Felyetonlar Əliqulu Qəmküsar (1880–1919) Qatış-bulaş Sərkər Malla əmi, özümü tarif etmək olmasın, mən tamam üç dilə: türk, fars və ərəb dillərinə aliməm. Indi sənin əqlincə mən bu üç dillərin hansı birisində meqalə yazsam mənim üçün fəzilət artıq olar. Mənim bu kəm əqlimə görə bu dİllərin heç birisində məqalə yazmaq mənə əl verməz. Çünki egər türk dİlində yazaram, deyəllər fars, ərəb dillərinl bilmir, əgər fars dilində yazaram, deyəllər türk və arəb dillərindən xəberi yaxdur. Və egər ərəb düində yazaram, deyəllər türk ve fars dillərindən məhrumdur. Yaxşısı bilirsən nədir? Yaxşısı odur ki, man məqalədə bu üç dili bir-birinə qatış-bulaş edem. Bu bele. Bundan əlavə, heç bilirsən qatış-bulaş dillərində yazılan meqalənin bİr boyük və ümdə fəziləti də nədədİr? Bİr fəziləti də ondadır kİ, belə gözəl məqaləni heç başa düşməyən adam tapılmaz, hərçənd, ağzım dinc durmadt, dedim ki, belə meqaiəni camaat hamı başa düşər, amma bu çox da elə bir mətləb deyil, camaat başa düşər düşsün, düşmez düşməsin. Mənə deyen gərək camaat ilə ne işin, sen öz fəzilətinə çalış. Eşitməyibsən, bir itın bir qessab dükanından bir parça ət aparmağım görüb bİr qara dorviş bunu ne qaydada xəbər verdi qəssaba? “Usta qəssab, sənin bir parça ləhmin kelb apardı” sözlərini deməkdə ne sayaq məxrəcə can verdi. Sənin əqlineə bir belə alim dərviş deli idi ki, ağzını, gözünü əye-əyə yarım saat özünə zor verirdi, Əgər biçarə dərviş özünü bu zəhmətə salmasa idi, heç onda olan qiraət fəzilətini bİr kəs başa düşməzdi. İndi canım, əyri oturaq, düz danışaq, dərviş dərvtşliyində özünün bir qınx qiraət fəzilətini nəzərə vexsin, bəs heç insafdır ki, mən üç dilin alimi ola-ola Öz fəzilətimi gjzliyim. Molla əmi, heç kəs məndən incimosin, düzü, qardaş, əgər məqaləni mən qatış-bulaş dilində yazmtyam, camm heç vaxt dincəlməz. Oxuyan başa düşər düşsun, düşməz düşməsİn. Mən öz fəztlətimİ gozüm baxa-baxa zay edən adamlardan deyiləm. “Molla Nəsrəddin", 4 noyabr 1907, N 41 * * * İran rəiyyətlərindən təşəkkür Zənbur ağa, biz iranlılar, nə qədər öz naİbı-konsulumuz Mir və Ibrahim xandan razıçılıq və təşəkkür eyləsək, genə mindən birinin öhdəsinden gələ bilmerik. Onun bakifayətliyindən bizim hər bir ehtiyacımız ra f olub, asudə və xoşbəxt bu unıs torpağında yaşayınq, qurd qoyun İlə otlayır, aylar ilə bir ariz-məruz olmur kİ, işi konsula düşsün, Ona görə də konsulxanada bekarçılıq olduğundan Naib cənabları arxayın və dinc hər gün konsulxanada sazəndə, nəvazəndə ilə kefə məşğul olub gündə şikayətçi əvazinə, beş-altı kefli dəstəsi evindən yola salır. Allah belə Naibdən razı olsun və həmişə damaq çağlığı versin. Biz kİ, ondan razıyıq... çünki hatm iranhlann dəstixətti yox idi, onların əvəzindən vəkalətən qol çəkdi: Cüvəllağı! * * * Hürriyyət İranlılar məşrutə almağa görə bizim irəvanlılar da həsəd aparıb hazırlaşırlar ki, Rusiya dövlətindən hər nə cür olsa, zorla da olsa, dörd bənddən ibarət bir hürriyyət alsınlar. Bunların dörd bənddən ibarət olan məramnamələri altdakı qərar üzrədir: Bunlar nə vaxt Kərbəlayı-müəllayə və ya Məşhədi-müqəddəsə getməli olsalar, dövlət bunlara sualsız-cavabsız bilet versin ki, daha gizlin gedib, gülləyə düşüb Araz çayına qərq olmasınlar. Bunlar ürəkləri istədiyi kimi övrətlərinİ döyüb, söyüb öldürsələr də, dövlət bunların bu işinə müdaxilə edib, öz qul hökmündə olan övrətlərinin şikayətinə yetişməsin. Bunlar hər kəsi öldürələr və ya ölələr, ölən və öldürülən hər bir cür yara və nə tövr naxoşluq ilə ölürlərsə, dövlətin ixtiyarı olmasın bunların qarınlarını yırtmağa, Bunlar məhərrəmlikdə gecələr şaxsey dəstəsi tutub, baydax bəzəyib, toy çaldırıb, hansı məhəllədən hansı məhəlləyə cəlal ilə getsələr və aşura günü ağ köynək dəstəsi bütün şəhəri dolansa, dövlət tərəfindən əbədən mümaniət olunmasın. Vəssalam, Bu qedərcə hürriyyətə bunlar kifayət edirler, daha ayrı bir zad ilə işləri yoxdur. Qoy gürcülər, ermənilər özlərindən ötrü nə istəyirlər İstəsinlər. “Molla Nəsrəddin”, 9 avqust 1909, N 32 * * * Çirk Bİldir həmin bu fəsildə ki, yay idi, Naxçıvan şehərini qızdırmatitrətme bürümüşdü. Hətta iki-üç yüzədək adam məhz qızdırmatitrətmədən vəfat etdi. Şehərİmizde oian cəmi müsəlman vo rus həkİmlərİ acız qalıb her cüre müalicə edirdilərsə də kargər olmurdu. Amma sonra Allah-taalanın bu yazıq Naxçıvandakı bəndələrinə rəhmi gəüb, şəhərimizİn vaizi molla Zülənam cənabları mənbərdə vəz əsnasinda tərləyİb və çirklənmiş köynəyinin tərini və çirkini onlara şəfa qərar verdi. Belə ki, bu ilin ərzində şəhərimizin hamı müsəlman övrətləri balaca şüşələr götürüb Axundgildən pul ilə o mücərrəb davadan alıb hansı bir qızdırmalınm canına və hansı boğazı gəlmişin boğazına sürtdülərsə, fılfövr şəfa tapıb, canları bidin və laməzheb rus hekimlərinin əlindən qurtardı. Əlhemdülİllah, bu il şəhərimizdə bir nefər də qızdırmah və naxoş tapılmır. Belə məlum olur ki, bu dava təhvil suyundan yüz dəfə faydalı və mücərrəbdir. Bu hesabdan gərək ki, qubalı Axund Molla Hacı Babamn təri və çirki diqqdən tutmuş bütün əlacsız dərdlərin hamısının dərmam ola. Qubalı qardaşlarıma tövsiyə edirəm ki, qəflət eləməsinlər. Bu cür mömin və dindar alimlər çətİn əlo düşər. Allah ki bu cür böyük nemətləri bizə ehsan buyurub, daha biz niyə pullanmtzı xarici hekimlərə verək? Xudavəndi-aləm bu cənablara ömür versin ki, öz şefa tərini ve köynəyınin çikrini heç kəsdən müzayiqə eləmirlər. “Molla Nəsrəddin", 16 avqust 1909, N 33 * * * Ənasiri-ərbəə Dünyada her zadın elmi cəhlindotl yaxşıdır. Mən indiyəcən ki, bir para intelligenttərin bizim nikahi-ərboo barosində bizo elədikləri iradı eşidirdim, lap məəttəl qaitrdım ki, ogər doğrudaıı da bu məsəlo qabili-tonqiddirso, niyə mollalanmız və vaİzlərimiz hey mesacid və monabirdə bu məsələnin savabına və mühəssənattna dair təkid eləyirlər. Amma Allah bizim şeyxə ömür versİn, bu gece bİr böyuk məciisdə neco kİ iaztm idi, bu məsəloni tövzih elədi. Cənab şeyx buyurdu ki, necə ki, bədəndə ənasirimiz dörddii, habele de gerək Övretimiz də evdə dörd ola. Buna dabu dəlili gətirirdi kİ, övretin birinin qam, birtntn sövdası, birinin səfrast, birinin bəlğəmi bizimkile müvafıq gəlmir. Ona göre də gərek hökmən dörd övrət saxlamaq ki, ənasirlər hamısı barabər gəlsin. Vaqeən ohsən bizim mollalarımıza kİ, fikirleşib bu cür şəri mesələləri istixrac eləyirlor və avam üçün əbədən qəll-qeş yeri qoymurlar. Qoy murdar firənglor har nə ixtİra eləyirlorse eləsinlər və bizə də istelrza ile dcsinlər ki: Hamı ycrdon Qruc cylor lıovayo, Hovaüon siz ycra kiippan olursuz. “Molla Nəsrəddin”, 6 dekabr 1909, N 49 * * * Rədd Cənab Molla Nəsrəddin! Məcmuənizin 49-cu nömrəsində “Qafqaz xebərləri” iinvam iiə yazdığınız aşağtdakı mətiebe ki, guya KİIİd’ camaatının Ağ Seyid uşaqlarına gətirdikləri odunlar artıq olduğundan ağalar on vaqon cəhənnomə yola saldılar. Bu matlebə burada olan bəzi diplomatlar İrad eloyirlər. Bunlar deyİrlər ki, Ordubadda ocaq və şəcərə sahibləri olan seyidlərin arastnda 539 il bundan əqdəm bağlanan əhdnamə mövcibincə Ordubad mahalı neçə hisseyə bölünübdür ve her bir beş-altı kendin tyulu ağalann birine çatır. Daha heç birisinin ixtiyan yoxdur o birinin haqqma təcavüz eləməyə. Belə ki, Yaycı', Dizə3, Müsəlman Azası3 və Ordubadın Sərşəher məscidinin cəmi aidatı ve mədaxilinin təəllüqü Mir Süfıd ağanın uşaqları ile canına qurban olduğum Mir Mürtəza ağaya yetişİr. Və habelə Zəngəzür, Qapançayı mahalları Hacı Mİr Həşim ağanın oğlu Mir Hüseyn ağaya mütəolliqdir. Qalan xırım-xtrda seyidlərin də hərəsi bir kəndi, ikİ kəndi idarə edirler. Bircə Sisyan, Dərələyəz, Qarabağ mahallan Ağ Seyidin uşaqlarına tabedir. Demirəm, bəlkə bu axır vaxtlarda onlar bir qolçomaq tayfa ilə sayuz olduqlanna gorə Kilid kəndine eliuzunfuq eləyələr. Yoxsa beynəssadat qanununun 99-cu fesline mütabiq heç birisinin bu bölgüdən təcavüz eləmeyə haqqı yoxdur. Xahiş olunur müxbirtərinizə diqqət eləyib mətləbin həqiqətin yazmağı tövsiyə buyurasınız. “Molla Nəsrəddin", 27 dekabr 1909, N 52 * * * Ah, keçən günlər Atalar sözüdür: “Keçən günə gün çatmaz - calasan giinü günə”. Doğrudan da, hanı qədim vaxtlarl Rəhmətlik Dəli Haşim demişkən, hanı Molla Qənı dovrü, mağıl onda xeyİr-bərəkət var idi, hər yanda şeyxi, mütəşəni dəvası olurdu; hər məclisdə bəhslər açıb çığır-bağır saİıb kitabı bir-birlərinin başlarına çırpırdılar. Yaxşı böyük-büyük mollalarımız, imanlı qazilerimiz ve dindar vaizlerimiz var idi. Və hər biri özünü bir tərofə vurub pilovu yeyib, çayı içib merac məsələsi, berül-ələm dəvası və şəqqül-qəmər möcüzosi deyirdilər. Vo birbİrlərini gözəl həcv eləyİrdİlər və deyirdilər. Sən baxgilyn o Rəhim xan ibliso, 0 nociso, o murdara, o piso, Hirsin yemir, yoldan donür Tifliso, Çatİa hərif, vayındı bundan sora, Məmmodoli taymdı bundan sora. Vallahı, heç yadımdan çıxmır o günlər ki, hər il meherrəmqabağı Molla Qulatn adında bir nəfor Həmədandan dəstesi ilə golib gözəl-göyçək uşaqlan ƏIİ Əkbər, Qasim şəbehi bəzəyib buğuburma boynuyoğunları da İbn-Ziyad və Şimr şebehi qayırardı və camaatımız da ağlamaqdan qəşş edərdiler. Və heç unutmaram o vaxtları ki, Ağabaİa dərviş gürzə-gürzə ilanlan bazar dalına töküb oynadardı və sarı kağızda yazılmış ilan, əqrəb duasını paylardı camaata. Novnız bayramında təhvİl saxlayıb tohvİl suyunun üstündo dava-morəkə saiardılar və ağsaqqal, qarasaqqal o toberriik suyu qapış-qapış elordilər. Şəhərimizdə olan Qara daşm', Xudu divanənin2, Xədiceyikübranın3 ehtiramı var idi. Arvad, kİşi o yerlərə nəzİr deyərdİlor, ziyarətə gedərdilər. Qocalanmız, cavanlanmız uzun börk qoyardılar, toppoçuxa və cübbə geyərdiler. Amma heyf və genə heyf olsun ki, indi zəmanə dönüb, xeyir-borəkət götürülüb, imanlı və dindar kişiləriıniz ölüb, şeyxi, müteşərilik əvezine xuliqanlıq ve moşrutəçilik çıxıb möcüzat yerində politik danışılır. Təppəçuxalar pinjaq, jİIet olub, uzun börklər qazançılamb, saqqallar qırxılıb, başlar urusu qoyulub, uşaqlar urus paltarı gcyib urus şkolasına gedirlər. İlan, əqrəb duasının əvəzinə qəzet-jumal çıxıb. Cavanlanmız oxuyub yoldan-İzdən çıxırlar, gedə-gedə mollaianmızın ehtiramı xalq arasında əskilib, camaatımız şəbeh çıxartmağa, ilan oynatmağa birəğbət olublar. Qara daşa baxan olmıır, Xədtceyi-kübrada çıraq yandırmırlar, Xududivanəyə ziyarətə getmİrlər. GÖr işlər haraya müncər olub ki, bu yavuqlarda Ordubad, Naxçıvan, Şarur, Jydir uyezlərinin kosəbə camaatınm tərəfmdən deputatsiya İrəvana yığışib şərt qoyublar ki, hergah mollalar, rövzexanlar, xanlar, bəyler, hacılar bu ii məhərrəmlikdə şaxsey dəstəsinə yapışmasalar və başların yarmasalar, onlar da yapışmasınlar, yarmasınlar. Bunİar deyirlər ki, hərgah bu işlər yaxşı İşlərdirsə, qoy boyüklerimiz də eləsinlər. Deyirlər, niyə bəs vaizlərimiz, rövzəxanlanmız pulu yığırlar vo əyanlanmız və hacılarımız məclisin yuxarı başında əyləşib, çay içib qəlyan çəkirlər, birca biz vurub başımızı dağıdıb hoftətərlə naxoş olub kəsb-kardan qahnq və onlar isti məsciddə əyləşib şirin-şirin söhbet eləyirler, Amma bİz soyuqda, qarda şaxsey gedib sətəlcəm oluruq... Ax keçən günlər, zəmanə dolanıb, küfr aləmi tutub, məxluq dindən, məzhəbdon dönübdür. Kaş Ölüb belə rüzgarı görməyəydik. “Molla Nəsrəddin", 28 fevral 1910. N 9 * * * Ədalət və maliyyat Hər kəs nə deyir desin, mən gənə deyirəm ki, dünyada bu qəzet və jurnal çıxardanlara hər nə eləsən azdır. A kişi, bu qedər kötək yeyirlər, ölürler, daşlanırlar, təkfır otunurlar, genə dik dediklərini deyib bu biçarə mömin, dindar müsəlmanların yaxalarından ol çəkmirlər. Doğrudan da ki, deyiblər: “Günah öldürəndə deyil, öləndədi”. “Mühakimat” qəzetəsinin müdiri Mahmud Qənizadeyi-Səlmasİ Təbrizdə haqqında cəzasına çatıb və yaxşı eləyiblerki, günün günorta çağt bazarda vurub şilik-miliyin dağıdıblar. Camm, iki yuz min Tebriz camaatı özlorİnə ədliyyə əzası seçİrlər. “Mühakİmat”ın müdiri nəçikarədİr ki, onlara irad eləyib və millət inanılmışlarını rüsvayİaləm eləsin? Ədliyyədi, kefleri istər orada ədalət eylərlər, kefleri istər zülm eylərlər, kefləri istcr müqəssirləri zindana məhkum eylərlor, kefləri istər, hərdənbir müqəssirlərin xoşgil cavanlarından seçib evlərino apararlar. Xoşgil müqəssİrlorin bİrİni ki, Hacı Mirzə ağa büilurçu evine aparıb və ona rəhm eləyib qoymuyub zindana gedib ürəyi stxılsın, ona mehmannəvazlıqdan vo məhəbbətdən başqa bir şey etmeyİb ki? Və işdə də zİddi-məşrutə və ya xilafi-edalət bir şey baş verməyib ki? “Mühakimat’’ çığır-bağır salıb biçarə kişinm təmiz adınt ləkələndirir. Elə eylər, onun da əvəzində Əsgər Miskitı camaatı yiğıb onun ölümünə döyər ki, daha bir də qələt eləsın ətinə qeləm alıb xalqa böhtan desin. Çox yaxşı, bir mİllət ki, ikico il məşrutə alıb məclisi-milli açmaq İlə duza, bişmiş kəıpicə, əhəngə, gəce maliyyat qoya və halonki, indiyədək heç bir döviət qoya bilmeyib, o mİllətin üzvləri qanmır, elə birce “Mühakimat” qamr? Vallah, əstəğfırüliah eləyİrem, onlara qanmıyan deyenin ağzmda dili quruyar. “Molla Nəsrəddin", 18 iyul 1910, N 28 * * * Statistika Hər hansı məmləkətdə ki, sabun və kağız çox istemal oluna, o dəlildir o məmİəkətin mütəməddin və əhalİsinin əhli-maarıf olduğıına. Həqiqətdə mən bu mətləbi oxuyub çox şad oldum ki, əgor vaqedə elaməti-təreqqi sabun ile kağızın artıq işlənmeyində olsa, əlhəmdüilİllah, biz müsəlmanlardan yer üzünde maarifmənd bir tayfa yoxdur. Çünki cəmi aləm bilir kİ, müsəlman millətindən artıq təmizliyə rağib bir millet ola bilməz, Bu sözlərə inanmayan ya təşrif aparsın İranın o gözal, saf ve təmiz hamamlarına, əgər trana da əli çatmasa, buyursun Qafqaz şəherlorinde müsolman məhəlləlerinə, ta görsün ki, hamamlarda, maşallah, her gün camaatın çoxluğundan iynə salmağa yer yoxdur və hətta elə olur kİ, üç-dörd adam sığışmayan bir hovuza birdən qırx adam soxulur. Bu məsələ ki, həli olundu, ındi keçək kağız işlətmək məsələsinə. 