Fars dilində divan: qəsidələr Saib Təbrizi (1592–1676) شمارهٔ ۱ - در وصف کعبه و تخلص به مدح امیرالمؤمنین علی (ع) ای سواد عنبرین فامت سویدای زمین مغز خاک از نکهت مشکین‌لباست خوشه‌چین موجه‌ای از ریگ صحرایت صراط المستقیم رشته‌ای از تار و پود جامه‌ات حبل‌المتین غنچه پژمرده‌ای از لاله‌زارت شمع طور قطره افسرده‌ای از زمزمت درّ ثمین در بیابان طلب یک العطش‌گوی تو خضر در حریم قدس یک پروانه‌ات روح‌الامین مصرع برجسته‌ای دیوان موجودات را از حجر اینک نشان انتخابت بر جبین میهمانداری به الوان‌های نعمت خلق را چون خلیل‌اللّه داری هر طرف صد خوشه‌چین طاق ابروی ترا تا دست قدرت نقش بست قامت افلاک خم شد، راست شد پشت زمین مردم چشم جهان‌بین سپهر اخضری جای حیرت نیست گر باشد لباست عنبرین شش جهت چون خانه زنبور پرغوغای توست کهکشان از نوشخند توست جوی انگبین عالم اسباب را از طاق دل افکنده‌ای نیست نقش بوریا در خانه‌ات مسندنشین تا به کف نگرفته بود از سایه‌ات رطل گران در کشاکش بود از خمیازه رگ‌های زمین با صفای جبهه صاف تو از کم‌مایگی چون دروغ راست مانندست صبح راستین آب شوری در قدح داری و از جوش سخا می‌کنی تکلیف خلق اولین و آخرین از ثبات مقدم خود عذرخواهی می‌کنی پای عصیان هر که را لغزید از اهل زمین روی عالم را ز برگ لاله داری سرخ‌تر گرچه خود چون داغ می‌پوشی لباس عنبرین بوسه در یاقوت خوبان دارد آتش زیر پا بر امید آن که خدام ترا بوسد زمین گرد فانوس تو گشتن کار هر پروانه نیست نقش دیوارست اینجا شهپر روح الامین تا ز دامنگیری‌ات کوته نماند هیچ دست می‌کشی چون پرتو خورشید دامن بر زمین هر گنهکاری که زد بر دامن پاک تو دست گرد عصیان پاک کردی از رخش با آستین ساغر لبریز رحمت را تو زمزم کرده‌ای چون به رحمت ننگری در سینه‌های آتشین؟ تا به روی خاک تردامن نیفتد سایه‌ات پهن سازد هر سحر خورشید دامن بر زمین تا شبستان فنا جایی ناستد چون شرر گر به روی آتش دوزخ فشانی آستین انبیا چندین چه می‌کوشند در تعمیر تو؟ گنج رحمت نیست گر در زیر دیوارت دفین در هوای حسن شورانگیز آب زمزمت جمله از سر رفت دیگ مغزهای آتشین نیستی گر مهردار رحمت پروردگار چون نگین بهر چه داری این سیاهی بر جبین؟ هست اسماعیل یک قربانی لاغر ترا کز نم خونش نکردی لاله‌گون روی زمین گر زبان ناودانت چون قلم می‌داشت شق پاک می‌شد از غبار معصیت روی زمین تا در تکلیف بر روی جهان واکرده‌ای در پسِ در مانده‌است از شرم، فردوس برین در حریم جنّت‌آسای تو اهل دید را در نظر می‌آید از هر شمع جوی انگبین ناودان گوهر افشانت ز رحمت آیه‌ای است از حریم لطف نازل گشته در شان زمین گر نه‌ای روشنگر آیینهٔ دل‌ها، چرا جامه و دست و رخت پیوسته باشد عنبرین؟ ایمنند از آتش دوزخ پرستاران تو حق‌گزاری شیوهٔ توست ای بهشت هشتمین غفلت و نسیان ندارد بر مقیمان تو دست برنچیند دانه‌ای بی‌ذکر مرغی از زمین هیچ کس ناخوانده نتواند به بزمت آمدن چون در رحمت نداری گرچه دربان در کمین می‌زنی یک ماه دامن بر میان در عرض سال می‌دهی سامان کار اولین و آخرین هیچ تعریفی ترا زین به نمی‌دانم که شد در تو پیدا گوهر پاک امیرالمؤمنین بهترین خلق بعد از بهترین انبیا ابن عم مصطفی داماد خیرالمرسلین تا ابد چون طفل بی مادر به خاک افتاده بود ذوالفقار او نمی‌برید اگر ناف زمین خانه زنبور دل بی شهد ایمان مانده بود گر نمی‌شد باعث تعمیر او یعسوب دین تا نگرداند نظر حیدر، نگردد آسمان تا نگوید یا علی، گردون نخیزد از زمین در زمان رحمت سرشار عصیان سوز تو مد آهی می‌کشد گاهی کرام الکاتبین نقطه بسم اللهی فرقان موجودات را در سواد توست علم اولین و آخرین شهپر رحمت بود هر حرفی از نام علی این دو شهپر برد عیسی را به چرخ چارمین سرفراز از اول نام تو عرش ذوالجلال روشن از خورشید رویت نرگس عین الیقین چون لباس کعبه بر اندام بت، زیبنده نیست جز تو بر شخص دگر نام امیرالمؤمنین * * * شمارهٔ ۲ - در تعمیر تربت پاک امیرالمؤمنین علی (ع) و آوردن نهری از فرات به نجف به فرمان شاه صفی منت خدای را که به توفیق کردگار از ناف کعبه چشمه زمزم شد آشکار چون کاروان حاج، خروشان و کف زنان آمد به خاکبوس نجف آب خوشگوار دریای رحمت ازلی جوش فیض زد شد نهر سلسبیل ز فردوس آشکار نهری به طول کاهکشان در دو ماه و نیم از آسمان خاک نجف گشت آشکار دشتی که بود چون جگر تشنه حسین داغ بهار خلد شد و رشک لاله زار صافی دلان که بود تیمم شعارشان سجاده ها بر آب فکندند موج وار در وادیی که ریگ روان بود آب او آب حیات بخش خضر یافت انتشار جز زهد خشک، خشکی دیگر بجا نماند زین آب در سراسر این خاک مشکبار تخم امید ریگ روان بخت سبز یافت چشم سفید در نجف رست از غبار لب تشنگان خاک نجف ترزبان شدند از چشمه سار شکر به توفیق کردگار هر پاره سنگ او گهر آبدار شد هر شاخ خشک او شجری گشت میوه دار هر دانه ای که بود نهان در ضمیر خاک منصوروار رفت به معراج شاخسار گردید گل گشاده جبین چون کف علی برگ از نیام شاخ برآمد چو ذوالفقار یعقوب وار روشنی بی زوال یافت نرگس که داشت چشم رمد دیده اش غبار هر شاخ پرشکوفه در او جوی شیر شد مژگان حور گشت در او هر زبان خار گل بر هوا فکند کلاه نشاط را سنبل فشاند گرد ز گیسوی مشکبار لشکرکش بهار رسید از ریاض غیب از دوش نخل شد علم سبز آشکار بحر نجف ز جوش گهر شد ستاره پوش صحرا ز موج لاله و گل شد شفق نگار از بهر توتیا نتوان یافتن در او چندان که چشم کار کند ذره ای غبار زین پیش اگر چه اهل نجف ز آب تلخ و شور بودند در شکنجه غم تلخ روزگار آخر ز فیض ساقی کوثر تمام سال عید غدیر شد به مقیمان این دیار با خلق گفته بود بهشتی بود فرات پیغمبر خدای به لفظ گهر نثار منشور رحمتش چو به مهر نجف رسید سر حدیث مخبر صادق شد آشکار ای کوثر مروت هر چند با حسین سنگین دلی نمود فرات ستیزه کار از بهر پاک کردن راه گناه خویش امروز آمده است به مژگان اشکبار از دور در مقام ادب ایستاده است با جبهه پر از عرق شرم چون بهار از خاندان کاظم و از دوده حسین کرده است اختیار شفیعی بزرگوار صاحب لوای مذهب اثناعشر صفی کامروز ازوست سکه دین جعفری عیار چون رحمت تو شامل ذرات عالم است این جرم را به روی عقرناک او میار رخصت بده که از سر اخلاص تا به حشر بر گرد روضه تو بگردد به اعتذار از خاک، جای سبزه برون آورد زبان بهر دعای دولت این شاه تاجدار صبح ظهور حضرت مهدی که حصن دین از اعتقاد راسخ او گشت استوار خورشید آسمان عدالت که آفتاب بر نقطه عدالت او می کند مدار شاهنشهی که بینه صاحب الزمان از نام او ظهور نموده است در شمار شاهی که با مروج دین نبی به حق نامش موافق است به تأیید کردگار شاهی کز آسمان نسب نامه صفی خورشیدوار سرزده از برج هشت و چار آن سایه خدای که سال جلوس او شد همچو آفتاب ز «ظل حق » آشکار آن آیه ظفر که نسب نامه گهر شمشیر او درست نماید به ذوالفقار زد بحر پنبه با کف گوهر نثار او خون از عروق پنجه مرجان شد آشکار بالاترست پایه قدر تو از فلک داری به صورت ار چه به زیر فلک قرار در ظاهر ارچه خامه سوار سخن بود باشد به زیر ران سخن کلک مشکبار آن تیغ آبدار شجاعت که حزم او بر گرد روزگار کشید آهنین حصار آن پرده دار عصمت حق کز حمایتش محفوظ ماند پرده ناموس روزگار آن آسمان حلم که چون توتیا کند بر کوه قاف اگر فکند سایه وقار آن فارس جهان عدالت که فارس را از ظلم پاک کرد به شمشیر آبدار درهم شکست خسرو اقلیم روم را در چشم تنگ ازبک ظالم شکست خار هر کس قدم ز دایره خود برون گذاشت در زیر پا فکند سرش را چراغ وار تیغش بلند کرده بازوی صفوت است از گرد ظلم چون نشود صاف روزگار؟ پیوسته مشورت به دل خویش می کند در خارج احتیاج ندارد به مستشار تعمیر آب و گل نکند، چون فروتنان بر گرد خود ز لشکر دلها کند حصار شهباز دلربای سخاوت به روی دست در پهن دشت سینه مردم کند شکار اول عمارتی که در آفاق رنگ ریخت تعمیر آستان نجف بود و آن دیار انجام کارش از رخ آغاز روشن است پیداست حسن سال ز آیینه بهار برخیز چون گذاشت بنا کار ملک را خواهد بنای دولت او بود پایدار روی دلش بود به خدا هر کجا که هست معمار رو به قبله بنا کرده این دیار در طبع پاک طینت او انقلاب نیست چون آب گوهرست ستاده به یک قرار ای نوبهار رحمت یزدان، به قصد شکر گوشی به روزنامه توفیق خود بدار پیش از تو خسروان دگر آبروی سعی بسیار ریختند درین خاک مشکبار چون این طلسم فیض به نام تو بسته است بر مدعای خویش نگشتند کامکار منت خدای را که به نام تو بسته بود بر مدعای خویش نگشتند کامکار منت خدای را که به نام تو ثبت بود بر پیش طاق کعبه توفیق این دو کار بردن فرات را به زمین بوسی مرتضی دیگر عمارت حرم آن بزرگوار ز اقبال بی زوال به کمتر توجهی یک بنده تو کرد تمام این دو شاهکار خاک ره ائمه اثناعشر تقی کز کلک راست خانه جهان را دهد قرار بی شک چنین تهیه اسباب می شود آن را که یار گردد تأیید کردگار زین کار نامدار که اقبال شاه کرد شاهان روزگار گرفتند اعتبار بی چشم زخم، تاج جهانگیر ترا زیبنده بود در ازل این لعل آبدار تا دامن قیامت ای شاه دین پناه بشکن کلاه فخر به شاهان روزگار اقبال این چنین به که بخشیده است چرخ؟ توفیق این چنین به که داده است کردگار؟ این گنج بی دریغ که بر خاک ریخته است؟ این همت بلند که را بوده دستیار؟ در شکر حق بکوش که معمور گشته است دنیا و دینت از مدد آفریدگار امیدوار باش که در آفتاب حشر خواهد شدن عقیق تو از کوثر آبدار * * * شمارهٔ ۳ - در مدح حضرت رضا(ع) این حریم کیست کز جوش ملایک روزبار نیست در وی پرتو خورشید را راه گذار کیست یارب شمع این فانوس کز نظاره اش آب می گردد به گرد دیده ها پروانه وار این شبستان خوابگاه کیست کز موج صفا دود شمعش می رباید دل چو زلف مشکبار یارب این خاک گرامی مغرب خورشید کیست کز فروغش می شود چشم ملایک اشکبار این مقام کیست کز هر بیضه قندیل او سر برآرد طایری چون جبرئیل نامدار کیست یارب در پس این پرده کز انفاس خوش می برد از چشم ها چون بوی پیراهن غبار این مزار کیست یارب کز هجوم زایران غنچه می گردد در او بال ملایک در مطار جلوه گاه کیست یارب این زمین مشک خیز کز شمیمش می خورد خون ناف آهوی تتار ساکن این مهد زرین کیست کز شوق لبش شیر می جوشد ز پستان صبح را بی اختیار این همایون بقعه یارب از کدامین سرورست کز شرافت می زند پهلو به عرش کردگار سرور دنیا و دین سلطان علی موسی الرضا آن که دارد همچو دل در سینه عالم قرار جدول بحر رسالت کز وجود فایضش خاک پاک طوس شد از بحر رحمت مایه دار گوهر بحر ولایت کز ضمیر انورش هر چه در نه پرده پنهان بود گردید آشکار آن که گر اوراق فضلش را به روی هم نهند چون لباس غنچه گردد چاک این نیلی حصار آسمان از باغ قدرش غنچه نیلوفری است یک گل رعناست از گلزار او لیل و نهار مهره مومی است در سرپنجه او آسمان می دهد او را به هر شکلی که می خواهد قرار حاصل دریا و کان را گر به محتاجی دهد شق شود از جوش گوهر آسمان ها چون انار می شود گوهر جواهر سرمه در جیب صدف در دل دریا شکوه او نماید گر گذار راز سرپوشیدگان غیب بر صحرا فتد پرده بردارد اگر از روی خورشید اشتهار آنچه تا روز جزا در پرده شب مختفی است پیش عالم او بود چون روز روشن آشکار گر سپر از موم باشد در دیار حفظ او تیغ خورشید قیامت را کند دندانه دار بوی گل در غنچه از خجلت حصاری گشته است تا نسیم خلق او پیچیده در مغز بهار تیغ او چون سربرآرد از نیام مشکفام می شود صبح قیامت از دل شب آشکار آن که تیغ کهکشان در قبضه فرمان اوست چون تواند خصم با او تیغ شد در کارزار؟ تیغ جوهردار او را گو به چشم خود ببین آن که گوید برنمی خیزد نهنگ از چشمه سار چون تواند خصم رو به باز با او پنجه کرد؟ آن که شیر پرده را فرمانش آرد در شکار همچو معنی در ضمیر لفظ پنهان گشته است در رضای او رضای حضرت پروردگار شکوه غربت غریبان را ز خاطر بار بست در غریبی تا اقامت کرد آن کوه وقار زهر در انگور تا دادند او را دشمنان ماند چشم تاک تا روز قیامت اشکبار تاک را چون مار هر جا سبز شد سر می زنند تا شد از انگور کام شکرینش زهربار وه چه گویم از صفای روضه پرنور او کز فروغش کور روشن می شود بی اختیار گوشوار خود به رشوت می دهد عرش برین تا مگر یابد در او یک لحظه چون قندیل بار می توان خواند از صفای کاشی دیوار او عکس خط سرنوشت خلق را شبهای تار روضه پر نور او را زینتی در کار نیست پنجه خورشید مستغنی است از نقش و نگار خیره می شد دیده ها از دیدنش چون آفتاب گر نمی شد قبه نورانی او زرنگار می توان دیدن چو روی دلبران از زیر زلف از محجرهای او خلد برین را آشکار همچو اوراق خزان بال ملایک ریخته است هر کجا پا می نهی در روضه آن شهریار می توان رفتن به آسانی به بال قدسیان از حریم روضه او تا به عرش کردگار قلزم رحمت حبابی چند بیرون داده است نیست قندیل این که می بینی به سقفش بی شمار زیر بال قدسیان چون بیضه پنهان گشته است قبه نورانی آن سرو عرش اقتدار از محجرهای زرینش که دام رحمت است می توان آمرزش جاوید را کردن شکار تا غبار آستانش جلوه گر شد، حوریان از عبیر خلد افشانند زلف مشکبار هر شب از گردون ز شوق سجده خاک درش قدسیان ریزند چون برگ خزان از شاخسار کشتی نوح است صندوقش که از طوفان غم هر که در وی دست زد آمد سلامت بر کنار خادمان صندوق پوش مرقدش می ساختند گر نمی بود اطلس گردون ز انجم داغدار با کمال بی نیازی مرقد زرین او می کند با دام سیمین مرغ دلها را شکار اشک شمع روضه او را ز دست یکدگر حور و غلمان می ربایند از برای گوشوار نقد می سازد بهشت نسیه را بر زایران روضه جنت مثالش در دل شبهای تار می توان خواند از جبین رحل مصحف های او رازهای غیب را چون لوح محفوظ آشکار بس که قرآن در حریم او تلاوت می کنند صفحه بال ملایک می شود قرآن نگار هر شب از جوش ملک در روضه پرنور او شمعها انگشت بردارند بهر زینهار تا دم صبح از فروغ قبه زرین او آب می گردد به چشم اختران بی اختیار هر شبی صد بار از موج صفا در روضه اش در غلط از صبح افتد زاهد شب زنده دار حسن خلقش دل نمی بخشید اگر زوار را آب می شد از شکوهش زهره ها بی اختیار اختیار خدمت خدام این در می کند هر که می خواهد شود مخدوم اهل روزگار از صفای جبهه خدام او دلهای شب می توان کردن مصحف خط غبار از سر گلدسته اش چون نخل ایمن تا سحر بر خداجویان شود برق تجلی آشکار از نوای عندلیبان سر گلدسته اش قدسیان در وجد و حال آیند ازین نیلی حصار داغ دارد چلچراغ او درخت طور را این چنین نخلی ندارد یاد چشم روزگار از سر دربانی فردوس، رضوان بگذرد گر بداند می کنندش کفشدار این مزار خضر تردستی که میراب زلال زندگی است می کند سقایی این آستان را اختیار می فتد در دست و پای خادمانش آفتاب تا مگر چون عودسوز آنجا تواند یافت بار مطلب کونین آنجا بر سر هم ریخته است چون برآید ناامید از حضرتش امیدوار؟ روز محشر سر برآرد از گریبان بهشت هر که اینجا طوق بر گردن گذارد بنده وار می کند با اسب چوب از آتش دوزخ گذر هر که را تابوت گردانند گرد این مزار چشمه کوثر به استقبالش آید روز حشر هر که را زین آستان بر جبهه بنشیند غبار از فشار قبر تا روز جزا آسوده است هر که اینجا از هجوم زایران یابد فشار می رود فردا سراسر در خیابان بهشت هر که را امروز افتد در خیابانش گذار هر که باشد در شمار زایران درگهش می تواند شد شفیع عالمی روز شمار آتش دوزخ نمی گردد به گردش روز حشر از سر اخلاص هر کس گشت گرد این مزار بر جبین هر که باشد سکه اخلاص او از لحد بیرون خرامد چون زر کامل عیار می شود همسایه دیوار بر دیوار خلد در جوار روضه او هر که را باشد مزار هر که شمع نیمسوزی برد با خود زین حریم ایمن از تاریکی قبرست تا روز شمار می گشاید چشم زیر خاک بر روی بهشت هر که از خاک درش با خود برد یک سرمه وار بر جبین هر که بنشیند غبار درگهش داخل جنت شود از گرد ره بی انتظار هر که را چون مهر در پا خار راهش بشکند سوزن عیسی برون آرد ز پایش نوک خار آن که باشد یک طواف مرقدش هفتاد حج فکر صائب چون تواند کرد فضلش را شمار؟ * * * شمارهٔ ۴ - در مدح حضرت رضا(ع) عقل ضعیف خویش نگه دار از شراب در زیر بال موج منه بیضه حجاب تا از سهیل عقل توان سرخ روی بود رنگین مساز چهره به گلگونه شراب تخم افکن شرار شود پنبه زار مغز چون جمع شد به آتش می آتش شباب تا چون چنار مشرق آتش نگشته ای کوتاه دار دست ازین آب سینه تاب سر پنجه با شراب زدن کار عقل نیست عقل است شیر برف و شراب است آفتاب با عقل آنچه باده گلرنگ می کند با کاغذین سپر نکند ناوک شهاب زلف ایاز را به دم تیغ دادن است دادن عنان دل به کف موجه شراب عقل سبک رکاب چه سازد به زور می چون پای نخل موم نلغزد در آفتاب؟ شیرست عقل و باده گلرنگ آتش است رسم است شیر می کند از آتش اجتناب از رنگ سبز شیشه چو خورشید روشن است کآیینه خرد شود از باده زنگ یاب در مغرب زوال رود آفتاب شرم چون سر زند ز مشرق مینای می شراب کفرست بر چراغ حیا آستین زدن نور چراغ ایمن ایمان بود حجاب چون آفتاب، عقل ز روزن بدر زند در مجلسی که دختر رز واکند نقاب با زور باده عقل تنک ظرف چون کند؟ شبنم چگونه تیغ شود پیش آفتاب؟ سیلاب فتنه از دل خم جوش می زند یونان عقل چون نکشد سر به زیر آب؟ می در کدوی سر که ندارد حلاوتی ای عقل در گذر ز سر خوردن شراب از بخل ذاتی است بتر جود عارضی احسان مست را نشمارند در حساب در راه دزد، شمع که شب برفروخته است؟ ترک می شبانه کن ای خانمان خراب برنامه سیاه میفزا گناه می موی سیاه را نکند هیچ کس خضاب دل خانه خداست چو مصحف عزیزدار زان پیشتر که سیل شرابش کند خراب در راه اشک، چشم ندامت سفید شد چند از لب پیاله کنی بوسه انتخاب؟ فردا چو لاله سرزند از خاک سرخ روی هر کس ز باده درین نشأه اجتناب جادوگرست دختر رز، دست ازو بشوی آتش دم است شیشه می، رو ازو بتاب اشک ندامت از دل آگاه گل کند پیوسته خیزد از طرف قبله این سحاب زنهار چون حباب نگردی به گرد می کز می بنای خانه تقوی شود خراب بر گرد خود ز توبه محکم حصار کن از روی شیشه خانه مشرب مکن حجاب فردا حریف ساقی کوثر نمی شوی از نام می بشوی دهن را به هفت آب بگذر ز تاک بدگهر و آب او که هست هر دانه ایش خونی فرزند بوتراب سلطان ابوالحسن علی موسی آن که هست گلمیخ آستانه او ماه و آفتاب آن کعبه امید که صندوق مرقدش گردیده پایتخت دعاهای مستجاب بوی گل محمدی باغ خلق او در چین به باد عطسه دهد مغز مشک ناب با اسب چوب از آتش دوزخ گذر کند تابوت هر که طوف کند گرد آن جناب گردد چو خون مرده به شریان تاک، می نهیش چو تازیانه برآرد به احتساب نشگفت اگر ز پرتو عهد درست او بیرون رود شکستگی از رنگ ماهتاب قدرش کشیده کرسی رفعت ز زیر چرخ یک چار برگه است عناصر در آن جناب تمکین او چو بر کمر کوه پا نهد کوه سخن شنو ندهد بازپس جواب روزی که دست او به شفاعت علم شود خجلت کشد ز دامن پاک گنه ثواب جودش به شیر پرده دهد طعمه سخا عفوش کشد به روی خطا پرده صواب هر شب شود به صورت پروانه جلوه گر روح الامین به روضه آن آسمان جناب قندیل تا به سقف حریمش نبست نقش دریای رحمت ازلی بود بی حباب معلوم می شود که دل آفرینش است زان گشت مرقدش ز جهان سینه تراب خورشید از افق نتواند سفید شد از جوش زایران در آن فلک جناب هرگاه می رسد به گل جام روضه اش تغییر رنگ می کند از خجلت آفتاب نبود عجب که مرقد او گریه آورد آری ز آفتاب شود دیده ها پر آب کفرست پا به مصحف بال ملک زدن برگرد او بگرد به مژگان چو آفتاب چون کرده است کعبه به بر رخت شبروی؟ دلهای شب اگر نکند طوف آن جناب موجش کشد به رشته گهرهای آبدار گر یاد دست او گذرد در دل سراب از دود شمع روضه او صبح صدق کیش هر صبحدم به نور کند موی خود خضاب روح اللهی که از نفسش می چکد حیات نازد به خاکروبی آن آسمان جناب بر هیچ کس درش چو در فیض بسته نیست از شرم خویش در پس درمانده آفتاب در دور او که فتنه به دامن کشیده پای در خانه کمان فکند تیر، رخت خواب شوق خطاب بر در دل حلقه می زند تا چند حضور به غیبت کنم خطاب؟ ای شعله ای ز صبح ضمیر تو آفتاب از دفتر عتاب تو مدی خط شهاب حج پیاده در قدمش روی می نهد هر کس شود ز طوف حریم تو کامیاب خورشید پا به خشت حریم تو چون نهد؟ ننهاده است بر سر مصحف کسی کتاب گردون به نذر مرقد پاک تو بسته است سررشته شعاع به قندیل آفتاب از موی عنبرین تو دزدیده است بوی در شرع ازان شده است هدر خون مشک ناب یوسف تمام پیرهن خود فتیله کرد رشک ملاحت تو ز بس گشت سینه تاب از تربت تو خاک خراسان حیات یافت آری ز دل به سینه رسد فیض بی حساب از زهر رشک، خاک نشابور سبز گشت تا گشت ارض طوس ز جسم تو کامیاب غربت به چشم خلق چو یوسف عزیز شد روزی که گشت شاه غریبان ترا خطاب حفاظ روضه تو چو آواز برکشند بلبل شود به شعله آواز خود کباب از دوری تو کعبه سیه پوش گشته است ای آفتاب مغرب غربت بر او بتاب علم تو بر سفینه منبر چو پا نهاد یونان کشید سر ز خجالت به زیر آب از بس به مرقد تو اشارت نموده است نیلوفری شده است سرانگشت آفتاب از بوستان خشم تو یک حنظل است چرخ مریخ کیست با تو شود چهره در عتاب؟ هر کس که با ولای تو در زیر خاک رفت آید به صبح حشر برون همچو آفتاب ای پرده پوش نامه سیاهان که شمع طور از آفتابروی ضمیرت کند حجاب از بال و پرفشانی طاوس آرزو آورده ام ز هند دلی چون پر غراب زان پیشتر که عدل الهی به انتقام از خون من نگار کند پنجه عقاب در سایه همای شفاعت مرا بگیر تا سر برآورم ز گریبان آفتاب * * * شمارهٔ ۵ - در مدح شاه صفی نشست گل به سریر چمن سلیمان وار گشود چون پریان بال، ابر گوهربار شکوه از افق شاخ همچو صبح دمید شفق نگار شد از لاله دامن کهسار زمین ز تربیت ابر یوسفستان شد ز سر گرفت جوانی جهان زلیخاوار کشید بر چنان تنگ خاک را در بر که خون دوید چمن را ز لاله بر رخسار شد از بنفشه زمین برهنه مخمل پوش ز جوش سبزه و گل سنگ گشت میناکار فلک چو سینه شهباز گشت از رگ ابر زمین چو صفحه مسطر کشیده از انهار به نیش برق رگ ارغوان گشود سحاب شکوفه شد ز شکرخواب بیخودی بیدار فلک ز دیده حیران گدای نرگس شد زمین ز بس که برآراست خویش را ز بهار رسید قوت نشو و نما به معراجی که ناپدید شود در گل پیاده، سوار سپند ریشه دوانید در دل آتش دمید سنبل و ریحان به جای دود ازنار ز بس لطیف شد اجرام، می توان دیدن چو زلف از آینه در خاک ریشه اشجار چنان گرفتگی از صفحه جهان شد محو که گشت غنچه پیکان شکفته چون سوفار ز بس که کرد در اجزای خاک شوق اثر ز بس که برد ز دلها هوای سیر قرار نفس گداخته بیرون دوید چون یوسف ز اشتیاق گل از خانه صورت دیوار بط شراب چو طاوس مست بال گشود کشید سر به گریبان خود چو بوتیمار ز جوش باده به صحرا فتاد خشت از خم دوید دختر رز رو گشاده در بازار بلند شد ز خرابات بانگ نوشانوش به هر دو دست سر خود گرفت استغفار فلک چو شهپر طاوس شد ز قوس قزح ز موج لاله چو منقار کبک شد کهسار ز بس که آینه خاک ته نما گردید چو می ز شیشه نماید گل از پس دیوار چو تاک سرزده، مسواک گشت اشک فشان به فرق زاهد خشک از رطوبت سرشار میان خانه و گلزار هیچ فرقی نیست که می توان همه جا چید گل ز فیض بهار دهان غنچه هوا با گلاب شبنم شست که مدح خسرو آفاق را کند تکرار فروغ جبهه اقبال و فتح، شاه صفی که چشم بخت جهان شد ز دولتش بیدار شهی که دست گهربار تا برون آورد زمین به آب گهر شست صفحه رخسار نظر به همت والای او سپهر کبود بساط سبزه بود زیر پای سرو و چنار چگونه کج نبود تیغ او که فتح و ظفر همیشه تکیه بر او می کنند در پیکار کند به چهره مریخ رنگ جامه بدل چو از نیام برآرد بلارک خونخوار ز سهم او فکند تیغ دشمنان جوهر چنان که پوست کند دور از تن خود مار به تلخی از کف ساقی پیاله می گیرد ز بس که همت او دارد از گرفتن عار ز عدل او سرسبز بهار در خطرست به پای رهروی از خار اگر رسد آزار ز بس که کرد قوی عدل او ضعیفان را نمی کند به عصا تکیه نرگس بیمار ز بیم این که کشیده است تیغ بر شبنم همیشه زرد بود آفتاب را رخسار اگر چه پاس ادب می کشد عنان سخن خطاب را مزه دیگرست در گفتار زهی ز عدل تو باغ جهان همیشه بهار مطیع امر تو دور سپهر، خاتم وار ز ترکش تو قضا یک خدنگ زهرآلود ز ابر تیغ تو یک خنده برق بی زنهار چو آفتاب نمایان بود ز سینه صبح ز طرف جبهه تو نور حیدر کرار کدام فخر به این می رسد که از شاهان ترا به شاه نجف می رسد نژاد و تبار ز گلشن تو نهالی است بارور اقبال ز مجلس تو چراغی است دولت بیدار بنای قدر تو جایی رسیده از رفعت که سبزه ته سنگ است این بلند حصار نشتسه است مربع سپند بر آتش جهان به دور تو از بس گرفته است قرار چنان که از پری میوه شاخ خم گردد شده است تیغ تو خم بس که فتح دارد بار ز بس به عهد تو ناموس خلق محفوظ است نقاب غنچه نیارد گشود باد بهار اگر چه سلسله عدل بست نوشروان که عدلش افکند آوازه در بلاد و دیار عدالت تو ز زنجیر عدل مستغنی است که هست سلسله جنبان به غافلان در کار کتان و ماه چو شیر و شکر به هم جوشید ز بس که عدل تو افسون مهر برد به کار چنان ز حفظ تو پردل شدند بیجگران که نی سوار ز آتش کند دلیر گذار ز نیزه تو برافراخته است قامت فتح ظفر ز تیغ تو کرده است لاله گون رخسار به دستگاه شکوه تو آسمان تنگ است کند محیط چسان در دل حباب قرار؟ مثال کلبه زال است و طاق نوشروان به جنب قصر جلال تو گنبد دوار مثال کلبه زال است و طاق نوشروان به جنب قصر جلال تو گنبد دوار ز بس به عهد تو اضداد مهربان همند ز بس به دور تو وحشت گرفته است کنار ز چشم شیر گذارد چراغ بر بالین چو میل خواب کند آهوی سبکرفتار نفاذ امر تو سرپنجه گر ز موم کند برآورد ز دل سنگ خرده های شرار به دور عدل تو ز اندیشه سیاست، گرگ گرفت چون سگ اصحاب کهف گوشه غار تو تا ضعیف نوازی شعار خود کردی ز برگ کاه بود پشت کوه بر دیوار به حضرت تو اگر مور عرض حال کند به روی دست دهی مسندش سلیمان وار دل خراب نمانده است در زمانه تو که را ز پادشهان است اینقدر آثار؟ به درگه تو که دولتسرای اقبال است چرا پناه نیارند خسروان کبار؟ که از حمایت جد تو ملک باختگان رسیده اند به معراج سلطنت بسیار ازین جناب مدد خواست میرزا بابر چو تنگ گشت بر او از سپاه دشمن کار چراغ بخت همایون ازین اجاق گرفت زبانه ای و جهانگیر گشت دیگربار تویی دوازدهم از نژاد شیخ صفی جهان چگونه نگیری به عدل مهدی وار؟ اگر چه بینه حاجت ندارد این دعوی که عدل حجت قاطع بود بر این گفتار اگر به بینه صاحب الزمان نگری یکی است نام تو با بینات آن به شمار رواج مذهب اثناعشر به عهده توست بکوش و دست ازین شیوه ستوده مدار به تیغ عدل یکی کن چهار مذهب را سفینه نبوی را ز چارموجه برآر همیشه تا که بود سال و ماه در گردش مدام تا که بود اختلاف لیل و نهار موافقان ترا شب چو روز روشن باد مخالفان ترا روز باد چون شب تار * * * شمارهٔ ۶ - در مدح شاه صفی ای روی چون بهشت ترا کوثر آینه رخسار آتشین ترا مجمر آینه در جلوه گاه حسن تو چون پرده های چشم افتاده است بر سر یکدیگر آینه آیینه سیر چشم ز نقش مراد شد روزی که شد رخ تو مصور در آینه می بود اگر به دور تو، زان لعل آبدار می داد آب خضر به اسکندر آینه جوهر چو موی بر سر آتش نشسته است تا از فروغ روی تو شد انور آینه چون لشکر پری، پی نظاره بافته است در جلوه گاه حسن تو پر در پر آینه چون چشم عاشقان مژه بر هم نمی زنند از حیرت جمال تو سیمین بر آینه از بیم تیر غمزه خارا شکاف تو پنهان شده است در زره جوهر آینه دارد چو صبح بیضه خورشید زیر پر از چهره تو در ته بال و پر آینه در ساغر بلور می لعل خوشنماست حسن تراست رتبه دیگر در آینه چون دیده حباب بود پرده دار بحر از حسن پرشکوه تو چشم هر آینه آید به چار موجه چو دریای حسن تو لرزد به خود چو کشتی بی لنگر آینه حیرت فزاست بس که جمال تو، می برد هر روز تازه نسخه به چشم تر آینه داروی بیهشی کندش چشم مست تو گر فی المثل غبار نشیند بر آینه در چشم آفتاب فکنده است خویش را در روزگار حسن تو چون شبپر آینه از اشتیاق روی تو وقت است بگسلد دیوانه وار سلسله جوهر آینه هر دم به صورت دگر آید به چشم خلق زان حسن بی قیاس چو جادوگر آینه در روزگار چهره زنگار سوز تو کج می کند نگاه به روشنگر آینه از روی آتشین تو سوزنده مجمری است مشاطه چون سپند نسوزد بر آینه؟ از فیض نوشخند لب روح بخش تو چون آب زندگی شده جان پرور آینه حسن ترا به مجلس می احتیاج نیست هم شاهدست و هم می و هم ساغر آینه در عهد جلوه خط عنبرفشان تو وقت است موم خویش کند عنبرآینه چون آفتاب دیده، ز نور جمال تو ریزد سرشک گرم ز چشم تر آینه ماه از حجاب سر به گریبان هاله برد تا چهره تو گشت مصور در آینه بر حسن بی مثال تو در پرده نظر محضر درست می کند از جوهر آینه خود را چسان در آینه بینی، که می شود از لطف گوهر تو پری پیکر آینه از آب و تاب خنده دندان نمای تو گنجینه ای شده است پر از گوهر آینه جوهر چو مو به دیده آیینه بشکند حسنت دهد چو عرض تجمل در آینه حسن تو بی نیاز ز نظارگی بود طاوس را بس است ز بال و پر آینه ناشسته روی تر بود از ماه پیش مهر گردد به عارض تو مقابل گر آینه از پاکدامنان نکند حسن احتراز با آفتاب خفته به یک بستر آینه گفتی که غوطه زد مه کنعان به رود نیل آورد تا مثال ترا در بر آینه از انفعال روی تو از بس گداخته است گردیده است چون مه نو لاغر آینه بر جبهه ات چگونه عرق حفظ خود کند؟ پای گهر چگونه نلغزد بر آینه؟ بر حسن بی مثال تو واکرده است چشم مشکل قبول نقش کند دیگر آینه این دستگاه حسن به یوسف نداده اند یک چشم حیرت است ز پا تا سر آینه صد پیرهن چو طلق ببالد به خویشتن گر بنگری ز روی توجه در آینه دارد به دست و زانوی خوبان همیشه جا از سجده که کرده جبین انور آینه؟ از سجده شهی که ز شوق جمال او هر صبح آورد فلک از خاور آینه شاه بلند قدر صفی کز فروغ او شد همچو آفتاب بلند اختر آینه روزی که داد صفحه آیینه را جلا این نقش دیده بود سکندر در آینه راز نهان چرخ ز طبع منیر او روشنتر از چراغ نماید در آینه تا جبهه نیاز بر این آستانه سود گردید روشناس به هر کشور آینه در روزگار طبع سخن آفرین او چون طوطیان شده است زبان آور آینه هر کس به داغ بندگیش سرفراز شد بندد به جبهه همچو شه خاور آینه هر جا که رای روشن او افکند بساط آید به چشم چون کف خاکستر آینه چون روی مرگ، خصم نبیند ز تیغ او؟ در دست اهل زنگ بود منکر آینه ابریشم بریده شود زلف جوهرش گردد چو خنجر تو مصور در آینه رای ترا به رای سکندر چه نسبت است یک فرد باطل است ازین دفتر آینه در سایه حمایت دست تو چون محیط بیرون ز آب خشک دهد گوهر آینه تا نسبتش به رای منیر تو کرده اند بیند چو پیش روی ز پشت سر آینه خورشید ذره ذره در او جلوه گر شود تیغ ترا به دل گذراند گر آینه بر دست و پای عکس شود بند آهنین گر سایه کمند تو افتد بر آینه بی اختیار کوچه دهد همچو رود نیل عزم تو گر اشاره نماید بر آینه بر تیغ کوه سینه زند همچو آفتاب پوشد زره ز حفظ تو گر در بر آینه گردد اگر ز رای متین تو صیقلی ایمن ز موریانه بود دیگر آینه گر در حریم رای تو روشن کند سواد خواند چو آب راز نهان از بر آینه در عهد سیر چشمی طبع کریم تو گردانده است روی ز سیم و زر آینه از جبهه تو نور ولایت بود عیان زان سان که آفتاب نماید در آینه بندد به چهره پرده زنگار زهره اش گر بنگری به دیده هیبت در آینه خصم سیاهروی تو گر بنگرد در او گردد سیاه همچو دل کافر آینه بر خاک رهگذار تو مالد اگر جبین تا حشر زنگ سبز نگردد در آینه چون دولت تو پرده براندازد از جمال آرد به رونما، ز حلب قیصر آینه وصف ترا که صیقل آیینه دل است بر لوح دل نوشته به آب زر آینه رای ترا به صیقل مهر احتیاج نیست کمتر سیاهی است درین لشکر آینه قصر تو چون سپهر و در او آفتاب جام بزم تو چون بهشت و در او کوثر آینه تا خامه ام ستاره فشان شد به مدح تو مد شهاب شد قلم و دفتر آینه چندان که ماه نور ستاند ز آفتاب تا از فروغ حسن بود انور آینه بادا چراغ دولت بیدار صبح و شام در بزمگاه خاص تو روشن هر آینه * * * شمارهٔ ۷ - در مرثیه شاه صفی پادشاهی و جوانی سد راه او نشد کرد چون ادهم ز ملک عالم فانی کنار در خور اقبال روزافزون خود جایی نیافت بال بر هم زد برون رفت از جهان بی مدار در محرم کرد عزم قندهار و در صفر کرد در کاشان سفر از عالم آن کوه وقار رفت سال «غبن » از عالم، زهی غبن تمام سوخت عالم را به داغ غبن آن عالم مدار چارده سال هلالی مذهب اثناعشر بود از شمشیر گردون صولت