که هست آب حیوان ازین چاه دور ز دوزخ مشو تشنه را چاره‌جوی سخن در بهشت است و آن چار جوی دعا را به آمرزش آور به کار مگر رحمتی بخشد آمرزگار چو رخت از بر کوه بُرد آفتاب سر شاه شاهان درآمد به خواب شب آمد چه شب کاژدهایی سیاه فرو بست ظلمت پس و پیش راه شبی سخت بی‌مهر و تاریک‌چهر به تاریکی اندر که دیده‌ست مهر؟ ستاره گره بسته بر کارها فرو دوخته لب به مسمارها فلک دزد و ماه فلک دزدگیر به‌هم هر دو افتاده در خُم قیر جهان چون سیه دودی انگیخته به مویی ز دوزخ درآویخته در آن شب بدانگونه بگداخت شاه که در بیست و هفتم شب خویش ماه چو از مهر مادر به یاد آمدش پریشانی اندر نهاد آمدش بفرمود کز رومیان یک دبیر که باشد خردمند و بیدار و پیر به دود سیه درکشد خامه را نویسد سوی مادرش نامه را در آن نامه سوگندهای گران فریبنده چون لابه مادران که از بهر من دل نداری نژند نکوشی به فریاد ناسودمند دبیر زبان‌آور از گفتِ شاه جهان کرد بر نامه‌خوانان سیاه دو‌شاخه سر کلکِ یک‌شاخ کرد فلک را به فرهنگ سوراخ کرد چو بر شقهٔ کاغذ آمد عبیر شد اندام کاغذ چو مشگین حریر ز پرگار معنی که باریک شد نویسنده را چشم تاریک شد پس از آفرین آفریننده را که بینایی او داد بیننده را یکی و بدو هر یکی را نیاز یکایک همه خلق را کارساز چنین بسته بود آن فروزان نگار از آن پرورش‌ها که آید به کار که این نامه از من که اسکندرم سوی چار مادر نه یک مادرم که گر قطره شد‌، چشمه بدرود باد شکسته سبو بر لب رود باد اگر سرخ سیبی درآمد به گرد ز رونق میفتاد نارنج زرد بر این زردگل گر ستم‌کرد باد درخت گل سرخ سرسبز باد نه این گویم ای مادر مهربان که مهر از دل آید فزون از زبان بسوزی یکی گر خبر بشنوی که چون شد به باد آن گل خسروی مسوز از پی دست‌پرورد خویش بنه دست بر سوزش درد خویش ازین سوزت ایام دوری دهاد خدایت درین غم صبوری دهاد به شیری که خوردم ز پستان تو به خواب خوشم در شبستان تو به سوز دل مادر پیش میر که باشد جوان مرده و او مانده پیر به فرمان پذیران دنیا و دین به فرماندهٔ آسمان و زمین به حجت‌نویسان‌ِ دیوان خاک به جاوید‌مانان‌ِ مینوی پاک به زندانیان زمین زیر خشت به نزهت‌نشینان‌ِ خاک بهشت به جانی کزو جانور شد نبات به جان داوری کارد از غم نجات به موجی که خیزد ز دریای جود به امری کزو سازور شد وجود به آن نام کز نامها برترست به آن نقش کارایش پیکرست به پرگار هفت آسمان بلند به فهرست هفت اختر ارجمند به آگاهی مرد یزدان‌شناس به ترسایی عقل صاحب‌قیاس به هر شمع کز دانش افروختند به هر کیسه کز فیض بر دوختند به فرقی که دولت براو تافته‌ست به پایی که راه رضا یافته‌ست به پرهیزگاران پاکیزه‌رای به باریک بینان‌ِ مشکل گشای به خوشبویی‌ِ خاک افتادگان به خوش‌خویی‌ِ طبع‌ آزادگان به آزرم سلطان‌ِ درویش‌دوست به درویش قانع که سلطان خود اوست به سرسبزی صبح آراسته به مقبولی نزل ناخواسته به شب‌زنده‌داران‌ِ بی‌گاه‌خیز به خاکی غریبان خونابه ریز به شب‌نالهٔ تلخ‌ِ زندانیان به قندیل محراب روحانیان به محتاجی طفل تشنه به شیر به نومیدی دردمندان پیر به ذل غریبان بیمار توش به اشک یتیمان پیچیده‌گوش به عزلت‌نشینان صحرای درد به ناخن کبودان سرمای سرد به ناخفتگی‌های غمخوارگان به درماندگی‌های بیچارگان به رنجی که خسبد بر آسودگی به عشقی که پاکست از آلودگی به پیروزی عقل کوتاه‌دست به خرسندی زهد خلوت‌پرست به حرفی که در دفتر مردمی‌ست به نقشی که محمل‌کش آدمی‌ست به دردی که زخمش پدیدار نیست به زخمی که با مرهمش کار نیست به صبری که در ناشکیبا بود به شرمی که در روی زیبا بود به فریاد فریاد آن یک نفس که نومید باشد ز فریادرس به صدقی که