1909-cu ilin statistikasma görə həmin ii yalnız bir İranda doqquz milyon doqquz yüz doxsan min batman mərənddaşı üst-üste kağız işjənnıişdir. 1909-cu ildə Imnda işlənən kağtzın surəfi: Hacı Nəcmüddöviənin təqviminə ki, bütün iiin hadisatmı göstərir, 97281 batman Mərənd daşı. Mərsiyə və mocüzə kitablanna, köhnə ve sinəzən deftorçələrinə 86235 batman səqət. İlan, əqrəb, qorxu, bədnəzər, mehobbət, cadu və kaftarküş dualarına 58921 batman ponzalı. Bayramda zəfəranh su ile yazılan dualara ki, hər derdİn dərmanıdır, 76418 batman min misqal. Kəbin, təlaq, siğə, təməssük, ittihadnamə, İcarənamə və iqramamolərə ki, Siqotül-İslam vo Müinnül-İslamlar yazıblar, 57987 batman Təbriz daşı. Təkfimamələr ki» Tağızadəlorİn, Məmmədəlİni istəməyənlərin və sairelerinin haqqırıda ətabati-aliyyatda ve İranda ülema kəsretullah ərrısalühüm tərəfindən sadir olub 1000000000 batman Marağa daşı. İndi lap arxayın ol ki, yer üzündə əhlİ-maarif millətlərin birincisi müsəlmandır v ə medəni ölkələrİn də ən əvvəlimcisi İrandır. "Molla Nəsrəddin”, 22 oktyabr 1911, N 37 * * * İrəvana səyahətim Mən bu az ömrümdə çox şəhər gəzmişəm və çox yeriər kəştigüzar etmişəm. Amma heç bir yerin əhlini İrəvan adamı kimi xoşrəftar, holim, mehriban, dinc və sakit görməmişəm. Doğrudan, bu şehərdə qurd qoyunla otlayır. Hor bir yığıncaqda camaatın bəhsi elmdən, maarifden, toməddündən və söhbətİ İttihaddan, ittifaqdan və məhəbbətdəndir, Bir əhəddən eşıtməzsən ki, bir kəlmə xilafiinsaııiyyət vo ya xilafı-ədəb söz söyləsin. Amma bunun hamrsı İlə bclə bu şəhərin əhli çox rəşid, şücaətli ve igid adamlardır. Məsələn, çox vaxt görürsən ki, bir nefer bığıburma, şəstli, ucaboy, qazaçı formada, belinde qəmə cavan, yainkı bir saqqalı ağ, beli əyilmiş, başı qırxıq qoca əyləşib bir məclisin yuxarı başmda, camaat hamı dövrhadövr qulağın və gozün ona dikib baxırlar və başları ilə hey bəIİ-bəli İşarəsi ilə söhbət edirlər və o şexs de bu qərar ilə onlar üçün söhbət eləyir: “Mən indiyecən doqquz adam Öldürmüşəm - üçü crməni, altısı müsəlman. Dörd de arvad Öldürmüşəm, on doqquz ev yarmışam, bir ermeni qızı gotürüb aparıb heftelerlə gizlətmişem, Bunların hamısı ilə bele bir gün də qazamatda yatmamışam, divan-dere üzü görməmişəm. Səbəbi də budur ki, elə gəzmemişam ki, bir kəs həndəvərimə dolana bilmesin” . Bu cür söhbəüəri qəfəde, bulvarda, qəstində, bazarda və məsciddə çoxlarından eşİdirson və bclə igidlər camaatm ən bİrinci hörmətlisi, əzizi və İstəklisİ hesab olunurlar, Camaat onlan gecə-gündüz cvlərində arvad-uşaqlarına və qonum-qonşularına tərif edirlər ki, maşallah, maşallah, filankəs doğrudan çox qoçaq vo igid imiş, Bu gün Məşədi Yusif Cavad oğlunu dörd xəncər yarası ilə bazarda pristavların gözlərinin qabağında öldürdü, heç kəs yavuğuna düşə bilmədi. Men bu şəhərin vəzinden uzaqdan çox şey eşıtmişdim. Amma gəlib gördüm, bildim ki, nə qədər ki, tərif edirdilər, yüz o qədər İmiş. Müsəlmançıtıq, möminçİlik və dindarlıq var imişsə də bu şəhərdə İmiş. Belə ki, bir müsəlman artistkası, bilmirəm göyərçİn idi, tuti quşu idi, qazalax idi, nə idi; buraya gəlməklə camaatın içinə vəlvələ düşüb. “Va şəriəta, va milləta” sədası asimane bülənd olmuşdu ki, din əldən gedib, miiselman qızı şehərləri gəzir. Məscidde şura edib adam təyin eləmişdiler ki, onu güllələsin və bu böyük ləkəni müselman mtllətinin üstündən götürsün. Daha bundan artıq din təəssübü çəkmək necə olar. İrəvana yetişen kimi menİ apardılar əllameyi-fehhameyi-ağayişeyx Elcktrik cənabİanmn qulluğuna. Həqiqətde şeyx, nə şeyx, əmmamə, nə əmmame, qurşaq, nə qurşaq, əba, nə əba, don ne babat. Bir saat onun mübarək simasına, şeklinə, şəmayilinə, heyəünə tamaşa edib heyran və sərgərdan qaldım. Üz-gözündən nur yağırdı. Təəssüf elədim kİ, heyf, bu cür müqəddəs və nurani vücudlan görmək hamıya mümkün olmur. Yaxşı olardı kİ, bu cənabı vıstavkalarm birinə göndərəydilər və bütün dünyaya elan edəydilər, ta cəmi böyük-kiçik, firəng, rus, yəhudi, nemsə, ingilis gəlib onu ziyarət edəydi və biz müsəlmanlardan ötrü artıq fəxr olaydı və hamı biləydi ki, müsəlman mİllətı ki, bu qedər tərəqqi edib qabağa gedib, hamısı bu cür ağalarm bərəkətindəndir. Çıxıb bazara yetim Cücəni, Müridil-məşayixi və Məhkəmə pişi— yini1 xəbər aldım. Dedilər ki, onlar adam içinə çıxmağa ehtiyat edirlər, çünki həmin bu cənab ki, terifı qabaqda kcçdi, onlann küfrüno Fıtva verib, onları öldürəcəklər. Mən həqiqətdo çox şad oldum, dedİm kı, yaxşı edibdir. O cür mollalara, seyidlərə rişxənd və mesxərə edənleri və şeyxlerə sataşanları doğrudan öldürmək lazımdır ki, xalqın qulağı dincəlsin. Daha hər bir yerinden qalxan yetənə yetib, ötəne bir daş atmasın. Sen allah, bir insaf ele, oniar oimasa kimin ne işi var desin ki, niye İran konsulu, Məmmədəli İrana gələndə açıq-açığına deyibdir ki, “nə eybi var, o olmasın, bu olsun”, yəni moşrutə olmasm, yene Mommədəli olsun, bu ki, onlardan yaxşıdır! Xülasə, İrəvan, nə İrəvan! Tərif etməklə başa gəlınəz. Maşallah olstm, o qodər İtilget və arpazavonm adamlar var ki, hamısı başdan ayağa qraxmala qərq, manjetli, əldə trost, gözdə açgİ səherdənaxşama kimi bulvarda var gəl edirlər və urusuca elə vıdır-vıdır ötürlər kİ, urusun babası da elə danışa bilməz. Bunlann hamıst keçəndən sonra, bunlann şayani-heyrət təəssübleri və milletpərəstlikləri vardır. Bele ki, İrəvanda asari-ətiqədən ki, İran vaxtmdan qalır, bir Serdar imaroti və bir Serdar mescidi var, darmadağm edib ayaqyolu qayırıblar ki, bilmərre mehv olub getsin. "Molla Nəsrəddin", 20 noyabr 1911, N 41 * * * Dübbə Balaca felyeton Rəhmətlik Nəsreddin şah qətlə yetişməmişden qabaq Təbrİzdo bir “Şebnameyi-besirət” çıxardırdılar və orda şah üçün bir təlqin yazıb şahın cəmi nameyi-əmaiın bir-bir üzünə oxumuşdutar. Guya şaha belə telqit eləmişditər ki, “zəmani ki sənin ruhun cəsdindən pervaz etdi ve sənı qoydular qebre, onda inkir-minkir gelib səni Allahından, peyğəmbərindən, qiblenden, kİtabından, məmləkətindən, səltənətindən, əmanndan, təxribandən soruşacaq ve sənin qanunundan, qoşunundan, nizamından sual edəcək, qorxma ey filan, fılan olmuş, degilon: bədrəstiki yuxu mənim allahımdır, qeflət peyğəmbərimdir, as kitabımdır, övrətlər qiblemdir, herc-mərc qanunumdur, tökizlər sərtiblərimdir, dağlann kəlləsi yoiumdur, livan kovduşi mətanımdır və əhləldübbə mənim diplamatımdır və iix.” . Mərvim başqa ışlər ilə İştm yoxdur, fəqet mən bunu danışacağam ki, görək aya, dübbə deyilən nə olan şeydir ki, ona şahın diplomatı deyilmişdir? Yəni küll məmləkətin politİkasım və siyasətini bilən deməkdir. İştə həmİn suala cavab: Her kəs bilirsə bilsin ki, İranda şahdan, vezirden, şahzadəden, əmirden tutmuş yerdə qaian xınm-xırda tacirlərə və eyyaınlara kimi hamısmın yamnda, derxanəsində işin ağası, qelyan, çubuq dolduran, məvalə aftaba aparan, nökər-nəyib, mehtər, kalikəşi, abdarçı, qatarçı, miraxur, pişxidmət, qapıçıdan başqa, bİr nofər müftəxor adam olar ki, əlin ağdan-qaraya vurmayıb düz-düz yeyib, içib yatar və ağa hər yana getsə yanınca dolanar, hərəmxanəyo, fılanə hər ycrə tərdidİ olar vo ağaya hamıdan artıq müqərrəb və məhrəm olar. Bu adama deyərlər dəlxək, yəni ki dübbə. Yəni nə vaxt ki, ağa her bir emaldan faric olub, başlar bununla məzaxlaşmağa; bunu döyər, incidər, acıdar. Bu da başlar ağaya yaxşı əvəzİ yamanlar deməyə və ağanın atasm, anasın, arvadm, uşağın bir-bir pİs-pis söyüşlər ilə söyməyə və bu olar ağa üçün bir töfruh, bir eyş. Mərhum Nəsirəddin şah və Müzəffərəddin şah ki, neçə dəfələr Firəngistane səfər edirlər bir dəfə, olmayıbdır ki, yantannca mərsiyəxandan, yuxu təbir edenden, dərvişdən, seyiddən, taleyə baxandan elavə belə bir dübbəçi aparmamış olsunlar, ondan ötrü ki, rehmətliklər ya İranda, ya xaricdə bir dəqiqo belə motləçisız və dəlxəksiz ömr keçirə bilməzlər, çünki əhli-zövq idilər. Mən xırda vaxtlarımda ki, Təbrizə gedirdim, həmişə görərdim ki, bir qonaqlıqda ya toyda və ya teziyədə camaat durhadur əyləşib və bir nəfer boynuyoğun da oturub yuxanda hey cəfəng-cəfəng (Çakər danışan sözlərdən) danışır və bunlar da ol-ələ çahb qah-qah çQkirlər. Mən soruşdum ki, o kişi kimdir və nə deyir və niyə bu adamlar belə gülüşürlər? Cavab verdilər ki, dınmə, o, dübbədi, buniar onu kökeldirlər, təfrih edirter. Və gah olardı görordim ki, bır kişini bazarda hoydu-hoyduya götürüb (nece ki, İranda kürd çarşıya girəndə hamı bazar adanıı alverindən əİ çəkib doluşarlar onun başına, onu ələ salarlar) hara gedirsə gedirlər, durur dururlar və o yazıq da mat məbhum bilmir no eləsin. Deyərdim ki, bu biçarəni niyə belə gic edib dolandırırlar? Cavab verdilər ki, o kişi qəribdi, şəhərə nabəleddi, bu adamlar da dübbədi, onu beləcə səriyibler. Ələlxüsus moscidlərdə: bİrdən gördüm ki, məsətən, minberdən şirin damşdığı yerdə birdən beş-on adam durdular ayağa və əllərin qulaqlartna qoyub başladılar birbirinin dalınca əngərmi otuz dəfə salavat çövürməyə və axund pərt olub yendi amaca, istəyir getsin, başmaqların tapa bilmir. Soruşanda ki, bunlar niyə Allahın məscidində belə biehtiramltq vo bİhəyalıq edirlor? Deyərdilər: “Bunlar dübbədi, mollanı səriyib qışqmrlar kef çekirlər, bunlar her məscidə getsələr belə edirlər”. “Molla Nəsrəddin", 27 yanvar 1912, N 4 * * * Niyə qəzetə və məcmuə satılmır? Hər kəs istesə bilsin ki, hansı şəhərin mömin və müqəddəs adamları çoxdur və harada çox axirət fıkri çokən var və haranın mollalarına camaatın ixlas, iradəti kamildir, daha dağa-daşa düşmək lazım deyil, gəlsin qəzetə vo jumal idarələrinə, orada bu mühüm mosələni asanhqla başa düşo bilər. İndi sen deyecəksən ki, bu soz lap “Töhfetül-məcalis” kitabının sozlerine oxşadı. Müqəddəs kişilərin hesabıni gərək hər yerdə hamamlardan, məscidlərdən, zİyarətgahlardan öyrənəsən. Onların qəzetə idarələrinə nə dəxli var? Jumal idarəsi hara, onlar hara?! Onda mən sonə bir mfıxtəsərcə hesab deyəceyəm və sənin ağlın kesecəkdir ki, mənim sözüm düzdür, daha özünü təşvişe salmayacaqsan. Əzizim, əw ə l gərək sən buncuğazı biləsən ki, qəzetə və jumal deyİlən şey şeytan işidir və idareleri də şeytan karxanasıdtr. Söz yox, bir surətdə ki, bir şəhərin ohlinin adı şeytan karxanasmda olmadı, o dəlildir orantn camaatmın Allah yoluna getməyinə, alim sozünə baxmağına, vaxtlı-vaxtında namazın qılmağma, həmişə siğəsin eləyib, xınasın yaxıb, başın aşağı salıb, Allaha şükür eləməyinə. Bu sənətlərin sahiblorinə deyerlər mömin və müqeddes. Əgər inanmırsan, qəlbini kəsavət basıb, şekk getirirsənse, zəhmət çek, toşrif gətir Tiflisə. Mon “Molla Nəsrəddin” in abunə dəftərini açım qabağına, gör hansı vilayətde dindar müsəlman çoxdur və hansı məmleketin əhli bədəməldilər ki, onlann adı bu şeytan karxanasında səbt-zəbtdir. Əwəl gərək sən bunu çox yaxşı biləsən ki, dünyada ya gorək Molla Nəsrəddin olsun, ya Molla Xəsreddin, Daha bu olmaz ki, bir tək Molla Nesrəddin çıxıb minlerce Molla Xəsrəddiniəri çörək avarası eləsin. Vəhalonki, o yazıqlar qux ihərtə riyazət çəkiblor, dudiçıraq yeyibler ki, bu mərtəbeye çatıblar. Hasat masqaralıq deyil ki, hər yerden çıxan azğıntı-uzğuntu onlara bərabərçilik edə bilsin və sozlərinin qabağında söz damşsm. Odur ki, onlar da ittİfaq cdib Molla Nəsrəddinin clə daşm atırlar ki, birdən on ay ilə əİii-ayaxlı 107 yox olur. Və bacardıqca avam camaata dil-dalayil deyib, qoynrıurlar aparıb pulun verib “Molla Nesrəddin” alıb oxuyub yoldan çıxsın və öz əli ilə özünü qəri-səqəre salsın va necə de ki, əthəmdülillah, axund Molla İsmayıl Həsənovun səfayi-batinindən Qafqayda ancaq dördcə adam yoldan çıxıb “Molla Nəsrəddin”e müştəri otub. İrevanda hele şeyx Elektrik həzrətlərinin bərəketlərinden o dörd adam da tərki-övla etməyibdir. Və “Molla Nəsrəddin” in agenti hey kağız yazır və hey xəbər göndərir ki, balam, trəvanın camaatı mömindilər, Altah adamıdılar, siz deyən səfeh-süfeh deyillər, bura məcmuə-fılan lazım deyil, göndərməyin! Gəncədə həmçinin, Bakıda həmçinin, Şekidə həmçinin, Şamaxıda həmçinin, Qələdə, Dərbənddə, Petrovskdə həmçinin, İranda ki başabaş həmçinin. Bircə Qubada axund Molla Hacı Baba səlləməhüllah- taala bərkin tutmurdu və “Molla Nesreddin"ın gəlİbgəlməməyinə o qədər papey deyildi. Ona da bu günlərdə bir neçə nəfer gedib jumal almağa istixarə elətdirib, Etə zahm kitabtnı açcaq haman bu aşağıda yazılan sözler gəlib, kıtabı çırpıb duvara və gedən adamları da söyüb, yamanlayıb qovubdur. Şeytan İşidir, düşmə yaxın dərsa, kitabə, əfsanəyə uyma. Bet bağlama hər naxələfə, qelbi xarabe, bihudə suyutma. Dinsizlərin etrafına bilmərre dotanma, düşmə oda, yanma. Jumal oxuma, hərzə ve hədyane inanma, öyrenmə, dadanma, Hər naxelefın məkrine tovlanma, sən allah, olma belə gümrah. Avare qoyar, kəsbidən, eylər səni ikrah, vallah və biltah. Gəl məscidə vaizdən eşit gül kimi möcüz, ol tükləri biz-biz. Məcmuəyə baxmaqlığa ver nəfsinə pəhriz, meyl eyləmə hərgiz, Təhsit eləyib hər biri qırx il axundlar, təqliddən ötrü, Məqsudi senə feyz yetinnəkdir, a biar, yoxsa nədən ötrü? Təsir eləyir