Satirik şeirlər Əliqulu Qəmküsar (1880–1919) Dolaşma Ey Molla dayı, gəl bu müsəlmanə dolaşma, İnsaf elo, hər sahibi-iymanə dolaşma. İmdi ki bizim əksərimiz şeyxidi, molla, Yazma olann eybinİ, her yane, dolaşma. Qazilərimiz gorçi süvar olmuş əvamə, Alimdilor, eim əhlinə, ürfanə dolaşma. Gor hacı baba darmadağTn qılsa Qubanı Baş qoşma, o cür alimİ-zişanə dolaşma. Hor pirləri rişxəndə qoyub, məsxərə qılma, Cindarə inan, cin ilə şeytanə dolaşma. Məxluqi bu qədr eyləmə risva, həzər eylə, Bəsdİr bu qədər vaizü bəy, xanə dolaşma. Sən də əlsan bəy, yeyəsən müft-müsəlləm, Rəhm eyləməzsən rəncbərə, dehqanə, dolaşma. Xanlar kımi hergah olasan sahibİ-dövlət, Məğrun olusan, sərvəti-səmanə, dolaşma. Millət özü halvasını çaldı ağalarm, Sən ban çək əl, şah ilə sultane dolaşma. Millət özünün, qanmasa, teklifıni verso Makulu Qarov xanə, Nəmov xanə, doiaşma. On dörd parə kənd əhli bu meşrute zəmanı, Gər ac-susuz diişsə biyabanə, dolaşma. Şeyxin təri, ya çirki şəfa oldusa xalqa, Gülme belə ecazə, bu dermanə dolaşma. Bir dəfə Cüvəllağı uzun etsa müşorrəf, Eyb etmə ona, yazdığı hedyanə dolaşma. * * * Axund Qoydun əmmamə başına, dandın həqiqeti, Alat-həcvü məsxərə qıldın şəriəti, Udvan olub ülumə, sevdin cəhaləti! Saldın əsarət altına biçarə miiləti, Dinİn fədayi-dirhəmü dınar edən axund, Millətlər içrə mitlətini xar edən axund. Insaf elə, bu qədər yalan macəra deme, Peyğomberə, imama bu nov İftira demə, Mənbərdə hər cefəng sözü, qıl həya, demə, Hər bir yalanı həzrətə bilmə rəva, demə. Ey milləti cəhalətə vadar edən axund, Hor dürlü fərqü İcze giriftar edən axund. Yox bir açıq dilim sənə mən eyləyim əyan, Ta sən qanmca qalmayacaq milletimdə can, İnsafə gəl, mürüwət elə, rəhm qıl, aırıan! Millətdə yoxdu bunca bu zillətlərə təvan, Ey mənbori-peyğəmbəri murdar edən axund, Ey millətin işıq gözünü tar edən axund. * * * Nəzirə Mənim ey naxçıvanlı şairə heyran olan konlüm, Yazan latayilate matü sərgərdan olan könlüm. Həya qılma, açıq soylə, cahanda sən görübsənmi Həmi şair, həmi motla, həmi şeytan olan, könlüm? O cür şair çıxar mənbərdə her il xalqı süng eylər, Genə şərm eyloməz, söylor: mənim giryan olan könlüm. Rəvadır gər desə: ey tııtmayan bir məsləki qaim, Olub aiudə dünya mahna, xulqan olan köntüm. Münəzzəh adəmiyyətdən, mübərra hüsnİ-sirətdən, Kelami ləğv, qövlü hərzəvü bədyan olan könlüm. Danosbazlıqdan xalqı tovluyub hər şəklə düşməkdə, Təqəllübde, qərezdə heyrəto şayan olan könlüm. Orucluqda, məhərrəmdə satan xəz xirqə düşmenə, O aylardan sora hərrac edib üryan olan könlüm. Danan “Taza həyat” ın, “İttifaq”ın pullann savsem, Yazıb “Zənbur”un üstə arizi-divan olan könlüm, Əger Ölsən də, söz yox ki, Otayh səndən el çəkməz, Yazar, tənqid edər her feylini insan olan könlüm. * * * Eyləmə qəm Eyləmə qəm, ey başı boş bambılı, Dümbəyi çal düşgilə meydane sən Mütrübə, cindarə, meyə səp pulu, Sərf eləme başqa bİr ehsanə sən. Gündə həna bağlagilən yalına, Açma gözün, baxma bir az halma, Colb elə ənzan yoğun şalına, Eyle səfər ildə Xorasanə sən. Tazəbatazə eylə siğə, nikah, Bilgilən icrayi-teiaqi mübah, Feyz qazan kəndinə şamü sabah, Fövt eləma ömrünü əfsanə sən. Səy eytəyib başına topla mürid, Mədrəsəni, məktəbi et napedid, Qoyma açılsın bir üsuli-cədid, Görmə rəva elmi müsəlmanə sən. Başını qırxdırgilən, həm pak elə, Diqqət eylə, qoymagilən tük gələ, Salma bu dünyada özün əngələ, Dik gözünü cənnəti-rİzvanə sən. Qız götürüb qaçmağı bil çox hünər, Dərdİn ola vermə tebıbə xəbər, Incİmə üz versə qəzavü qedər, Eylə fəda canmı canane sən. Qoyma əyalın, çocuğuna zad qana, Qat otağa, bağla dilın, yıx yana. Dərs yaraşmaz qıza, ya oğlana, Qeyrət etə nefi-cibişdanə sən. Ölsə ölün, quyla əmanət onu, Qoyma yubanmaqhğa, əlbət, onu, Torbaya tök, çat ata xəlvət onu, Düş çaparaq bərri-biyabanə sən. Çox da qəzetlor səni təhqir edir, Əksini jumalda da təsvir edir, Eybini, nöqsanmı təhrir edir, Vermə qulaq hərzəvü hədyanə sən, Dümbəyi çal, düşgilə meydanə sən. -Molla Nəsrəddin. 14 dekabr 1910. N 40 * * * Gəldi yenə Rəhim xan İranə, barəkallah! Goldi yene Rəhim xan İranə, barəkallah! Çıxdı əceb igidtək meydanə, barəkallah! Çün gördü başpozuqluq olmuş bu qövmə pişə, Etmiş cəmaət adət qan tökməyə həmişə, İştə bu zalım istər vursun dübarə tişə, Aləm bütün boyansın al-qanə, barəkallah! Bir-bir çü müstəbidlər İranə olmuş azim, Rusiyyede dübare qalmaq daha nə laztm? Fikri budur ki, şahe olsun genə mülazim, Etmiş qesəm şu ehdü peymane, barəkallah! Gördü ki, parlamanda var başqa ciddü qeyrət Axırda verdİlər çün Eynüddövləyə vezarət, Gəldi bu da təpİlsin, qoysun binayi-qaret, Yar olsun ibn-ümmül-xaqanə, barəkallah! Bunlar kİ, getdi, dəydi çun bir-birinə İran, Oldu bütün viiayət əhrar əlindo viran, Oldur ki, nail oidu, dilxahinə Rəhim xan, Müjdə yetİşdi Züli-Sültanə, barəkallah! Söz yox, gərəkdi çatsm məqsudinə süpəhdar, Oİsun cəri qitalə yeksər güruhi-əşrar, Ta belkə, Məmdəlinİ cəlb eyləsinlər təkrar, Gəlsin, özün yetirsin Tehranə, barəkallah! Yefrem gorəkdir İşdən çıxsm bütün kənarə, Təfviz olunsun işlər öz əhlinə dübarə, Lazımdı mürtəcelər çatsmlar ixtiyarə, Gelsinlər şahsevənlər cövlanə, barəkallah! Caiz deyil ki, olsun Təbrizdə əmnü rahət, Labüddü Həştrudda qopsun gərək qiyamət, Kürdlər Savucbulaqda yapsın gorək cinayət, DÖnsün həmişə cənnət niranə, barəkallah! Müştaqdir cəmaet bəs kim vücudi-şahə, Tabedilər həmişə qəlbən cünudi-şahə, İştə yetibdı indi növbət vürudi-şahe, Gəlsin keçirtsin ömrünü şahanə, barəkallah! “Molla Nasraddin’, 22 dekabr 1910, N 41 * * * Millətinin halı pərişan ola Millətinin halı pərİşan ola, Hor bir işi nifrətə şayan ola, Cahil ola, vəhşi və nadan ola, Qəm yeme, sabr et, bu da, yahu, keçər. Daireyi-əqlü ədəbdən konar Əmri müsəiman edə daİm şüar, Olmaya bİr kimsədə namusü ar, Qəm yeme, tab et, bu da, yahu, keçər. Her işimiz mesxərəli, gülməli Olsa bizim, pozma kefin, ay dəli, Hər neİəsə Kəlb Cəfər, Kəlb ƏIi, Qəm yemə, tab et, bu da, yahu, keçer. Vaizimiz söyləyə menberdə gər Beri-ələm, möcüzi-şəqqülqəmər, Zəfəri-çindən sənə versə xəbər, Sakitü lal ol, bu da, yahu, keçər. Mersiyəxan gündə çıxa mənbərə, Xalqı soya, düşməyə esla yerə, Tab elə, döz böylə yaman günlərə, İncime, səbr et, bu da, yahu, keçər. Oğru, əcamir doluşa məscidə, Zəng vura, toy çala, şaxsey gedə, Baş-qulağın qanına qəltan edo, Dinmə, danışma, bu da, yahu, keçər. Tüstü basa məscidi, külxan ola, Tab eləmək xarici-İmkan ola, Mərsiyemiz kizb ola, bohtan oia, İncimə, qatdaş, bu da, yahu, keçər. Çakər' ola mərsiyəxani-səhih, Qovii qələt, feli təmamən qəbih, Vedeyİ-cənnət verə xəlqə sərih, Dinmə, damşma, bu da, yahu, keçer, Bəzzazımız başe çala zerbəti, Kendinə tərğib elİyə milləti, Əmri-səvab ədd edo bu bidəti, Qem yemə, səbr et, bu da, yahu, keçer. Məscidinə oğru girə aşİkar, Sirqət edə çəkmə, qaloş, her nə var, Payi-bürəhnə qalasan zinhar, Dinmə, danışma, bu da, yahu, keçər. "Molla Nəsrəddin", 18 yanvar 1911, N 3 * * * Sür ömrünü, çək ləzzətini can ələ düşməz Sür ömrünü, çək ləzzətıni can ele düşməz, Heç bir belə gün, bir bele dovran ele düşmez. Yorğanını ört üstüne, get xomeyi-xabə, Dünyaya cəhət salma özün rəncü itabə, Bu cifə üçün kondini oxşatma kilabə, Fanİdi bu dünya, vəli, rizvan ələ düşməz. Təşviş eləmə getsə hamı qovm qabağa, Sen yatgile, dincel, ebəden durma ayağa, Əfkarını məhdud elə, tərpənmə qırağa, Mövhum ilə məmlüv olan əzhan ələ duşməz. Arifləri hər bazmidə təhqir elə yeksər, Alimleri hər halidə qtl xarü mükəddər, ö z ıneylini, öz rəğbətini cahilə göstər, Serveqt oİ, aman, qoyma ki, nadan ələ düşmaz. Ezaz etə, ikram elə her mollanümaye, Təqlid elə hər başı sanqlı cühəlayə. Xeyratını ver pulluya, vermə fuqərayə, Fəxr et belə ehsanə, bu ehsan ələ düşmez. Kümuş ele, el bağla bəyi, xanı görəndə, Təzim elə, düş səcdəyə mollam görəndə, Ver var-yoxunu mütribü zumanı görəndə, No zuma taptlmaz, nə də bəy, xan ətə düşməz. Dünyaye əcəh demde, əceb gündə gəlibsən, Hər milləti vəhşətdə, zəlaiətdə bilibsən, Bircə özünü eyni-səadətdə görübsən, Bas bağrına islamı, müsəlman ələ düşməz. Alem düşəcekdir, yanacaq nari-cəhimə, Tək sən gedəcəksən bir o cənnati-nəimə, Ey cümlani murdar bilen merdi-behimə, Bərk saxla öz imanmt, iman ələ düşməz. Hər yerdə soni süng eləsə boynuyoğunlar, Əmmaməlilər, tirməlilər, sürməyidonlar, tncinmə, danxma, ürəyin