او پایدار بهره از عمر گرامی یافت یک قرن تمام اول قرن دوم رفت از جهان بی مدار همچو ذوالقرنین عالمگیر می شد دولتش مهلت قرن دوم می یافت گر از روزگار «ظل حق » چون بود سال شاهیش، سال رحیل گشت «آه از ظل حق » تاریخ آن عالی تبار دیده خونبار شد هر حلقه زنجیر عدل کاین چنین نوشیروانی کرد از عالم گذار چهره او بود باغ دلگشای عالمی دیدنش می برد از آیینه بینش غبار بود بر فرق سلیمان سایه بال پری بر سر تاج زر او جیغه های زرنگار گفتگویش وحشیان را بند بر پا می نهاد طایران قدس را می کرد خلق او شکار صبح نوروز جهان بود از رخ چون آفتاب مایه عیش جهانی بود چون فصل بهار در بهشت خلق او منع تماشایی نبود جنت بی پاسبانی بود در هنگام بار بود با خلق جهان چون صبح صادق خنده رو چین نمی گردید هرگز از جبینش آشکار غنچه سربسته پیشش نامه واکرده بود در دل خارا خبر می داد از عقد شرار ماه عید فتح و نصرت بود از شمشیر کج محور چرخ ظفر بود از سنان آبدار ذره تا خورشید را در پایه خود می شناخت بود در مردم شناسی بی نظیر روزگار پیش چشم خرده بین او رموز کاینات در دل شب همچو انجم بود یکسر آشکار هیچ رازی بر ضمیر روشنش پنهان نبود ابجد او بود خط سرنوشت روزگار باطنش درویش و ظاهر پادشاه وقت بود داشت پنهان خرقه در زیر لباس زرنگار آب می شد از گناه دیگران آزرم او آیتی از رحمت حق بود و عفو کردگار حفظ ناموس جهان را هیچ کس چون او نکرد با کمال اقتدار از خسروان نامدار بی نیاز از شهرت (و) مستغنی از تدبیر بود داشت دایم لوح تعلیم از دل خود در کنار تاج فرق پادشاهان بود از راه نسب در حسب ممتاز بود از خسروان روزگار با همه فرماندهی فرمان پذیر شرع بود سرنمی پیچید از فرمان حق در هیچ کار آفتابی بود از نور ولایت جبهه اش بود کار او رواج دین حق لیل و نهار سعی در تسخیر دلها داشت بیش از آب و گل بود یک دل پیش او بهتر ز صد شهر و دیار چون جواب تلخ، بی منت به سایل بحر را همتش می داد و می شد جبهه اش گوهرنثار بزم را خورشید تابان، رزم را مریخ بود وقت پیمان بود چون سد سکندر استوار بر رعیت مهربان بود و به دشمن قهرمان در مقام خویش قهر و لطف را می برد کار لطف عالمگیر او چون رحمت حق عام بود داشت یک نسبت به خار و گل چو ابر نوبهار نقره انجم روان می شد ز جوی کهکشان چرخ را می داد اگر سرپنجه قهرش فشار جوهر تیغ شجاعت بود از چین جبین ذوالفقاری بود عالمسوز روز کارزار در زمان او که بود اضداد با هم متفق چشم شیران بود شمع بزم آهوی تتار خار از بیم سیاست در زمان عدل او دامن گل را به مژگان پاک می کرد از غبار مسند اقبالش از دست دعای خلق بود بود چتر دولت او سایه پروردگار هر سر مویش جهانی بود از تدبیر عقل آه چون گویم، جهانی رفت ازین نیلی حصار ماه مصری بود هر خلقش ز اخلاق جمیل کاروانی پر ز یوسف رفت بیرون زین دیار بی سخن در هیچ عصر و هیچ دورانی نداشت شاه بیتی این چنین مجموعه لیل و نهار در جوانی داد دولت را به فرزند جوان تا به کام دل شود از عمر و دولت کامکار کرد پاک از خصم، بیرون و درون ملک را شمه ای نگذاشت باقی از رسوم گیرودار کرد کوته از خراسان پای ازبک را به تیغ صلح کرد از یک جهت با رومیان نابکار کرد از تدبیر محکم رخنه های ملک را بعد ازان فرمود رحلت از جهان بی مدار داد دولت را به فرزند جوان عباس شاه تا بماند نام او در هر دو عالم پایدار یارب این شاه جوان بخت بلند اقبال را تا دم صبح قیامت در جهان پاینده دار آه کز سنگین دلی های سپهر بی مدار روشنی بخش جهان را روز عشرت گشت تار در بهار نوجوانی کرد عالم را وداع آسمان تختی که تاجش بود مهر زرنگار آن که چون طوبی جهانی بود زیر سایه اش ناگهان از تندباد مرگ شد بی برگ و بار از قضای آسمانی بر زمین پهلو نهاد آن که می کرد از زمین بوسش جهانی افتخار آن که چون شبنم به روی بستر گل تکیه داشت کرد از خاک سیه بالین و بستر اختیار آن که رویش بود عالم را بهار ارغوان شد ز بیماری چو شاخ زعفران زرد و نزار آن که آب دست او می داد جان بیمار را کرد در یک آب خوردن جان شیرین را نثار آنقدر فرصت که حرفی آید از دل بر زبان رفت از عالم برون آن شهریار نامدار آن که از قربانیانش بود آهوی حرم پنجه شاهین مرگ سنگدل کردش شکار کرد آخر از جهان با مرکب چوبین سفر آن که می شد لشکر عالم بر اسب او سوار دفتر عمرش مجزا شد ز دست انداز مرگ آن که می شد از خط او دیده ها عنبرنگار رفت در ابر کفن چون ماه و سر بیرون نکرد برق جولانی که در یک جا نمی بودش قرار زیر زلف شام پنهان گشت همچون آفتاب صبح سیمایی که بود آفاق ازو آیینه زار داغ جانسوز شهید کربلا را تازه کرد مرگ این شاه حسینی نسبت حیدر تبار ورد عالم غیر افسوس و دریغ و آه نیست تا سفر کرد آن جهان جان سوی دارالقرار لوح خاک از جوی خود چون صفحه تقویم شد بس که شد چشم خلایق زین مصیبت اشکبار خون به جای آب می آمد برون از چشمه ها این مصیبت سایه می افکند اگر بر کوهسار رفت تا آن شاخ گل در نوبهار از بوستان دست افسوس آورد گلشن به جای برگ، بار چون نگردد تلخ بر اولاد آدم زندگی؟ شهریاری چون صفی الله گذشت از روزگار سازگار او نشد آب و هوای این جهان داشت دایم گوشه بیماریی چون چشم یار چون سرشک عاشقان در هیچ جا لنگر نکرد بود در رفتن چو آه از جان عاشق بی قرار چون تقدس بود غالب بر مزاج اشرفش داشت دایم خاطرش از عالم خاکی غبار * * * شمارهٔ ۸ - در مدح شاه عباس دوم ای زمان دلگشایت نوبهار روزگار صبح نوروز از جبین بخت سبزت آشکار طینت پاک تو از خاک شریف بوتراب گوهر تیغ تو از صلب متین ذوالفقار صولت شیر خدا از بازوی اقبال تو می شود چون نور خورشید از مه نو آشکار آفتاب سایه پرور را تماشا می کند هر که می بیند ترا در سایه پروردگار تا به لوح آفرینش نقش ایجاد تو بست بوسه زد بر دست خود کلک قضا بی اختیار مرشد کامل تویی سجاده ارشاد را تا شود نور ظهور صاحب الامر آشکار گرچه بر فرمانروایان جهان فرماندهی سر نمی پیچی ز فرمان خدا در هیچ کار دین و دولت را تویی فرمانروای راستین گرچه در روی زمین هستند شاهان بی شمار همچو سبابه کز انگشتان شهادت حق اوست دین حق قایم به توست از خسروان روزگار از رسوخ اعتقادات آسمان بنیاد شد چون بروج آسمانی مذهب هشت و چهار بیضه اسلام از سنگ حوادث ایمن است عصمت ذات تو تا شد آفرینش را حصار در حسب ممتازی از فرمانروایان جهان در نسب داری شرف بر خسروان نامدار پادشاهان دگر دارند تاجی سر به سر جز تو از شاهان که دارد بندگان تاجدار؟ سر به سر پاکیزه اخلاقند نزدیکان تو در صفا و لطف رنگ چشمه دارد جویبار در جوانی یافتی دولت ز شاه نوجوان زود خواهی شد به کام دل ز دولت کامکار زنده کردی نام جد سامی خود را ز عدل چون تو فرزندی ندارد یاد دور روزگار شمع بالین مزارش عمر جاویدان بود شهریاری را که باشد چون تو شاهی یادگار داری اخلاق صفی با شوکت عباس شاه دیده بد دور بادا از تو ای عالی تبار هر چه باید با خود آورده است ذات کاملت بی نیاز از مایه دریاست در شاهوار نیست صیقل احتیاج آیینه خورشید را جوهر ذات تو مستغنی است از آموزگار سایه چتر تو تا افتاد بر روی زمین آسمان دیگر از روی زمین شد آشکار گرچه شمشیر تو نوخط است از جوهر هنوز می نویسد قطعه از خون عدو در کارزار گرگ در ایام عدلت چون سگ اصحاب کهف از تهیدستی دل خود می خورد در کنج غار از خودآرایی نگردد خواب گرد دیده اش تا عروس فتح را تیغ تو شد آیینه دار سفته بیرون آید از کان چون لب خوبان عقیق گر کند سهم خدنگت در دل خارا گذار خانه پیمان که دیوار و درش زآیینه بود شد به دوران تو چون سد سکندر استوار فتنه در چشم پریرویان حصاری گشته است تا چو ماه عید شد ابروی تیغت آشکار شد قوی دست ضعیفان بس که در ایام تو می گریزد از نهیب مور در سوراخ، مار نیست در عهد تو از ظالم کسی مظلومتر بس که گردیده است در چشم جهان بی اعتبار نافه در چین می گذارد ناف غیرت بر زمین عنبر خلق تو خواهد کرد اگر زینسان بهار از حریر شعله جای خواب می سازد سپند بس که شد در روزگارت وضع عالم برقرار نیست هر صید زبون شایسته نخجیر تو می کند شاهین اقبال