روید ز دین‌پروران به وحیی که آید به پیغمبران بدان ره کزو نیست کس را گزیر بدان راهبر کاو بود دستگیر به آن در کزین درگذشتن بدوست مرا و ترا بازگشتن بدوست به نادیدن روی دمساز تو به محرومی گوش از آواز تو به آن آرزو کز منت بس مباد بدین عاجزی کاین چنین کس مباد به دادآفرینی که دارنده اوست همان جان‌دِه و جان برآرنده اوست که چون این وثیقت رسد سوی تو نگیرد گره طاق ابروی تو مصیبت نداری نپوشی پلاس به هنجار منزل شوی ره‌شناس نپیچی به ناله‌، نگردی ز راه کنی در سرانجام گیتی نگاه اگر ماندنی شد جهان بر کسی بمان در غم و سوگواری بسی ور ایدونکه بر کس نمانَد جهان تو نیز آشنا باش با همرهان گرت رغبت آید که انده خوری کنی سوگواری و ماتم‌گری از آن پیش کانده خوری زینهار برآرای مهمانی‌یی شاهوار بخوان خلق را جمله مهمان خویش منادی برانگیز بر خوان خویش که آن‌کس خورَد این خورش‌های پاک که غایب نباشد ورا زیر خاک اگر زان خورش‌ها خورد میهمان تو نیز انده من بخور در زمان وگر کس نیارد نظر سوی خوَرد تو نیز انده غایبان درنورد غم من مخور کان‌ِ من در گذشت به کار غم خویش کن بازگشت چنان دان که پایم دوچندین درنگ نه هم پای عمرم درآید به سنگ؟ چو بسیاری عمر ما اندکی‌ست اگر ده بود سال و گر صد یکی‌ست چرا ترسم از رفتن هشت باغ؟ که در با کلیدست و ره با چراغ چرا سر نیارم سوی آن سریر؟ که جاوید باشم بر او جایگیر چرا خوش نرانم بدان صیدگاه؟ که بی دود ابرست و بی گرد راه چو بر من نماند این سرای فریب ز من باد واماندگان را شکیب چو شبدیز من جَست از این تند رود ز من باد بر دوستداران درود رهانید ما را فلک زین حصار که بادا همه کس چو ما رستگار چو نامه بسر برد و عنوان نبشت فرستاد و خود رفت سوی بهشت به صد محنت آورد شب را به روز همه روز نالید با درد و سوز دیگر شب که شب تخت بر پیل زد زمین چون فلک جامه در نیل زد چو خورشید گردنده بر گِردِ روی در آن شب ز ناخن برآورد موی ستاره فروریخت ناخن ز چنگ هوا شد پر از ناخن سیم‌رنگ ز دیده فرو بستن روی شاه به ناخن خراشیدهٔ روی ماه پلاسی ز گیسوی شب ساختند زمین را به گردن درانداختند ز کام ذنب زهری انگیختند مه چرخ را در گلو ریختند دگرگونه شد شاه از آیین خویش کاجل دید بالای بالین خویش بیفشرد خون رگش زیر پی ز جوشیدن خون بر آورد خوَی سیاهی ز دیده بدزدید خال سپیده دمش را درآمد زوال به جان آمد و جانش از کار شد دم جان سپردن پدیدار شد بخندید و در خنده چون شمع مرد بدان کس که جان داد جان را سپرد ز شمع دمنده چنان رفت نور کز او ماند بیننده را چشم دور شتابنده مرغ آن چنان بر پرید که تا آشیان هیچ مرغش ندید ندیدم کسی را ز کارآگهان که آگه شد از کارهای نهان درین کار اگر چارهٔ کس شناخت چرا چارهٔ کار خود را نساخت سکندر چو بربست ازین خانه رخت زدندش به بالای این خیمه تخت چه نیکی که اندر جهان او نکرد جهانش بیازرد و نیکو نکرد سرانجام چون در پس پرده رفت ز بیداد گیتی دل‌آزرده رفت اگر چه ز ره تافتن تفته بود رهی رفت کان راه نارفته بود ره انجام را هر کجا ساز داد از آن ره به گیتی خبر باز داد چرا چون به کوچ عدم راه رفت خبرهای آن راه با کس نگفت؟ مگر هرکه درگیرد این راه پیش فرامش کند راه گفتار خویش اگر گفتنی بودی این قصه باز نهفته نماندی درین پرده راز بهار سکندر چو از باد سخت به خاک اوفتاد از کیانی درخت زدند از کمرهای زرکار او یکی مهد زرین سزاوار او پرند درونش ز کافور پر به دیبای بیرون برآموده در از اندودن مشک و ماورد و عود به جودی شده موج طوفان جود رقیبی که عطرش کفن سای کرد به تابوت زرین درش جای کرد چو تن مرد و اندام چون سیم سود کفن عطر و تابوت سیمین چه سود‌؟ ز تابوت فرموده بد شهریار که یک دست او را کنند آشکار در آن دست خاکی تهی ریخته منادی ز هر سو برانگیخته که فرمانده هفت کشور زمین همین یک تن آمد ز شاهان همین ز هر گنج دنیا که در بار بست بجز خاک چیزی ندارد به دست شما نیز چون از جهان بگذرید ازین خاکدان تیره خاکی برید سوی مصر بردندش از شهر زور که بود آن دیار از بداندیش دور به اسکندریش وطن ساختند ز تختش به تخته در انداختند ز داغ جهان هیچ‌کس جان نبرد کس این رقعه با او به پایان نبرد برابر در ایوان آن تختگاه نهادند زیر زمین تخت شاه ندارد جهان دوستی با کسی نیابی درو مهربانی بسی به خاکش سپردند و گشتند باز در دخمه کردند بر وی فراز جهان را بدینگونه شد رسم و راه به آرد بگاه و ندارد نگاه به پایان رساندند چندین هزار نیامد به پایان هنوز این شمار نه زین رشته سر می‌توان تافتن نه سر رشته را می‌توان یافتن تجسس گری شرط این کوی نیست درین پرده جز خامشی روی نیست ببین در جهان گر جهان دیده‌ای کزو چند کس را زیان دیده‌ای جهانی که با این‌چنین خواری است نه در خورد چندین ستمگاری است چه بینی درین طارم سرمه گون؟ که می‌آید از میل او سیل خون چو خورشید شد آتشین میل او در انداز سنگی به قندیل او درین میل منگر که زرین‌وش است که آن زر نه‌، از سرخی آتش است سر سازگاری ندارد سپهر کمر بسته بر کین ما ماه و مهر مشو جفت این جادوی زرق‌ساز که پنهان‌کُش‌ست آشکارا نواز برون لاف مرهم‌پرستی زند درون زخم‌های دودستی زند ز شغل جهان درکش ای‌دوست دست که ماهی بدین جوشن از تیغ رست چو طوفان انصاف خواهی بود نترسد ز غرق آنکه ماهی بود جهان چون دکان بریشم‌کشی‌ست ازو نیمی آبی دگر آتشی‌ست دهد حلقه‌ای را ازینسو بهی وزان سو کند حلقه‌ای را تهی به گیتی پژوهی چه پاییم دیر؟ که دودی‌ست بالا و گَردی‌ست زیر بدان ماند احوال این دود و گرد که هست آسمان با زمین در نبرد اگر آسمان با زمین ساختی ز ما هر زمانش نپرداختی نظامی گره برزن این بند را مترس و مترسان تنی چند را به مهمانی بزم سلطان شدن نشاید به ره بر پشیمان شدن چو سلطان صلا دردهد گوش کن می تلخ بر یاد او نوش کن سکندر کزان جام چون گل شکفت ستد جام و بر یاد او خورد و خفت کسی را که آن می‌ خورَد نوش‌باد بجز یاد سلطان فراموش باد * * * بخش ۴۰ - رسیدن نامه اسکندر به مادرش مغنی یک امشب بر آواز چنگ خلاصم ده از رنج این راه تنگ مگر چون شود راه بر من فراخ برم رخت بیرون ازین سنگلاخ زمستان چو پیدا کند دستبرد فرو بارد از ابر باران خرد گلو درد آفاق را از غبار لعابی زجاجی دهد روزگار در و دشت را شبنم چرخ کوز کند ایمن از تف و تاب تموز به تشنه گیاهای جلاب گیر یخ خرد کرده دهد زمهریر جوان‌مردی باغ پیرایه‌سنج شود مفلس از کیمیا‌های گنج دهند آب ریحان فروشان دی سفالینه خم را ز ریحان می خم خان دهقان چو آید به جوش قصب بِفْکنَد پیر پشمینه‌پوش غزالان که در نافه مشک آورند کباب‌ِ تر و نُقل خشک آورند نشینند شاهان به رامشگری خورند آب حیوان اسکندری چه گفتم دگر ره‌! چه زاد از سخن‌! چه بازی بر آراست چرخ کهن چو ز‌اسکندر آمد به روم آگهی که عالم شد از شاه عالم تهی ملوک طوایف به هر کشور‌ی نشستند و گیتی ندارد سری بزرگان اگر دست‌بوس آورند به درگاه اسکندروس آورند همه زیور روم شد زاغ رنگ به روم اندر آمد شبیخون زنگ همان نامه شه که بنوشت پیش به مادر سپردند بر مُهر خویش چو مادر فرو خواند غم‌نامه را سیه کرد هم جام و هم جامه را ز طومار آن نامهٔ دل‌شکن چو طومار پیچید بر خویشتن ولی گرچه شد روز بر وی سیاه سر خود نپیچید از اندرز شاه به امید خوشنودی جان او نگهداشت سوگند و پیمان او پس شاه نیز