sıxma, qoy onlar Meydan sulasınlar, belə meydan elə düşmez. Ver Çakerə yüz-yüz ki, yesin qamı toxalsın, Hər il boşasm arvadım, tazəsin alsın, Övladım dansın, evinə vəlvələ salsın, Vicdanını seyr et, belə vicdan ələ düşməz. Menberdə oturt Mirzəli tek her pezevəngi, Vəzində desin mİn cürə əxbari-cəfəngi, Qoy noql edə keyfiyyəti-sərbani-dəbəngi, Vallahi, bu cür mərdi-süxəndan ələ düşməz. Qafilsən əcəb, meqberənin ləzzeti vardır, Hər gün orada mollalann söhbəti vardır, Tüllabların get necə gör işreti vardır, Ver huşunu bu sözlərimi qan, əlo düşməz. Bu il bu məhərrəm hacılar qıldıla tədbir, Ta eyləyəler köhnə, uçan məscidi təmir, Min vermeyə, yüz vermeye and içdilə bir-bir, İndi biləsən bır nəfer insan ələ düşməz. Getsen qaçacaqlar, Tutsan danacaqlar, Müşkül dəxİ onlar Bir cem olacaqlar. Məscid də yanmçıq, Məktəb də yanmçıq Axır qalacaqlar. "Molla Nəsrəddin" 7 fevral 1911, N 6 * * * Dindar olanın halı pərişan gərək olsun Dindar olanın halı pərişan gerək olsun, Əfsürdə-dili, bisərüsaman gərek olsun. Hər qövmə ləkəd-küb ola ger milləti-islam, Hər adəd-mezmum ilə kəndin qıla bədnam; Sixma ürəyin, eyləmə qəm, olmagilən xam, Bu tayife rizvanə şitaban gərək olsun. Mömin gərək alsın özünə ildə bir arvad, Damad arayıb kəndina, olsun həmi damad, Getsin Məşədə, kebləyə, qılsm ağasın yad, Cənnetdə də hemxabcyi-qılman gərək olsun. Qoysun başına moUa gəvək üç pud emmamə, Yay, qış ola əynində onun bir cürə camə, Ləbbadə və qurşaq ilə gəldikdə xüramə, Şalvarsız ayağında da tuman gərək olsun. Müşküldü bu kim olmaya seyyiddə səfahət, Təkrarinə bu məsələnin məncə nə hacət? Otsa kəmərində birinin şali-səyadot, Labüddü məğrurü qudurğan gərək olsun. Get seyr elə gör Kukəməri, əhli-Yegani, Təlvis edib onlar bütün əqtari-cahani, Hər şəhridə bu tayifonin pirü cəvani Sail-bekəfi-pariçeyi-nan gərok olsun. Çün pirdə, ocaqda göriinür koşfü keramat, Etsin oiarı şiə gərək ildə ziyarət, MÖqüf ola, heyhat, çətindİr belə adət, Millət belə qəftətlərə qurban gerek olsun. Kənd-kəsəyə getsən bilİsən sureti-haiı, Qurtarmaz içindən oların cəngü cidalı, Hansı birinin bir kəro artıq düşə yalı, Dəva sahb öz qanino qöltan gərak olsun, Çoxiar öziine sonet edib qandırabatı, Təqdis eləyir İşbu müləvvəs hərəkatı, Olmaz olann hər ikİ dünyada nəcatı, Həp bari-kəşu quli-biyaban gərek olsun. Sordari-Maku oğluna lazımdı toy etsin, Yüz min tüməni bir toyunun xərcins getsin, Bu işrətinin söhbeti dünyaiara yetsin, Dağ-daş başa baş cümlə çıraqban gərek olsun. Konyak içilə su yerİnə bəzmi-sefadə, Sərməst ola, şəniik eliyə atlı, piyadə, Məziumlarm gözlərinin əşkİ arade Axsm yero, bİr dalğalı ümman gərək olsun. Qafqazlı müsəlmanlarımız diqqətə calib, Fors etməyə, şrq gəzməyo olmuş haını talib, Vilhelmi-sibii, pensine, bir şeyi-əcaib, Avropalı görse onu heyran gərək olsun. Hər kəs ki, gedir rus dilini qılmağa təhsil, Az-maz qonuşur türki lisanın bir-iki il, Bəs kı qarışır bir-birinə sonra bütün dil, Kim zonn edəcəkdir bu müselman gerək olsun. Lazımdır ki, bildirsin özün alemə şiə, Olsun mütəhəmmil hamı dərdü qəmö şiə, Hor il başabaş batsm, əvət, matomo şiə, Oİduqca həyatı, gözü giryan gorək olsun. "Molla Nəsrəddin", 27 iyun 1911. N 27 * * * İranlılar Barəkallah, çox nəcib insandılar iranlılar, Her kim eşşəksə ona palandılar iranlılar. Gəlməmişdən Məmdəii uymuşdular məşrutəyə, Etiraz etmişdiiər hər bimürüvvet iutiye, Nitqidə natiqləri bənzərdi sanki tutiyə, Zənn edərdi cümlə, şəksiz, qandılar iranlılar. Hər şəhərde, qəryedə yapmışdtlar bir əncümən, Coqə-coqe toplanıb eylərdiler fikri-vəten, Dəm vuraxdı cövri-istibdadidən hər bir yetən, Guya hürriyyətə qurbandılar iranlılar. Bənzəyirdi hər biri eşqi-vetən mecnununa, Can nisar etmişdilər meşrutenin qanununa, Filhəqiqət, çoxları qoltan olub öz xununa, Canü dildən işbu narə yandılar iranlılar. Eylə kİ, xaqani-mənfur eylədi əzmi-vətən, Dövrünə cəm oldular türkman kimi zağu-zəğan, Dəfeyi-əvvəi Süpehdar oldu bir peymanşikən, İrticaya tazədən toplandılar iranlılar. Əncümənlər hər tərəfdə özgə btr şekl aldılar, Dövreyi-mənhusi-İstİbdadı yada saldılar, Vadiyi-cəhlü cəhalətdə hərasan qaldılar, Əhdü peymanı, hüququ dandılar iranlılar, Lövhəşaiiah, hanst bir nöqsanlarm tedad edim, Hansı bir nəğzi-vəfa etdikiərin İnşad edim, Min deyil, beş min deyİl, mən hansını dəryad edim, Müxtəsor, bir heykəh-bicandılar iranlılar. Hər nə məclis qurdular, hər yerde şura etdilər, Bİr ətin, bir əkməgin taksində deva etdiler, Hər yerin hakimlərin bir bİsərüpa etdilər, Onların hər məkrinə tovlandılar iranlılar, Aldı qanuni-əsası çünki duzdan-maliyat Mülkədara, rancbərə bəxş etdi bir tərzi-həyat, Zülmdən istərdi tapsın məmİəkot bir az nəcat, 01 səbəbdən məhvinə davrandılar iranlılar. Heç rəvadırmı əkinçi, ciftçi yeksər kam ala? Nazi-pərvər şahzadə küçələrdə ac qala, Müslümü gəbrü nəsarayə bərabər ədİ ola, Mərhaba olsun ki, qədrdandılar iranlılar. Altı min illik hökumət millətə əyməz boyun, Hcç görübsənmi, çobansız otlaya bilsİn qoyun? Düşdü meydanə beş-on dinsiz çıxartdı min oyun, Ol oyundan, ıştə, bağrı qandılar iranlılar. Aforin məşrutəyə bedxah olan oğlanlara, Gündə istefa verən, eraz edən əyanlara, Şükr kim şimdi baxan yox nahaq axmış qanlara, İrticaya qəlbdən xahandılar iranlılar. "Molla Nəsrəddin".4 avqust 1911, N 28 * * * Ey Məmdəli, bu növi ki, İrandan əkildin Ey Məmdəli, bu növi ki, İrandan ekildin, Doydun, bilirem, axır özün candan, əkİidin. Söz verdi sənə eylə ki, iik dəfə Süpehdar, Oldun o ləİnin hamı fikrinə xabərdar, Düşdün yenidən səltenətin fikrinə, təkrar Məşruta verən neməti-ehsandan əkildm, Türkmanlara bel bağladm, ey əhməqi-gövdan, Çöüərdə səni vellədilər bisərüsaman, Oldu olann hər biri bir səmtə girizan, Ürkdün özün axırda o türkmandan, ekildin. Rİsva elədin kondini əqtari-cahanda, Təşkil elədin xərgehini türfə məkanda, Dəva elodİn millət ilə bir neçə yanda, Qaçdın Sarıdan, Damqanü Simanandan əkildin. Qan İçmək olub gərçi əzəldən sənə pişə, Getməzdi bu dövran belə kaminco həmişə, Vurdun nə qədər mümküıı idi milletə tişe, Tülkü kimi qaçdın, geııə meydandan ekildİn. Rüstəm sənə bu işdə verib gərçi cəsaret, Etməzlə doxi şah səni bir də rəiyyət, Getdi kisədən pensiya də, xeyli nədamət Oldu, vəli, qurtardın əcəb qandan, əkildin. Öldürdüler Ərşəd kimi bir mərdi rəşidin, Qaçdm, genə qurtardın o öz cani-pəlidin, İranda dəxi qalmadı bir yerdə ümidin, İttək biləni qovdular hər yandan, əkildin. Axtardı səni qətl elesin Yefremi-sordar, Şükr eyləgilen, olmadın əllərdə giriftar, Bu qan ki, axıtdın tutacaqdır səni naçar, Hərçəndi ki, imdi gene bir yandaıı əkildin. Bilmərrə muradınca dolanmadı bu diinya, Viranəyə döndərmədin İranı sərapa, Fikrin no idi, olmadı, səd şükr, mühəyya, Şövq ilə gedib, yəs ilə İrandan əkildin. Bundan sonra labüddü son darə-səzasan, Ya pinti Həmid tək necə divarə sezasan, Min lənətə, min nikbətə, min barə səzasan, Viran eledin mütkü, o virandan əkildin. "Molla Nəsraddin", 11 sentyabr 1911, N 33 * * * Sinəzən Çək xəncərini, baş-qulağın qan eyləyib yar, Vəhşiyyətini aləmə elan eyləyib yar, Kirdanına hər milləti xəndan eyləyib yar, Yar, yarmağına canını qurban eyləyib yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! On gün gecə-gündüz hamını dəngəsər eylə, Şaxsey de, çığır, vur başına, xalqı kar eylə, Nə kəsbinə bax, iş-gücünə nə nəzər eylə, Hər şamü səhər naləvü əfğan eləyib yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! Fürsət ki, düşübdür əlinə eyləmə qəflət, Çal başına xəncər, eylə izhari-rəşadət, Sal hay-küyü, hər yerdə qopart şuri-qiyamət, Hər ermənini, rusi hərasan eyləyib yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! Məsciddə çığır, vur döşünə, ortada fırran, Çığ-vığ sal uşaqlar kimi, iç qəhvəvü qəlyan, Mənbərdə çıxıb, molla desin min cürə böhtan, Sən göz yaşını dərdinə dərman eləyib yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! Yarsan başını feyzü səadət qazanarsan, Huşyar ol, aman, yoxsa cəhənnəmdə yanarsan, Eyb etməz əgər evdə yarandan uzanarsan, Allah sənə bu feyzdir, ehsan eləyib, yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! Vay olsun əgər etməmisən bir kəsə təqlid, Təqlidi olan kimsələrə vardı bu təkid: Gər istəyəsən olmayasan həşridə nomid, Fazil sənə baş yarmağı