sən gedəsən fısqii fıicurə, bu mərdi-qəyurə. Hər gün tökəsən qarşına jumal neçə curə, heyfa, bu şüurə. Başdan-ayağa sırf yalandır bu qazetlər, boş sözlerə baxma. Qılmışlar onu pul teləsi hsr lotu-potlar, hər hiyleyə baxma. “Molla Nəsrəddin” deyilən jumalı alma, az pis eməl eylə. Huşun-baştn olsun, özünü düzəxə salma, bir tövbə gəl eyle. Hor kəs adını çəksa yanmda o ləinin, söy, eylə bihürmət. Aydınca böyük düşmənidir məzhəbü dinin, ya Rəb, nə qəsavət?! Bir belo zərafət, Olmaz, a cəmaət. Oldu bu cür İşlər, İslamidə bidət. Bilməm bu nə sozdür, Nə nəqlİ-hekayət? Kimdir deyen aya? Qaldı geri millət... Milyon defə olsun Lənət ona, lənət "Molla Nəsrəddin”, 27 yanvar 1913, N 3 * * * Məkkə Bir gxitı bir nəfər təzə Məkkədən gələn hacıya çox ürəiym yandı. Həqiqətdə də bu cür adamlara ürək yanmalıdır. Çünki şəherində oturduğu yerdə axundlar o qədər yazığa altdan-üstdən deyirlər ki, san müstətesən, beləsən, şeləsən, binəvant üzdən-gözdən salırlar. Durur, az-çox nə mayası var, üzləyİr, bir qədər pul götürüb düşür bərri-biyabanə, durma gəldim, Məkkə. Günə bir mənzİl, təyyinıənazil, qeti-mərahıl, yetişcək haman fövri bİr naxoşluq yapışır yaxasmdan, öl ki öləsən. Necə ki, her il minlərlə və olexüsus bu İl otuz altı min nəfər ölübdür... Hocc Fürui-dindən olub, onun barəsində danışmaq nəinki “Molla Nesrəddin”in, bəlke onun babasının da hünəri deyil və camaat da ki, hər il yiiz minlərlə gedib ora, yüz min deveni, camışı, inəyi, qoyunu qurban edib, dübarə pul verib basdırırlar torpağa, bir hikmətdİr ki, ona heç kəs əl apara bilməz. Ancaq menim bu damşığım orıdan ötrüdür kİ, öz günümə ağlayıram və hesab eİByirəm ki, ildə bu qədər adam ki Məkkəyə gedİT və çoxu da dəTəceyi-şəhadətə yetişir, onların hər birisinə behiştdə yetmiş min qəsr zebərcəddən, yaqutdan vcrsələr və hər qəsrİ yetmiş min dəfə bu dünyadan böyük olsa, mən ondan qorxuram ki, bİzlərə dəxİ cənnatdə yer qalmıya. Və işdi, Allah eləməmiş, biz də getməlİ olsaq, üzrümüzü istayalər. Odur ki, bunlann hər il bu qədər qınlmağın eşidəndə qısqanmağım hıtur ve hesəd aparıram buların o səadətinə ki, Məkkə kimi müqeddəs bir şəhərdə can cahan-afarinə tapşınriar, çünki onsuz da çoxusu Ogər vətənlerindo vofat etsələr, vesiyyət edəcəklər kı, sümüklərini Vığıb-yığışdırıb Kerbalayi-müellayə aparsınlar. İndı burada bir iş var ki, görək aya, bu gedənlər hamisı sədaqət iləmi gedirlər, ya bir biclikdir ki, elayirlər, xalqın gözünə torpaq otsmlar? Bu baredə biri neçə kəlme danışmalı ki, işin həqiqətİ meydana çıxsın. Mən elə hacı tanıyıram ki, özünün heç bir zada etiqadı olmayaolınaya Məkkəyə müşərrəf olur və gedən zaman avam soruşanda ki, fıhmkəs, eşitmişəm Həccə gedirson, deyir: “Gərək insanın başı bir Verə bağlı olsun, yoxsa bir para təbiilor kimİ, heç zada inanmamaq adamı başıaçıq qoyar”. Amma bunun ovozində, özü kimı bir lamezhobə də rast gəlondə deiyr ki, gedirem Mokkəyo məhzi görüm bu nadanlar, bu vəhşitor ki, hər tərəfdən ora cəm olurlar, nə hoqqabazlıq eləyİrlər. Bİzim hacılann içində bu cürüləri çox-çoxdur və əlavə elələri də var ki, üç-dord yüz manat xərc qoyub Məkkəyə gedəndə və Allah əcəlden aman verib salamat qayıdıb gəlendə, öz yerində Məkkənin xərcini bir ildə çıxardır. Gündo min dofe “getdiyim beytə and olsun" deyib malı birə üç qiymətə satır və çox olur ki, on Məkkə xərcinə bərabər bir əmanət gətirib tapşırırlar ona, salır içəriyə, əmanot sahibi cınqırm çəkəndə camaat yığışıb ağzın-bumun əzirlər ki, son niyə hacıya şər atırsan və böhtan deyirsən? Bunlarm hamısı ilə belə monim heç kəs ilə İşim yoxdur, lıər kəs nə bİlirsə eləsin, Hacı Məmmodvəli kişinin pulu öz puludur, istəyir tüməni on şahı ilə icariye verir, istəyir aparıb dovəyə verib, kəsir basdirır torpağa və habelə istəyir pulu öz vətənində firəng qəndinə, nerasə çayına vcrib mərsiyə oxutdurur, yainkı aparıb Məkko yolunda tökür əcnəbİlorin cibino. Ancaq mənim deyəcok sözüm bircə budur ki, Hacı Mommedvəli öz vəteninda həmd surəsini dürüst öyrenib və mənasiki-həcci tamam-kamal bilib, sora yerindən dəbərsin və heccə getmək xəyalına düşsün. Daha yollarda uruslann murdar vaqonlarında vo ıngilislərin murdar paraxodlarında həmd surəsi höccoliye-höccəliyə getməsin ki, çox günahdır və cayiz deyil o müqəddəs ayələr nəcis yerloıdə tələffüz olunsun... Və hər kəs də sarsaxlayıb desə ki, həccə gedonlor niyə bu qodər pullan aparıb sərf ediriər, heç olmasa hərəsi bir lirə osmanlı dovlətinə verrnir ki, onların xəzinəsi dolub, ehtiyacları olmasın ki, al osmanın necmi-baxtər kimi qiymətli toxtini satmaq istəsinlər, yainkİ labüd qalıb taci-şahini xarici yanmda girov qoymaq xəyallarmdan keçsin. Onda mən o adama bu cavabı vcrərəm ki, bular bütün axmaq və bitnəni sözlərdir ki, o damşır. Çünkİ əvvəla, bu Məkkə yolunda xərc olunan pullara bire min bu dünyada, birə min axirətdə əvoz verilocəkdir. İkimcisi, ora yığtşan adamm Fıkri gərok həmişo axirət yarvında olsun və cəmi olaqəsin dünya və mafihadan kəssin. Hərgah bu cür 111 fıkiriər qəlbindən keçmiş olsa, lazımdır əlli dəvə kəsib torpağa quylatsm ki, ondan bu cür böyük terki-övta baş verdi. Üçümcüsü də, ora yığışaniann biri buxaralıdır, biri qafqazlıdır, biri iranlıdır, biri əfqanlı, biri cavəli, biri hindustanlıdır, cəfəri, həmbəli, şafeyi, maliki, vəhabi... Min məzhəb qarışıb bir-birinə. Onlara nə herəc vaqe olub ki, osmanlı fıkri çəksinlər. Qoy canı çıxsın pulsuzluqdan dermədağın dağılsın. "Molla Nəsrəddin", 3 fevral 1913, N 4 * * * Babı Mənim heç bir kəs ilə borcum yoxdur və heç bir adama demerəm ki, yerin əyridir, düz otur və heç bir əhed ilə işim olmaz ki, sen niyə filan məzhebdesen, filan dindəsən. İndi dünya azadiyi-vicdan dünyasıdı. Hesən, Əli, Cefər kefi istəyir şiə olmur babi olur, təbii olur, dəhri olur, farmasyon olur, heç bir yerə başın bağlamır ve hər nə ki öz xoşudur, onun dalınca gedir. Elə bizim əhkamımız da belədir. Peyğəmbərimiz də bu cür rəftar eləyib. Əsri-səadətdo bir nəferin dini-islamdan dönüb dübarə kaflr olduğu məsciddə sohbət edərkən, onun qardaşı qalxdı ayağa ki, ya rəsulallah, izin ver, gedim qardaşımı öldürüm. Həzrət buyurdu ki, dayan, əl-ikrahi fıddin, qəd təbəyyən orrüşd min-el-ğəyi, yəni dində kərahiyyət yoxdur, heç kəsə demək olmaz kİ, sən gəl, cəbrən müsəlman ol. JR.əhmətlik Siqətül-İslam vaxtı deyil ki, zor ilə urus qazağmı tutub xətənə elətdirəsən. Zəmani ki, haqq batil aydınlaşdı, h ə rk ə s öz ixtiyarmdadır, hansını qəbul edər, ozü bilər, hansından üz döndərər, gənə özü bilər. Hər kəsin dini, təriqəti özü üçündür. Qoyunu qoyun ayağından, keçini keçi ayağmdan asacaqlar. Yəni heç kosə dəxli yoxdur, mən bəhayi oldum, ya bəhayim oldum, kef öz kefımdir, cənnətə gedərəm, gedərəm, cohennomə gedərəm, özüm billəm... Amma nece ki, deyiblər, söz sözü gətirər, arşm bezi. İndi ki, mətləb bu məqame çatdı və söz buraya gəldi çıxdı, mən senin üçün bir neçə kəlmə söhbət eleyecəyəm ki, huş-kuş İiə qulaq asıb dürüst zaiqeye tapşırasan va çox qemişliyə getmeyib tez sözümü qurtarıb 112 sənə dua eliyəceyem ki, başağrısı olmasın ve sənin vaxtin itməsin ki, göyçək arvadlann ve göyçək uşaqlann dalına düşüb bu tramvaya, o tramvaya minmekdən əlin çıxsm. Tebrizdə beş il camaat qan tökdülər, yandılar, yaxıldılar, talandılar, qırıldılar, aclanndan heyvanat kimi yonca yedilər ki, bir yüngülvari məşrutə alsınlar. Ala bilmədİlər. Səbəb nə oldu və niyə yazıqların oxu daşa dəydi? Həsən Germek Tebrİzdo hər vaxt ki, mənbərə çıxırdı vo hər hansı məclisdə eyleşirdi... başlayırdı ki, əmma bəd ey cəmaati- Dəvəçi ve hökmavar, bilin və agah olun ki, bu məşrutə adı ilə meydanə çıxanlar hamısı babıdır, məhz isteyirlər ki, sizin dininizi əlinizdən alsınlar və eylə ki, sizi basıb itaətlərinə gətirdilər, deyəcəklər, gərək babı olasınız, olmasanız da sizi qılıncdan keçirdəcəklər. Çalişın qınn bu ləməzhəbləri, körpə uşaqlannadək doğraym, onların malı, cam, irzi sizə ana südü kİmi halaldır. Budur, əzizim, her yerdo babılığm yemişi! Hər məmləkətdə hər kəs ki, filcümte gözü açıq və fıkri sağlam olur, istoyir müsəlman şəriətində oian bir para mövhumatı və müzəxrəfatı ki, hamısı əsatirdir və qurama sözlərdir və hamısını Fazili-Məclisilər və Fazili- Dərbəndilər alami-röyadə görüb kitablanna yazıblar, qırağa tullasın ve islam dinin bu üfunetlərdən və çirklərdən temizləsin, onda bir tərefdən axundlar, mollalar, qırmızısaqqal, sanbeyinler qaixib qışqınrlar ki, qoymayın, filanks babı olubdur, bir yanda da babılar Özləri onun gözüaçıqlığım eşidib deyärlər ki, filankes də babıdır. Necə ki, bunların həmişə qaydasıdır, hər yerdə məşhur, biliki, anlayan adam olsa hamısım əvama babı tanıtdırarlar ki, onları tez yoldan çıxarda bilsİnlər. Bİçarənin heç zaddan xebəri olmuya-olmuya bir vədə görürsən ki, hər tərəfden toküldülər üstünə, hay-küy, qoymahaqoyma saldılar ki, sən babısan, mürtədsən, məlunsan!!! Budur, babılığın İnsaniyyətə və islamiyyəta indiki əsrdə menfeəti. Hərçend ki, indİyə kimi milyon dəfə bu cür sözlər danışılıb və deyilib ki, ay canım, siz egər din istəyirsiniz, cəvahir kimi Məhəmməd peyğəmbərin dini, istəmirsinİz, gedin lamezhəb olun. Daha niyə camaatm yaxasmdan əl çəkmirsiniz. Daha niyə hər yerdə bir 113 çılpaq, ac, fəhlo, hambal, kənkan, müselman görürsünüz, başlayırstnız ki, gəl babı ol ve xalqı Əli aşından da elayirsiniz, Vəli aşından da. Başa gəlməyib genə “dədəm mənə kor deyib, gəüb-gedene vur deyib” eləyib zəli kimi yaptşıblar xalqın yaxasından və necə kİ, tranda salamdan qabaq her kəs hər kəsi görsə, soruşar ki, təqlidin kimədir? Bunlar da hər sual-cavabdan qabaq bir adam ki gördüier, başlayacaqlar; Cəmali-mübarək belə getdi, Əbdülbəha bele nitq dedi, Sərkar ağa belə fərmayiş elədi, bu şəkillor amerikahlardır, hamısı Serkar ağaya iman gətiriblor. Daha yer üzündə ayri dində adam qalmayıb, hamı dönüb bohayi olubdurlar... Ancaq bilmirəm ne cür düşdüso, söz gəldi çıxdı buraya. Yoxsa genə mən deyirəm mənim heç bir kəs ilə İşim yoxdur. Bİrisi istəsə gctsın özünü damdan atsın, mən genə demərəmkİ, niyə atırsan. Btrce məni qupquru qurudan budur ki, aya, görosən amerikalılar ki, beş yüz ildi dünyaya gəliblor ve belə ərköyün böyüyüblər ki, heç bİr boyunduruq altına girməyiblər, necə gəlib birdon-birə gündə on doqquz rükot namaz qılacaqlar və hər rükətdə on doqquz dəfə ya Bəha, ya Camal, ya Cəlal, ya qüdret, ya şövkət, ya mələkut, ya nasüt, ya Cəbərut, ya Əliməhəmmod, ya Hüseynəli, ya Abbas, ya qüsəniəzem, ya qüsəni-əkbər deyocəkler. Və nece iş-peşələrtni ötürüb dərviş kimi püst-pələngin yığışdırıb düşecəklər borri-biyabanə kİ, qalan amerikalıları da tebliğ eləsinlər vo hərəsi ildə bir nəfəri babı eləsin ki, Sərkar ağanın yanında qürbi-mənzileti artsın. Axı adam babı elomək eşşəkarısı öldünnək deyİl, bir doqiqədə beş yüzünü äldürəson, behiştdə sənə beş yüz xurma vcrələr? Adam babı eləməyə ərəb dili, fars dilİ öyrotmek lazımdı, dəllidəlayil lazımdı. Zarafat deyİl, on doqquz ay var, o doqquz ayın on doqquz da adı var, hamısı erebcə. Amerikalı müsəlman deyil ki, ilde otuz gün gündüz ac-acına qalxıb gecə yarısı yerinden xortdasın, hey iıxatıx, tıxatıx, qamı dolandan sonra “allahümmə, enni, əsolükə, min baha iko, babha” oxuyub aylarm adım ozberlosin, çünki müsəlman millətinin işi asandır, əlelxüsus şio, iranlı örgənmiş candı, indiyədek min dinə girib çıxıbdır. Min dofə öküzə, oda, suya, bütə, kovsahya Allah deyibdi nə olubdu ki, Bəhayə desin nə olsun? Ancaq mən öz dərdimi ötürmüşəm, qalmışam amerikalıların hayına, bilmirəm bu biçarələr bu ağırlıqda təkliflərin öhdəsindən necə gelecəklər ki, oturduqlart yerdə toz-tozun içindən bir şəxs çıxır ki, mən Əbdülbohayəm, min ağac yoldan gəlmişəm və size din gətirmişəm, gərek qəbul eləyəsiz və bundan sonra bir-birinize yetişəndə əl-ətə vermək əvəzinə “allahülbəha” deyosiniz. Doğrudan da, vay amerikahlann halma. "Molla Nəsrəddin", 20 fevral 1913, N 6 * * * Şeytan fəhləsi Kabla İmamverdi, neçə vaxtdır Meşedi Orucəli heç görükmür, bir ayrı ycrə-merə getməyibdir ki? Xeyr, kablayı, bankda isroqu var, neçə gündür əlləşir, diizolde bilmir, başı qanşıqdır. Xub, Hacı Hümmət kişi niyə buralara heç üzükmür, naçaqzad deyil ki? -X eyr, kablayı, qəhve dükanmda dərvış nağıl deyir, nağtla qulaq asır, başı çox qanşıqdır. Bes Kabla Fotulla əmi necə, o niyə bizlorə məhal qoymur? Bundan ezəl tez-tez gəlib-gedərdi, məndən niciyib-eləməyibdir ki? Xeyr, kablayı, traktirdə məşğuliyyət üçün qonçinka oynuyurlar, kozır oynuyurlar, başı qanşıqdır, heç eşiyo-zada çıxa bilmir. Qafqaz şəhərlərinin, kəndlarinin hansı birisinə güzarın düşsə və müselman hissəsinə keçsən, diqqətlo bax, gör harada bir təmız, qəşəng, seliqeli, hİssiz, tüstüsüz otaq varsa ki, oradan pitinin etri bir ağaca vurur və gelib-gedəni az qalır bihuş etsin, bii ki, ora qəhvə dükantdır. Və o camaat ki, gördün dövrhadövr, bəzisi dizi üstə və bezisi çöməlib vo bəzİsi bardaş qurub əyləşib, hey qəlyan, çubux, papirus çəkir püflüyür göyo və gah-gah iqtisadi, ictimai, siyasi söhbətlər edir, bil ki, onlar oranm çilenləridİrlər. Və hər vaxtda ki gördün iki nofor rubəru əyləşib qonçinka oynuyurlar vo otrafdan bir ytğın adam çiyin-çiyinə dıırub boydahaboyda eliyir və bu onu basıb soxulur qabağa, o bunu İtəleyir və harmsı gözlərini zilliyibler karta tamaşa eləyirlər, bil ki onlar da şeytan fehləsidirler ki, ayaq üstə dumıaqdan gözlərinə qara su enibdir. Mən uşaqhqda moscidde oxuyanda biz