او فراوان نزیست همه ساله خون خورد و خون می‌گریست چو شد کار او نیز هم ساخته ازو نیز شد کار پرداخته * * * بخش ۴۱ - نالیدن اسکندروس در مرگ پدر و رها کردن پادشاهی مغنی بدان ساز غمگین‌نواز درین سوزش غم مرا چاره ساز مگر کز یک آواز رامش‌فروز مرا زین شب محنت آری به روز پس از مرگ اسکندر اسکندروس به آشوب شاهی نزد نیز کوس اگر‌چه ز شاهان پیروز‌بخت جز او کس نیامد سزاوار تخت بدین ملک دَه‌روزه رایی نداشت که چندان نو‌آیین نوایی نداشت بنالید چون بلبل دردمند که زیر افتد از شاخ سرو بلند بزرگان لشگر نمودند جهد که با آن ولیعهد بندند عهد در گنج بر وی گشایند باز به‌جای سکندر برندش نماز ملک‌زاده را عزم شاهی نبود که در وی جز ایزد پناهی نبود ز شاهان و لشگرکشان عذر خواست که بر جز منی شغل دارید راست که بر من حرام است می خواستن به‌جای پدر مجلس آراستن مرا با حساب جهان کار نیست که این رشته را سر پدیدار نیست گمانم نبد کان جهانگیر شاه به روز جوانی کند عزم راه فرو ماند ایوان اورنگ را پذیرا شود دخمه تنگ را من از خدمت خاکیان رسته‌ام به ایزد پرستی میان بسته‌ام بر این سرسری پول ناپایدار چگونه توان کرد پای استوار‌؟ همانا که بیش از پدر نیستم پدر چون فرو رفت من کیستم نه خواهم شدن زو جهان‌گیر‌تر نه زو نیز بارای و تدبیرتر ز دنیا چه دید او بدان دلکشی که من نیز بینم همان دل‌خوشی چو دیدم کزین حلقه هفت جوش بر آن تختور شد جهان تخته‌پوش همه تخت و پیرایه را سوختم به تخت کیان تخته بردوختم نشستم به کنجی چو افتادگان به آزادی جان آزادگان هوس‌های این نقره زر خرید بسا کیسه کز نقره و زر درید چو پیمانه پر گشت و پرتر کنی به سر درکنی هر چه در سر کنی همان به که پیش از برانگیختن شوم دور ازین جای بگریختن ندارم سر تاج و سودای تخت که ترسم شبیخون درآید به بخت درین غار چون عنکبوتان غار ز مور و مگس چند گیرم شکار‌؟ یکی دیر خارا به‌دست آورم در آن دیر‌، تنها نشست آورم به اشک خود از گوهر جان پاک فرو شویم آلودگی‌های خاک بپیچم سر از هر چه پیچیدنی بسیچم به کار بسیچیدنی شوم مرغ و در کوه طاعت کنم به تخم گیاهی قناعت کنم به آسانی از رنج‌ها نگذرم که دشوار میرم چو آسان خورم چو هنگام رفتن در آید فراز کنم بر فرشته در دیو باز مرا چون پدر در مغاک افکنید کفی خاک را زیر خاک افکنید چو از مرگ بسیار یاد آوری شکیبنده باشی در آن داوری وگر ناری از تلخی مرگ یاد به دشواری آن در توانی گشاد سرانجام در دیر کوهی نشست ز شغل جهان داشت یک‌باره دست دل از شغل عالم به طاعت سپرد برین زیست گفتن نشاید که مرد تو نیز ای جوان از پس پیر خویش مگردان ازین شیوه تدبیر خویش که در عالم این چرخ نیرنگ‌ساز نه آن کرد کان را توان گفت باز بسا یوسفان را که در چاه بست بسا گردنان را که گردن شکست * * * بخش ۴۲ - انجامش روزگار ارسطو مغنی دلم سیر گشت از نفیر برآور یکی ناله بر بانگ زیر مگر نالهٔ زیرم آید به گوش ازین نالهٔ زار گردم خموش سکندر چو زین کنده بگشاد بند برافکند بر حصن گردون کمند همه فیلسوفان درگاه او در آن پویه گشتند همراه او ارسطو چو واماند از آن آفتاب از ابر سیه بست بر خود نقاب سیاهی بپوشید و در غم نشست چو وقت آمد او نیز هم رخت بست ز سرو سهی رفت بالندگی طبیعت درآمد به نالندگی نشستند یونانیان گرد او ز استاد او تا به شاگرد او چو دیدند کان پیک منزل‌شناس به منزل شود بی رقیبان پاس خبر بازجستند از آن هوشمند که پیدا کن احوال چرخ بلند بگو تا چه جوهر شد این آسمان کزو دور شد هر کسی را گمان شتابنده راه دیگر سرای چنین گفت کایزد بود رهنمای بسی رهبری بر فلک ساختم بدین دل که من پرده بشناختم چو خواهم شد