ehsan eləyib, yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! Yorğan-döşəyə düşməyini tutma nəzərdə, Səndən ötürü fəxridir ölmək belə yerdə, Bər gordanı çal kəllənə, ta fovri gəbərdə, Çoxdursa günahın, bunu ünvan eləyib yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! Vursan başına sidq ilə gər bir neçə zərbət, Dərk eyləyəcəksən, bilirəm, feyzi-şəhadət, Ey kaş, müyəssər ola dünyada bu nemət, Bu şövq ilə öz qəlbini şadyan eləyib yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! Ləcbazlıq elə, dəstəni çək gündə Şəhabə, Vur sinəni çak eylə, yetiş ocrü səvabə, Qatlaş gecələr bu soyuğa, döz bu əzabə, Dərbəndli sənə yaxşıca divan eləyib, yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! Çırtdır başım hər nə qədər körpə çocuq var, Qoy adətə düşsün, sora yarsın özü naçar, Nəzr et bu səvab işləri, ey mömüni-dindar, Hər il bu məhərrəm genə peyman eləyib yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! Doldur cibini, çakəri lap eylə qudurğan, Nə din tanısın, yol, nə də ki, anlasın insan, Söysün sizi hər yerdə, desin min cürə hədyan, Sen baxma ona, görmə nə tüğyan eləyib, yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! Sal məscidə min vəlveleyi-şuri-nəvanı, Hər mollaya bir pullu toy et, soy füqəranı, Eyşlə, məhərrəm yetişib, başla bükanı, Xaliq səni xoşbəxt bir insan eləyib, yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! Sən baxma Mərakeş bölünüb dərbədər oldu, Türkiyədə, İranda, düşünmə, nələr oldu, Fikr etmə Tərablis necə zirü zəbər oldu, Başdan bu xəyalatı pərişan eləyib, yar, Yar əhrəmənim, yar qoçağım, yar igidim, yar! "Molla Nəsrəddin", 18 dekabr 1911. N 45 * * * Kamil paşa, kamilliyinə min barəkallah Kamil paşa, kamİlliyinə min barəkallah, Etdin nə gözəl millətini xürrəmi xendan. Tedbirle, politkayla bütün, əşhədi billah, Dünyalan qıldm özünə valehü heyran. Sədr əzem olub boyle böyük rütbəye çatdın, Jon türkləri qovdun, aradan daşlann atdm, Osmanlıların üzlərini bir sən ağartdm, Düşmənlərİ qoydun işinə matü hərasan. Hərçəndi, beş-on qitə vilayət çıxıb əldən, Fəxr etmə, olar getmiş idi nızi-əzəldən, Sən say elə, ancaq bu bütün yurdu təməldən Sahiblənə Bolqar, Qaradağ, Serb və Yunan. Hörmət qazan, et şənini hər yerdə müraat, Fürset ki, düşübdür əline boşlama, heyhat! Türkdənsə yavuqdur sənə avropalı min qat, Gir ingilisin bəstinə, qıl əhdinə peyman. Yunanhlara indi ki, mal oldn Salanik, Bolqarları da Ədİməyə qoy ola malik, Qoyma eləsin bir əhdi herbə tedarik, Cınqır çəkənin məskənini etgilə zindan. Yoxsa hamısı birdir bu yerlər gedecəkdır, Bir-bir hamısın avropah mal edəcəkdir, Nə Ədiməbazlıqdı, nə boş küydü, keləkdir? Bir də necə dəva, nece Balkan, nece qan-qan? Sən vermə riza, qoyma dəxi hərb ola təkrar, Ta bəlke desinler adına sülhə terəfdar, 01 aləm ara mərhəmətə, lütfe səzavar, Beş parça yer üstündə sıxarmı ürek insan? İş döndü əgerçi, kabinə oldu mübəddəl, Sən axiri qatdm arada mat-məəttəl, Bənd olma, yerində elese başqası əngəl, Beş gündü bu İşlər, yaşamaz boylə bu dövran. Axırda sədarətde genə sən qalacaqsan, Şövkət paşanın partfelin elden alacaqsan, Öz dəstİni öz ardına bir-bir salacaqsan, Qəm çəkmə heç, Öz işlerinə olma peşiman. “Molla Nəsrəddin", 20 yanvar 1913, N 2 * * * Harda düşür vur şitil iranlıya Haıda düşür vur şitil İranlıya, Pampaca sal hər mitil iranlıya. Baxma ki, təbrizlidi, tehranltdl, Rəştlidi, qəzvinlidİ, zencanlıdı, Eyle ki, gördün diridi, canhdı, Boynuna dırmaş, səril iranlıya. Xoyluya, salmaslıya bel bağlama, Ölse mərəndli gününə ağlama, Yəzdliden Ötrü üreyin dağlama, Rəhm eləmə, zir-zibil iranlıya. Qılma nəzər onlara insan kimi, Bağrına basma oları can kimi, Hansı birİ çeşminə çarpan kimi, Qeyz ilə söylə: itil, iranlıya. Qotxma, əzəldən kötəyə öyrənib, Hər yetən ovsarlayıb, axır minib, Qeyrətİnİn məşəli çoxdan sönüb, Bİrdi söyüş, yağh dil, iranlıya. Şiədi, dünyada cəlal istəməz, Elm oxumaz, fezlü kemal İsteməz, Cənnətə müştaqdı, mal ıstəməz, BCövsər olub selsəbil iranhya. Sal sixəki qoy yıxıla palçığa, Vur, təpik altında bulaşsın zığa. Baxmaz, eger çıxdısa aydınlığa, Yalvarasan yüz min il İranlıya. Boş tutasan, alsa ayaq üstüne, Üz verəsən, büzse dodaq üstüne, Şər atacaq onda bayaq üstünə, Yüz dəfə get sən əyil, iranlıya. Yaxşı Seməd xan başarır fəndlərin, Odlaıa qurban eləyir kəndlerin, Qorxmasalar, keçselər sərhədlərin, Söyləmək olmaz çəkil, iranlıya. Görmədin osmanlılann başına Əngəl açıb qatdılar su aşrna. Zülm eləmək qardaşı qardaşına Sənət olub səngdil iranlıya. Gördü ezirlər yazığın baş-gözün, Qeyrətə gəldi bu da dürtdü özün, Fövri soxub ortaya sərhed sözün, Hökm elədi gir, təpil, iranlıya. Aləmi-islame vurub min ləkə, Sünniyə yanmaz ürəyi bir tikə, Türk adı yanındaca her kəs çəkə, Güllə vufur, eylə bil, iranlıya. “Molla Nəsrəddin", 27 yanvar 1913, N 3 * * * Millətə pəndi-pədərdir yükü məcmuəmizin Millətə pəndi-pədərdir yükü məcmuəmizin, Əhli-mənayə yetər bir təkı məcmuəmizin. Qübh edər bizləri gər Şişedə Nəwabi Miriş, Bizo olmuşdu qabaqlarda müridi xoşkiş, Xah ərbabi-ğina, xah gədavü dərviş, Tapşırılsaydı əgəh ehline dünyada hər iş, Sıxmayıb düşməni hər kəlmesi məcmuəmizin, Başına dəyməz idi çərməki məcmuəmizin. Xətteyı-Qafqaz ara hər nə ki var köhnəperəst, Cib kəsib başda gezen, müftə yeyən, bənginməst, S əf çəkıb cığ kimı durmuş hamı tiğı-bədəst, Göstərirler bu yazıq Mollaya' bir zərb ilə şəst, Büksəler gər içİnə təmbəki mecmuəmizin, Haşalillah, doyişə məsleki məcmuəmizin. Əhli-Qurane ədəb qamçısıdır məşrebimiz, Dinləyen zatə birər moizədir mətləbimiz, Xəsü xaşak olanı tapdayacaq merkebimiz, Vursalar ombasına min zəki məcmuəmizin, Haq bilir düşməyəcək bir tükü məcmuəmizin. Ədəbə düşmen olub mollavü seyyid, nə ki var, Aldadıb mİlləti her ləhzə bular tapdadılar, İşbu din oğrulan ciblərinə doldurdular, İfTətü şərmü həyanı üzümüzdən yudular, İçsələr qanını yüz nəlbəki məcmuəmizin, Xaini susduracaq bir təki məcmuəmİzin. “Molla Nəsrəddin", 29 yanvar 1914, N 3 * * * Ey olan xas şiəyi-Heydər Ey olan xas şiəyi-Heydər, Ver qulaq, eyle bu sözü əzbər: Faülatün, mefaülün, fəulün, Deyirəm gör sənə nə yaxşı xəber: Var idi bir Mərakeş adlı diyar, Əreb idi cəmaəti yeksər, Nə ərəb, cümləsi cəsur-qəyur, Kani merdanegivü behri-hünər. Hökm edardi o mülkə bir sultan, Adı Mövla Əzizİ-kəlpeysər. Eylədi çünki zülm mexluqə, Üzünə ağ olub rəiyyətlər, Verdilər tac-təxti qardaşına, Boyun &ydi ona bütün leşkər. Textə Mövla Həfıd çün çıxdı, Ona çatdı o gün ki, irsi-pədər. özünə aldı yüz on üç övrət, Hamısı gülzar, simİnber. Olmadı bir deqiqe qəflətde, Başladı eyşü nuşə şamü səhər. Yaraşar hökmdara kef çeksin, Nəye lazımdı mal, gənc, gövher. Necə mərhum Nesİreddİn şah, Neçə dəfə Firənga etdi səfər. Bu da bir kərrə getdi Parisə, Keçirib orada yaxşı, xoş günlər Dedi: “Heyhat, bilmemişdim mən Varmış gör necə gözəl yerlər? Niyə mən kesmişem bu memləkəti, Səltənətdən çıxır mənə nə səmər? Heyifdir, men bu yaxşı günlertmi Keçirəm bu xərabə yerdə hədər. Qoy firənglər gəlib bu çöllərde Eyləsİnlər ümuri-xəlqe nəzer”. Yığdı kür-küflətin yığışdırdı, Köçdü Parisə, tutdu orda məqərr. 0 yedi, içdİ kaminə çatdı, Sən de ye, iç damağın olsun tər. “Molla Nəsrəddin", 3 fevral 1913, N 4 * * * Haradan başıma düşdüsə sövdayi-Buxara Haradan başıma düşdüsə sövdayi-Buxara, Yandırdı mənİ vezi-qemefzayı-Buxara. Hirslendim, acmdırn, özümü odlara yaxdım, Fövri götürüb, gözlərimə eynəyi taxdım, Məktublan açdım, oxudum, sözlerə baxdım, Gördüm ki, fezihetdi sərapayi-Buxara. Sartlar, tekeler, pirü cavan həpsi müəmməm, Üst-başlan cındır, saç-saqqalları dərhəm. Qanmaz olar alemdə, əgər qansa da aləm, Şəkk etmə, gedib eyle tamaşayi-Buxara. Yetmiş yaşan on yaşar oğlanlara nabend, Qəlbin beçəbazlıqda eder cümləsİ xürsənd, Mütrübdü, ya mütrüb babası hər biri pürfənd, Məşğuldu eyş-işrətə hər bayi-Buxara. Bu esri-tərəqqİde hamı xürremi-xendan, Zilletdə, səfaletdə yaşar bircə müsəlman, İnsan demək olmaz olara, çün deyil insan, Şahiddi bu mətləbdə təqazayi-Buxara. Qazİləri hər məhkəmədə almada rüşvət, Hükkam eləyib həpsi qan içməkliye adət, Mozlumdu, məflukdu hər yerdə rəiyyət, Bilmem necə təqrir eləyim, vay, Buxara! İran demə, İranda genə cüzi ədəb var, Misr əhli maariflidi, çün başqa səbəb var, Tunisdə, Sudanda nə qədr vəhşi əreb var, Pisdir hamtsından genə min pay Buxara, Sağ idi Əhod xan, var ıdi başqa əvalim, Öldü o, o gun ki, yerini tutdu Mir Alim, Məhv oldu ədalət dəxi, başlandı məzaüm, Can çıxdı, fəqət qaldı həyulayi-Buxara. Vaxtında o mərhum elədİ her işə iqdam, Her şehri gəzib tutmadı bir ölkedə aram, Əlhəq o kişi, qıldı uşaqbazlığın İtmam, Sürdü kefmi, soylədi oxqay, Buxara. Hər hansı çocuq olsa idi qarei-Quran Getseydİ emirin yanına bir gecə pünhan, FÖvri ona bir pensiya eylərdilər ehsan, Xeyrat eleməkdə yox idi tayİ-Buxara. Əfsus, o günlər ki, keçib bisəmər oldu, Fəryad, o cür naz ile nemət hədər oldu, Heyfa, o çocuqlar hamısı dərbədər oldu, Oldu bütün afaqide rüsvay, Buxara. İndi o yazıqlar dolanır bisərü bipa, Yanmır olann halma bir kimsənə əsla, Mir Alim uyub qızlara, keflənməyə hala, Virane olub məskəni-mevayi-Buxara. "Moila Nəsraddin". 