yoldaşların çoxumuzun nəzrimİz var idi. Her ıl orucluq ayının axır cüməsi bir parça kağız və bir qələmdan götürüb düşordik bazann canına və hər kəs rastımıza çıxsa idi, yapışardıq yaxasından ki, emi, sən getdiyin ağa, bura bir bismillah yaz və hər kos də boyun qaçırtsa idi ki, “mən yaza bilmərəm, savadım yoxdur”, deyərdik yalan deyirsən, müsəlman dediyin hansı, savadı olmadı hansı? AUaha şükür, bir-ikı dəqiqəde qırx dəne bismillah yazdmb apanb eve, verərdik anamıza, tikərdi bir göy parçaya, bağlardı qolumuza ki, bizi cəmi dərdi-beladan saxlasın. Mən İrəvanda, Naxçıvanda, Culfada, Ordubadda həmişə bazara çıxanda fövri uşaqlıqda qırx bismillah yazdırmağım gelir durur gözümün qabağında. Görürəm ki, hər yetişənin əlinde bir parça kağız, bir neferi girəhytb çekib bir dalda yero, yalvarır ki, sən oğtun Memmədceferin cant, bura bir qol çək və o qabaqdakı kişi də hey bu yana o yana dartmır, istəyir biıtəherlik ilə əkİlsin, başa gəlmir. Mən qabaqlarda bu İşə çox təəccüb edirdim və eylə bilirdim ki, bəlkə təzə müctahidin risaləsində fitva olunub ki, qırx bismillahı her vaxt yazdırmaq olar, bunlar bismillah yazdtnriar və yainki bazara düşüb camaata qol çəkdirib miriski priqavor bağladıriar, iki kişiyə siğə olan arvadı istəyirlər şəhrdən ixrac eləsinlər ki, tez-tez polsaya çapıb deməsin ki, “mənim qarmmdakı uşaqdan köhnə ərimin xəbəri yoxdur, siğe olduğum adamlardandır” . Ya bəlkə, İndiden başlayıb camaatı üzden-gözdən salıb mollalara siyaht ilə pul yığırlar ki, məhərrəm gələnə kimi hazır olsun. Sora görürəm xeyr, bunların heç birisi deyil, bunlar məhz şeytan fəhləsidırlər ki, qabaqca bank rəisinə, uçotnı komitete yalvar-yapış eləyib, əl-ayaqlarına düşüb Özlərinə bankda krcdit açdınblar, indi ise ona-buna yalvarıb veksil alıb bankdan tənzil ilə pul götürüriər. Bəzİsi noxud, kişmiş kimi tökür cibinə, başlayır xərcləməyi və bezisi doxi mala verib qoyur dükana, başlayır al-veri, bir vədə görürson ki, qazanc qudurdu mayanı basdı, bunlart saldı ayaqyoluna, hey nataryosa, miravoy sudyaya, sudebni pristava yol döyürlər... Bir yandan da şəhrdə olan bir para mülkədarlar ve tacirlər ki, indiyə kimİ bunlara pul icarəyə verirdilər və ancaq yüz qırx prosent alıb on ilə yetim-yesirlərin yavan çörəyini çıxardırdılar, düşüblər əlimyandıya, qalıblar mat-məətəl. Ələlxüsus bir nefər qoca bəy bank açtlan gündən hər səhər-axşam, gozlərindən yaş axa-axa aşağıda yazılan növhoni oxuyub sinəsinə vurur: Banklar açtlıb işlərimiz engəle düşdü, qıldı məni dilxun. Tənzüdən elim çıxdı, menimki bele düşdü, oldum necə məğbun. Əwe l getirirdi yüzüne iyirmi icare sandıqdakı pullar. Kifsindi bütün, müştəri yox, indi ne çaro, hər şəhrdə bank var. Əsnaf bir ağacdan moni görcək baş əyərdi hər vaxt və zamanda. Tənzil pulunun ləzzəti dünyayə dəyərdi, xoşhal idim onda. Qalsaydı biri girdə nə bilsəydim elərdim, kef öz kefim İdi, Ömrümdə girövsüz adama pulmu verərdim? Yüz qat nəfim idi... Indi yanıma-yörəmə bır kimsə dolanmır, keçdi dexi, heyhat. Məndən bir əhəd veksil ilə bir qəpİk almır, pul kifsədi qat-qat. Hər kəs ki, “uçotnı komitet banka” olursa, xoşbəxtdi bu yerdə. Var hörməti, var İzzəti harda oturursa, əsnaf ona bəndə. İsrok yetişəndə hamtsın çulğasa sancı, zənn etmə nahaqdır. Ontar olacaqlar, bilirəm, həpsi dilənçi, ahtm tutacaqdır. Əsnaf dağılıbdı, Kef bank açanındır. Var dalbadal isrok, Bir gün deyil andır. “Molta Nəsrəddin", 27fevrat 1913, Ns7 * * * Qara bayram Dünyada hər bir şeyin ağı da olur, qarası da. Heç bir zad deyil ki, ağ ola bilsin, qara ola bilməsin. Bu iki rəng bir-birinə lazım-məizumdur. Qarasız ağ, ağsız qara heç bir vaxt insana xoş gəlməz. Məsələn, qara bayram olmasa, ağ bayramın ləzzəti məlum olmaz. İranda, Qafqazda olan müsəlmanlar İndİyacən Türkiyədə tökiilen qanlara, yanan xanmanlara, şəhid olan növcəvanlara qara bayram saxlayıblar ki, indi bu ağ bayram da oniar üçün bu derecede guvara gəlir və qüwəsi olan öz pulu ilə, olmayan özgədən pul borc alıb, yainki paİtar-palasın, misin-tasm girov qoyub todarük görüb cəlal ilə bayram saxhyır. Bu bayram, həqiqətde, çox böyük hayramdır və iranhların milli bayramıdır və çünki biz qafqazlılar da onlar ile qonşu və həmdərdik, bizım de bayramımızdır, yəni təqribən dord min İ1 bundan qabaq homin bu bayram giinündə İran padşahı Cemşidi-Cəm təxtde eyleşib camaata izniamm veribdİr ki, hər kəs istese onun görüşüne qorxusuzhürküsüz gedib cəlahna, cəbərutuna tamaşa etsin vo həmin gündə xəzinəsinin qapısını açıb gəlib-gedənə ənam, ehsan, bəzl, bəxşiş eləyibdir. Odur ki, bu günün şərəfmə və ehtiramma bu it tran dövləti böyük manifest verəcəkdir və bu manifestin fərmanı neçə vaxtdır yazılıb, ancaq İranda məclisi-məbusan olmadığmdan ve Nasiril- Mülkün Avropaya qaçdığından imzalanmamışdır. Amma bu günlerdə şah növcah sultan Əhməd Mİrzə öz dostxəttilə möhkomlodib hökm eləyibdir ki, tezliklə müvqeyi-icraya qoyulsun. Manifestin surəti bu qərar iledir: Əvvəla, Təbrizdə Hacı Mirzə Həsen ağa müctohidə və Hacı Mirzo Sadıq ağaya və Hacı Mirzə Əbdülkərim ağa imam Cüməyə ixtiyar verİlir iri, bundan sonra buğdanı nə qədər istəsələr anbarda saxlasmlar və clə ki çürüdü, kifsidi, bitləndi, eşiyə çıxardıb hər nə qiymətə istəsəler, fuqərayə sata bilərlər. İkiminci, Təbrizin əyanlanna, tacirlərine, mülkədarlanna izin verilir ki, hər hansı Səməd xanın qorxusundan uras rəiyyəti olmaq istəsə, daha heç ülkmek, utanmaq lazım deyil, dinmoz-söyləməz çekmelərini doldursun toıpaq ilə, salsın boynuna, sürünə-sürünə gedib girsin qonsulxanaya, əlli dəfə Mirzə Ələkbər xana baş endirsin və yetmiş dəfə qonsulun çəkmesindon öpsün, olsun urus rəiyyəti, qurtarsın getsin işinə. Üçümcü, həzrət Əşrəf Səməd xana tamam ixtiyar verilir ki, bundan sonra sual-cavab lazımdcyil. Hər kəs asqırdı, öskürdü, gərnoşdi, osnədi, ya bumunu sildi, hökm eləsİn onun qulağından divara mıxlasttılar. Yainki bumunu dəlib ip keçirtsinler, ya da ki, yetmiş beş taziyana vursuntar. Bəli, mətləbdən kənar düşmüyek, dünyada cəmi nəbatat, camadat və heyvanatm hamısının neco ki, fərdəıı-fərd, şiəsi, sünnisi var, habclə de ağı da var, qarası da. Hətta insaniarin iki cür ağları, qaraları vardır ki, birisi sifetdir, birisi cinsi. Məsəlon, necə ki, Afrikanın vəhşiləri cinsi - qara və Avropanın mədəniləri cinsi - ağdırlar, habelə də, Naxçıvanm xan, bəy, ağaları, istər övrət, istər kişi olsun, hamısı sinfi - ağappaq qatıq kimidirlər. Əsnaf, kəsəbə, peşəkaıları qapqara kömür kimi. Habelo camadatın ağt da var, qarası da. Amma hər sinfin ağı qarasından şərafətlİ ola-ola, daşınkı əksinədir. Daşın qarası əziz və hörmətlidir. Ağ daşlar yerlərinden bir qədəm tərpəşə bilmoyəbilməyo, qara daşlar ildə neço kərə sürü-sürü Xorasana zİyarətə gedirlər (xoşa səadətlərinə) və hər yerdə pir, ocaq, keşfi-kəramet sahİbi olurlar. Bunlar deyİl məgər xudavəndİ-aləmin qüdrəti, vay olsun o adama kı, qəlbini qəsavət basıb bu möcüzələrə şəkk gətirir... və özüııii xəsrəddünya vəlaxirə eleyir. Ya müqəllİbəl-qülub vel-əbsar, ya müdəbbirəl-leyli vənnahar, ya mühawilol-hovl vel-əhval həwel halina, ələl-əhsenül haL Təhvil oldu. Ağh-qaralı hammızm bayramı mübarək olsun. "Molla Nəsrəddin". 8 mart 1913. N 8 * * * Məşədi İdareyə indiyə kimi azından əlli adam kağız yazıb xahiş edibdir ki, AJlah xatirəsi üçün bizim adresimizi Meşədi Cefer, Meşedi Əli yazmayın! Yavan Cəfər, yavan Əli yazın! Mən qabaqca bu kağız yazanlan məsxərə eyləyirdim və gülürdüm kı, əcəba bir surətdə ki ildə yüz minlərlə adamlar Məşhədimüqəddəse müşərrəf olub və mİlyonJar i!ə pullar xercləyib belə böyük səadəte yetişirler ki, həmi adlanna meşedi deyilir və həmi də behiştdə böyük-böyük qəsrlər onlardan ötrü mühəyya olunur. Məgər eyləyirlər? Sonra düşündüm, məlum oldu ki, xeyr, bunların çoxusunun ya ata-anası nazir deyib uşaqtıqda apanb Xorasana ve yainki siğə havası vurub başlarına gedibiər ziyarətə və sonra da gəlib peşiman olublar və indi arlarına gəlir ki, biz itilget müsəlman ola-ola, niyə bizim adımıza meşedi deyilsin? Mən bu neçə sətri qaralamaqda məqsudum ew ə la o ağatara bunu demekdir ki, bizim idarə bu yekəlikdə günaha mürtekib ola bilməz ki, yüzlerle pul xərcləyib Xorasana gedənə məşədi demosin. İkincisi, bizimjumalımız poçt ilə gedir, hərgah məşədi olan yalqız adı ilə yavan adlandırsaq poçtxana qulluqçulan onlara verməzlər, bİz də sual-cavaba düşərik, Çünki bu cür işlərde zakonçox bərkdir, O adamlar hər yerdə və hər düvan dərədə, bankda, filanda məşədi adlanıblar. İndi bu işin tək birce çarası var. O da budur ki, bu ağalar çalışıb çabalayıb oğurluqdan, doğruluqdan özlərinə sərmayə yığıb müstəte olub Məkkəyə müşərrəf olalar ki, adlanna hacı deyile, meşəditikdən xilas olalar. Əgər istitaət tapmaqları da çətin olsa, bir növ ile Özlerine camaat nəzərində pakdamən, mömİn və dİndar qələmo verələr, ta bir nəfər ölmüş müselmanm niyabətin ona versinlər getsin olsun hacı. Daha başqa əlac yoxdur, vəssəlam. "Molla Nəsrəddin", 12 aprel 1913, N 12 * * * İftira Mən çox təəccüb edirəm bu musurman qardaşlara ki bu qədər bir-birlərinə zülm, ədavet, şeytenet, xəyanət elədikleri bəs deyit, indi də başlayıblar bir-birlerinə iftira deməyi və böhtan atmağı. Fazil Məcusİnin rəyinə görə ki, TÖhfənin aşağısmda yazıbdır: ƏlbÖhtanu əqbəhu min əməlii-müsliman, yəni bobtan bir şəxsin haqqında demək müsəlman işində de pisraqdır, Gərek insan iftiradan, böhtandan uzaq olsun. A kişi, insaf ele, bu yekəlİkdə də iş olar ki, bir sarsaq Bəhlulun birisi Bakıdan götürüb Kaşi kimi bir kişıyə böhtan atsın və yazsın ki, Allah eleməmiş guya Hacı Kaşi bİr gecə piyan halətində gəlib Hacı Şeyxəli karvansarasınm dalandannt ki bir qoca kişidir, qaranlıqda qucaqlayıb, “hər çe pişayəd xoş ayəd” - dcyibdir?! Dilim lal olsun bu sözləri damşanda adamın tükləri biz-biz olur və min dəfo istiğfar edir. Həcərüləsvəd kimi müqəddəs bir daşa sürtülən bir dodaq araq-çaxıra dəyərmi? Demirəm, bəlkə, hacının ticarəttnin pərtliyi və islam aləminin indiki vəzi-həvasi pərişan edib özlüyünden çıxartmış imiş, yoxsa haşa və kella ki hacıya bu cür isnad vermək cayiz olsun?! Bu cür böhtanlardan bizə gündə yüz yerdən yazırlar va həmİşə biz idare tərəfındən o əşxasə cavab veririk ki, istiğfar ediniz ki, sizin günahınızın odu bizi de yandırar, qorxun Allahdan və cehennəm ozabından. O cümledan birisi axmaq-axmaq götürüb Bakıdan bizə gör nə yazır, gör sən allah bir elcən uşaq buna inana bilər?! Məsələn, yazır ki, men Tiflisdən gəlib çıxdtm Yeldöyon şəhərinə və burada mənə bir hamama getmək lazım oldu. Vəqti ki getdim hamama və manim Tiflisdən gelmiş bir şair olduğumu duydular, məni “Molla Nəsrəddin” müxbirlərindən hesab edib o qədər vurdular ki, enim ilə uzunum bərabər oldu və indi neçə vaxtdır həkimə düşmüşəm, yorğan-döşəkdə yatıram və işi vermişəm edliyyə divanxanasınave... ve... və... Vaqiən bu böhtanı gene başqa şəhərin haqqında desəydilər bir növ inanmaq olardı, Amma Bakının barəsinde, doğrusu, monim ağlım kəsmir ki, Bakı kimi dinc və rahat yerde belə bir yutıcılıq əmələ gəlsİn. Bakılıya hərçənd ki belə-belə çox isnadlar verirler və deyİrlər ki, bakılı deyılon insan o qədər bəd əvi və adamxordu ki, nəinkİ b'ir Bakıda, hətta her il yayda məden sulanna yaylağa gedəndə orada qoçubazhq eləyir və dəstə saxlaytr ve hətta bir il Yussentukidə bakılılar parkın içində otı minlər ilə adamuı gözünün qabağmda deste-dəste olub atışıblar da. Amma mən imanım, mən dinim bunlar deyil məger iftira və yalan sözlər. Bakılılar hər il Petiqorskiyə gedirlər ki, oranın müsəlmanlan üçün qebiristan yeri hasarlatsmlar vo moscid tikdirsinlər. Hərçənd ki keşiş ağa bu işlərə maneçilik eləyir, nəinki atışmağa. Amma ne dəxli var insan gərək hemişə ehtiyat ilə dolansın və yarağın əldən qoymasm, çox da ki oramn adamları fəqir uruslardı və kənardan gələnlər də hamısı əyan-əşraf və nücəbadırlar. Bakılı niyo qoçusuz şəherindən qırağa çıxır? Bu cür böhtanlardan hər yerdə, her şəhərde var. Gorürsen Naxçıvandan götürüb yazırlar ki, burdan bir nəfər eyan gedib CuLfaya özüne fərş almağa və bir dana fərş bir münasib qiymətə bir şəxsdən ahbdır bu şertlə ki, pulunu sonra bir əlahiddə adam ilə gönderib malım həman pul gətirəne versinlər, Ittifaqən heman sevda olunan yerde Naxçıvamn mömin bəylərindən dəxi bir nəfər var imiş və bu fərşin ucuz və münasib qiymete alınmağına həsəd apanrmış. Fərş atan çıxıb Naxçıvana gedendən bir gün sonra həmin cənab mömin bəy özü fərşin pulunu aparıb fərşsatan Kablayı əmiyə verir ki, dünenki şəxs gondəribdir ve fərşi özü götürüb aparır Naxçıvana, salır otağıııa, başlayır onun üstünde pak-pakizə namazın qılıb və ibadətinə məşğul olmağı. Daha əsil fərş atan nə qədər dad-fəryad edir, axın bir yana çatmır. Deyir, özüm almışam ki özüm almışam. İndi sən Allah, insaf elə bİz gələk belə-belə böhtanlara İnanaq və bele-belə iftiralara qulaq asaq, özümüzü salaq cəhənnəmə. Heç gör momin belə iş görər?! Pərvərdigara, pənah apanram sənə, daha nə qaldı insanm qulağı eşitməsin?! İla lənətullahi əla qovmüzzalimin. Və soyəlomülləzinə zələmu əyyə münqəlİbin yənqətibun. “Molla Nəsrəddin", 25 may 1913, N 16 * * * Məliki-noqqal Bütün şieyi-Əmirəlmöminin ölkelərində əz on cümlə bizim Qafqaz şəhərlerinde, ələlxüsus Bakıda mərhum və mərhumələrin sümüklərini gordan gora daşımaq qədimdən bir adətdir. Hər il Korbəlayi-müəlla ziyarətinə gedən müsəlman qardaşlann yüzdə doxsamnın torbalarında ya