اکنون به بیچارگی درین ره نبینم جز آوارگی جهان فیلسوف‌ِ جهان خوانَدَم رصد بند هفت آسمان دانَدَم جهان مدخل از دانش آراستم نبشتم درو هر چه می‌خواستم همه در شناسایی اختران فرو گفته احوال گردون در آن کنون کز یقین گفت باید سخن رها کن رصد نامه‌های کهن به یزدان پاک ار مرا آگهی‌ست که این خوان پوشیده پر یا تهی‌ست سخن چون بدینجا رسانید ساز سخن‌گو‌ی مرد از سخن ماند باز بپالود روغن ز روشن چراغ بفرمود کارند سیبی ز باغ به کف برنهاد آن نوازنده سیب به بویی همی‌داد جان را شکیب نفس را چو زین طارم نیل رنگ گذرگه درآمد به دهلیز تنگ بخندید و گفت الرحیل ای گروه که صبح مرا سر برآمد ز کوه ز یزدان پاک آمد این جان پاک سپردم دگر ره به یزدان پاک بگفت این و برزد یکی باد سرد برآورد گردون ازو نیز گرد چو بگذشت و بگذاشت آسیب را به یاران بینداخت آن سیب را * * * بخش ۴۳ - انجامش روزگار هرمس مغنی بدان جرهٔ جان‌نواز بر آهنگ ما نالهٔ نو بساز که گشتیم چون بلبل از ناله مست بدان ناله زین ناله دانیم رست چو هرمس بدین ژرف‌دریا رسید رهی دید کز وی رهایی ندید فرو رفت و گفت آفرین بر کسی که کالای کشتی ندارد بسی چه باید گرانباری‌یی ساختن که باید به دریا در انداختن جهان خانهٔ وحش بود از نخست در او بانوا هر گیاهی که رست ز کوه گران تا به دریای ژرف چه و بام او شد به باران و برف چو شد آهوی گور آدم پدید گریزنده شد گور و آهو رمید من آن وحشی آهو کز دست زور به پای خودم رفت باید به گور درین ره پناه خود از هیچ‌کس نسازم جز از پاک یزدان و بس شما نیز چون عزم راه آورید به پاکیزه یزدان پناه آورید درین گفتنش خواب خوش باز برد سخن را چه خسبانم‌، او نیز مرد * * * بخش ۴۴ - انجامش روزگار افلاطون مغنی برآرای لحنی درست که این نیست ما را خطایی نخست بدان لحن بردن توان بامداد همه لحن‌های جهان را ز یاد فلاطون چو در رفتن‌آمد چه گفت که ما نیز در خاک خواهیم خفت چنان شد حکایت در آن مرز و بوم که بالغ‌ترین کس منم ز‌اهل روم چو در پردهٔ مرگ ره‌یافتم ز هر پرده‌ای روی برتافتم بدان طفل مانم که هنگام خواب به گهوارهٔ خوابش آید شتاب به خفتن مَنَش رهنمون آیدش نداند که این خواب چون آیدش درین چار طبع‌ِ مخالف‌نهاد که آب آمد و آتش و خاک و باد چگونه توان راستی یافتن ز کژی بباید عنان تافتن بوَد چار دیوار آن خانه سست که بنیادش اول نباشد درست گذشت از صد و سیزده سال‌ِ من به ده سالگان مانَد احوال من همان آرزو خواهی‌ام در سر است کهن من شدم‌، آرزو نوتر است بدین آرزو چون زمانی گذشت فلک فرش او نیز هم درنوَشت مغنی به یاد آر بر یاد من سرودی بر آهنگ فریاد من بکن شادم از شادی آن سرود مگر بگذرم زاب این هفت رود چو والیس را سر درآمد به خواب درافکند کشتی به طوفان آب نشسته رفیقان یاریگرش به یاریگری چون فلک بر سرش چو بر ناتوان یافت تیمار دست تنومند را ناتوانی شکست ز نیروی طالع خبر باز جست بناهای اوتاد را یافت سست ستاره دل از داد برداشته ستمگر شده داد بگذاشته به آن هم‌نشینان که بودند پیش خبر داد از اندازه عمر خویش چنین گفت کایمن مباشید کس از این هفت هندوی کحلی جرس که این اختران گرچه فرخ پیند ز نافرخی نیز خالی نیند چو نحس اوفتد دور سیارگان بود دور دور ستمکارگان شمار ستم تا نیاید به سر به گیتی نیاید کسی دادگر چو باز اختر سعد یابد قران به نیکی رسد کار نیک‌اختران فلک تا رسیدن بدان بازگشت ورق‌های ما باری اندر نوشت چو گفت این‌، پناهنده را کرد یاد فروبست لب‌، دیده برهم نهاد * * * بخش ۴۵ - انجامش روزگار بلیناس مغنی درین پرده دیرسال نوایی برانگیز و با او بنال مگر بر نوای چنان ناله‌ای فروبارد از اشک من ژاله‌ای بلیناس را چون سر آمد جهان چنین گفت در گوش کار آگهان که هنگام کوچ آمد اینک فراز به جای دگر می‌کنم ترکتاز گلین خانه‌ای کاو سرای منست نه من هیکلی دان که جای منست به این هفت هیکل که دارد سپهر سرم هم فرو ناید از راه مهر من آن اوج گردون‌پنا خسروم که در خانه می‌آیم و می‌روم گهی در خزم غنچه‌ای را به کاخ گهی بر پرم طاوسی را به شاخ پری‌وارم از چشم‌ها ناپدید به‌هر‌جا که خواهم توانم پرید شد آمد به قدر زمان کی کنم‌؟ زمان را کجا پی نهم‌‌؟ پی کنم چو کوشم‌، نهم بر سر سدره پای چو خواهم‌، کنم در دل صخره جای به دشت و به دریا توانم گذشت هم الیاس دریا و هم خضر دشت جز این هر‌چه یابی در ایوان من نه من‌، همنشینی‌ست بر خوان من من آنم که خواهم شدن بر فراز برون دان ز من هر‌چه یابند باز چو گفت این ترنم به آواز نرم سوی همرهان بارگی کرد گرم برآسود از آشوب‌های جهان که جشنی بوَد مرگ با همرهان * * * بخش ۴۶ - انجامش روزگار فرفوریوس ببار ای مغنی نوایی شگفت گرفته رها کن که خوابم گرفت وگر زان ترنم شوم خفته نیز نبینم مگر خواب آشفته نیز چو آمد گه عزم فرفوریوس بنه بر شتر بست و بنواخت کوس به هم‌صحبتان گفت کاین باغ نغز که منظور چشم است و ریحان مغز چو پایندگی نیستش در سرشت چه تاریک دوزخ چه روشن بهشت ز دانایی ماست ما را هراس که از رهزن ایمن نشد ره‌شناس کمان‌گر همیشه خمیده بوَد قبا دوز را قب دریده بود ترازوی چربش فروشان به رنگ بود چرب و چربی ندارد به سنگ همه ساله محمل‌کش بار گنج نیاساید از محنت و درد و رنج چو پرداخت زین نقش پرگار او کشیدند خط نیز بر کار او * * * بخش ۴۷ - انجامش روزگار سقراط درآرای مغنی سرم را ز خواب به ابریشم رود و چنگ و رباب مگر کاب آن رود چون آب رود به خشگی کشی تری آرد فرود چو سقراط را رفتن آمد فراز دو اسبه به پیش اجل رفت باز شنیدم که زهری برآمیختند نهانی دلش در گلو ریختند تن زهر خوارش چو شد دردمند به سوی سفر بزمه‌ای زد بلند چنین گفت چون مدت آمد به سر نشاید شدن مرگ را چاره‌گر در آن خواب که‌افسرده بالین بود نشست یکایک به پایین بود چو دیدند کان مرغ علوی خرام برون رفت خواهد بزودی ز دام به سقراط گفتند که‌ای هوشمند چو بیرون رود جان ازین شهر‌بند فرومانَد از جنبش اعضای تو کجا به بوَد ساختن جای تو‌؟ تبسم کنان گفتشان اوستاد که بر رفتگان دل نباید نهاد گَرَم باز یابید‌، گیرید پای به‌هرجا که خواهید‌، سازید جای درآمد بدو نیز طوفان خواب فرو برد چون دیگران سر به آب شدند آگه آن زیرکان در نهفت که استاد دانا بدیشان چه گفت * * * بخش ۴۸ - انجامش روزگار نظامی مغنی ره رامش جان بساز نوازش کنم زان ره دل‌نواز چنان زن نوا از یکی تا به صد که در بزم خسرو زدی باربد نظامی چو این داستان شد تمام به عزم شدن نیز برداشت گام نه بس روزگاری برین برگذشت که تاریخ عمرش ورق در نوشت فزون بود شش مه ز شصت و سه سال که بر عزم ره بر دهل زد دوال چو حال حکیمان پیشینه گفت حکیمان بخفتند و او نیز خفت رفیقان خود را به گاه رحیل گه از ره خبر داد و گاه از دلیل بخندید و گفتا که آمرزگار به آمرزشم کرد امیدوار ز ما زحمت خویش دارید دور شما وین‌سرا ما و دارالسرور درین گفتگو بد که خوابش ربود تو گفتی که بیداریش خود نبود * * * بخش ۴۹ - ستایش ملک عز الدین مسعود بن ارسلان مغنی ره رامش آور پدید که غم شد به پایان و شادی رسید رونده رهی زن که بر رود ساز چو عمر شه آن راه باشد دراز گر آن بخردان را ستد روزگار خرد ماند بر شاه ما یادگار بقا باد شه را به نیروی بخت بدو باد سرسبزی تاج و تخت ملک عزدین آنکه چرخ بلند بدو داد اورنگ خود را کمند گشایندهٔ راز هفت اختران ولایت