15 fevral 1913, N 5 * * * "Kəlniyyət" məcmuəsinin ruhuna Ötdünsə sənin ruhuna mən fatihəxanəm, Rəhmət ola, min yol sənə rəhmət, genə rəhmət. Mən də ölərem tezlik ilə, sanma cəvanem. Quylar bizi bir-bir yere, qeyrətlidi millət. Derdin ki, gərək, elm oxuyub terbiye tapmaq, Hər millət ile ülfətü ünsiyyəti qatmaq, Fikr eyləmiyirdin heç özün bircə, ay axmaq, Murdarla təmiz müşkül olur qılsalar ülfet. Caizdi ki, ruslarla gedib mömini-dindar Versin el-ələ, eylesin üst-başmı mırdar? Başdan-ayağe söylədiyin qandı, a kaftar, Bidetdi, bu bidetdən elə tövbə, nedamət. İnsafdır etmək bu qədər məsxərə xalqı, Diksindirib adatına birdən-birə xalqı, Bədnam eləmek, hecv eləmək boş yerə xalqı? Dözməz beie tövhinlərə ərbabi-həmiyyət. Yetdin yetənə, yetməyənə bir təpik atdın, Vicdanını, imanını bircə pula satdm, Şeyxİ, qazım, xanı, bəyi bir-birə qatdın, İcma eleyib qıldılar axır sənə nifrət. Tutdun yaxasından Bakımn həftede y a zdm , Milyonçu, zavodçu demədən2 beyninİ qazdm, Uprava, qlasnı bağınb kefləri pozdun, Saldın Bakıya həftədə bir şuri-qİyamət. Sancdın hamım, birbabir oldu səne bədxah, Çün qarğıya düşdün, səni tutdu belə, Allah. İsterdin edeydin hamını mürtədü gümrah, Dindarlann batini gösterdi kəramət. Axır sənı atdı bakulu, eylədi bayqot, Dəftı etmək üçün qazdı qəbir, sazladt tabut, Çıxdın puça, ömr eyləmədin, tapdı sənİ mövt, Bu xalq getirməz dilinə doğru, həqİqət. Millət ki, alır feyzİni təsbihü qəbadən, Millet ki, çəkir nəşənı nəleynü ridadən. Asude tamamilə bu gün cunu cəradən, Göstərməyəcək qeyrətini, bir də ne qeyrət! Qoymaz, nə qədər vardı gücü, jumal açılsın, Çıxsın qəzetə, şöləsi ətrafə saçıtsm, Lazımdı maarif görünən yerdə qaçılsm, Ta dərs oxunub basmasın islami qəramet. Mömin gərək olsun Məşhədə, Kablaya züvvar, Muxtarsa, dey'ılsin adına Kablayı Muxtar, Göz yaşı axıtsın nə qədər candakı can var, Divanə deyilsən ki, necə elm, ne sənət?! “Molla Nəsrəddin”, 20 fevral 1913, N 6 * * * "Bayramlıq" Novruz yetişdi, füqera otdu pərişan, əfsürdə və nalan. Her məmləkətin pullulan xürrəmü xəndan, pulsuzlan giryan. Çöllərdə, çemenlerdə gözəl güllər açıldı, ətrafa saçıldı. Bir başqa təravətde olub qönçələr elvan, dər terfı-gülüstan. Keflənmək üçün düşmüş ələ yaxşı bəhanə, her tacirə, xanə, İç badeyi-gülrəngi ki, versin sənə min can, seyr eylə xuraman. İstol bəzə, hər cür yeməli eyle mühəyya, düz konyakü vodka. Doldur bakalı, çek başına, eyş ilə şadan, düşməz belə dövran. Cəmşidi-cəmin səltənəti oldusa pamal, sədr şükr olub İqbal. Bayram bizə miras yetişdi, əgər İran oldu dəxi viran. MİIEətlər ayıldı, bu işin tərkini qıidı, təkliflni bildi. Indı bizə məxsus qahb məhz bu meydan, yox başqa bir insan. Matəm zedəra, eyd bəvəd matəmi-digər', boşdur belə sözlər. Matəmzadədir gerçi həqiqətdə müselman, sən olma herasan. Kimdir belə təfrih tle dünyada dolansın, bu iəzzeti qansın? Bayram kefınin qiymətini yox bilən olan, sənsən ona xahan. Get hər evə gir, zahiri təbrik ete eydin, həm Əmrlə Zeydin. Batində atıb hər yetənə bir cürə böhtan, bədnam elə hər an. İlden-ilə çün rövnəqü heysiyyətin artar, bayraımm da xar, Qoyma ola, Türkiyyedə ger qopsa da tufan, sən qem yeme ondan. Baxma ki, hər evdən ucalır nalevü feryad, yoxdur edən imdad. Olsa bütün aləm hamısı gürüsnə, üryan, sən eyləmə ehsan. Salma yadma zərrə qədər dərdü bəlam, sür zövqü səfanı, Bayram günüdür, al yanına bir gözəl, oğlan, qıl camnı qurban. Keflen gecə-gündüz, Xerc et pulu yüz-yüz. Çaldır nağaram, Düş ortalığa süz. Qoy alemi heyran, Olsan da pəşiman... Axırda deyərsən: Lenət sənə, şeytan! "Molla Nəsrəddin”, 8 mart 1913, N 8 * * * Ədəbiyyat Qurma bihudə, a Molla, bu qəder hengamə sən, Bisəmərdİr hər qədər qılsan fəğan İslamə sən. Dİqqət eylə, ay balam, qıl bir nəzər əyyamə sen, Türkiyədən çox demə, gəl burda bax bayrame sən, Mən deyirdim bəs ki sən bir aqili-fərzanəsən, Bilməmişdim, əfv ele, divaneden divanesən. Hərzevü hədyan deyib gəl beynimi qazma dəxi, Türklərin hali-pərişanm bİzə yazma dəxi, Sən nə millətsen onu qan, düz yolu azma dəxi, Şiəsən saxla Əli bayramım pozma dəxi, 0 ne surətdir çekibsən başqa bir əfsanə sən, Bilmemişdim, əfv elə, divanədən divanəsən. Sən bilirsən ki, bu bayram mötəber bir eyddir, Çünki banisi bunun şahi-Əcem Cəmşiddir. Ol səbəbdən şiənin əyyami-bazdididir Eyş, nuş əyyamıdır, bədməstlik təbiidir, Bütpərəstsen, hər nəsən həmsayəsən İrana sən Bilmemişdim, efv elə, divaneden divanesen. Biz kimik, türklərdi kimlər heç düşünməzsənmi ya, Nə eyləyək ki, Türkiyə şimdi olub matemsera? Dərdimiz ne?.. Şimdi bayramdır fəqət gəl bax bura, Iştə doldur bir bakal, novruzdur qaldır başa, Etmə bu Qafqazı gel Allah üçün qemxanə sən, Bİlmemİşdim, əfv elə, dıvanədən divanəsən. Şİmdİ stollar bəzənmiş alma, limu, portağal, Hər evə getson müheyyadır sənə zuma-qabal, Konyakı çek başa nuş et şişə ile dalbadal, Çun səne mövladı heyder höşrdə yoxdur sual, Bundan özgə saxlama yadında bir əfsanə sən, Bilmemişdim, əfv ele, divanədən divanəsən, “Molla Nəsrəddin", 15 mart 1913, N 9 * * * Ləzgi Nə gözə! bir işdi, ya Reb, bu işe dayana ləzgi, Asa xəncərin, həmışə, o sayaq dolana ləzgİ. Basa yayda, qışda daim başına o qılh börkü, Düzə vəznəni kefıncə, geyə əyninə o, kürkü, Olub indİ çünki dünyahamı işde hərki-hərki, Niyə milli paltanndan erinə, utana ləzgi? Neçə ildi dincəlibdir, yatıb istirahet ilə, Meşələrdə, dağda ömrün keçıribdi ləzzət İlə, İşi yoxdu mekteb ilə, nə rücuu sənət ilə, Gedib əlləşə uzun gün, yorulub usana lezgi. Şamilin zamanı keçdi, o bir ayn alem idi, Kişidə olan sefahet hamıya müsəllem idi, Eyləməzdi rehm özünə, davakar bir adəm idi, Ne revadtr əldə tutsun onu bir behanə ləzgi? O zaman genə sağ olsun, neçasi dönüklük etdi, Gire verdı həmqatann, baş alıb kənara getdi, Biləsen, Hacı Muradt necə yaxşı işlər etdi, Yeri var təfaxür etsin elə pəhləvanə lezgi. Necə bizdə şiə, sünnü həməvaxt edir refaqət, Oların İçində də var, dəxi başqa bir sədaqət, Heməvaxt avarlar eylər qumuğa böyük məhəbbət, O məhebbetin ucundan gərək arxalana ləzgİ. Hamı birbezin qırağıdır, şükür, bizim müsəlman, Ya tatar, ya laz, ya inquş, asetin, ya sart, ya türkman, Sevinir, gülür ürəkdən otan görəndə insan. Yaşa, gəlməyib sənin tək bİr igİd cəhanə, ləzgi. Yaşamaqlığın cahanda necə gör tapıbdı fəndin, Hara bağlasan durandtr, dəxi qırmaz öz kəmendin, Nəyinə gərəkdi bilsin dilini bu kend o kəndin, O qədər müqəyyəd olmaz, yavumaz lisanə lezgi. “Molla Nasrəddin". 