تو دلها را شکار بر رعیت مهربانی و به ظالم قهرمان می بری هر جا که باید لطف و قهر خویش کار رم به چشم آهوان خواب فراموشی شود در رکاب دولت آری پا چو بر عزم شکار می رباید حلقه از چشم غزالان نیزه ات می کند چون آه، تیرت در دل نخجیر کار پایه تخت فلک قدر تو از دست دعاست می شوی از تاج و تخت و عمر و دولت کامکار هست تأیید الهی شامل احوال تو می کنی تسخیر عالم را به تیغ آبدار کارپردازان نصرت منتظر ایستاده اند تا ترا سازند بر رخش جهانگیری سوار از سیاهی نیست پروا برق شمشیر ترا اولین فتح تو خواهد بود ملک قندهار آستانت سجده گاه سرفرازان می شود رو به درگاه تو می آرند شاهان کبار می شوی فرمانروا بر هفت اقلیم جهان چون تویی از تاجداران شاه هفتم در شمار می شود عباس، سابع چون کند در خویش دور هفتم شاهان دینداری تو ای عالم مدار می نوازی هر کسی را در خور اخلاص خویش حق نگهدار تو باد ای پادشاه حق گزار جاودان باشی که چون صید حرم آسوده اند در پناه دولتت خلق جهان از گیرودار می کند تا اقتباس نور، ماه از آفتاب باد از شمع وجودت روشن این نیلی حصار * * * شمارهٔ ۹ - در مدح شاه عباس دوم هزار شکر که گوهر فروز جاه و جلال به خانه شرف آمد به دولت و اقبال ز درد سال غباری که داشت جام سپهر به صاف کرد مبدل محول الاحوال چو زلف رو به درازی نهاد روز نشاط چو خال پای به دامن کشید شام ملال ایاز شب را، ز اقبال عاقبت محمود برید زلف به شمشیر ذوالفقار مثال رسید قافله بوی پیرهن از مصر نماند دیده پوشیده غیر عین کمال هوا چو دست کریمان گهرفشان گردید کنار خاک شد از برگ عیش مالامال چو ماهیی که در آب حیات، خضر افکند حیات یافت ز ابر بهار سنگ و سفال هوا بساط سلیمان فکند بر رخ خاک گشود همچو پری ابر نوبهاران بال گشود ابر بهار از شکوفه دفتر و ریخت برات عیش به دامان هر شکسته نهال رسید دور شکفتن به غنچه تصویر گره ز کار جهان باز کرد باد شمال ز بس که خاک ز شادی به خویشتن بالید رسید موج گل و لاله تا رکاب هلال به مومیایی ابر بهار گشت درست اگر شکستگیی داشت چند روز نهال صدا چو تیر ز کف رفته برنمی گردد ز بس ز لاله و گل دلپذیر گشت جبال ز خاک ریشه اشجار را توان دیدن چنان که سنبل سیراب را ز آب زلال توان به آب کشید از نسیم دست و دهن اگر ز ابر هوا تر شود به این منوال به آن شکوه به برج حمل درآمد مهر که شهریار جوان بخت بر سپهر جلال نتیجه اسدالله، شاه دین عباس که هست تیغ کجش شیر فتح را چنگال به امر حق بود آن سایه خدا دایم چنان که تابع شخص است سایه در افعال چو آفتاب نمایان بود ز سینه صبح ز طرف جبهه او نور اختر اقبال چنان که هست ز سبابه رایت ایمان ازوست نوبت صاحبقرانی از امثال کراست زهره شود راست چون الف پیشش؟ که هست تیغ کج او به فتح و نصرت دال سبک رکاب شود همچو دود ظلمت کفر چو برکشد ز میان تیغ ذوالفقار مثال سپاه اوست چو مژگان خدنگ یک ترکش کراست زهره که با او طرف شود به قتال؟ اگر به قلعه رویین چرخ رو آرد کلید ماه نو آرد قضا به استقبال چنان که خامه به خط سطر را کند باطل شود شکسته ز یک تیر او صف ابطال ز برق تیغش اگر پرتوی به بحر افتد صدف چو مجمر سوزان شود، سپندلآل نفس به کامش ابریشم بریده شود کسی که خنجر او را درآورد به خیال دلیر بر سر گردنکشان رود چون ابر پلنگ را چه محابا بود ز تیغ جبال کفن ز شهپر کرکس کند دلیران را همای ناوک او باز چون کند پر و بال رسد به رستم اگر در رحم صلابت او سفیدموی برون آید از رحم چون زال کند چو زخم زبان کار در دل آهن ز غنچه ناوک او را اگر کنند نصال تهمتنی که دهد جان به تیغ خونریزش به روز حشر زبانش بود زدهشت لال اگر شود کجک روزگار تیغ کجش شود چو ابر بهاران سبک رکاب جبال ز آتش غضب او در آستین نیام ز پیچ و تاب بود تیغ دشمنان چون نال در آن مقام که گردد به نیزه حلقه ربا فتد به حلقه گردون ز هیبتش زلزال هلال نیست نمایان بر این رواق بلند که شیر چرخ فکند از نهیب او چنگال که دیده جز خم چوگان و گوی زرینش؟ که آفتاب زند قطره در رکاب هلال زره چه کار کند پیش تیغ خونریزش؟ نمی توان ره سیلاب بست با غربال اگر به چرخ کند کوه حلم او سایه چو صبح آرد شود استخوان او در حال ز ابر معدلت او کمین نموداری است که تخم، سبز در آتش بود چو دانه خال رسیده است به جایی عروج همت او که آسمان بلندست سبزه پامال چو بحر تا به قیامت نمی شودخالی شود ز ابر کفش دامنی که مالامال چو سایلان به کف، بحر پیش ابر کفش دراز کرده ز مرجان کف از برای سؤال بر آسمان جلالش هلال عید، بود خجل ز کوشش خود همچو طایر یک بال به عهد معدلتش وقت خواب آسایش ز چشم شیر به بالین نهد چراغ، غزال شده است مایده لطف او به نوعی عام که در رحم عوض خون خورند می اطفال ز خلق اوست برومند خاکدان جهان که تازه روی ز ریحان بود همیشه سفال به غیر جام که برگردد از کفش خالی دگر که از کرم او نمی رسد به نوال چگونه سوی شکر کاروان مور رود؟ چنان به خاک درش رو نهاده اند آمال اگر به زاغ شب افتد ز رای او پرتو چو آفتاب برآید ز بیضه زرین بال شود ز نور گهرخیز دیده روزن در آن حریم که گردد گهرفشان ز مقال به وام گیرد اشهب ز عنبر خلقش زند چو دور به گرد جهان نسیم شمال به آفتاب روان است امر نافذ او چنان که بر جگر تشنه حکم آب زلال نه لاله است، که حلمش فکنده سایه به کوه نشسته در عرق خون ز انفعال جبال چو رود نیل دهد کوچه پیش دست کلیم اگر به کوه کند عزم راسخش اقبال نظر به عزمش، گردون چو مرغ نوپرواز در آشیانه نشسته است و می زند پر و بال چنان به عهدش کسب کمال شیرین است که روز جمعه ز مکتوب نمی روند اطفال به دور او که برافتاده است خانه نزول ز آبگینه اجازت طلب کند تمثال اگر نه خلق بود بر شکوه او غالب کراست زهره که لب واکند برش به مقال؟ چو رشته کاهکشان در گهر شود پنهان ز آستین بدر آرد چو دست بحر نوال جهان پناه خدیو! بلند اقبالا! که ختم بر تو شد از خسروان صفات کمال اگر به مدح تو اطناب می کنم چون موج به خلق خویش ببخش ای محیط جاه و جلال که مدحت تو و اجداد پاک طینت تو کلید خلد برین است ای فرشته خصال برای حسن مآل است مدح سنجی من نه از برای زر و سیم و ملک و مال و منال تلاش قرب تو با این کلام بی سر و بن همان معامله یوسف است و قصه زال چنان که کرد سلیمان قبول گفته مور قبول کن ز من عاجز این شکسته مقال که هیچ کم نشود شوکت سلیمانی به حرف مور ضعیفی اگر کند اقبال چه کم ز پرتو مهر بلند می گردد؟ اگر به شبنم افتاده ای دهد پر و بال همیشه تا چمن افروز چرخ مینا رنگ ز برج حوت به برج حمل کند اقبال چو خاتمی که به فرمان دست می گردد به مدعای تو گردد مدام گردش سال * * * شمارهٔ ۱۰ - در مدح شاه عباس دوم و تهنیت ورود او به اصفهان منت ایزد را که با اقبال و دولت همعنان روی در برج شرف آورد خورشید جهان سایه حق بر سر اهل صفاهان سایه کرد نوبهار لطف ایزد کرد عالم را جوان آفتاب دولت بیدار از مشرق دمید بخت خواب آلود عالم جست از خواب گران مسندآرای عدالت آمد از کنعان به مصر از سر نو شد جوان، بخت زلیخای جهان چشم ارباب ارادت سرمه توفیق یافت از غبار موکب این مرشد روشن روان جامه جان های رسمی را بدل کردند خلق از قدوم روح بخش این مسیحای زمان در بساط خود فلک هر اختر سعدی که داشت ریخت در پای سمند آن شه صاحبقران چون بساط ریگ در دامان صحرا پهن کرد خاک هر گنجی که در دل داشت از گوهر نهان از غبار تیغ بندان آسمان شد چون زمین وز نثار زر و گوهر شد زمین چون آسمان یافت میدان سعادت، شهسوار تازه ای ساده از گرد کدورت شد دل نقش جهان زنده رود از خاکبوسش یافت جان تازه ای کرد نهری هر طرف از گریه شادی روان چشم پل کز انتظار شاه آب آورده بود شد منور همچو چشم پیر کنعان در زمان از گل عباسیش باغ صفی آباد را گشت منشور بهار تازه هر برگ خزان گرد و خاک اصفهان از کیمیای مقدمش چون جواهر سرمه شد در پله قیمت گران هیچ کس را در دل از گردون تمنایی نماند دیدن شه کرد عالم را ز مطلب کامران جوهر تیغ شجاعت، ابر دریای کرم سایه لطف خدا عباس شاه نوجوان آن که از بهر دعای نوبهار دولتش غنچه تصویر