atalannın, ya analarının, qardaşlannın, qövm-əqrəbalarınm sümüklərı gərək gedtb Kərbəla torpağında dəfn olunsun. Müsəlman qardaşların bu meyİt sümükləri daşımaqda nə qədər bica xərcləri olur ki, qəbrdən çıxartmaq bİr xərc, chsan verib molla, tüllab çağırıb məzarxanlıq etmək ikt xərc, yola salmaq üç xarc... Xülasə, bir belə xərci çəkə-çəkə Mələki-nəqqala da şəkk gətirmirik. Bu mələk Allah tərəfmdən xolq olunub və onıın vəzifəsi Kərbəla toıpağına layiq olmayan sümükləri geri götürüb yerinə bir müqaddes tanrı bəndəsi, əhU-təqva vücudun mübarək sümüktərini apanb qoymaqdır. Mən sümük daşımaq xərcinə bica deyirəm, çünki əgər biz Kərbəlaya apardığımız sümüklər o torpağa layiqdirler, onlan Mələki-nəqqal özü do bizsiz oraya aparacaq, daha nə lazım xərc çəkmək. Əgər o totpağa layiq deyİl, Mələki-nəqqal genə geri qaytarıb ewəlki qəbrinə qoyacaq. Genə xərc çəkmək laztm deyil. Sözü bir az aydınedək ki, müsolman qardaşlar düriist düşünsünlər. Mesələn, Həsənbəy Məlikov üç il bundan qabaq vefat edib, indi belə güman edək ki, onun övladı istədi onun tıəşini Kərbəlaya aparsm, yəqin cdək ki, Mələki-nəqqal onun nəşini götüriib birbaş gətirib köhno yerinə qoyacaq və onun yerində de aparıb Fazil Dərbəndinin mübarək sümüklərini dəfn edecək. Şok yoxdur ki, Mirzə FəteH Axundov müsəlmanlıqdan kənar bir şoxs idi. Buna da dəlilimiz onun orucnamazdan uzaq qaçmağı vo sarsaq-sursaq komediyaiar ortalığa salıb, möhtərom xanlarımıza, boylərimize, ülemamıza, ağsaqqallarımıza sataşmaq idi. Indi belə güman edek ki, Mirzə Fətəlinin övladı onun sümüklorini aparıb Kərbelada dəfn etdilor. Yəqin Mələkı-nəqqal fovron onun bədənini çiynino alıb birbaşa gətirib Tiflis qəbiristanında yerino qoyacaq və onun yerine ya Ağa Bağır Məclisinin və ya Mirzə Ələsgərxan sədr Əzəmin mubarək sümüklərini apanb qoyacaq. Sabir Şirvaninin sümüklərinin yerinə yəqin Ağayi-Mir Mehdi ilə Seyİd Memmədin mübarək sümüklərİnİ apanb qoyarlar. Birpara möhtorəm vücudlanmız var ki, onlar dünyadan gedon kimi cənazəlorini də yerdən MəIəkİ-nəqqal götürəcək. Məsələn, Hacı Molla Baba Qubalı, Yekəqann molla Qarabağlı, Molla Ismayıl Axund Qafqazi, Molla Mehəmmədəmin və Mir Memməd Kərim Bakuyi, Səməd xan Marağayı, Hacı Mirzə Həsən ağa müctəhidi-Təbrizi, Şeyx Həbib və Mir Paxır ağa Şirvani, bunlar hamısı behişt quşlarıdırlar ki, vəfat edon teki birbaş mübarək bədənlori Kərbala torpağına azim olacaqlar. AJlah tezlik ilə arzulanna çatdırsın. XüJasə, bunu demək istərdİkki, bir belə xərc-mərc nə lazım, Kərbəla torpağına layiq olan özü də gedəcək, layiq olmayan min xərc çəksən genə qayıdıb özünün köhnə qəbrine gələcək. Mələki-nəqqal Allahın nurundan xəlq olunmuş bir məxluqdur. Odur ki, biz qara palçıqdan xəlq olanlar bunu görmeyə qadir deyilik. Ancaq bizim içimizdə Mələki-nəqqalın əmsalı vardırlar, bunlara biz təbibi-nəqqal adı qoyuruq, təbİbi-nəqqallann da vəzifəsi həmçinin nəql-köçürtməkdir. Bunlar msanlan dünya evindən axirət evine köçüriirlər ve köçmək xeyaiına düşən şəxsler köçmək xərcim' təbibinəqqalla öz ell&rİlə verib, sonra ölürtər. Təbibi-noqqaltarın bu keçon vaxtda Bakıda bir mühüm şuraları olmuşdu. Buna səbəb tebib Gindesin neftçiler şurasınm xestexanasmdan ixrac olunması idİ. Tebib Gİndes heman xəstəxanada səkkiz ildir ki xidmət edir və xəstəxananın korpe uşaq şöbesi onıul ixtiyarında idİ. Bu şəxsin təqsiri bu olubdur ki, xidmet edən zaman, neft mədənlərində qulluq etməyənlerin naxoş balalarmı qulluq edənlerin balalan kimi qəbul edib müatico edib. Bu da ağalara xoş gelmoyİb, həkimə buyurubtar ki, yanma naxoş uşaq getirənlər egər neft mədəntərində qulluq edənlər olsalar qəbul et və illa uşağın bir əlindən, bir ayağından yapış, at palanın ortasına, düşsün qenborin üstünə. Hekİm də bu növ “Ağa buyurur sür dərəyə”ni bacarmayıb ixrac olunub. Gindesin balalar atalarının boynunda çox haqqı olmağma görə, başiadılar “Kaspi” qəzetində kağızlar vasitəsilə təbibdən rizamendlik etməyə. Bu rizaməndlik kağızları günü-güııden çoxlaşıb axırı bir od olub yapışdı təbibi-noqqallann canlanna. Söz yox bu kağızlar Gindesin şöhrətini daha da artırdı və bu da təbibi-nəqqallann mədaxillərinin azalmasına səbob oldu. O idi ki, təbİbı-nəqqallar şura edib “Kaspi” qezetində Gindes baresində yazılan kağızlara protesto etdiler. Təbiblərdən ağayi-Qrim Terter ayağa qalxıb açıq-açığına dedi: “Həzərat! Müsəlman qəzetində Gindesin admı Loğmani-sani qoyublar. Bundan sonra əvam müsəlmarılar hamısı naxoş uşaqlarını birbaş gətirib Gindesin yamna aparacaqlar. Pəs belə olan surətdə biz məgər anamızın südü ilə dolanacağıq?! Sonra ağayi-Aqırqırha ayağa qalxıb təklif etdi kı, qaradovoya şikayet etsinlər, ta kİ o gedib qezetxanalarda Gindes adı çəkənlərin ağıztannı cırsın. Ağayı-Toxmi-xəbbaz, ağayi-Şikəmparə, ağayi-Məğzbadam, ağayi-GüIxətəmİ, ağayi - Xiyarçənbər, hamısı yamqlı nitqler İrad etdilər. Bu nitqlərin hamısmın mənası bu idi ki, əgər qəzet vasttəsilə tebib Gİndes camaatın məhəbbətini cəlb etsə biz nə yeyecəyik, Qaradovoy qəzetlərə Gindes barəsində gələn kağızlan qadağan etdi. Amma təbibİ-nəqqalların acığına uşaq xostəxanası üçün toplanan ianənin qədəri günü-gündon artmaqdadır. Az vaxt keçer kİ, təbİb Gİndesi xüsusi bİr uşaq xəstəxanası müdİri görərik. Dilsız-ağızstz balalar hamİsi olan Gindes cənablanna “Molla Nesrəddin” idatəsi öz səmimi məhebbotini izhar etməyi müqəddəs vəzifə hesab edir. "Molla Nəsrəddin", 12 iyul 1913, N 19 * * * Sual-cavab Mir Bağırlar S u a l: Məşədi İmamqulu! Sən ki hey Mir Bağır, Mİr Bağır deyib çığır-bağır salırsan, məni də bir başa sal görüm, hansı Mir Bağırı deyirsən ki, mən də o mübarək vücudu tanıyıb dünya və axirətdo xoşbəxt olum, yoxsa sən canına qurban olduğum bizim Gəncədəki Ağa Mir Bağırı deyirsən ki, keçən il Xorasan ziyarotinə gctmişdi. Kor gözlerinə ağa şefa verib açıldı və özü də homişə xəlifayisülaləsinİn adlannı ehtiram ilə yad edər vo hər kəs fəndi sozü onun yanmda söyləsə deyər ki, mən Seyİd Bağır ollam, əfəndi olmaram? C a v a b; Yox, Kabla Səfərqulu omi, o Mir Bağır ağanı orz eləmirəm. S u a I: Yoxsa Məşhədi, sən Nurgetdi Hacı Mir Bağır ağanı buyurursan ki, bir vaxt Tiflisdə "Molla Nəsredıdin"i minbərdə təkfir edib qətiinə fıtva verirdi və sonra neçə müddət idi təşrifı-İran şəhərlərində İdi, indi İrandan lat-tüt zəwar İmam Riza qayıdıb vətəninə gün çörəyİnə möhtacdır? C a v a b: Yox, Məşhədi, o Mir Bağır ağanı da ərz elemirem. S u a 1: Yoxsa, Məşhedı, sən o Mİr Bağır ağam buyurursarı ki, İndi onun nəvesi Bakıda əyləşib günde bir kitab yazır ve Xaritonov Qazanda Qurani-şerifi tehrif eden kimi, bu da osmanlı tarixini başdanbaşa tehrif edir ve tarix kitablarım qoyub qabağına onlarm surətini gündəlik qəzetədə yazır? Cavab: He, Kablayı, həmin M irBağın ərz eləyirəm, amma bİlməyirəm ki, son onun özündən söhbət açmayıb nəvəsini çəkdin meydana? Yaxşı əməl tutubdur ki, onu tərif eləməkdən sənin ağzm dilinə girməyir? — Hə, çox yaxşı, indi ki söz açıldı, qoy mon onun elədiklərini birbəbir sayım, sən gör bu təriflərə layiqdir, ya yox? Əwela, bu vücudi-mübarək neçə İ1 idi İrəvanda kitab mağazası saxlayırdı. Sonra nə oldu, nə olmadısa oradan cəlayi-vətən olub getdi İstanbula və orada nəqd para sayıb bir dabir kitabxana açıb neçə yüz liraya mağazasını ingilis suğorta cemiyyətinin idaresində straxavat elədi, qəzayi-rəbbani no cür gətirirsə bir gecə bazar qaravulu görür ki, onun mağazası yanır. Qapım smdınb girir içəri, görür ki, ağanın yadmdan çıxıb şəmi xamuş etməmiş dükam bağlayıb gedibdir, hər nə isə, böyük xoşbəxtlik olur ki, qaravul tez duyuq düşür. Yoxsa, o büzürgüvarın bir müxtəsər səhvindon noinki bir dükan, bəlkə İstanbulun bir məhəliəsi bütün bütüne yanıb məhv olub gedəcəkmiş. — Əhsen, Kablayı emi, ohsən sənə, yerdən, göydən xəbər verirmişsən. Doğrudan da, boylə bir büzürgüvarları hamı vacibdir tanısın. Çünki geləcokdə onların adı tarixdə səbt olunacaq və mİHət onlara heykəl yapdıracaqdır, Çox sağ ol, sondən çox-çox razı oldum. "Molla Nəsrəddin", 3 dekabr 1913, N 26 * * * Tiryak Tiryaki çokmeyon gərek yatsın, Nəşosiz baş gərok ycro batsın, Ruhutı şad nazim, həqiqət çox gözəl şeirdir vo çox abad kəlamdır. Aliah bu cür şeir deyənləro qəni-qəni rəhmət eyləsin. Lap kəlamın cövhərini çıxardıbdir. Doğrudan da, insan nədi, nəşosiz oldu nedi? KamİI insan mən o adama deyərəm kı, Şamaxı qlavası kimi gecegündüz neşədə olsun. Şehərdi, palçıx da olar, quru da olar, abad da olar, xarab da olar. Şkoladı, açılar da, bağlanar da, O cür boş-boş işlərdən ötrii insafdır, insan keflonib eşşəyi tərsino minməkdən əl çeksİn? Yainki cəvahir kimi klubu qoyub gəlib oyləşsin dumanın kəsavətli damında ki nə var, nə var, şohər işinə baxıram, gərək qoymayam realni məktəb bağlana. İnsan niyə məktəb bağlanmaqdan Ötrü ürəyini sıxır, kefınİ pozur, heç gör Tiflis həmşorilerinin vecİnedİr ki, “İttifaq” məktəbi açıldı, ya açılmadı. Beş gün dünyadtr. Bacarırsan daimül-xəmr ol, əvvəl, yənİ gece-gündüz lül vur, mİl dur ki, heç bir şey vecino gəlməsin. Ona qüvvən çatmasa, ya kövsər suyundan binəsib olmaq istəmirsənsə, cevahir kimİ tiryakini çək, ondan sonra mələkut, cəbərut, lahut, felekut seyrini elə. Bu da elinə düşmese, bong çək, israr çək, Allah berəkət versin, ucuz, özü də İran karxanasından çıxma, İran mətai, menfoəti do genə öz müsəlman qardaşına olsun. Bir misqal çək, min misqalhq lozzət apar. Hey gül, hey qəşş elo... Çok tiryakım noşo ilə, yat gece-giindüz, Şad ol belə ləzzət, bclə işrol kj, sənin var. Dünyado kcçirt günlərini zövqü sefado, Foxr et, bu şətarət, bu moharot ki, sənin var. Evin yıxilstn, şair, gör nə bidad eləyİb! Doğrudan müselmarv kef çekməkdə heç bir qüsur qoymur, gərək de qoymasm. Əgər qareler bu nömrenin səkkizinci səhıfəsindəki qunılan məcliso ve çəkilən nəşeyo diqqət ile baxsalar, menim bu sözlərimin eyni həqiqət olduğu gün kİmi aşkar olar, Və ola bilərlər ki, owəla, İran dövlətinin sokkİz milyon raiyyəti arvadh-kişili gecə-gündüz vetərılərində bu neşə itə gün keçirirlər, İkincisi, zaminİ kİ, bir nəfər iranlı ya Marağadan, ya Hemədandan, ya Xoydan, ya İsfahandan çıxıb istədi ki, qürbət ixtiyar elesin, güzan düşdü Qafqazda Tiflisə, Rusiyode Moskova, Fİrəngistanda Parise, Osmanlıda tstanbula, yetişcek orada özü üçün bir sovmiə bina eləyəcəkdır. Beş-üç nəfər həmdərd başına yığıb başliyacaq tiryak binası qurmağa. Həmişə manqal qabaqda, od içinde qıpqırmızı, hoqqa əldə, hey tiryakı yapışdırıb “rüsxət” deyib çəkəcək və yoldaşları da “xuda dəhəd fürset” cavab verəcəklər. Canun, niyə də gərək çəkmeyəsən? Allaha şükür, gözəl şəhərlər, hər bİr eyş-işrət mühəyya, vetəndən asudə, əhlİ-əyaldan xatircəm, beş hoqqa, on hoqqa çəkib başlayacaq mürgülemeyi, yənİ evalımi seyreləməyi və yaxşı gözel-gözəl söhbəti. Elədiyi bohslər de həmişə kimyadən, simiyadən, cəfrdən, təsxirden olacaqdır: Mən dərvİş Ağabalamn qızıl qayırmağmı öz gözüm ilə görmüşəm. Rəhmətlik, cəfr elmindən də yaxşı xəbərdar idi, her vaxt bir məsələdə işkildə qalsa idİ cəfrden sual edərdi. Böyük məharəti onun elmi-təsxirde İdi, ecinnenİ tutub yaxasına iynə sancıb, hemişa yanmda qulluxçu saxlardı. Odur ki, iranlıya həmişə qürbetdə çox xoş keçir vo hansı bir həmşoridən soruşsan ki, neçə tl qürbətçilikdə qaimısan, il biiməz, deyər: “Beş yorğan, ya on yorğan yirtmışam” . Onlann içindo qürbət hesabı yorğan hesabıdır və iranlılann arasmda böyük şərtdir. Həmişe hər kəsi tərif eləsələr deyerlər: “Afərin naib Həsənin hərifliyine, zarafat deyil, kişi qürbətde on səkkiz yorğan yırtıbdır...” . Bunların hamısı delildir insamn gözünün açıqhğma və huşyarlr ğma ki, dünyanm hər guşəsİ olursa olsun, genə qafıl olmur. Vaxtını, gününü xoş keçirdir və dünyanın lezzətini qanır. Firənglər, nemsələr aeroplan qayırıb atılıb-düşüb havaya çıxanda, bu, aeroplansız uçub ərşü kürsini seyr eləyir. Yaşasın belə millət! “Molla Nəsrəddin". 