28 mart 1913. N 10 * * * Qələm arqadaşım Kefsizə Gəlesən, dilbir edib xəlqə mətəl yazmıyalım, Tapalım kandimize başqa əməl, yazmıyalım. Atalım, boşluyalını, şerü qəzəl yazmıyalım, Hər kəsin öz ürəyi, hər nece istər etsin, Nəyİ xoşlarsa onun qoy dalısınca getsin. Senlə mən ne edə bİHik bu qədər məxluqə, Ya sözü ciddi yazaq, ya çevirek şuxluqə, Hey çalış, hey çabala, baxma vara, yoxluqə, Yazasan, yazmıyasan, bir kəsə təsır elemez, Çox soyuqdur bu dəmir, döyme ki, təğyir eləməz. Belə bir qövm ki, daim sənİ təhqir eliyir, Nə deyirsənsə onu tərsinə təbir eliyir, Axtarır cüzi bəhanə səni tekfır eliyir, Belə bir vəhşi cemaetle bacarmaqmı olar? Çox damşsan tükünü küçədə, meydanda yolar. Nə işin var yazasan mollam rüsvay edəsən, Bəyi, xanı, ağanı rəncbəre tay edəsən, ƏzəJer baş-qulağın, başlayıb ax-vay edəsən, Qorx o gündən ki, sene Qaxqulu bəy bir şər ata, Düşəsən sən qalaya, müddəiier kamə çata. Dİnmə, hər kimsə qoy olsun öz işində azad, Birı istər özünə gündə qoy alsm arvad, Yazma, heç vaxt eləmə xalqı özündən naşad, Necə məşhur deyİbler atalar “Ərdəbili”, Hər kəs olsun gərək aləmdə özü öz vəkili. Bizə no borcdu Bakı konsulu her cür dolamr, Çağırır xalqı qonaq evlərinə qartı sahr, Qumar oynatdırıban yerdaşım kəndi alır, Eybdir, xalqa dolaşmaqlığım qoy qırağa, Demə böhtan kişiyə, bir sola bax, bir də sağa. Belə yazdıq ki, cəmaət bizə bədxah oldu, Həmi bizdən, həmi məcmuədən İkrah oldu, Dalımızca o qədər qarğış olub ah oldu, İrəvanda bir igid indi çıxıb meydanə, “Molla Nəsrəddin” i qoymur ki, gede İrəvanə. Hansı məclisdə düşür bİzləri bednam eliyir, Jumala, kəndimizə nifrətin elam eliyir, İrəvan ehli ona çox böyük ıkram eliyir, Çünki qatildi, qoçaqdı, lotudu, şohrətİ var, İrəvanda bu cür əşxasların hörməti var, “Molla Nəsrəddin", 5 aprel 1913, N 11 * * * İki ildir vafat edib Sabir İki ildir vgfat edib Sabİr, Onu millət gözəlcə yad eliyib, Ruhunu hər cehətlə şad eliyib, Qılıb öz qədridanlığın zahir. Neçə məktəb bina edib adına, Darülitamü darülecəzə açıb, Pulu bol-boi, kürur-kürur saçıb, Yetİşib min yetim-yesir dadma. Özünün, oğlunun xüsusunda Göstərib başqa himmətü qeyrət, Yaşasın, ölməsin bu cür millət, Daim olsun bu abirusunda. Bu çalışmaq, bu növi əlləşmək, Getirib bizləri bu cür qabağa. Farsü türkü ərəb durub ayağa, Ayılıb, başlayıbdı birləşmək. Günü-gündən celalımız artır, Olmuruq bir dəqiqə qəflətdə... Qoymuşuq kainatı heyrətdə, Həre öz səmtine bizi dartır. Gah olur hami ingilis bizə, Gah olur dost nemsəvü alman. Olmuşuq yaxşı bəxtəvər insan, Özgəler sey edirler xeyrimizə. Bizə lazımdı indi asayiş, Çünki hər iş gedir qərannda. Özü millət öz ixtiyarında, Eləyir hər ümuri-pirayiş. Göndərİb paytəxti-İranə, Ərfəüddövləni vəzir olsun, Bütün Iran ona əsir olsun, Rehmət etsin Əmini-sultane. Çox yaşa, ey veziri-danışmənd, Çünki sən çox eminsen, həqqa. Sənsen tranı eyləyən əhya, Yox senin tək vücudi-qeyrətmend. -"Molla Nəsrəddin", 23 iyul 1913, N 20 * * * Deyirlər, çıxdı bir gün Tura Musa Deyirler, çıxdı bir gün Tura Musa, Minacat etdi: “Ey məbudi-yekta, Özün məcmu-dünyanı yaratdın, Bu müyon, milyon insam yaratdın. Nolur lütfun ota şamil ki, mən də Sənin tək xəlq edim bir nazlı bəndə, Qəbul olsa mənim bu iltimasım, Dəxİ dünyada yox xofu hərasım” . Kəlimullaha oldu vəhy nazil, Böyük bir m ərhəmət haqqında şamil. Dedi: “Verdim sənə hər ixtiyan, N& istərson elo, hökmündii cari. Yuğur, insana oxşar bir şəkil yap, Düzəlt her bir yerin İnsan kimi Iap. Vİcudu, cemdeyi, çiyni, qulağı, Qoiu, dirsəktəri, boynu, buxağı, Başı, beyni, qıçı, qamı serasər Ki, olsun büsbütün insana bənzər. Sən et bu şəkli torpaqdan kəşidə, Eder Cibril özü ruhun dəmidə”. Eşitcək bu sözü Musa sevindi, Yerinden sıçradı, aslana döndü. Qolunu çırmadı, açdı dolağm, Soyundu paltann, atdı papağın, Qazıb yerdən bir az torpaq çıxartdı, O torpağa bez-on kuzə su qatdı. Yoğurdu palçığı bir çəngə qapdı, Nasıl əmr olmuş idİ eylə yapdı. O palçıqdan düzüb bir heykəl etdi, O dəm Cəbrailə goydən vəhy yetdi, Gəlib ol heykəle nəfx etdi bir ruh, O heykel nitqə gətdi oldu ziruh, Atıldı, düşdü, fırlandı, yumuldu, Çığırdı, qaçdı, her semtə cumuldu. Bu işdən düşdü Musa iztiraba, Vücudu titrədi, daldı əzaba. Dübare yalvanb qıldı minacat: “Məni, ya Reb, bu bəndə eyləyib mat, Sənin xəlq etdiyin cümlə bəşərde, Bu cür yüngül, səfeh yox bir nəfer də. Nədən bu tutmayır bir ləhzə aram? Mənə bu hikməti gəl eylə ifham” . Yetişdi həzrəti Musaya ilham, Bu minval ilə göyden gəldi peyğam: Ki, sən allahlığa bixud can atdın, Yaratdrn brr nəfər, naqrs yaratdm, Yadından bir işi qıldın fəramuş, Onunçun bunda yoxdu zərrəcə huş. Beyin çün qoymuyubsan sən o başa, Özünü öldürüb, düşmə təlaşa. Olub insan, bu, insana qoşulmaz, Dürüst anla, beyinsiz adəm olmaz, Dəxi keçdi əməl, fövt oldu fıirsət, Dilorsen olmasın bir nəfse zəhmət, Apar at bir çuxur məvada qaisın, Yesin, içsin, gözel bir Övret alsın. Törer nesli olarlar bir bölük hiz, Salarlar bir şahər məşhur Tebriz. Yeyər ol şəhrin ehli çoxlu paxla, Beyinsizdir olar, yadında saxla, Bir eşşək mindirib bir eşşək üstə Tutarlar sağ-solun dəstəbedəstə. Biri anqırsa, etsə bir nümayiş, Ona səcdə edərler, həm sitayiş, Deyərler müctəhiddir, ya imamdır, Bir anqırmaq kifayətdir, tamamdır. Olardan umma sən eqlü fərasət, Olar kani səfahetdir, səfahət. "Molla Nəsrəddin", 14 avqust 1913, N 2l * * * Füzulini beştətmə Yoxdur aləmdə dəxi qüssevü dərdü məhənim, Vardı hər yerde menim bollu suyum, bollu dənim, Məni min fıkrə salan bu gödənimdir, gödənim, “Pəmbeyi-daği-cünun içrə nihandır bədənim, Diri olduqca libasım budur, ölsəm, kefənim” . Aldadıb xəlqi bütün, kendime qıldım mayil, Ərşeyi-mənbəre çıxcaq sölərem latayil, Siğəsiz gün keçirib olmaram əsla qafıl, “Cam canan diİəmiş, verməmək olmaz, ey dil, Nə niza eyliyəlim, ol ne sənindır, ne menim” . Ffara getdimsə məne göstərilen hörmətdir, Millətim çünki həqiqatdə gözəl millətdir, Molla olmaq belə bir qövmə böyük nemətdir. “Tövqi-zənciri-cünun daireyi-dövletdir, Ne rəva kim məni ondan çıxara zəfı-tənim” . Hansı bir şəhrə və ya kəndə ki düşdü güzərim, Olacaq gündə kababım, bİlirəm, simü zərim, Olmuyubdur əliboş övdət edəm bir səferim, “Eşq sərgəştəsiyəm, seyli-sirişk içrə yerim, Bir hübabəm ki, havadan doludur pirəhənim” . -“Molla Nəsrəddin",24 oktyabr 1913, N 24 * * * Müxəmməsçilər Molla dayı, işbu müxəmməsçiler, Yazmadılar şövqə gəlib şeİrlər. Görsə bu əşarı Füzuli əgar, Mənce, onun qailinə həcv edər. Şeir yükündən düzülüb qafılə, Hey yazılır, hey pozutur nafilə. Səhfeyi- “İqbal” 1 dönüb dəftəıə, Şeir yazır onda yetən mesxərə. XeJqə müdiri veriyor müzvəre, Biz de gərək ondan edək qerqərə. Mənden əgər olsa, çəkib kendire Çırpı yerine ataram təndİrə. Şeirle lran kimi bir məmleket Vermedi övladına bir mənfəət. Çəkdi göyə özgeləri mərifat, Qıldılar ehrac kelamü sənət. Mən kimi hər bambılı, her bisavad, İstər ala şeir deməklikdən ad. "Molla Nəsrəddin", 30 dekabr 1913, N 29 * * * Hacılar, ay hacılar, can sizə qurban hacılar Hacılar, ay hacılar, can sizə qurban hacılar, Ərəb eylər sızı hər ilbaşı talan, hacılar. Kəbə vacibdi müsəlmanə bə fərmani-rəsul, İşbu fərman nə gözəl şeydi kim eylərsə qəbul, Mən müsəlman demem ol şəxsə edə bundan üdul, Ərş hamilleri hem Kəbeyə eylərlə hülul, Hacılar, ay hacılar, ay hacılar, hacılar, Qövmi-qüttali-ərəb verdi size vay, hacılar! Kəbedən sizləro vacibdi, evət, hifzi-bədən, Etməyirsiz bədeni hifzi-müraat, nəden? Malü canı buraxırsız nedən, ey Kəbasevən, Kəbənİz düzmü, əgər ac yata övladi-vətən? Hacılar, ay hactlar, ay evi viran hacılar, Gündə min defe içər aileniz qan, hacılar! Pah pür xöfv-xəter, qafİIə bir yarü müin, Gömülüb rikə, sizi eyləyər ərab, kemin, Qorxulu bir səfərə razımıdır sahibi-din? Haşalillah, belə bir hökmü sanam fərzül-eyn. Sanmayız firqeyi-ərabl müsəlman, hacılar, Yer üzündən buları məhv edə sübhan, hacılar! Sizə ağlar dağınız, daşlarınız, gölleriniz, Bağlanıb qanə bələşmiş ip ilə qollarımz, Sodd olub rah-zananİ-ərəbə yollarmız, Baz edıb malınıza ağzmı konsullarmız. Sizi satmış bulara dövləti-İran, hacılar, Axçanızla dolacaq hər qəfə-şantan, hacılar! Nazpərvər balamz kuçevü bazan gəzer, Ağlasmlarmı düşəndə yadına mehri-pəder, “Ata vay” naləsi çeksinmi bərader, xahər, Neylesin bunlan gördükdə yazıq bir madər? Oldunuz nafile siz qerqeyi-tufan, hacılar, Dəvələr halımza eyləyir əfğan, hacılar! Hərəmi-Kəbəyə sükkani-səma hacibdir, Kebənin hökmü müsəlmanə, əvet, cazibdir, Mənce bu hökmü danan mürtəd, həm kazibdir, Kəbədən sİteyi-erham sizə vacibdir, Verseniz sileyi-ərhamə əgər nan, hacılar, Kəbəni lütf edəcekdir sizə yəzdan, hacılar! -“Molla Nəsrəddin”, 11 yanvar 1914, N 1 * * * İradəmizə yazılan əşar nümunələri Mühərrlrlərimiz Şeyx Hüseynİn görse Mirxaniyan “Bəyanül-həqqi”ni, Dİno golmiş guşəmizdən qət edər dığdığını. Barəkallah, afərin, almaz belə şərhi-cəmii, Düşməni üskat üçün yazmiş qoçaq bir çox dəiil. Müştərini görsə kim Azer yazıb biz təzkirə, Qorxuram salsm “Riyazül-aşiqf'ni təndirə, Başma topraq, kitab yazmaq yazıq Nəwaba bax, O da bir Nuşaferin yazmtş yaman gözden iraq, Çərxi-dövran, barilaha, sındıraydı xaməsin. Yazmayıb göstərmiyəydi xelqe məzlum naməsin. Mir Kərim eylər teəssüf daim öz tefsırinə, Olmadt biçara məzhər bir kesin