را در کام می گردد زبان مور را ملک سلیمان در نمی آید به چشم تا جهان را همت دریادلش شد میزبان تا همای دولت او شهپر نصرت گشود از نظرها شد عقاب ظلم چون عنقا نهان مشرق پروین شد از خجلت جبین آفتاب رایت بیضای رای روشنش تا شد عیان دفتر بال هما تقویم پارین گشته است چتر او تا سایه افکنده است بر فرق جهان عالم پرشور را از حادثات روزگار جوهر شمشیر او گردید منشور امان ابر نیسان سخایش چون گهرریزی کند چون صدف دریادلان را باز می ماند دهان پای فیلان سایه دست حمایت می شود در زمان حفظ او بر فرق مور ناتوان چون قلم شد راست کار عالم از تیغ کجش طاق ابرویی چنین می خواست رخسار جهان حکم بر عالم به فرمان شریعت می کند هست با فرماندهی در شرع از فرمانبران کشتی کاغذ ز دریا سالم آید بر کنار گر معلم سازد از فرمان حفظش بادبان ماهیان را در زمان حفظ او دام بلا چون دعای جوشن از آفات دارد در امان بس که شد دست ضعیفان در زمان او قوی سیل را سرپنجه خاشاک می تابد عنان تا نسیم عدل او بر گلشن عالم وزید مهر نتواند ربودن شبنمی از بوستان بس که در ایام او دست تعدی کوته است بر بساط ماه می گردد کتان دامن کشان رشته نتواند دگر از چشمه سوزن گذشت گر کند از چشم سوزن تیر دلدوزش نشان سینه چاک آید برون از سنگ، آتش بعد ازین تیغ خود را گر کند بر سنگ خارا امتحان چون گذارد پا به عزم صید بر چشم رکاب با خدنگ دل شکاف و با سنان جان ستان می گشاید عقده از شاخ گوزنان با خدنگ می رباید حلقه از چشم غزالان با سنان اختر صاحبقرانی از جبین روشنش از بیاض صبح چون خورشید می تابد عیان گر کند اقبال او تسخیر عالم دور نیست در جوانی یافت دولت از شهنشاه جوان می شود از زهر چشمش پردلان را زهره آب آه ازان ساعت که تیغ کین برآرد از میان دارد از علم لدنی بهره چون اجداد خویش پیش او طفل نوآموزی است عقل خرده دان هر چه باید، با خود آورده است ذات کاملش فارغ از کسب کمالات است چون قدوسیان پرده دار جوهر ذاتش نگردد گر حجاب جلوه عرض کمالاتش نگنجد در جهان فطرت والای او بی زحمت تعلیم و درس صاحب تیغ و قلم گردید در اندک زمان مهر را در تیغ راندن حاجت تعلیم نیست خامه تقدیر را حاجت نباشد ترجمان خانه بر دوشی به غیر از جغد در عالم نماند بس که شد معمور در دوران عدل او جهان کمتر از داغ دل لاله است در دامان دشت در فضای وسعت خلقش سواد آسمان گرچه صبح دولت او است آغاز طلوع از فروغش آب می گردد به چشم اختران گرچه بخت سبز او را اول نشو و نماست بر شکوهش می کند تنگی فضای آسمان گرچه شمشیرش هنوز از موج جوهر نوخط است تلخ دارد خواب را بر شهریاران جهان حلقه در گوش زبردستان عالم می کشد جوهر تیغش به فرمان خدای مستعان آسمان بنیاد خواهد کرد از اقبال بلند مذهب اثناعشر را چون بروج آسمان تیغ او دارد نسب از ذوالفقار حیدری چون نسازد پاک زنگ کفر از لوح جهان؟ ختم شد زان سان که مردی و شجاعت بر علی ختم خواهد شد بر او مردی ز شاهان زمان یارب این شاه جوان را در جهان پاینده دار تا دم صبح ظهور مهدی آخر زمان * * * شمارهٔ ۱۱ - در مدح شاه عباس دوم و تاریخ اتمام بنای تالار عالی قاپو منت ایزد را که از لطف خدای مستعان عالم افسرده شد از باد نوروزی جوان روی در برج شرف آورد خورشید منیر حوت از بهر بشارت گشت سر تا پا زبان یونس خورشید تابان آمد از ماهی برون با حمل همشیر شد در سبزه زار آسمان مهر تابان بیضه های برف را در هم شکست جلوه گر گردید طاوس بهاران از میان زهر سرما را به شیر پرتو از جرم زمین کرد بیرون اندک اندک آفتاب مهربان از شکوفه شاخ چون موسی ید بیضا نمود در زمین با گنج زر قارون سرما شد نهان گرچه خاک از سردی دی کوه آهن گشته بود از کف خورشید شد اعجاز داودی عیان هر طلسم یخ که سرما روزگاری بسته بود جلوه خورشید پاشید از همش در یک زمان شد ز هیبت زهره دیو سفید برف آب ساخت از قوس قزح تا رستم گردون کمان شوکت سرمای رویین تن به یکدیگر شکست تا لوای معدلت واکرد ابر درفشان محو شد چون صبح کاذب از جهان آثار برف تا شکوفه از چمن چون صبح صادق شد عیان شد دل سنگین سرما از فروغ لاله آب برف را مهتاب گل پاشید از هم چون کتان لاله چون فوج قزلباش از کمین آمد برون برف شد چون لشکر رومی پریشان در زمان غنچه شد چون مریم آبستن ز افسون بهار بوی گل چون عیسی از گهواره آمد در زبان در کشیدن ریشه سنبل برآید از زمین دام را در خاک اگر سازند صیادان نهان شب چو عمر ظالمان رو در کمی آورد و روز گشت روزافزون چو اقبال شه صاحبقران جوهر تیغ شجاعت شاه عباس، آن که هست نور عالمگیری از سیمای اقبالش عیان در حریم دیده ها افکند بستر خواب امن تا خم شمشیر او شد طاق ابروی جهان دین ز حسن اعتقاد او رواج تازه یافت شرع شد در عهد او چون قلب خود عالی مکان شهسوار صیت او آورد تا پا در رکاب پای در زنجیر ماند آوازه نوشیروان دامن دولت نمازی گشت در ایام او از نظرها باده چون گو گرد احمر شد نهان سوخت رنگ می چو خون مرده در شریان تاک پاک شد از ننگ این گلگونه رخسار بهاران پادشاهان دگر شوکت ز شاهی یافتند پادشاهی از شکوه ذاتی او یافت شان حلم او گر سایه بر کوه بدخشان افکند خون لعل از مو به مویش چون عرق گردد روان شهریاران دگر دارند دنیایی و بس پادشاه دین و دنیا اوست از شاهنشهان بس که شد دست ضعیفان در زمان او قوی مه حصاری می شود در هاله از بیم کتان رایت بیضای او چون صبح هر جا واشود لشکر دشمن شود چون خرده انجم نهان پنجه مرجان کجا گیرد عنان بحر را؟ پیش عزم او نگیرد دشمن لرزنده جان خانه بر دوشی به غیر از جغد در عالم نماند بس که شد معمور در ایام عدل او جهان خون عرق کرده است از شرم کف دریا دلش نیست مرجان این که گردیده است از دریا عیان چون جواب تلخ، بی منت به سایل بحر را می دهد وز شرم همت می شود گوهرفشان گر چنین خلقش کند مشاطگی آفاق را همچو زلف از روی آتش عنبرین خیزد دخان نطق او هر جا که بگشاید سر درج سخن مستمع را مغز گوهر می شود در استخوان نیست غیر از شاه ایران هیچ صاحب بخت را بندگان تاجدار از پادشاهان زمان چون شد از تعمیر دلها فارغ، از توفیق حق کرد تالار فلک قدری بنا در اصفهان وه چه تالاری که صبح دولت از پیشانیش می دمد چون آفتاب از جیب مشرق هر زمان گرچه چندین نقش موزون داشت در هر گوشه‌ای زین عمارت شد بلند، آوازه نقش جهان این عمارت را چنین پیشانیی در کار بود کز گشاد او نماند عقده در کار جهان عالمی در سایه بال هما آسوده شد تا همای طره اش واکرد بال زرفشان می شود ز اقبال روزافزون به اندک فرصتی آستانش سجده گاه سرفرازان جهان جاودان بادا که تاریخ بلند اقبال اوست «مسند اقبال این تالار بادا جاودان » تا بود خورشید تابان شمسه طاق سپهر جلوه گاه سایه حق باد این عالی مکان * * * شمارهٔ ۱۲ - در فتح قندهار و مدح شاه عباس دوم صبح ظفر ز مطلع دولت شد آشکار طی شد بساط ظلمت ازین نیلگون حصار تشریف نور داد به ذرات کاینات چون آفتاب اختر اقبال شهریار شد مشتری ز اوج سعادت جهان فروز گشت از افق نهان زحل تیره روزگار مالید زهره دست نوازش به دوش چنگ روی زمین ز ماه علم شد شفق نگار برداشت تیر، خامه زرین آفتاب کاین فتح را به صفحه دوران کند نگار ماند از نهیب خنجر مریخ صولتان چون خون مرده دست زحل سیرتان ز کار از فتح باب ملک شکرخیز هند، شد شیرین دهان تیغ شهنشاه تاجدار در عنفوان عزم گرفت از خدیو هند زاقبال بی زوال به چل روز چل حصار لبریز شد ز شیر و شکر چون دهان صبح کام جهان ز چاشنی فتح قندهار آن خاتمی که دیو به حیلت ربوده بود آمد دگر به دست سلیمان روزگار خالی فزود بر رخ ایران ز روی هند تیغ جهانگشای شهنشاه نامدار بتخانه های نخوت دارای هند را بر یکدگر شکست به توفیق کردگار شاخ غرور والی هندوستان شکست بیخ نفاق کنده شد از باغ روزگار در هند گشت خطبه اثناعشر بلند شد کامل العیار زر از نام هشت و چار از باغ ملک سبزه بیگانه را درود شمشیر همچو داس شهنشاه کامکار شد بوستان ملک ز زاغ و زغن تهی هر گوشه زد صلای طرب نغمه هزار زان تیغ کج که فتح و ظفر در رکاب اوست شد پاک روی مملکت از خال عیب و عار فیلان مست