15 mart 1913, N 9 * * * Kəblayılar Men çox adamlar gormüşəm ki, neçe il həsret çəkib və hər il çavuş çarlıyanda ki, “her on ki, azim kərbibəia əst, xoşbaşəd”, göziinün yaşını əbərati-qətrat. Tiflisin may ayınm yağışJan kİmi töküb qəm-qüssə dəryasına cumandan sonra axırda tab gətirməyib var-yoxun töküb bazara, dəyər-dəymezine satıb üz qoyubdu ziyarətə getmeyə və qayıdıb gələndən sonra hər hansmdan da soruşmuşam ki, sizin bu vacibi-səfariniz neçe ay çəkdi və nə qədər yol getdiniz ve buradan ora neçə mənzildİr; ve o düz, səlamət, rahət, əmniyyet yolların və abad, təmiz, pakizə şəhərlərin bir-birlerinden fasiləsi na qədərdir? Cavab veribler ki, Şüçadan beş yatdıq, yetişdik Mərəndə, oradan on bir yatdıq, çatdıq Binabə və oradan, iyirmi iki yatdıq, yetişdik Tikantəpəyə ve oradan SüIeymanİyyə yolu doqquz yatdıq, yetişdik Qəsri-Şirinə və oradan on yeddİ yatdıq, getdik Xanaqqıya və oradan on beş yatdıq, çatdıq Sİrri-Mərrayə və oradan on üçü yatdıq, çatdıq Kazimeyin-əleyhissalavat-vəssalamə. Mən bu sözləri eşidendə əvvəla çox-çox təəccüb edirdim ve deyirdim ki, pərvardigara, bunlar ki belə yuxulu-yuxulu kablaya gedib qayıdıb gəlirler və yollar da doludur ənizə ərebler ilə ki, hamısı yolkəsən, quldur və oğru, adam öldürendiler, ne təhər olur ki, bunlara yaxın düşə bilməyirlər? Və onlardan əlavə ne cürə olur ki, Ekan, Kovkəmer seyidləri və ziyaretgahlann dilətıçiləri və xədəmələci va mücavirieri bunları soyub-soymalayıb lat-lüt eləmir ve bunlar gene tələsik qayıdırlar vətənlərinə?! Sonra düşündüm ki, bunlar nəinki bir Məkkəyə, Kərbəlayə, Məşhedə yuxulu-yuxulu, yata-yata gedirler-gəlirlər, bəlke öz vətənlərində də bunların ömrü yuxu aləmində keçir və heç özlerindən xəbərləri olınur, Ancaq söz buradadır ki, bunlann yaxşı, mötabər və istəkli dostları ve refiqləri var ki, həmişə gözləri onların üstündədir və hər dəqiqə bu yatmışiara onlar pasiban olur və qarovul çəkirler və gözləyirlər ki, bunlara düşmən yavuq düşmosin və heç bir tərefdən canlanna, mallarma afət yetişməsin. Və hətnçinin istəkli və mehriban dostlar da “Novoye vremya”, “Russkoye slovo”, “Bakinski listok” və qeyr qəzetlərin heyətitəhrirİyyələrİdİr ki, gecə-giindüz bunların qədəmlərini ölçüb xeyirşerlərini mülahize edirlər və bir deqiqə qafıl deyillor və məhəbbətin çoxluğundan milçək kiçikliyində olan bitli, sirkoli hacılar, kablayılar onlara fd böyüklüyündə görsenir və hor bir dəlikdədeşikdə onlart görürlər. Hətta “Novoye vremya” idarəsi bunlardan nİgəran olur ki, məbada Məkkədə Beytüllahül-hərəmin içində mənasiki-həccə məşğul olurlar. Onlara bir bəla yetişə və ya bir qafıl sədəmə toxuna və yainki Remiz cüıtırə edəndo, bəzi xırda daşlar atanda birisi səhvən bunlann birinə deye və inciyələr. Məxsusən adam göndərir ki, orada dəxi onlardan müğayat olsun. Ve çünki gecə-gündüz fikri-zikri onlara moşğuldur. Hərdənbir gecələr hövlank yuxular göriib bədxab olur. Mesələn, bəzi vaxt aləmiröyadə xörəyin buxaratındanmı, məhebbotdənmİ, mədənin qüvvətindənmi, nədənmi, bunun yuxusuna şeytan şəklinde bəzi fəsİləler gəlirlər kt, desto-dəstə əllərinde baydaq və üstündə “əlmömünun ixvo” yaztları üz qoyublar onun tərəfinə ve istəyİrlər onun gözünün işıqların əlindətı alsınlar. Odur ki, fovri sərasimə olub, yuxudan ayılıb divanə kimi çığınr ki: Haray! Dad! Qoymayın, axtarm, tapın, tutun, Öldüm... cınldım... dağıldım... partladım... amaxı, aman, qoymayın, pan, pan, pan... bağnm otdu qan, qan, qan... tufan, tufan... musurman, musurman, musurman... Bunun bu baray-huraytna dəxİ istirahət ilə uyumuş o rəfiqləri bir gəməşib eyildiyi gözlərini yuxulu-yuxulu ovub bu qışqırığa, bu hay-küyo bir gülümsüniib: “Bizə bax nə gündeyik, yara bax sallanır” - deyib hellənib genə yatışırlar. Yazdı Sarsaqqulubəy, təsdiq etdi Cüvəllağıbey. “Molla Nəsrəddin", 11 iyun 1913. N 17 * * * Şəriətdə şərm yoxdur Mən uşaq vaxtımda hərdənbir məscidə gedirdim və çox vaxtlar olardı, görerdim kj, torpağı sanı yaşayasınız, bizim Hacı Axund mənbərin üst pillesində əyləşib ayağında ağ tuman, bağı eşikde, biz uşaqlar küçəda damşdığımız sözlərdən danışır və İstibradən behs açıb, istibranı nə cür etməli və nə növ mövzeyi-mötadı sığallamalı, hamısımn təhrini eynilə camaata göstərir və hamisı gözləri bərələbərələ qalıblar. Mən həqiqət bu işlərə və bu sözlərə çox utanardım və qaiandım məəttəl. Tainki Axundu bir gün girələyib soruşdum ki, cənab Axund, niyə gərək peyğəmbər mənbərində sizin kimi böyük vücudlar, arvaduşağı mülahizə eləməyib belə sözlər danışasınız? Axund bir altdan yuxan mənim üzüme baxıb, dedir Oğlum, sən uşaqsan, qanmazsan, şeriətde şerm yoxdur. Gərək bu cür məsəlolər camaata qandırıla və avam bu məseleləri bile. Mən daha bir kəlmə de olsun danışmayıb özüm bu mətləbi ürəyimdə vuruşdururdum, tainki axırda məne melum oldu ki, doğrudan da kəlamül-Hacı Axund, Hacı Axundül-kelam1, neinki şəriƏtdo şərm yoxdur, bəlkə şəriet adı itə meydana gironlordo də əbədən şərm və həya yoxdur. Mən buradan bir müxteser haşiyə çıxacağam, Amma, ey oxucular, siz Kamil paşanın canı, mənim bu sualıma insaf ile cavab verin. Məsəlen, belə götiirün ki, indi bir ecəii tamam olmuş Allahdan qorxmadı, canına yazığı gelmədi, durdu düşdü yola, günə bir mənzit, teyyi-mənazil, birbaş getdi Bakıya, Mir Məhəmməd Kərim ağanm hüzııruna və ağadan bircə bu sözü soruşdu kı, atam, anam səııə fəda olsun, aya, imam divarm dalını bilir, ya yox? Onda o əllameyifəhame nə cavab verəcək? Və əgər soruşan adam mütərəddid qatsa, desə ki, ağzım-dilim qurusun, mən eşitmişəm deyiblər bilməz, onda necə olacaq? Söz yox ki, ağa müridlərini çağınb, o şəxsə o qədər sixoki saldıracaq ki, boynu tobrizli boynuna oxşasın. Amma di gsl o adamda bir müxtəsər cürət ola, özün İtinnəyə, ölümdən qorxmaya, çaparaq qaçıb kitabçı dükanından bir cild “Əzrayi-Qureyş” kitabı ala, gotirib aça ağanın qabağma, deyə oxu tərcümə elədiyin mətləbləri. Aya, onda ağa baxıb görmüyəcəkdir ki, onun yazdığından nəinki bu çıxır ki, İmam divann dalını bilmirdi, bəlkə öz əyalın, övladın ve bacısını da tanımırdı. Şəriətdə şərm yoxdur və şəriətin şərmi olmamağına şiə, sünni qaildir. Çünki şəriətdə şərm olsa idi, Təbriz müctəhidinin oğlu hər ikİ ayda bir bəhane gətirib gəlib Tİflıse, gece-gündüz ömrünü naməhrəmlərlə keçirdib, gedib Təbrizdə camaatın boynunutı kökünə döydürüb vadar elətdirməzdi ki, ona höccetüMslam-vəlmüslimin desinlər. Gene deyirəm, vallah, biltah, nə şəriətdə və ne şərietin əhlinde şərm yoxdur. Çünki inşallah, beş-on gün keçsə Məherrəm ayı daxil otsa, görəceksinız ki, şeriət adı ilə nə hengameler meydana çtxır ve nece hər məmləketin dam delən, cib kesən, adam Öldürən tülüngütorİ bedənlərine xəncər taxıb qıfıl keçirdirlər və necə mərsiyəxanlar kefli-kefli mənbərə çıxıb, gözəl övrət və gözəl uşağın havast başlanna vurub, övcə qalxıb şur, şahnaz oxuyurlar və avam, yazıq, biçare camaat körpə uşaq kımi gözlərinin hiIİyini axıdırlar və axırda bir ildə zəbmətlə qazandıqları pullan, ağlı-qaralı, tökürlər Mirzə Əlekbər mərsiyəxanın ətəyinə... Şəriətdə şərm olsa idi, Naxçıvanda Mir Pıttaştq bir həya eylərdi və özünü peyğəmbərə isnad verə-verə, ele hərekət gətirməzdi ki, peyğəmbər ondan həya eyləsin. Qafqayda Molla İsmayıl, Qubada Molla Hacı Baba, Lənkəranda Molla Qəvam, Qələde Ağa Əbdürrəhim, Gəncədə Ağa Mir Bağır, Şamaxıda Mustafa Əfəndi, Şəkide molla fılan şərietdon həya eylərdiler və bu yazıq mexluqatın yaxasmdan el çəkərdilor. Şəriətdə şərm olsa idi, heç olmasa Göyçay qazisinin yanına ki, birisi bir qız götürüb qaçmışdı ki, onun kebinini kəssin, o, qızın qövməqrəbasma xəber göndərərdi ki, galib qızlarına sahib dursunlar, nəinki qızı oğlanın elindən bir bəhane ilo alıb özünə şeri həram eylərdi. Bu mesəlelerve bu işlər aşkara gösterir ki, şeriətdə şərm yoxdur, şeriet öhli gerək ne Allahdan, ne peyğembərdən və nə camaatdan utanmasın, ne bilirse eləyib və nə ağzına gəlirsə danışsm. İndi ki, mətləb açıldı ve hammız bildıniz ki, şəriətdə şərm yoxdur, qoyun şəriət əhli nə bilirlərse, canasiner eyləsin, əbəda nəfəsinizi çəkmeyin və kişilərin bumundan tökmeyin. Öləndə virdiz ola la-ilahə illollah, Əgər eliz götürüb söyləsəz ki, ya Allah, ya AILah, ya Allah... "Molla Nəsrəddin", 11 yanvar 1913, N 25 * * * Əshabi-kəhf Bizim Naxçıvan şehərində hər vaxt ki, bir teziyə məelisi, yainki təkiyə və ya bir ehsan və qonaxlıq oldu ve şəherin ağbaş, göybaş və sanbaşlart cərgə ilə dallarında mütəkkə ve altlarında döşək yuxan tərəfdə əyləşdilər, danışmağa heç bir söz tapmasalar başlayacaqlar Əshabi-kəhf barəsində bəhs etməyi. Biri deyəcək ki, esi! Əshabikəhf həmİn Naxçıvanın iki ağaclığmda olan mağaradadır ki, hər il baharda arvad-uşaq, böyük-kiçik gedib oram ziyarət edib həm kef çekiriər və həmi hər kəsin nə muradı olursa hasil olur. O birisi deyecek ki, xeyr, əstəğfurullah elə, Əshabi-kəhf o mağaradan ibarətdir ki, gün çıxandan batana kİmi onun içindən işığını kəsməsin və həmin mağara da bir rəvayetə görə Ərəbistanda Mekka ilə Mədinənin arasındadır və bir rəvayətə görə Şami-şumun yaxınlığındadir. Bu deyib, o deyıb, bu çığtnb, o bağınb, bir-ikı saat boğazdöyüşü ve ya yaxa yırtmaq edəndən sonra çıxıb dağılıb gedəcəklər işlərinə ve gene Əshabi-kehfin harada olduğu sübutsuz və dəlilsiz qalacaqdır. Gencelilərin, canına qurban olduğum goy İmama, bakıhların Bibiheybətə, şamaxıhlann Malakan pirinə və Hacı Seyid Əli ağanm qəbrinə, şuşalıların Hərət Abbas pirinə imanlan kamil olduğu kimi, naxçıvanlılann da Əshabi-kəhfə o dərəcedə ixlas və ıradətləri kamıldir. Hətta bu ilin içində iki nəfər bəy vəfat edənde məxsusən vəsiyyət eləyiblər ki, bizim cənazəmizİ aparıb Əshabi-kəhfdə dəfh eləyin, tainki yeddi kimsənə olsun doqquz. Və qövm-qebilələri də aparıb oradacabasdınblar. Və soz yox ki, indi onların ruhu cənnətdə rəhmət dəryastnda üzür. Bu cür piriər və zİyarətgahlar, Allaha şükür, islam aləmınin hər şəhərində və hər qəsəbəsində və hər kəndində və hər dağ başında vardır. Və İldə yüz minləriə azarlılar, kor və şikəstlər oralara züvvar oiub, gedib sağalıb gəlirler. Və daha yaxaları dinsiz-imansız rus həkimlerinin elindən qurtanr. Müsəlman camaatıntn dünya və axirətdə xoşbəxtliyi bir bu cür ocaqlann və imamzadaların bərəkətindəndir, bir Kerbəla və Xorasan ziyarətinin nezirindən və bir də məhərrəm və səfər aylannda şükuhlu ve cəlallı təziyedarhqdan. Çünki insan o şəxsə demok olar ki, onda temiz ürək və saf qəlb ve dürüst etiqad olsun. Yoxsa, “ger nə bəşed etiqadət, cümle karət batil əst" Kişidə ki, iman və etiqad olmadı bir qəpiyə dəyməz. Çox adamlar heqiqətde ctiqad- SLzhqdan və imanı süstlükden dünya və axirətdə zəlil ve xar olurlar... Bu cür ziyarətgahlarda və müqəddəs rövzəlordə ildə minlərlə nıöcüzəler və xarüqüladələr olub, necə ki, korların gözleri açılıb və şjkəstlər sağlam olurlarsa, habelo çox vaxt olur ki, gözlülər ve sağlamlar şikəst olurlar, Bu da vaqiedə gene delildir onların etiqadlarının süstlüyünə ki, bəzi o cür müqəddəs yerlərə şəkk gətirirlər. Mənim bu cür ziyarotgahlara heqıqətdə etiqadım kamildir. Amma məni həmişə şaşırdan bircə bu olur ki, bilmirəm niyo bəs bunlar acıqlarmı bircə iranlılara töküriər və həmişə çanaxları iranlının başında çatlıyır, Doğrudan necə ki, Salarüd-dövlələr, Rəşidül-mülklər hər yerdə iranlım qınr, qonsullar, naiblər, fən"aşbaşılar hər yerdə iranhnı soyur. Podratçılar, zavodçular, fabrikantlar hor yerdə iranlmın pulunu kəsir. Habelə də həmişə piriər və ocaqlar biçarə İranlıya qəzeb edirlər. İramn Sərab mahalmda bir nəfər şəxs Hüseyniyə saxlayana bir müxtəsər rişxond eden kimi fövri rəngi qapqara qaralıb ölüm halətinö düşür. Daha bu pirlər və bu rövzələr zalimlərə, şəqilərə, xalqın qanını içenləro qəzəb eləmirlər ki, Allahın biçarə məxluqları onlarm zülmündən xilas olsun. Səməd xanlan ki, nəinki bir müqəddəs rovzələrin, bəlkə bütün islamiyyətın ehtiramını götürür, cəzasına yetirmirlər ki, başqalara ibrət olsun və o qəddar dəxi gün-gündən şəqavətin artırmasın. Belə ki, bu günlərdə Tehrandan Təbrizə məclise vəkil scçməkdən ötrü bir neçə nəfərin gəlməyini eşitcək hökm yazıb rastələrə və dərbəndlərə yapışdınbdır ki, hər kəs məcIİs intixabı barəsİndə bir kəlmə belə danışsa onun başı formandadır ve Tehran da həndə-məndə danışsa, Azərbaycanı büsbütün İrandan ayıracağam. Odur ki, yazıq əhalı cınqırlann belə çeks bilmirlar. Çünki çox şiddətli və bərk hökmdür və hökmün altmda da öz möhrünü basıbdır, hansımn ki, səci bu mezmundadır: “Ara qali, yaıı konare, baş nenıəd, Xırsi-xuda, qulibiyaban Semod". “Molla Nəsrəddin", 21 dekabr 1913, N 28 * * * Ənizə ərəblər və hacılar Mən uşaqlıqda her hansı hacı və kərbəlayı ki, zİyarətdən qayıdardı və onun görüşünə gedərdim, eşidərdim deyir ki, “fılan yerdə belə ənizeye rast geldik və fılan mənzildə cəmalımız biz ilə belə rəftar etdi, züwara məsləhət gördüler ki, “Süleymanİyyə yolu ilə gedək yavuq olsun” . Çavuşumuz dedi: “Xeyr, orda onizə var. Bicar yolu yaxşıdır ki, qorxusuzdur” . Biz Bİcar yolu getdik, sonra eşitdik ki, Kabla Hosənqulugil Süleymaniyyə yolu gedib ənizeyə rast gəliblər”. Mən bu sözləri eşidəndə həmişə təəccüb edirdim ki, görəsən bu ənizə, ənizə nə deməli sÖzdür. Bu çay adıdır, yer adıdır, ya heyvanat qismindəndir? Sonralarda qandım ki, xeyr, ənizə deyilən, çöllərdə boyümüş bir eins ərəblərdəndir ki, İşləri-peşəlori gəlib-gedən züvvarı güdmək və onlara artıq dərəcədə məhəbbot və ehtiram etməkdir. Mesələn, çox vaxt rast gəldikləri züwar dəstələrinin şeylorini bütün əllərindən alıb apararlar ki, ağanm züvvarma yolda ağırlıq edib əziyyətə və zəhmətə salmasın. Və bəzi vədə ki, bir para züwar anlamayıb bunların bu mehribançtiığmı qəbul etmez, onlar ilə ərəbi deva edərlər, yənİ əllərİndə olan böyük toppuz ilə elə vurarlar ki, züwarın başı darmadağın dağıltb fövri feyzi-şəhadeti dərk eder. Sözümə şahid, bu il Məkkeyi-mükərrəməyə müşərrəf olan hüccacın qayıdış başı bir böyük destəsi bu müsafır sevən bədəvi ərəb qardaşlara rast gelibdir. Onlar hacıların həcc yolunda çəkdikləri oziyyəti və qazandıqları feyzi və səadəti nəzərdə tutub razı olmuyublar ki, bunlar bele günahdan silkinə-silkinə gedib vətənlərində genə günahə batıb a x ırd a biıman dünyadan getsinlər. Deyİblər gərək siz şehadət feyzini dəxi dərk edib, necə ki, pak və müqəddəs beytülhəramdan çıxmısmız və habelə birbaş cənnətiəlayə rəvanə olsanız ki, pak etəklariniz bu dünyanm günahlarının çirkinə batmasm və həqiqetde de onlan bu seadətə nail ediblər. Həzrət buyurur ki, günah öldürəndə deyil, öləndədir, yəni orəb- Iərin hacılar və kablayılara bu nov rəftarları ikİ şiqqidən xali deyil. Birisi budur, deyirlər ki, siz öz veteninizdə min zəhmətle qazandığınız paraları niyə ac və möhtac külfetinizə və qövmü-əqrebanıza vermeyib gotirib Ərəbistan çöllərində serf edirsmiz? Və ikinci, deyirlər, indi ki siz axirətə mayilsİniz və dünya iie işiniz yoxdur, qoyun biryolluq “elehsani-bittamam” olsun və bu dünyanın məşəqqətİndən xilas olub