teqdirinə. Ruhi-Sədİnİ edİb də kəndine nifrin xan, Yazdı bir bax cürətə Rahildə şerhİ-Gülüstan. Ərseyi-şıranı seyr eyler baxm bir tülküyə, Seyyidi-Zərgər çevirdi “Bustan”i-türküyə. Bizdə gər olsaydı bir sahibqələm Hadiyi-rah, Cahile olmazdı meydani-ədəb baziçəgah, "Molla Nəsrəddin", 29 yanvar 1914, N 3 * * * "Şəlalə" ədəd 3 Səbribəyzadə, bizi atma, amandır, getmə!.. Millətin halı bu gün xeyli yamandır, getmə! Yaxşı təfsir eyle oz rəyin ile Quranı, Çadraya, çarşafa bük, dustaq e ls nisvanı, Qoyma getsin qabağa milləti, qaytar ani, İndi Qafqazda böyük bir həyəcandır, getmə! Gedəsen, kim yazacaqdır bizə “Əşqü həvəsi”, Milləti-qemzədənin kim olacaq dadi-rəsi? Sən ki getdin, dəxi şır-şır kəsilir, mən biləsİ, Bir qədər səbr elə, bir ləhzə dayan, dur, getme! Getmə, etsən də irade, səni qoymaz tsa bək, Serf edİbdir sənə, həm jumalma çoxlu emək, Sən ki getdin, ədəbiyyat bütün öldu demək, Bu günahi eləmə, vaxtı yubandır, getmə! Başma cəm elə “Həqqi” kimi lıer naxəlefı, Ağzına hər nə gəlir, yazsm, itirsİn kələfi, Çap ele birbəbir eşari-qüruni-sələfi, Sənə dikmiş hamı gözler, nigarandır, getmə! Günde yaz, həftədə neşr et, ədəbiyyati-etiq, Fikri-mövhum ile qıl kəndini heyrətde qəriq, Sənə, Həqqile Müzeffər olacaq yari-rəfiq, Tök ətəkdən bu daşı, gör nə zamandır, getmə! Kaş ola beş dənə Qafqazda sənin tək şair, Elmdə, fəzlü kəmalatü hünərdə mahİr, Heyf, boşdur əlimiz, sən ki gəlibsən hazır, Qoyma cahil qala bu milləti, qandır, gctmə! Sən ki getdin, deməli, vay bizim halimizə, Kimdi yazsın o gözəl şeİrləri bir də bizə? Heyf, sed heyf, o gözəl müntəxabata, o sözə, Qal bize sade ibretləri andır, getmə Bu sözü məndən eşit, sanma zərafet edirəm, Sone məftunəm, o məcmueni sənsiz nedİrəm? Yazığm bizləre gəlsin, demə, hokmən gedirəm, Getmə, Xürrəm, mən ölüm, az məni yandır, getmə! "Molla Nəsrəddin”, 5 fevral 1914. N 4 * * * Qorxuram bayramımız qarə gələ Qorxuram bayramımız qarə gələ, Məmdeli, Pinti Həmid birdən ölə. Kaş, tufan ola aləmdə bütün, Biz qalaq daimi matəmdə bütün, Yana bu şiə cəhənnəmdə bütün, Nə ki, xake bu ezizlər kömülə. Əlvida etsele1 dünyaya bular, Gülşənin gülləri bilmərrə solar, Millətin eyş-nişatı pozular. Çox çətin bu üzümüz bir də gülə. Lən nifrin ola bu əyyamə, Dağ çəkdi cigəri-islamə. Cövrü zülmün yetirib itmame, tşimiz pis getirib ilden-ilə. Kamil öldü, qəmimiz oldu məzid Ki, şükür eylər idİk vardı Həmİd. Bu da ölsə dəxi yox başqa ümid, Türklüyə onda gərək xətt çəkilə. Işığı səltənətin söndü, veti Şükür edırdik genə var Memmədəli, Bu da fövt olsa dübare, deməli, Qalanq mat-məəttəl habelə. "Molla Nəsrəddin" 14 mart 1914. N 9 * * * Əşar Mixəklİ, hıllidir ecəb tərəklə aşı mollanm, Tapılsa harda bir lotu olar həmaşı mollanın. Səri pilovda hər geca qoyar dərac, qırqavul, Səfa sürər soraq edən tapılsa harda bİrcə dul, Hüzurə gündə bir kərə camaatı edər qəbul, Birin qəbul edən kimi birin qovar lədilvüsul, Təmayilati-nəfs ilə qızıbdı başı mollanın, Həvadisi-zəmanədən hanı təlaşı moiiamn. Üruc edəndə minbərə ərebcə vəzter deyər, Ədası, həm tekəllümü qlubi-nasi cəlb edar. Zibəs ki əbdi-bətndir hemişe mehman gedər, Hər ay başrnda bİr gecə camaatı qonaq edər. Cavandı, qırxı keçmeyib hənuz yaşı mollamn, Fərəh verir qadmlara göz ilə qaşı mollanm. Yeri düşəndə başlayır avam üçün müqeddimə. Oxur elimi ələme, mükərremi mükerremə. Qıtar namazi-meyyiti besəd hezaT zümzümə, Sexavəti-kəremdə hem kişi əvəzdi Hatəmə. Tutubdu sehni-məscidi a toy şabaşı mollamn, Müridi secdalər yanar görünsə başı mollanın. Hesari-şəhre bənzeyir ornın zəxim heykəli, Çıxar sədası top kimi dəyəndə əlmüvəkkəli, Olub yazıq camaatın bu şəhrdə mühəssəli, Nisayı sevdiyindən ol soraq edər əramili. Ədili yox zəmanədə ağırdı daşı molianın, Əvezdi sanki girməye səri-təraşı mollanın. “Molla Nəsraddin”, 12 fevral 1914, N 5 * * * Əşar (13-cü nömrədə "Yetim cücə"yə cavab) Al gəldi Bir para axmaq-uxmaq çünkü qahblar bikar, Pəs indi neyləsinİər onunçun yazıllar əşar. Amma nə soyləyirlər bir bax nə söz, ne iqrar, İrane mərhəbaler, iranlılar sağ olsun. Qafqazda yoxdur aya, iranlıca dirayət, Hər kəndə, şəhrə bir bax, bir etgilən ziyarət, Eşşəkçilikdə varnıı Uluxaniıtek vilayət? İranh olmasm, qoy Ulucxanlılar sağ olsun, Bakı zavodlarmda aya, kim iş görerdi? Dərd etmə tum-çeşıaim, fermayi^m. hədardi. Hər kənddə yüz reiyyet, her bir bəyə nökerdi, Bakıya lazım olsa, dehqanlılar sağ olsun. Dərviş, molla, seyyİd, həm rövzəxan, rəmmal Minlərcə Naxçıvanda hər şəhr bunca timsal, Şirvanı üste qoysaq min şeyx cəm dərhal İranlı olmasın, qoy şirvanlılar sağ olsun. Sən ki sual edirsən - pəs tası kim qurardı, Kİmlər fala baxardı, kim meymun oynadardı, Kim rövzəxan oiardı, kim cinləri tutardı, Aləm nə tövr olardı İranlı olmasaydı? Pəs guş ver əzizim - mən söyləyim cavabı, Şah təxti rövzəxanm - varmı zəmində babı? Tasıquran deyirsən - yoxdur sayı-hesabı, Gəncə, Şəki, Rəvanda - gor Ordubad Qəhabı, Falabaxandı hər yan - cindar haydı-haydı, Şirvanlılar sağ olsun - iranlı olmasaydı, İranlı olmasaydı - imanlılar sağ olsun. Bir metlebİm də qaldı - iranlı satmaq üstə Yüz il tamam yatmaq - namusu atmaq üstə. Qardaş, nə söyləyirsən - divanesən, ya xəste? Bax bir bizim dıyara - molla medalperəstə, Xan İlə bəy də yekdil - cemən tutublar dəstə, Hərrac, getdi millət! Hən'ac, üzün ağ olsun, Hərrac, üzün ağ olsun - iranlılar sağ olsun. İmza: Yesir cücə “Molla Nəsrəddin", 2 may 1914, N 17 * * * Gülməsin Gülmesin, hergiz cahanda ruyİ-ürfan, gülmesin, Çıxmasm şəmsi-temoddun, əhli-vicdan gülməsin. Gülsün ol kəslər ki, dünyanı xerabistan sevər, Her ne var şeytan gulərsə gülsün, insan gülməsin. Sonyalar gülsün, açılsın qönçətək şirin ləbi, Dərd içinde qoy qala Fatma, Tükəzban, gülməsin. Elm; sənətle gülərsə qonşular, baxma ona, Cəhd ele, qardaş, maarifle müsəlman gülməsin. Paymai olsa hüququ binəva dehqanlarm, Olsun, olsun, qoy çox olsun, ruyi-dehqan güiməsin. Ey bizə fani cahanıo dövlətindən dəm vuran, İstəyirson bizlərə cənnətdə qılman gülməsin? Görsə bİr məzlumu çahi-zillət içrə can verir, Olmaz əsla, zövq ilə molla badımcan gülməsin. "Molla Nəsrəddin", 20 may 1914, N 18 * * * Ədəbiyyat (20-ci nömrədə "Cinani"yə cavab) Çox eybculuq etmə, məndən senə vəsiyyət, Sanma ki millətində bilmərrə yoxdu qeyrət. Osınanlılardan etmə bir bu qədər şikayət, Kilki-qəza yazıbdır bu metləbi ezəldə, Bir eyib olar yəqinən dünyada hər gozəlde. Allahını sevorsən, hər eybi eyb sanma, Insaf, mürüvvət eylə, çox sözlərə inanma, Şam, Hələb, yəmənli vəhşisə də utanma, Kilki-qəza yazıbdır bu metləbi əzəldə, Bir eyib olar mühəqqəq dünyada hər gözəldə. Tunis, Səvadən, Cəzair əhlin birəlli tutma, Hər bir yetənə yetmə, yetməyənə daş atma, Xalqm yuma babalm, çox da sözü uzatma, Kilki-qəza yazıbdır bu mətləbi əzəldə, Bir eyib olar müsəlləm dünyada hər gözəldə. Gerçi Mərakeş əhli bir yerdə girə keçdı, Molla Əzizi qovdu Molla Həfıdi seçdi. Getdi o da Parijde cami-məhəbbət içdi, Kilki-qeza yazıbdır bu mətləbi ezəlde Bir eyib olar hemişə vazehdı hər gözəldə. Tehranda gözləyirlər gərçi cülusi-şahı, Təbrizli qurmuş amma bir başqa dəstgahı, Yoxdur bu yerda əsla heç bir kəsin günahı, Kİlki-qəza yazıbdır bu mətləbi əzeldə, Bir eyib olar yəqindir aləmdə her gözeldə. Hərçendİ çoxdu bizdə boş-boş ədavət etmək, Hər bir işin dalınca laənşüur getmek. Her cür zülmə dözmək, hər bİr cəfayə bitmek, Kİlkİ-qəza yazıbdır bu mətləbi əzəldə, Bir eyib olar mühəqqəq dünyada hər gözəldə. “Molla Nəsrəddin", 28 iyun 1914, N 21 * * * Üç dostluq Mənzum hekayə Qulaq as, duzlu bir hekayətdir, Məzəli, gülməli rəvayətdir. Sal nəzer Dağyanus vilayətinə, Dİqqət et vezinə, cemaətinə, Gör nə aləmdı, bir nə işlər var, Nə əcaib yoxuş, enişlər var, Üç nəfər mərd, sahibi-iyman, Üçü bir yeıde etdilər peyman. Biri molla, biri müddərris İdi, Fitrəten hər ikisi də pis idi. Leyk yoldaşlan olan əllaf Hemi dindar idi, hem də adəmi-saf. O da aldandı bunlann sözünə, Quyu qazdt həqiqətan özüne. Getdilər oldular yalan şahid, Bəlkə, bir mənfəət ola aid. Düz damşdı şahidlerin qalanı, Bunlann çıxdı zahire yalanı. İstəyib salsın özgəsin cələye, Düşdülər özləri həman teleyə. Üzə düşdü axırda iş naçar, Oldular bir böyük qezaya düçar. Çün silistçi işi silist etdi, Üçü birden gurultuya getdi. Padloq iş çıxdı çünki meydanə, Saldılar hər