خداوند هشتم قران نشیننده بزم کسری و کی فریدون کمر شاه فیروز پی لبش حقه نوش‌داروی عهد فروزندهٔ چرخ فیروزه مهد ز شیرینی چشمهٔ نوش او شده گوش او حلقه در گوش او چو نرمی برآراید از بامداد نشیند در آن بزم چون کیقباد در آن انگبین خانه بینی چو نحل به جوش آمده ذوفنونان فحل چو هر ذوفنونی به فرهنگ و هوش بسا یک‌فنان را که مالیده گوش نشسته به هر گوشه گوهر‌کشی برانگیخته آبی از آتشی ملک پرورانی ملایک سرشت کلید در‌ِ باغ‌های بهشت وزیری به تدبیر بیش از نظام به اکفی الکفاتی برآورده نام چو شه چون ملکشه بود دستگیر نظام دوم باید او را وزیر ز هر کشوری کرده شخصی گزین بزرگ آفرینش بزرگ آفرین چو گل خوردن باده‌شان نوشخند چو بلبل به مستی همه هوشمند همه نیم هوشیار و شه نیم مست همه چرب‌گفتار و شه چرب‌دست که دارد چنان بزمی از خسروان جز آن هم مَلِک هم جهان‌پهلوان در آن بزم که‌آشوب را کار نیست جز این نامه نغز را بار نیست بدان تا جهان را تماشا کند رصد‌بند‌ی کوه و دریا کند گهی تاختن در طراز آورد گهی بر حبش ترکتاز آورد نشسته جهان‌جوی بر جای خویش جهان ملک آفاقش آورده پیش به پیروزی این نامهٔ دل‌نواز در هفت کشور بر او کرده باز بدو مجلس شاه خرم شده تصاویر پرگار عالم شده که‌ای وارث بزم کیخسروی به بازوی تو پشت دولت قوی نظر کن درین جام گیتی نمای ببین آنچه خواهی ز گیتی خدای خیال چنین خلوتی‌زاده‌ای دهد مژدهٔ شه به شه‌زاده‌ای به من بر چنان درگشاد این کلید که دُری ز دریایی آید پدید که تا میل زد صبح بر تخت عاج چنان در نپیوست بر هیچ تاج چو مهد آمد اول به تقریر کار اگر مهدی آید شگفتی مدار بر آرای بزمی بدین خرمی کمر بند چون آسمان بر زمی چه بودی که در خلد آن بزمگاه‌! مرا یک زمان دادی اقبال راه‌؟ مگر زان بهی بزم آراسته ز کارم شدی بند برخاسته چو آن یاوری نیست در دست و پای که در مهد مینو کنم تکیه جای فرستادن جان به مینوی پاک به از زحمت آوردن تیره خاک دو گوهر برآمد ز دریای من فروزنده از رویشان رای من یکی عصمت مریمی یافته یکی نور عیسی بر او تافته به‌خوبی شد این یک‌، چو بدر منیر چو شمس آن به روشن‌دلی بی‌نظیر به نوبتگه شه دو هندوی بام یکی مقبل و دیگر اقبال نام فرستاده‌ام هر دو را نزد شاه که یاقوت را درج دارد نگاه عروسی که با مهر مادر بوَد به ار پرده‌دار‌ش برادر بود بباید چو آید بر شهریار چنین پردگی را چنان پرده‌دار چو من نزل خاص تو جان داده‌ام جگر نیز با جان فرستاده‌ام چنان باز گردانش از نزد خویش کز امید من باشد آن رفق بیش مرا تا بدینجا سرآید سخن تو دانی دگر هر‌چه خواهی بکن * * * بخش ۵۰ - انجامش اقبال‌نامه چو گوهر برون آمد از کان کوه ز گوهرخران گشت گیتی ستوه میان بسته هر یک به گوهرخری خریدارِ گوهر بود گوهری من آن گوهر آورده از ناف سنگ به گوهر فروشی ترازو به چنگ نه از بهر آن کاین چنین گوهری فروشم به گنجینهٔ کشوری به قارونی قفل‌داران گنج طمع دارم اندازهٔ دست‌رنج فروماندن از بهر کم بیش نیست بلی ماه با مشتری خویش نیست نیوشنده‌ای باز جویم به هوش کزو نشکند نام گوهرفروش کمرخوانیِ کوه کردن چو دیو همان چون ددان بر کشیدن غریو به سیلاب در گنج پرداختن جواهر به دریا در انداختن از آن به که بر گوش تاریک‌مغز گشادن در داستان‌های نغز سخن را نیوشنده باید نخست گهر بی‌خریدار ناید درست مرا مشتری هست گوهرشناس همان گوهر افشاندن بی‌قیاس ولیکن ز سنگ‌آزمایان کوه پی من گرفتند چندین گروه چو لعل شب‌افروزم آمد به چنگ ز هر منجنیقی گشادند سنگ که ما را دِه این گوهر شب‌چراغ وگر نی گرانی برون بر ز باغ بر آشفتم از سختی کارشان ز بیوَزنی بیع بازارشان که بیّاعی دُر نه