həmişəlik behiştdə istirahətlə məşğul olun! Buna kimin nə sözü ola bilər? Yaşasm əmr bəməruf, nəhy əzmünkər edən bədovi enizə qardaşlar və sağ olsun Osmanh dövlətİ ki, məmləkətinin hər guşəsinde amin-aman hökmfənna olub qurd qoyun ilə otlayır... “Molla Nəsrəddin", 5 fevral 1914, N 4 * * * Aşari-tərəqqi Bir gün idarədə əyləşmişdim və Orenburqda nəşr olunan “Vaqt” qəzctində Buxaradan yazılan bir gözel mektubə mütaliə edirdim, Nagah gördüm qapı açılıb iki-üç nəfər şəxs sərasimə içəri girib başladılar məni məzəmmet eləyib yuyub arıtmağa ki, sen niyə bu şəhərdə bir bu qədər gözel-gozəl işlər olur ve qəribə-qeribə əhvalat üz verir götiirüb “Molla Nəsrəddin” jurnalına yazmayırsan? Məgər sen ancaq ona lazımsan, bircə yazasan ki, Göyçay qazısı qız qaçırdıb kəbin kesmək üçün onun yanına aparan oğlanın əlindən həman qızı aİıb neçe aydı özünə herəm eləyib saxlayır və indi biçara qız hey dad-fəryad eieyir ki, Aliah xatirinə məni azad elə gedlrn. Qazı körpə uşaq kİmi gözlorinin hiliyini axıdır ki, aman günüdür getmə, sən getsən men ölorəm?! Məgər son birco buna lazımsan götürüb yazasan ki, Culfada 2 fevral gecəsi “Anqlya” mehmanxanasında bir ədib və iki nəfər tacir keyflonib sazandar ilə bir naməhrəm oynadırmışlar. Nagah ədibin saxlaması Marusya qəflətən qapıdan girib şərab butulkasını çalıb ədibin başına. Qan durub fantan eləməyə və indi həkimlər deyırlər ki, şişə smıqları giribdir ədibin başının içinə daha onun beyni xarab olacaq və millətə bundan sonra onun faydası çatmayacaqdır! Dedim, qardaşlar, Allahı sevirsiniz az məni mezenımət və məlamet eleyin, deyin görüm ne olub axır? Nə qezavü qədər üz veribdir. Əger müselman aieminə faydalı bir xəta olsa, onu da yazmaq nıənim bu göy gözlərim üstə: dedilər, a kişi, dəxu bundan artıq nə xəbər olsun ki, traqtırçı Ağa Mir Hüseyn Təbrizli ki neçə illərdi əhli oyal şəridesi olub qapı daldasına düşüb, vətən üzünə həsrət qalıbdır, Bu günlərdə neçə müddət ilə iki gözləri kimi bəslədİyi qoçuna bir qəfəs qayıtdırıb qoyub qəfosə balşoy skorost üə aparıbdır Bakıya ki orada döyüşdürsün. Bundan da qəribə və eşitməli xəbər istəyirsən? Niyo götürüb yazmırsan ki o cür şüurlu və fərasətli adam bütün dünyada məşhur olsun və belə yaxşı iş gördüyündən yana adı dastanlarda deyilsin? Dedim, başüstə, onu da yazaram, QaJəm götilrdüm aİo, istədim salam yazım, Bizim bu işlərə dair açım kəlam yazım, Butıu bilin ki, müsətmanlarm tərəqqisi O qədərdir edə bitməm onu tamam yazım. Dedİm qardaşlar, indi ki siz sözünüzü qurtardmız, qulaq verin görün Buxaradan nə yazırlar? Və başladtm uca səs ile “Vaqt” qəzetini oxumağa: Buxara halları kabdan təvekkül monbəiliilum sanalğan Buxarada əxlaq pozğunluğu pək ziyadə şaye bula başladı'. Bunda əqls səmi turqan toy yastlır, ol toylar bir vaxtda miskirat və fəhşiyatsız ötəmi, kobdan tefəkkül hacı israr zəkatçının toyu buldu. Bundan qıltnğan israf belə bunda qılınğan pozuqlınlann hesabm bir Allah qəbilə bayram eyd gunləri gəlsə bütün bay beçə və bütütı məxdumzadələr yam Buxarağa çıqıb qalistinsələrğa tolalar qayda qarasın onda xeyanet rüşvet föhş hətta kob memurlar, qazılar da şunun ile mübtəla. Qurban bayramı idi, Buxaranın işanlanndan X-dİnin bəradəri və müridləri eydj-qurbanını yaxşılab bayram itü üçün Buxaradan bir neçə çərək miskirat alıb ton boyunca keyf çəkəkanlar şol arada yoqifınə bir nersə üçün söz görüşdürüb pəza çıqğan nehayəsinde işan həzrətinin bəradərınə birisi biçaq belə çançəkan huşsuz yatub qalğan. Gordüm ki, hərıflər bir şey qanmadılar. Başladım onlara mətlebİ anlatmağı ki, qədimdə elm menbəyi olan Buxarada əxlaq pozuqluğu o dərəcəyə varmış ki əqlİ deyil, hədsiz məsarİflərə toylar yapıltr, qədim vaxtlar da bu toylarda İşki olmazdı, Amma bu axırlarda Hacı Zəkatçının toyunda olan oxlaq pozquluğun və israfin həd hesabım bir AHah bilir. Böyük nıəmurlar, mollalar və qazılar da bu günahlara mürtokib olurlar. Qurban bayramında Buxaranm əyanlarından yeni Buxaradan bir çerok şərab götürüb eyş-iştərə məşğul olarkən sözləri çəp galib bir nəfəri bıçaqlayıblar. Gördüm bu müsəlman qardaşlar bir qedər kiridİIər və birisi dedi ki, axı buxaralılann hamısının başında əmmamə var. Onlar o əmmamələrdən həya eləmirler ki, bu cür fısqü fiicura mürtəkib olurlar. Dedİm, qardaşlar, dünen bir nəfər gəlib mənə şikayət edirdİ ki, Tiflisdə olan Puşkinski şkolada müsəlman müəUİmlərindən birisi hər gün şagirdləri döyür, söyür ve başlannm tuklərindən yapışıb dartıb vurur o divara, bu divara. Söz yox ki, o cür müəllim terbiyə verdiyi şagirdlər böyüyüb axırda olacaqlar təbrizli Mir Hüseyn və buxaralılar kimi, daha buna biçara Molla Nəsrəddin nə eləsin? Qülh-veİlah ilə donquz darından çıxanda yazmaq iiə də bu vücudlar müctəhidi-mütənəbbihə olarlar... "Molla Nəsrəddin", 12 fevral 1914, N 5 * * * Pələng ili Əlan əlimdə iki təqvİmin mütaiiəsine meşğulam ki, görüm bu ilin hodisatından nə yazılıbdır. Ta onları eynilo qareiərimə bəyan etdiiTt ki, bu pələng ilinin işlərindən qabaqdan xobərdar olub özJərini bİr para afətlərdən gözləsinlər. Taqvimin birisi Bakıda çıxan masa təqvimi, o birisi isə Tehranda çap olunub münəccimbaşı Serkarın öz mübarək dəstxəttilə möhürlənmiş teqvimdir ki, bu ilin hodİsatı onda nöqtəbənöqtə yazılıbdır. Müneccimbaşı belə yazır: Övzaİ-kəvakib belə dəlalat edir ki, bu il Iranda Darül-Şurayi- Mitlli kamali-dəbdəbe vo colal ilə açılıb ətabati-aliyatdan yetmiş beş nəfor yetmiş beş yaşında başı sartqlı seçilib əhkami-şəriyyəni tamam-kamal Məclİsİ-Millidə müzakirəyo qoyub birbəbir holl edəcəklər. Və bir nəfbr ələm müctəhid tapıb təyin edocəklər ki, vahidüləsr və feridüd-dəhr olsun və bundan sonra cəmi İran əhlinin ona hükmən müqollid oiduğunu təhti-qanune alacaqlar. Pəiəng İlimn bərəkətİndon şəban aymın 27-də həzrəti vala Nayibüs-soltənə öz nəyabət vəzifəsini tamam-kamal əda edib, zimami-İxtiyari şah novcah Sultan Əhmedin yodi İqtidarına tapşmb özü bütün-bütünə asudo olub Avropaya sofər edəcəkdir ki, orada uzun bir müddət İstirahətə məşğul olsun və qol-q\çını Firəngistanda madmazelləre bork ovdursun ki, bəlko yorğunluğu çıxa. Çünki bu iki il naiblikdə hoqİqətdə müşarüeyh çox əziyyət və zohmət və məşəqqət çəkib, gecə-gündüz yatmıyıb İramn səadətinə o qədər əlleşib vo çalışıbdır ki, bİImərro yoruiub dıldən düşübdür. Bu poləng iliıı bərəkətindon Nİzamüs-səltəno lorlara hakim təyin olunub keçen il rəcəb ayında özünün lorlar torəflndən soyulduğuna əvəz olaraq, lorları tamam-kamal soyub lat-üryan edib çıxıb qaçıbdır. Masa təqviıni belə yazır: övzai-kəvakib delalət edir ki, bu ildə Osmanlı Ittihadi-Tərəqqİ firqəsi parlamana zor ilə seçilib orada kesrəti-arayo malik olub məmlokətin içərisində hər nə bilirlərsə, Öz rəyləri ilo yapacaqlar ve hər kos otıların əleyhine bir kəlmə belə danışsa onu pəlong kimi yırtıb dağıdacaqlar. Pələng ilin berəkətinden Bakının özünün və ətrafinm əhalisi pələng tebiətinde olub, “Molla Nəsrəddİn” müxbirliyinin isnadı hər kəsə verilsə onu qanma qoltan edəcəkler. Pələng iİin bərəkətindən Şeytanbazar müsəimanlan pələngə dönüb bayramın ewəlimci günü baydaq üstündə böyük dava edib, qırx-əlli adam yaralıyacaqlar. Krımda, Türküstanda, Qazanda, Xivədə, Misirdə, Mərakeşdə, Ərəbistanda, Sudanda, Cəzairdə müsəlmanlar necə ki, inişil sıçana, bildir öküzə dönmüşdülər, bu il dəxi pələngə dönüb, dallarına keçənleri təpik ilə vurub qabaqlanna çıxanları isə dişləri İlə didəcəkler. -"Molla Nəsrəddıtr", 14 mart 1914, N 9 * * * Məhkəmeyi-ürfiyyə Dünən bizİ qara və günahkar stulunun üstündə əyləşdirib mühakimə edirdilər ki, sız niyə bu namuslu, ədəbİİ, ismətii, əxlaqlı millətinizin exlaqını pozğunlaşdınrsıntz? Və yene siz hər bir pis və insana yaraşmayan hərəkətləri Öz müqəddəs din qardaşlannıza isnad verirsiniz?.. Həqiqetde biz günahkar və üzüqara olduğumuza görə deməyə sözümüz və verməye cavabtmız yox idi. Çünki təmiz, pakizə, gül kimi bir milletə götürüb bir para yaraşmayan və nalayiq iftiralar və böhtanlar yazanın cəzasi nəinki qara stulda eyləşib müqəssir olmaq, bəikə, dörd saldatm qabağında (kateıjni rabot) getməkdir, Bizı gürıahkar edənlərin birinci tutacağı bu idİ ki, biz guya oğrunun yadına daş salınq, yəni Tiflisə gələn gəncəli, qarabağlı, İrəvanh, bakılı, şəkiü, şirvanh mömin qardaşlara ki ömrlərində bilməyiblor və bilmezler ki, uşaqbazlıq nədir. Biz öyrədirik ki, gəlib gecələr kəssiniər Voronsov nişangahının qabağını, keçən uşağa çiyin vursunlar və ötən uşağa qaş-göz elesinlər və guya biz Təbrİzdən, Urmidən, Marağadan, Səlmasdan gəlib otuz-qırx illər ilə Qafqazda qalan İranh qardaşlara düsturül-əməl veririk ki, məhorrəmdə gözəl oğlanlann əynine gözel faxər libaslar geyindirib kəcavelaro mindirib Əli Əkbər və Qasım ve ərus şəbİhi qayırsınlar ki, hər bir mömin qardaş gözü onlara sataşanda ağzmın suyu şor-şor axsın və çaşıb məəttəl qalsın ki, gorəsən, məhərrəmdir, ya bayram?! Biz doğrudan da günahkanq. Çünki biz “Molla Nəsrəddin” jurnalım çıxartmasaq və xaiqa sataşmasaq və abırlı müsəlmanlan bıabır eləməsək, hamısı exlaq sahibi olub ləlinin və Seyid Əzim Şirvaninin külliyyatlannı (hansılan kİ, başdan-başa ədəbli sözlərdirlər) ezbərləyib hər məclisdə, meyxanada, özləri oxuduqlanndan əlavə, evlərindəki on dörd, on beş yaşlarındakı uşaqlanna da ozbərlətməzlər. Biz hər halətdə günahkanq və gərekdir bızim müqəssir olmağımıza cəmi mömin qardaşlar sevinsinlər və çatışsınlar ki, biz həmişə təhti-məsuliyyəte düşək, çünki biz nİyə hər yetəne yetib, yetməyənə bir daş atınq? Bize nə dəxli var ki, Osmaıüı vüzərasınm arasında bu axır günlərdə genə bir təzə nifaq və ədavət törəyib biri şəriət partiyası ve birisi firəngi masuni partiyası olublar? Biz gerək heç vaxt bu cür əsilsiz sözləre və yalan yazılara inanmayaq və ehyana inansaq da həml bər səhhət edək və deyək ki, xeyr, islamın nicatı və səadəti həmişə ikitırəlikdə və nifaqdadır və ona görə peyğembərimiz (mənim ümmətimin arasında olan ixtilaf Həsənədİr) buyumbdur və evvəl gərek bu millət biri-birilə bərk çəkişe, sonra borkişə. İndi hələ çekişmək dövresidir. İnşallah, bir neçə yüz illər də biri-bırlərilo çəkişərlər, sonra lap möhkəm bərkişəriər. Daha o vədə bunlara heç kosin zoru çatmaz. Çünki həzrat buyurur: Bodim gələr eştdim ittİfaq söhbətini, Xoşum galor danışanda nifaq söhbolini, Bizim bu milləti xoşbəxt, xoşseadet eder, Əger nifaq içimizdə bu halotilə gedər. Nİfaq cdib bütün islamrn ölkasin abad, Hemişe qelbimi cylərnifaq söhbeti-şad. “Molla Nəsrəddin", 21 mart 1914, N 10 * * * Metrik şəhadətnaməsi Hər kəs dürüst statistika saxlaya ve yaxşı diqqet İlo hesab eləyə görər ki, hər il Tiflisə Bakıdan, Gencədən, Şəkidən, Şirvandan, İrəvandan, Qarabağdan və sair Qafqaz şəhərlərindən yüz minlarlə cibləri dolu müsəlman qardaşlar gəlİb bİr neçə gün eyşi-işrətə məşğul olub soııra lat-liit zəvvari-imam Riza qahb. Kimisi borclu bir növ kəiək iiə əkilib, kimisi doxi teieqraf ilə evindən pul gətirdib düşdüyü mehmanxananın hesabmı kesib ə!i qoynunda, boynu çiynində çıxıb min həsrət ilə iiz qoyur vətenino vs gedib üzüqoyulu düşür böyriiiistə yat ki yatasan. - Bu müsəlman qardaşlann Tifliso səfərləri və bunlarm bu şəhəro şad gəlib qəmgin getmoləri neçə şoqqidən xaii olmur, ncçə sebəblər olur ki, bunları biixtiyar bu şəhərin səfərinə vadar vo məcbur cdir. Əgər bir parası şəfqət bacılanmn ziyarətlno gəlirlərso və bəzisi İraq dindən, məzhəbden, naxçıvanhlar kimi mülklərİnİ “zemelni” banka zaloq qoymağa, bir çoxusu dəxi idareyi-ruhaniyyədon ınetrik şəhadətnaməsİ çıxarimağa gəhrlor. - Məselen, bu müsəlman qardaş ki istəyir ya oğlunu, qızırn, yainki, qardaşını, bacısını rus şkolalarınm birisino qoysun, labüd gerək onun metriki ola. Yəni onun doğulmağına şəhadət oluna ki, filankəsin qızının bətnindən və fılankosın oğlunun sülbündən Axund Molla İmamverdi axundun kesdiyi şəri kəbinİn movcibi ilə filan tarixdə fılan vücud dünyaya qedəm qoyubdur ki, özü esil həlalzadə və nəsli dəxi böyük bir dudmanə mənsubdur. Çünki Rusiyada istər xristian olsun və ya qeyri-xristian kəbinsiz və saxlamadan doğulan uşağı bic və atasız adlandınb ona metrik vermək şiddətli surətdo qadağandır. - Mən çox-çox adamlar ile görüşürəm və soruşuram ki, fİlan kəs' Nə əcəb, alverinizin şirin vaxtmda və başmızm qarışıq vədəsində Tiflisə qədəmi-rənce buyurubsunuz. Cavab verirlər ki, idareyiruhaniyyədə İşimiz var, gəlmişik metrik çıxardaq. Və çox vaxt rastıma çıxan bir qərib şəxs görürsən utana-utana məni dayandınb soruşur ki: “Qardaş! Sən Həzrət Abbas, sen Qərib İmam Riza, şeyxuüslam idarəsi haradadır, onu mənə bir nişan ver” , Və çoxları dəxi giiayə edirler ki, keçən il ərizə verib idareyi-ruhaniyyədən metrik istədim, vaxtmda gəlıb çıxmadı, uşağım dərsdən qaldı. İndi labüd laəlac qalıb işlərimi üst-üstə toküb gslmişem kİ, belkə başıma burada bir əlac eyleyim. - Mən əw ə l elə miilahizə edirdim ki, Allah eləməmiş, idareyiruhaniyyədə müsəlman uşaqlarmm oxumalarına o qedər əhəmiyyət verən olmur və bəlkə məbz bunu düşünüriər ki, ehyanə bəlkə, oğlanlar oxuyub əqidələri süst oldu və qızlar dexi üzüaçıq gəzdi naməhrəmçilik oldu və ya xudanəkərdə idarə üzvlərinin arasmda ədavət və nıfaq olub sözleri bir-birilərilə tutmur və ona görə bir-birinə zıdd gedib xalqın rücuatmı texire salıriar və metriklər bir bu qədər yubadirlar və yainki metrik baresində idareyə gələn ərizəler markaları səbəbine qulluqçulann arasında fövt olüb yeriərinə