üçün də zindanə. Zamine, zalikə buraxmadılar, Çox vəsatət olundu, baxmadılar. Qatdılar bir kiçik, kifir qəmirə, Ora olmazdı bir əhed de gire. Nə qoyurlardı şey gətirsinler, Nə bir addım yaxın götürsünler. Kişilər qaldılar, yanmqann, ac, Qalanın beysumatina möhtac. Dişləri tutmadı yavan qalacı, Çünki həm bərk idi ve həm de acı. Üçü də qaldı damda baxa-baxa, Ruzgar ile oldu əlbeyaxa. Neçe ay keçdı boyle zillet ilən, Zehmetü möhnetü məşeqqet ilen. Üçünün də ağardı saqqalı, Yuna döndü yazıqlann yalı. Biri aciz, yazıq bir adəm idi, Cürətİ, həm cesarəti kəm idi. Azca qalmışdı sinəçak olsun, Qorxudan partlasın, həlak olsun. Nə qədər verdilər ona təskin, Olmadı sakit, etmedi təmkin. Çığınb, nerə sübhü şam eledi, Yeyib-içdiklərin haram elədi. Gördülər qaimayıbdır tab əsla, Yığışıb bir gün etdİlər şura; Edəler nadziratelə təklif, Belke, bir növ İlən verib təxfıf, Bunların yerini dəyişdirsin, Bəzi əşxas ilə görüşdürsün. Yazdılar bir ərizə surətini, Açdılar mətlebin həqiqətini. Şarh edib iziganə her üzünü, Dedİler lap sehihini, düzünü Ki, bı'zə tənglik eyleyib təsir, Çox danşhqdır, olmuşuq diigir. Qalanın biz yeyenmirik çörəyin, Görmürük qövm-qardaşın köməyin. Qalmışıq damda ac-susuz, heyran, Qoymuyurlar gelə nə bir insan, Bircə yorğan, bir döşək gətire, Laməhalə yavan çörək getirə. Dəxi btzdə nə tab var, ne təvan, Müxtəsər, çarə qıl, amandır, aman! Nadziratel ərizəyə baxdı, Gördü yazdıqlan tamam haqdı. Mətləbin əsil fərini qandı, Ürəyi xeyli onlara yandı. FÖvri qıldı prokrora melum, İşi təfsilən eyledi məfhum. Sərgüzəşti açıb əyan etdi, Birbəbir hər üzün bəyan etdi. Yazdı var damda üç nefer piran, Halı əfsürdə, gözləri giryan, Yerləri çox olubdu narahət, Çox çekirler türmədə zəhmət. Qocahqdan olublar bitaqət, Qocaya eylemək gərək hörmet. Sən özün razı olmasan bu işə, Bir güzarın əgər bu səmte düşe, Bura bir iitifat edib gəlsən, Buları boylə vəzilen görsen, Ürəiyn çox çətindi tab eləsin, Belə zülmü bica hesab elesin. Bir də insaf deyil bu ağsaqqal Kişitər burda ta ola pamal. Oniara yaxşı bir məqam gərək, Çınki piranə ehtiram gərək. Çox qaranlıqdı. yerleri dardı, Yanlarında böyük qəmir vardı, İzin ver ya dəyişdirək yerini, Ya qataq ayn-ayn her birini. Yalı-koppalı boylə ağappaq Kəsləri eyləmək bu cür dustaq, Hansı dinə, təriqətə yaraşar. Harda bir zülm boylə həddan aşar. Buraxaq qoy çıxıb dolansınlar, Kölge yerlərdə daldalansınlar. Etməsİnlər məni de narahət, Vennəsİnlər başağnst, zəhmət. İltimasım budur cənabmdan, Məni qurtar bunun əzabmdan. Bu erize prokrora getdi, Bircə bax, gör fələk nələr etdi. Bu sözü qoy qala bir az dəmdə, Qulaq as başqa ərzime, həm də. Fikr ver bir kelamə diqqət ilən, Deyirəm gör senə nə ləzzət ilən. Əmilər qaldılar haman damda, Müntəzir həm səhər də, axşam da, Ta ərizə gedib qəbul olsun, Bəlkə, bir menfəət hüsul olsun. Biri bir gün dedi üzüm qaşınır, Çün keçibdir hənası, anlaşılır. Xəttİmiz yun kimi solubdu tamam, Olmuşuq çox kifir və biəndam, Bizə xəlq az qahb baxanda qusa, DÖnmüşük lap yehudiyə, urusa, Bu, həqiqətdə çox günah işdi, Oxşasın xaçpərəstə bir məşədi. Qədəğən indi ki, deyil bu həna, Yoxdur əsla mümaniət də ona. Nə üçün boylə fürsəti itirək, Boş yere bu vəbalı biz göturək. Di gəlİn, saqqalımızı boyuyaq, Bİr doynuca hena və rəng qoyaq. Üçü də bu sözü qəbul etdi, Bir kluçnik çağırdılar, getdi Bazara rəng ilən həna aldı, Getirib isladıb suya saldı. Yaxdılar hər üçü de üzlərine, Sürtdüler başlarma, gözlerinə. Bir saatdan sora yuyub silcək Hamısı oldu qapqara şəvətək. Xınaru, rengi yaxmaq ilə həman, Oldular bir otuz yaşmda cəvan. İndi boylum eşit prokurordan, Mən senə nəq! edim, biryol ordan. Prokuror ərzəni edib təsdiq, İstədi eyləsİn işi tədqiq. Gəldi birbaş türməye girdi, Əwəla nadzirateli gördü. Bir klyuçnik de oldu çün lazim, Çağınb bahem oldular azim. Qapısın taki açdılar qəmirin, Qavzayıb halqasın, salıb dəmirin, Gördülər üç nəfər qarasaqqat, Bulan birdən etdi istİqbal. Üçü də diksinib çəkildi gerİ, Sonra birden təpildilər içori, Diqqətilen doiandılar bir də, Qoca yox, gördülər həman yerdə Üçü də ortabab, cevan kişıdi, Ucaboy, şəstli, pəhləvan kişıdi. Nadzİratel görəndə bu halı, Rəngi qaçdı, pozuldu əhvalı. Əlbəəl çaşdt, lap İtirdi özün, Dili çəpləşdi, anlamırdı sozün. Fövri baxdı prokrorun üzünə, Çaldı birden ikielli dizinə. Dedi, ey vay, yaman günə düşdüm, O adamlar deyil ki, görmüşdüm. Nasıl onlar bu cür cevan oldu, Yoxsa ecazıdır əyan oldu. Görəsən ya olar çıxıb da qaçıb, Ya ki bu, başqa bır qəmirdir açıb. Men görendə üçü de yaşlı idi, Saqqal ağ, ağılh-başh idi. Yoxsa olsaydılar bu hatətdə, Vermez İdim riza, həqiqetde, Gəzələr arxayın, həm asudə, Əməyim sərf olubdu bihudə. Prokuror bir cəvan idi, səffak, Baxçağm bunlara olub qəmnak, Gördü dustaqları bu halet ilen, Qeyzə gəldi, soruşdu hiddət ilən: “Hanj bəs sen nişan verən qocalar? Görsənən, burda ayn biclİk var. Buraxıbsan qaçıb günəhkan, Qatmısan yerlərine bunları. Sən böyiik rüşvət almısan, şəksiz, Yoxsa olmazdı bu kələk hərgiz, İndi söz yox bunu danarsan sən, Sora təkİifıni qanarsan sən. Yazaram, tez səni çıxartsınlar, İşe salstnlar, hebsə qatsınlar. Ola her nadziratelə ibrət, Ta aristanta qoymaya hörmət”. Qorxudan tİtrəyirdi zindanban, Yox idi nitqə onda tab-tevan. Nə qədər and içib, aman ctdi, Prokuror baxmayıb çıxıb getdi. Müxtəsər, nadzirateli bir də Əmilər görməyib haman yerdə, Qaldılar damda bir uzun müddet, Oidukr qövm-qardaşa həsrət. Tapdılar bir behişt əlamətini, Gördülər hem onun kəramətini. -"Molla Nəsrəddin", 2 və 9 mart 1917, N 4 və 5 * * * Ol gün ki çıxdı Şişədə meydana dördaşıq Ol gün ki çıxdı Şişede meydana dördaşıq, Qoydu tamam evleri viranə dördaşıq. Qartın qumarı adət idi, gərçi köhnədən, Indi düşübdü dəb, vəli, hər yanə dördaşıq. Bağlarda, dağda, bərri-biyabanda, küçede, Yay, qış, payız, bahar gərək oynana dördaşıq. Dörd-beş yaşmda köıpə çocuq, yüzyaşar qoca, Daİm atırlar alçıya, toxana dördaşıq. Sən qanmasan ki, bu oyunun var nə aləmi, Ləzzət verir nə növ ilə insana dördaştq. Qismət ola yolun düşə bir dəfə Qələyə, Anlarsan onda kim, deyil əfsanə dördaşıq. Əhsən deyək gərək hamımız qarabağlıya, Oradan yayıldı Gəncəyə, Şirvanə dördaşıq. Yox Üzgə yerdə mərifət əhli olan kimi, Min cür oyun bilir, nə ki bir dane dordaşıq. Yox eylə məclis, orda qumar oynamlmasm, Ya kart gərək ola, ya da firlana dördaşıq. Olmaz əvəz bu dördaşığa başqa bir oyusı, Layiqdi bes ki her bəye, hər xane dördaşıq. Qanmaz yeqindir oynamayan neşəsin onun, Her yol atanda ruh verir, cana, dördaşıq. Sal, qarabağlı, başın aşağı, işində oi, Gəz dağda-daşda, atgila mərdanə, dördaşıq. Verməzlər indi min bela iradə bir qepek, Vacibdİr oynasın igid oğlana dordaşıq. “Molla Nəsrəddin", 16 mart 1917, N 6 * * * Bir əsridi çıxmışdı ki, meydanə pristav Bir əsridi çıxmışdı ki, meydanə pristav, Mexluqu gətirmişdİ bütün canə pristav, Çıxsaydın əgər gəzməyə, kəndlərdə görərdin, Nə zülm eləyir rəncbərə, dehqanə pristav. Quldur kimı çapmış-taiamış şəhri, dehatı, Qoymuş neçə min evləri viranə pristav. Daim çalışıb öz cibinin xeyrinə olmuş, Xain, hem əbləh, hem də ki, divanə pristav. Tutmuş füqəranın qanını şİşəyə salmış, Hər əlsiz-ayaqsızları zindanə pristav Mən her nə qedər səy elədim, görmedim əsla, İnsaflı və vıcdanlı bir danə pristav. Hərçəndi ki, hər milləti, hər qövmü soyurdu, CəIIad ıdi məxsus müsəlmanə pristav. Göstərməsin Allah o günü kim, gecə-gündüz Dürtərdi özün hər yerə, hər yanə pristav. Meyxanəni, dəmxaneni bir-bir dolamrdı, Hər yerdə vururdu neçə peymanə pristav. Pul verməz idi içdıyinə, ondan əlavə Həm nail olurdu böyük ehsanə pristav. Axşamə kimİ müftə yeyib, müftə gəzirdi, Hər şəhrİdə meyxanəbəmeyxanə pristav. Hər yerdə qumar olsa İdi, üzv idi orda, Saxlardı Özü, bəlkə, qumarxanə pristav, Daİm eləytb batıli haqq, haqqı da batİI, Etməzsə, olardı de göriim ta nə pristav? Saxlardı bütün oğnınu, qulduria qaçağı, Yoldaş idi her çapqına, talanə pristav. Aldıqlanm çünki naçalniklə bölürdü, Çatmışdı odur kim, bu böyük şano pristav. Rusiyyoni, Qafqazı dağıtdı, sora soxdu Axır nəfəsində özün Iranə pristav. “Molla Nəsrəddin", 23 mart 1917, N 7 * * * Çox da Rusiyyədə nəşr oldu ədalət, bizə nə? Çox da Rusiyyədə nəşr oldu ədalət, bizə nə? Qoymuruq biz ki, ona zərrəcə qiymət, bızə