سرهنگیست پسند نوا درهم آهنگیست ز دُر درگذر بیع دریاست این بها کو که بیعی مهیّاست این چو در بیع دریا نشیند کسی خزینه به دریاش باید بسی به دریا کند بیع دریا پدید که دریا به دریا تواند خرید هر آوازه کان شد به گیتی بلند از اندازه‌ای بود گیتی‌پسند چو بیوَزنی‌ای باشد اندازه را بلندی کجا باشد آوازه را درین نکته کز گل برد رنگ را جوابیست پوشیده فرهنگ را وگرنه منِ دُر به تاراج ده کمردزد را دانم از تاج‌ده نه زانست چندین سخن راندنم همان آیت فاقه برخواندنم که با من جهان سختی‌ای می‌کند ستورم سبک رختی‌ای می‌کند تهی نیست از ترهٔ خوان من ز ناتندرستی‌ست افغان من چو پرگار بنیت نباشد درست قلم چون نگردد ز پرگار سست غرابی که با تندرستی بود همه دانَش انجیر بُستی بود بلی گرچه شد سال بر من کهن نشد رونق تازگیم از سخن هنوزم کهن سرو دارد نوی همان نقره خنگم کند خوش روی هنوزم به پنجاه بیت از قیاس صد اندر ترازو نهد حق‌شناس هنوزم زمانه به نیروی بخت دهد دُر به دامان دیبا به تخت ولی دارم اندیشهٔ سربلند که بر صید شیران گشایم کمند چو شیر افکنم صید و خود بگذرم خورد سینه روباه و من خون خورم چو سرسینه را گربه از دیگ برد چه سود ار عجوزه کند سینه خرد جهانی چنین در غلط باختن سپهری چنین در کج انداختن به شصت آمد اندازهٔ سال من نگشت از خود اندازهٔ حال من همانم که بودم به ده سالگی همان دیو با من به دلالگی گذشته چنان شد بادی به دشت فرومانده هم زود خواهد گذشت درازی و کوتاهی سال و ماه حساب رسن دارد و دلو و چاه چو دلو آبی از چَه نیارد فراز رسن خواه کوتاه و خواهی دراز من این گفتم و رفتم و قصه ماند به بازی نمی‌باید این قصه خواند نیوشنده به گر غم خود خورد که او نیز از این کوچگه بگذرد نگوید که او چون گذشت از جهان کند چارهٔ خویش با همرهان یکی روز من نیز در عهد خویش سخن یاد می‌کردم از عهد پیش غم رفتگان در دلم جای کرد دو چشم مرا اشک‌پیمای کرد شب آمد یکی زان غریقان آب چنین گفت با من به هنگام خواب غم ما بدان شرط خوردن توان که باشی تو بیرون ازین همرهان چو با کاروانی درین تاختن همی کار خود بایدت ساختن از آن شب بسیچ سفر ساختم دل از کار بیهوده پرداختم که ایمن بود مرد بیدارهش ز غوغای این باد قندیل‌کُش به ار در خُم می فرو شد خزم چو می جامه‌ای را به خون می‌رزم گر از پشت گوران ندارم کباب ز گور شکم هم ندارم عذاب وگر نیست پالودهٔ نغز پیش کنم مغز پالوده را قوت خویش و گر خشک شد روغنم در ایاغ به بی‌روغنی جان کنم چون چراغ چو از نان طبلی تهی شد تنم چو طبل از طپانچه خوری نشکنم گرم بشکند گردش سال و ماه مرا مومیائی بس اقبال شاه خدایا تو این عقد یک رشته را برومند باغ هنر کشته را به بی‌یاری اندر جهان یار باش شب و روزش از بد نگهدار باش به پایان شد این داستان دَری به فیروز فالی و نیک اختری چو نام شهش فال، مسعود باد وزین داستان شاه، محمود باد دُری بود ناسفته من سفتمش به فرخ‌ترین طالعی گفتمش از آنجا که بر مقبلان نقش بست عجب نیست گر مقبل آمد به دست چو برخواند این نامه را شهریار خرد یاورش باد و فرهنگ یار همین داستان باد از او سربلند هم او باد ازین داستان بهره‌مند نظامی بدو عالی آوازه باد به نظمی چنین نام او تازه باد بدو باد فرخنده چون نام او از آغاز او تا به انجام او سرش سبز باد و دلش شادمان از او دور چشم بد بدگمان جهانش مطیع و زمانش به کام فلک بنده و روزگارش غلام * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/collections/nizami-xerednama İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1209). Public domain (author died 1209). Original text only.