yetişməyir ki, kifayət verilsin. Sonra gördüm ki, xeyr belə deyil, men kişilərin haqqında sui zenn edirmişəm. Məhz onlar düşünüblər ki, Qafqaz şəhərlərinde kəsilən kəbinlərin çoxusu xilafı-şər olub onda nə qızın və nə oğlanın rəyi və rizası gözlənilmir. Ona göre onlardan doğulan uşaqları bic hesab eleyib metrik şəhadətnaməsi verməkdə ehtiyatlı və dİqqətli olurlar. - Ve bir də böylə də ola biler ki, necə ki Təbrizde meşrute zamanı İdareyi-bələdiyye istəyirdi tedadi-rmfus dəftori düzeltsin. Yəni hər evin külfətıni adbaad yazıb kötüyə salsın. Camaat oğlanlannın adını gizlədirdiler ki, naməhrəmçilikdir. Niyə yad kişi mənim əyalımm, qızımm adını bilsin. Şayəd Qafqazda da belə işlər olub, indi idareyi-ruhaniyyəni əşkalata salıblar. Yoxsa heç inanmah deyil ki, o cür müqeddəs pak biriya idarədə mctriklər səbobsiz yubanıb camaat avara qalsın. Pənah apanram Allaha, xalqın haqqında bohtan və iftira deyənlərə... Sarsaqqulubəy "Molla Nəsrəddin", 58 iyul 1914, N 22 * * * Nə yoğurduq, nə yapdıq, hazırca kökə tapdıq Xaçpərast millətlərinin tökdükləri qan və verdikləri can bahasına olaraq.Rusiyədə hürriyyət ve azadltq günəşi parladı. İndi müsəlman qardaşlar da sairləri kimi bu işıqdan istifadə etiirlər. İndiyə kİmi qəsb olunmuş hüquqlarının Özlərinə qaytanlnıasma ö z vekilləri vasitəsİlə Petroqraddakı İcraiyye Komitəsindən istəməkdədirlər. Odur ki, Qafqaz şeherlərinin haınısmdan və Türküstandan bu günlərdə öz ehtiyaclarına dair bir böyük layihe tərtib verıblər ki, məhəlli komitələrin təsdiqi ilə möhkəmlənib bu tezliklə tazə hökumətə pişnəhad olunsun. Əhalinin istədikleri bu qərar iledİr: Gəncədən. Gəncə camaatı xahiş edirlor ki, Cəngə müəllimlarinin təhti-nəzarətində bir qumarbaz cəmiyyəti təşkil edilib, bundan sonra hər toyda, qonaqlıqda, məclislərdə və evlordə hər cür yığmcaq yerlərində kamali-azadəlik və sərbəstlik ilə qıunarbazlığa məşğul olsunlar; daha keçənlər kimi əlli nəfər müəllim və kesəbə bir danşhq otaqda diz-dize dayayıb səhərə kimi çıraq vo paprus tüstüsüııden boğula-boğula çöməlib, bİr-birine söykonib, zəhmət və əziyyətlə bakara, vertuşka oynamasmlar. İrəvandan. İrəvan camaatı vaxtın ciddi və təhlükəli olduğunu nəzərdə tutub xahiş edirlər ki, onlara ixtiyar verilsin ki, ta uşaqlı-böyüklü, qocalı-cavanlı hər biri iki dənə tapança və iki dənə qəmə bellərinə bağlasınlar; çünki indiyədək bağladıqları bir dənə tapança və bir qəmə ilə ancaq on adam öldürmək və on adam yaralamaq mümkün olurdu. Naxçıvandan. Naxçıvanhlar tələb edirlər ki, onlara ixtiyar veritsin, ta öz dilxahlanna gorə şəhərin özündə bir şpiyon zavod açıb, ətraf kəndlərdə də ona şöbələr qərar versinlər ki, bundan sonra her kesin bir nəfər ilə qərəzi və ya bir dəyintiliyi olsa, dinməz-söyləməz ya mərkəzi idarəyə və ya şöbələrə danos versin. Şişə qələsindən. Burada camaat ıki dəstə ohıb, iki cür təlebname tərtib veriblər. Bunİann bir dəstəsi şeyxi və o biri dəstəsi üsulidir. İstədikləri bütün-bütünə bir-birinə zidd mesəlelərdİr. Şeyxilər istədiklərine üsulilər, üsulilərinkinə şeyxilər bəroks edirlər. Dedikləri neço maddədən ibarətdir. Bəzi rəvayəte görə, millət çörəkçi dükanlannın barəsinde uzun-uzadı mübahisələr var və ağalardan bir parası o dükanların bağlanmasım lazım bilir, guya dövlətlİlərin xəyalı təzə hökumətə şİkayot verməkdir ki, onların bu iki-üç İldə min zəhmət və məşəqqətlə qazandıqları pullarım zor ilə əllərindən alıb una, buğdaya verib haman çörəkçi dükanlan vasitəsilə paylayırlar şeherin min iki yüz nəfər ac və yoxsul arvad-uşaqlanna, bu binevalann Özləri və əhii-əyallan qalırlar ac. Türküstandan. Sartlar, qırğızlar ərizo verib İstida edirlər ki, onlara gündüzlər bağlarda, bulvarlarda, çayxanalarda, küçəlerdə ve sair yığıncaq yerlerində asudə qol-qıçlannı uzadıb xoruldaya-xoruldaya yatmağa və hər yer olursa olsun, dəstələrlə düzülüb namaz qtlmağa açıqdan-açığa izin verilsin. Dərhənd və Qubadan. Bu İkİ şəhərin əhalisı böyük şadyanalıq ile hürriyyeti alqışlayıb ondan nece ki lazımdır, İstifadə etməyə hazırlaşırlar, bunlann təlebləri qayət menidar və əhəmiyyətlidir. Camaat indiyə kımi matom günleri bu İki şəhərin her birisinden on doqquz böyük əza dəstəsi çıxanb aşurada, ərbəinde, Fatimə vefatında, peyğembər vəfatmda, bistü yekkümdə ağköynək olub, baş yarırdılarsa da, İndi izin istsyiriər ki, bundan sonra 179 dostə’düzeldib, həmi cahardəh mesumun ve hemi nə qədər ki, mürsel və üluləzm peyğəmbəriər var, hamısının şəhadət və vefatı günleritıdə baş yarmaqianna tazə hökumət terəfindən müsaidə edılsin. Bakıdan. Bunlann cəmıyyətləri və idarələri və əhalisi çoxlu təlebnamələr hazırlayıblarsa da, təfsilatı hələlikdə dürüst melum deyil. Ancaq bizə yetişən mövəssəq xəbərləre göre, bir cəridənin müdiri öz tərefındən Petroqrada məxsusi vekil göndərmək istəyir ki, taza hökumətdən aşağıda yazıları maddəlere icaze alsm: Əvvəla. Bundansonramüdirin ixtiyarı olsunki,cəridəherkəsİ istəyirsə, küçə söyüşləri ilə söyüb biabır etmeye. İ k i n c i. Qərəzi-şəxsı və şəxsiyyətə aid məsəlelerlə, iftira və böhtanla cəridəsini doldurub qabaqdan gələni dişləyib, daldan gələni təpikləməyə. Üçüncü. Bir motləbi əlli dəfə təkrar edib har sözü daddanduzdan çıxartmağa haqlı və ixtıyarlı olsun. Şamaxıdan. Buranın hacılan öz tərəflerindən vəkil seçiblərki, irıdİyodək aldıqları yüzə altmış manat tənzİlİn onların xərclərinə kifayot etmədiyini taze hökumətə bəyan edİb, bundan sonra yüzə doxsan ilə tenzil almaqlarımn qərardadmı tosdiq elətdirsin. Moqalənin çox uzun olmağına görə qalan şəhərlərin tələbatını qoyduq sonraya. “Molla Nəsrəddin”, 16 mart 1917, N 6 * * * İstibdadi-ruhani İndi hamı sevinir və hamı xoşhal yaşayır və hər gecə-gündüz catnaa. dəstelorle ellərində qırmızı bayraq küçələrdə, meydanlarda nümayişlər göstərib, nitqlər irad eyləyib xitabələr oxuyurlar və “urra” sədalarını göylərə qalxızırlar ki, bəli, nə var, nə var, kohnə çürümüş hökuməti üzüquylu salıb və onun bu bir naxır millət qanı soran vəzirlərini ve bir sürü boynuyoğun qubematlarını və naçalniklərini vo qamıyoğun yekə jandarmlannı kisliyib qatıblar danalığa və məmləkəti onlarm pis üfunətindən təmizləyiblər. Amma heç kəsin xəbəri yoxdur ki, öküzün böyügü tövlededir. Qardaş, zarafat deyil, tutaq ki, sən indi istibdadi-cismarıini yıxdm ve hürriyyəti-kelame sahib oldun və bundan sonra hor nə istəsən danışıb və hor no tıkrinə gəldı yaza biləcəksən və öz ürfı işlərini özün öz dilxahmca yerinə gətirə bilecəksen. Pes şerı işlərine nə deyirson? Aya, görək buğunun qabağını vurdurub-vurdurmamağa, üzünü, başım qırxdmb-qırxdımıamağa, məbada gedəndə soi ayağmı içəri, çıxanda sağ ayağını eşiyə qayub-qoymamağa nə deyırsən? Onlardandamı azadsan? Sən eylə bilirsən ki, bundan sonra təqhd mesolosı də olmuyacaq? Yoxsa eylə bilirsən ki, Qubadakı Molla Hacı Baba, Qafqaydakı Hacı Molİa İsmayil axund, Gəncədəki Hacı Seyid Bağır ağa, Həştərxandakı lənkeranlı Molla Əbdülrəhim, Tiflisdəkİ Rüstəm Zal, İrəvandakı şeyx Elektrik, Bakıdakı filan ağa, Şuşadakı Ağa Əbdürrəhim, Ordubaddakı Seyid Murtuza yatıblar nə kefın istodiyini eləyəsən ve hər kosi bəyənirsən ona təqlid eləyəsən, yainki bəqa bərmeiyyit qalasan? Vallahi, zorla boynunun kökünə tokfır çomağı ilə vura-vura səni şeyx höccətül-füqəhayə təqlid elətdirəcəklər. Yaxşısı budur ki, indi vaxt varkən başımn çarəsini eyiə. Və necə ki, istibdadi-cismanini yıxdın, istibdadi-ruhanini də yıx ki, yaxan qurtarsm. Yoxsa, istibdad istibdaddır. O olmasın, bu olsun. "Molla Nəsrəddin" 23 mart 1917, N 7 * * * Senzur Ax bivefa fəlek, sen nece qeddar və cəfakar İmişsən ve hemişe yarı yarından ayıran və sevgİlisini, istəküsini sevgilisindən kənar eden imişsən! Hanı o günlər kİ, mən saatlarla senzur idarəsində əlim qoynumda, boynum çiynimdo titrəyə-titrəyə müntezir olurdum ki, öz sevgilimin mübarək üzünü görüb, öziimü onun qədəmlerİnə salıb, ərzibəndəçüiyimi edim ki, bədbəxtanə genə divari qismət olmuyub, naümid ve məyus qayıdırdım. Və hətta bəzi vaxtlar bu ayrıhğa davam gətire bilməyib Özümii min zəhmətlə onun astanasma salırdım və əl-əl üstə qoyub ikiqat baş əyəndən sonra deyirdim: ay atam-anam, qövm-eqrəbam, külkülfətim sənə fəda olsun, zəhmet çəkib bəndənəvazlıq ele, mənim boynuma bir böyük haqq qoy, bu bir neçə kolmə yazılmış həderənpədərəni gözdən keçirt, gör, əger, Allah eləməmiş, bir xilafı-qanun söz var isə, hökm elə bu saat mənim boynumu vursunlar və əgər yoxdursa, Öz mübarək admı bura yazıb məni balalannın başma çevirib mürəxxəs elə. Mənim bu ərzi-bəndəçilıyimi eşitcək o vücudi-mübarək ele qeyzo gəlib tapança kimi açıhrdı kİ, azca qahrdı mənim bağrım çatlasın və başlayırdı meni yuyub-arıdıb məzemmet eləməyə ki, “pəh, qoymazsan bir qedər yorğunluğumu alım, xeta elomirem ki, ayda yeddi-səkkiz yüz manat məvacib alıram, həle gündə bir saat ışleyib iki-üç vərəqəyə adımı yazdığım bəs deyii, hələ sən də naqafıl böyürdən çıxıb istəyirsən məni genə bu ağırlıqda zəhmotə salasan, Mən qol-mol çəko bilmərGm”. Axırda çox yalvanh-yaxarandan sonra bir az yumşahb vərəqələri götürüb əlinə, gözü baş səhifəyə sataşcaq top kimİ gurulduyurdu ki, pəh, bu nə şəkildi çəkmisən kİ, Təbrizdo fılan İmam Cümə minibdir eşşəyə, elə də iş olar? Hələ bəs bu nədi yazıbsan ki, Qarabağda bəylər builki cəmı pambıq mədaxillərini qumara uduzublar. Bu cür yalan-palanlara izin verə bilmərəm. Mən biçarə genə ikiqat əyilib erz eylərdim ki, belə balalarma qurban olum, axı sən gərək baxasan ki, burada hökumətə və siyasətə zidd bir mətləb olmasm, daha başqa mətləblərin sənın aləminə ne dəxli var? Onda buyururdu ki, xeyr, mənim hökumət senzurluğundan başqa, Özümün şəxsi bİr senzurluğum da var ve başhyırdı ata kimi məsləhət eləmoyə ki, balam, sən həle uşaqsan, öz xcyir-şərini biimirson, adam gərek dövlətliyə sataşmaya, çünki onlardan adama xeyir-mənfəet gəler, Adam gərək xan, bəyə sataşmaya. Çünki adaının onlara ehtiyacı düşər. Adam gerək axunda, seyidə, dərvişə sataşmaya, çünki onlarm da bədduası adamı tutar. Adam gərək əsnafa, alış-verişçlyə sataşmaya, çünki adama nisyə şey verməzlər, Adam gərək hacıya, məşhədiyə, kərbəlayiyə sataşmaya, çünki adamın xeyir-şəritıə gəlmezlər və adamı qonaqlığa, ehsana çağırmazlar. Adam gərək oğruya sataşmaya, çünkı gələr adamın evini yarar. Adam gerək adam öldürəne, yol kəsənə sataşmaya, çünki golər adamın Özünii öldürər və... ve.„ O cənab bu gözəl nəsihetləri eleyendə mən gözlerimi berəldə-berəldə qalıb, hürüt-hürüt onun o gözel camalına tamaşa eləyib dinməz-söyləməz qulaq asırdım. Indi heyf olsun haman gözəl giinlorə... "Molla Nəsrəddin", 23 mart 1917. N 7 * * * Qarğalar Zağ çün şərm nedarəd, ki nəhəd pa bər gül, Bülbülanra səzəd ər damoni xari girənd. Yəni zəmani ki, qarğanın həyast olmadl, qondu gülütı üstünə, biçarə bülbüllərə yaraşar ki, tikanın ətəyindən yapışsmlar. Evin yıxılsın, Haftz, sən yeddi yüz il bundan qabaq nə bildin ki, günlərin bir günündə Rusiya miiiətleri yığıştb Romanov stlsiləsinin murdar üsuli-idarəsini dağıdıb yerində müvəqqəti qarğalar hökuməti təşkil edəcəklər ve bu qarğalar on aytarla gecə-gündüz, vaxt-bivaxt hər şəhərdə və kenddə qurultaylar qurub, hey qarhaqur salacaqlar. Axırda da içindən bir mətləb çıxmayıb bülbülləri tıkana qonmağa məcbur edəcəklər? Yuvan keçsin, Hafız! Sən haradan duymuşdun ki, Rusİyanın cemi millətləri ümumən və sənin müsəlman qardaşlann xüsusən, səba yeli kimi gündə bir səmtə əsib gah kadet, gah müsavatçı, gah federalist, gah menşevik... olacaqlar. Və hər bir yığıncaqlara doluşub, Tebriz dübbəlori “Ya Əli” məscidində əlli salavat dalbadal çevirdikleri kİmi, bunlar da hər bir qarğamn boşboğazlığuva saat yarım müttəsil çəpik çalıb, alomi dəng eləyəcəklər və qarğaları bir-bir şövqə və həvəsə gətirəcəkler ki, anlamaya-anlamaya banlasınlar! Ya rob, rəva deyil ola gül xarilotı onis, Biganəlor kimi baxa, bülbiil konardan. Millətsən, millət! Xoşum gəlir bu qarğalarm içİndə elə qarğa var ki, gecə-gündüz avtomobil ilə eşy-işrət edə-edə və yay fosli ömrünü gözəl yaylaqlarda naməhremlərlo keçirdə-keçirde, hor yerdə ki, yjğıncaq olub ve Anatolu hərbzədotorinə müavinət mesoləsi ortalığa qoyubdur, rəhmətlik Əbdülbəmid kimi gözlərinden əbəratiqotrati- yaş axjdıb yığmcaqda olan bitli-sirkəli müsəlman qardaşlara boyük bir minnət qoyubdur ki, mezlumların uğrunda çalışmaqdan neçə defələr qeşş edib özündən gedibdir. Ravi and içir və deyir ki, mən bu qarğaların içində elə qarğa tanıyrram ki, Səfovi padşahlan kimi məxsusən dərvişlər komitəsi təşkil edib hər şəhər və kəndə göndəribdir ki, camaat içinde onun xüsusi məddahi olsun ve Səfəvilərin dervİşləri “Əli darəm, çİğəm darem” deyən kimi, bunlar da “Vəli darom, çiğem darem” desinlər. Ta bəlko indiki əsrin samirilərinin arasıııda böyük nüfuza sahib olub her bir rəyine ve hər bır qövlünə bu samirilərin tərəfındən “Səddoqna və amənna” deyilsin. Evin yıxılsın, Hafız, sən bu qarğaları haradan belə tamyırdm'? Vo sən nə bilirdin ki, bu qarğalar o qədər atılıb-düşüb qarhaqur, qarhaqur salacaqiar ki, axırda hamısımn səsi biryolluq batacaq və hamısı yorulub bihiss düşəcəklər və onda olacaq hərki-hərkilik aləmİ. Danalı çalıb, torbalı oynayacaqdır. “Molla Nəsrəddin", 18 dekabr 1917, N 25 * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/collections/qemkusar-felyetonlar İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1919). Public domain (author died 1919). Original text only.