nə? Bizə lazımdı ki, hər işdə olaq köhnəperəst, Gəlməsin şənimizə köhnəpərəstlikdə şikəst, Biz qəbul eytəmişik çünki onu ruzi-ələst, Olsa hürriyyət əgər atəmə qismət, bizə ne? Çətin islah olunar bizdə olan eybü qüsur, O qədər mədrokə yoxdur, o qədər əqlü şüur, Güdürük məhz ota üqbadə bizə hur, qüsur, Yoxsa dünyada aşıb-daşsa bu nemət, bizə nə? Etməyirsən sözüme bavər əgər, çıx o yana, Səfor et bir Irəvan səmtinə, get Naxçıvana, Gör nə təzim eləyirlər orada çin taxana, Deme var orda egər min cürə bidət, bizə nə? Hamımız çünki vanq bircə bezin bir qırağı, tlana lən olsa, İstər qarası, istər ağı, Ya götür Gəncəni, ya Bakını, ya Qarabağj, Vardı hər şəhridə, hər kəndde bu söhbət, bizə nə? Leyk hər ölkede bir cür çıxırıq meydanə, Mailik bir çoxumuz köhnə çürük divanə, Qorxuruq söyləməyə, açmıymq mərdanə, Deyirik olsa da hor şokl hökumət, bizə nə? Naxçıvan əhli demo, üç tirədır, beş tiredir, De görüm, xədqi sədaqətli olan yer neredir? Naxçıvan tekce deyil, dexli bunun her yerədir, Çünki her işde deyirlər bu cəmaət, bizə nə? Saxlayır mollalan, şeyxi danosbaz tərəfm, Yıxılır her biri bir səmtə görür orda nəfın, Şpiyonlar odu kim zərrəcə pozmur da kefin, Molla, xan çünki deyir batsa da millət, bizə nə? Güclünün dövrəsi keçdİ, ayıl, ey vəhşi əvam, Quyruğundan götür əl, bəsdir, az eyle ikram, İndi hər yerdə bərabərdi bütün xasile am, GÖzün aç, söyləmə bir de, a bİqeyret, bizə nə, İndi lazımdı bütün köhneləri rədd edesən, Ciddi-cehd ilə tutub tazə üsulu gedəsən, Açacaqsan gözünü bir de haçan bas gedə, sən! Deyəcəksən genə, olsun pisə lənət, bizə nə?! “Molta Nəsrəddin", 30 mart 1917, N 8 * * * Gücsüz edir ümumən hər güclüdən gilayə Gücsüz edir ümumen hər güclüdən güayə, Heç vaxt olmamışdı bu narazılıq bu payə. Melum, güclü kəster xalqın qanın İçirlər, Hər ı'şdə, fiirsət oldu, insafdan keçirter. Bu binəva rəiyyet, her cür kəsib-biçirlor, Məcbur olurlar axır hər yerde xan seçirtər, Onlar özün hər işdə çünki soxur arayə. Ərzaq komitəsində bir şəxs edır sədarət, Bais odur ki, orda hər gün qopur qiyamət, Üç ayda yeddi yüz pud qənd cləyiblər sirqət, Bir kəsdə yoxdur əsla diilənmeyə cəsarət, Heyran qalıbdır alem yeksər bu macərayə. Bu işləri görən yox, kordrır tamam gozlər, Əntiqə bir vücuduq dünya üzündə bizlər, Meydanda əyrilərdir, çıxmış kənara düzlər. Cürətlənib deyən yox, çoxdursa gərçİ sözlər, Bir beş nəfər tapılmır versin səda sədayə. Mən bilmirəm ki, bais kimdİr bi qilü qalə, Kımdir edir ümuri naehlinə hevalə, Zalimlərə bu əmrt kim eyləyib qəbalə? Aya tapılmayırmı, bir şəxs laməhalə, Izhari-metləb etsin bir mətleb-aşinayə. Yoxsa, bu vəzilən çox müşküldü gün keçirmək, Lazımdı himmət etmək, ziddiyyəti götürmək, Hürrİyyətin, çalışmaq, hər hökmünü yetirmək, Hər emri layiqincə əncamına yetirmək, Ta qoymamaq xana, bəyə, gədayə. Aldanmayın bir növi, insaf edin, cəmaət, Huşyar olun, amandır, bəsdir bu qədər qəflət. Bir kəs ki İrticaya qırx il edibdi xidmət, Aya, olurmu onda hürriyyətə sedaqet? Etdikləri məzalim, yoxsa deyİl kifayət? Hər kəs açırsa ağzm, qövlü qərəzdi yeksər, Bir mətləb üstə hər ay bəhsi-ləcacət eylər, Hər bir yetən qoyar boş əngini, nitq söylər, Axır qalar yanmçıq hər meselə, hər işlər. Biganələr olar cəm bu dadə, bu harayə. Dünya olubdu yanğın, bir qetre su tapılmır, Un yox, qehətdi buğda, xalis çörək tapılmır, Kimdir desin soyulmur, kimdir desin çapılmır, Kİmdİr desin söyülmür, kimdir desin qapıfmtr? Məzlum olursa aclar, çox xoşdur əğniyayə. Naəhlinə hər işlər çünki olub mühəwəl, lş başına keçibdir, hər yerdə kəcröv işlər, Tovlid edir ədavet, hər anda bu gedişier, Her yerdə qanmayan var, kəndin araya peşlər, Cahildi çün ehali, vermiş qəza rizayə. İndi keçibdır onlar, lazımdı diqqət etmək, Zİddiyyəti buraxmaq, haqqın dalınca getmək, Bu seçki işlərində düz məsleki yeritmək, Candan yanan adamlar İş başına keçirmək, Bir növ sədd çəkmek bu nagehan bolayə, Düşmənler eyləyir bu işİerden İstifadə, Sey eyleyirlər olsun fitnə-fəsad arade, Şərh eylemok gərəkməz bu mətlebi ziyadə, Mən olmuşam bu günlər qail bu etiqadə, Hər yerde var müfəttin çatsm gərək cozayə. -“Molla Nəsrəddin", 12 iyul 1917, N 16 * * * Min il yazasan da bu müsəlman başa gəlməz Mİn il yazasan da bu müselman başa gəlməz, Nadandı ki, nadandı ki, nadan, başa gəlməz. İldən-ilə, gündən-günə məğşuşlaşır işlər, Təğyir tapır, başqalaşır rahü rövüşlər, Hər yanə baxırsan qıcambdır bizə dişlər, Axırda bizı məhv edəcəkdİr bu yerişier, Millet olacaq qəflətə qurban, başa gəlməz. Gəzdim Bakt, Daşkondi, Orinburqu, Saman, Həm Volqaboyun başaşağı, başı yuxarı, Gördüm hemi Həşterxanı, hem başqa diyarı, Hər yerdə müsəlman qoyub üz nikbetə sarı, Bu dərdə çətindir ola dərmən, başa gəlməz. Bəhri-Xəzərin dörd tərefı yekcə müsəlman, Əxlaqi pozuq, tərbiyesiz, biserüsaman, Gördükdə bu övzai düşür vəhşətə insan, Vallahi, bu əhvala gərək ağlayasan qan, Bihoddidi zillət, belə xüsran başa geiməz. Gördüm təkəni, türkmanı, taciki, tatart, Qırğızlar, ovət, ləngə salıbdır bu qatan, özbəklər ile sartlan yad eyləmə ban, Pİs vəzidə, pİs gündə gedib gördüm olan, Onlar gəlib olmaz dəxi insan, başa gəlməz. Mən bu səfərimdə hor üzün təcrübə etdim, Gördüm hər işi, əslinə, həm fərinə yetdim, Şad olmadım əsla, nə qədr ölkəyə getdim, Xoşhal gedib hər yerə, bədhal qayıtdım, Bildim ki, bu cür eyb, bu nöqsan başa gəlməz. Hər yana baxırsan hamısı zirü zəbərdİr, Iran da, Buxara da bütün xak-bəsərdir, Osmanlı bulardan dəxi min kərre betərdir, Her yerdə müselman deyilən qanlı-cigərdir, Bu qövmidə yoxdur sərü saman, başa gslməz. Men görmedim esla oları məktəbə rağib, Ya mərifətə, elm ve ya sənəte talib. Bu məsəle moxsusən olur diqqəti-calib. Var yazmah gərçi daha çox başqa motalib, Lakin nə somər, min kərə yazsan, başa gəlmez. Bir parələri oğrudu, quldurdu təmami, Bir parələri də itirİb qürbü məqami, Bir parəsi bilmarre atıb nəngilə nami, ögrən bu sözü, saxla yadında bu kəlami; Dünya dağılıb, qopsa da tufan, başa gəlmoz. Her yerde soyur, soymalayır xəlqi her alim, Her yerdə hökumət eləyir cəbrü məzalim, Hər yane gedirsən görünür başqa əvalim, Bİr kimsədə yoxdur əbəda məsleki salim, Bİdad eləyib, tökmeyəsen qan, başa gəlmez. Biclər bürünür intıligent cildine fahiş, Qırxır kasıbı, şüğl eləyir fiskü fəvahiş. Biçarə evam eyləyir onlara nəvaziş, Hər kimsədə var ortahğa düşməyə xahiş, Bu işler olur heyrətə şayan, başa gəlməz. Mən yaxşı gəzib, yaxşı düşündüm hamı halı, Bilmərra dəxi boşlamışam bəzi xəyah, Bu millətin axır yetişib hiyni-zəvah, İslahi onun fərz eleməklikdi məhalı, Öldürmə özün, boşla, ay oğlan, başa gelməz. “Molla Nəsrəddin", 23 sentyabr 1917, N 17 * * * İndi qalmışlar təmamən intizar iranlılar İndi qalmıştar təmamən intizar iranhlar', Bilmeyirlər məmləketde bir nə var iranlılar. Bİr tərəfdən bu mehərrəmlik girib, şaxsey vurur, Fikri-zikri ordadır hər sübh tezden kim durur, Bir tərəfden de uruslar gündə bir hiylə qurur, Lap itirmış özlərin bu kurii kar iranlılar. Görmədim mən bir nəfər iranlı, fəryad etmesin, Motlanın, xanın əlindən dad-bidad etməsin, Qürbər eldə xammanm daima yad etməsin, Zülmdən qaçmışlar trandan kənar iranlıtar. Fəhləlik, hamballıq etməkdon olurlar bel yağır, Yad vilayətde keçir övzavü əhvah ağır, Bascaq İrane ayaq molla və bəy, hakim sağır, 01 səbəbdendirolublarbiqərar iranlılar. Ol zaman kim, bu danosbazlıq bİnasın qoydular, Milləti-biçareyi-nalanı yekser soydular, Sanma kim zülm etdilersə lamməhala doydular, Daima qan-yaş tökür, büxtiyar, iranlılar. Şükr edirlər keçmiyibdir hiç səmtə şahları, Bitərəflikdə qalıb, vermiş daha allahları. Məhz dünyado bu imiş görsenən dilxahları, Taki tapsınlar bu cür bir iqtidar iranlılar. Bəs ki binamusdur, bu zillətə tab eyləməz, ölmək ölmekdir, təfavüt yox, ölərsə neyləməz. Bitərəfdİr çünki her zülm olsa dinməz-söyləməz, Düşməni hər ləhzədə yoxsa qovar iranlılar. Həzreti valaları almış tamam on üç oyal, Etinası yoxdu, qoy olsun da İran payimai, Çün cavan şahzadədir, lazımdır etsin eyşü hal, Çox da ki, nari-sofalətde yanar iranlılar. “Molla Nəsrsddin”, 18 oktyabr 1917, N 20 * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/collections/qemkusar-satirik-seirler İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1919). Public domain (author died 1919). Original text only.