عرصه هندوستان شدند از زخم تیغ چون کجک شاه، هوشیار افتاد چون عصای کلیم از سنان شاه در نیل هند هر طرفی رخنه گذار چون ابر تیره ای که پریشان شود ز باد شد خصم روسیاه به یک حمله تارومار چون نوعروس ملک جهان را قضای حق عقد دوام بست به آن تیغ آبدار: مانند نقل، خاک شکرخیز هند را در مقدم گرامی او ریخت روزگار دامان دشت و سینه کهسار و پشت خاک از کشته سیاه دلان گشت لاله زار دلهای همچو بیضه فولاد پردلان گردید شق ز هیبت شمشیر، چون انار گشتند تار و مار سیاهان پی سفید مانند بز ز عطسه شمشیر آبدار از برق تیغ و خنجر بی زینهار، شد در فوج خصم، هر علم انگشت زینهار از خرمی نماند اثر در ریاض هند در برگریز روی نهاد آن سیه بهار از مهره های گردن پامال گشتگان گردید ادیم خاک چو کیمخت دانه دار گردنکشان به جبهه نوشتند عبده بر خاک آستانه آن آسمان وقار گردان به مهره تفک اصحاب فیل را کردند همچو مرغ ابابیل سنگسار شد آفتاب عمر عدو پای در رکاب تا شد هلال تیغ کج شاه آشکار آشوبی از مهابت او در جهان فتاد کز لرزه ریخت داغ پلنگان کوهسار از تیغ کج به گردن شیران نهاد طوق از تیر کرد کار جهان راست نیزه وار گشتند خشک چون شه شطرنج خسروان بر جای خود ز هیبت آن تیغ آبدار شد فیل مات، خسرو هندوستان ز بیم تا رخ نهاد شاه به میدان کارزار یک سوره شد ز آیه رحمت سوادخاک از فتحنامه ها که روان شد به هر دیار از عزم خویش کرد خبردار خصم را وانگه به ترکتاز برآورد ازو دمار ملک این چنین به تیغ ستانند خسروان از عاجزی است مکر ز شاهان نامدار جای شگفت نیست گر آن شهریار کرد اقبال سوی هند در آغاز گیرودار رسم است این که چرخ فلک سیر، ابتدا سرپنجه را به خون کلاغان کند نگار از قندهار کرد جهانگیری ابتدا صاحبقران عهد به تأیید کردگار آری چو آفتاب کشد تیغ از نیام اول زند به قلب شب تیره روزگار زد بر زمین سوخته هند خویش را اول شرر که جست ازان تیغ شعله بار آری شراره ای که جهانگیر می شود آتش زند به سوخته، آغاز انتشار زین فتح نامدار که رو داد در ربیع از باغ روزگار عیان شد دو نوبهار خورشید بی زوال به برج شرف رسید آورد از شکوفه بهاران زر نثار چون نخل پرشکوفه لوای سفید شاه افشاند برگ عیش به دامان روزگار از خاک، جای سبزه درین موسم ربیع رویید بخت سبز ز الطاف کردگار چون اهل قندهار ز کوتاه دیدگی بستند در به روی شهنشاه کامکار فرمان شه رسید که آن حصن را کنند یکسان به خاک راه، دلیران نامدار از شاه یافتند چو فولاد پنجگان فرمان رخنه کردن آن آهنین حصار حصنی که بد چو بیضه فولاد ریخته شد چون جرس ز لشکر جرار رخنه دار گردید از تردد زنبورک و تفک پر رخنه همچو شان عسل حصن قندهار شد چون کبوتران معلق فلک مسیر هر خشت از بروج فلک سای آن حصار چون کار تنگ شد به سیاهان خیره چشم راهی دگر نماند به جز راه اعتذار زان مظهر مروت و مردی و مردمی جستند امان به جان و سر از تیغ آبدار آزاد کرد و داد به آن زینهاریان خط امان به شکر ظفر شاه کامکار شد زین دو کار، جوهر مردی و مردمی از ذات بی مثال شهنشاه آشکار جای شگفت نیست اگر زان که آمدند از حصن قندهار سیاهان به زینهار کآرد زحل کلید مه نو به اضطراب اقبال اگر کند سوی این نیلگون حصار زین نوبهار فتح که در موسم ربیع آورد رو به گلشن این شاه نامدار از فتح بی شمار خبر می دهد که هست فهرست سال نیک، خط سبز نوبهار ز انشای این سفر که شه دین پناه کرد شاهان روزگار گرفتند اعتبار هم سرفراز شد به طواف امام دین هم نامدار شد به فتوحات بی شمار هم دین حق گرفت ز شمشیر او رواج هم فرق ملک یافت ازو تاج افتخار آثار جد خویش به شمشیر تازه کرد نگذاشت روح والد خود را به زیربار امروز روح شاه صفی گشت شاد ازو امروز شد تسلی ازو جد نامدار در شکر این عطیه کف چون محیط شاه از روی خاک شست به آب گهر غبار معمور کرد از زر و گوهر سپاه را منشور ملک داد به شیران کارزار دست دعای لشکر شب را به زر گرفت از لطف بی دریغ، شهنشاه حق گزار حاصل به دست و تیغ درین کارزار کرد احیای مردمی و کرم شاه ذوالفقار تاریخ این فتوح ز الهام غیب شد «از دل زدود زنگ الم فتح قندهار» شاهی که صبح دولتش این کارها کند خواهد گرفت روی زمین آفتاب وار یارب به فضل خویش تو این پادشاه را از هر چه ناپسند تو باشد نگاه دار * * * شمارهٔ ۱۳ - در شکست یافتن داراشکوه از قلعه داران ایرانی قندهار شکر کز اقبال روزافزون شاه تاجدار آفتاب فتح طالع شد ز برج قندهار مظهر صاحبقرانی، شاه عباس دوم در جهاد اکبر از فرماندهان شد کامکار بار دیگر از ته بال و پر زاغان هند بیضه اسلام چون خورشید گردید آشکار از جنود آسمانی لشکر اصحاب فیل بار دیگر شد ازین حصن مبارک سنگسار گرچه کم بودند مردان حصاری از سه الف زان سپاه بی عدد کشتند بیش از چل هزار تیر روی ترکش هندوستان، داراشکوه آه خون آلود شد از خاکمال این حصار رخنه ها کز سیبه در مغز زمین انداختند از برای دفنشان روز یورش آمد به کار سرکشان هند را شمشیر کج بیدار کرد زین کجک شد فیل های مست یکسر هوشیار والی هندوستان از بیم تیغ غازیان چون غلامان کرد شب را نیمه از دارالقرار از ازل مشقی که می کردند از بهر گریز هندیان روسیه را عاقبت آمد به کار زان سپاه بیکران رفتند ازین دریای خون جسته جسته همچو بز معدود چندی بر کنار تا به شش مه خاک می کردند بر سر هندیان باد در کف عاقبت رفتند تا دارالبوار در تن فیلان چو رود نیل در هر حمله ای کوچه ها از زخم تیغ غازیان شد آشکار چون لوای شاه، روی قلعه داران شد سفید هندیان گشتند یکسر زردروی و شرمسار از سیاهی گرچه بالاتر نباشد هیچ رنگ زردرویی غالب آمد بر سیاهان در فرار آنچنان کز آسمان خیل شیاطین از شهاب منهزم گردد، چنان گردید هندو تارومار بس که شد آلوده هر سنگی به خون هندیان کوه بزکش شد سراسر کوههای قندهار خاک را از بس به خون هندیان آمیختند چون شفق، از خاک خون آلود می خیزد غبار لشکر فرعون را نامد به پیش از رود نیل آنچه پیش هندیان آمد ز تیغ ذوالفقار بس که لاش این کلاغان شد نصیب کرکسان شهپر هر کرکسی گردید لوح صد مزار گر در آتش کشته خود را نمی انداختند کوهها از هندوان کشته می شد آشکار راه خشکی هند را از کابل و ملتان نماند ریختند از بس که خون هندیان وقت فرار تا جهان آباد اگر خواهند، ازین دریای خون می توان رفتن به کشتی از سواد قندهار جوز هندی بعد ازین بی مغز روید از درخت زین سرسختی که هندی خورد ازین محکم حصار بعد ازین مشکل که نیشکر کمر بندد دگر زین شکست تازه کاندر هند گردید آشکار این که عمری خاک می کردند بر سر فیل ها زین مصیبت بود کاکنون گشت در هند آشکار زین تزلزل کز سپاه ترک در هند اوفتاد ریخت از بتخانه ها بت همچو برگ از شاخسار تا نشد تسلیم، روی خواب آسایش ندید هر سبکپایی که بیرون برد جان زین کارزار آنچنان کآیینه می گیرد ز خاکستر صفا شد قتل هندیان افزون جلای ذوالفقار برخورد یارب ازین دولت که تا دامان حشر ختم شد مردانگی از قلعه داران بر اتار پیش این سد سکندر لشکر یأجوج چیست؟ پیش این دریای آتش دود چون گیرد قرار؟ برنیاید با جوان دولت کهن دولت، بس است قصه دارا و اسکندر برای اعتبار کوته اندیشی که با صاحبقران گردد طرف می گذارد این چنین گردون سزایش در کنار صورت تاریخ این فتح از قضا شد جلوه گر چون «سیاهی » خاست از «مرآت حصن قندهار» * * * شمارهٔ ۱۴ - در تهنیت ورود شاه عباس دوم به اصفهان چه دولت بود یارب اصفهان را در کنار آمد که از خاور زمین صاحبقران کامکار آمد به آیینی که در برج شرف خورشید باز آید به دارالملک خود آن پادشاه تاجدار آمد چه اقبال است کز فضل خدا روداد ایران را که منصور از جهاد اکبر آن عالم مدار آمد ز ظلمات سواد هند، از اقبال روزافزون به صد شادابی خضر آن سکندر اقتدار آمد گواهی می دهد سرسبزی بخت برومندش که در ظلمت ز آب زندگانی کامکار آمد ز گرد موکبش شد چشم ها روشن که از مشرق به نور آفتاب آن سایه پروردگار آمد هلالش آفتاب و آفتابش عالم آرا شد چه گویا با چه سامان زین سفر آن شهریار آمد شب قدر و صباح عید شد روز و شب عالم ز رخسارش که زیب و زینت لیل و نهار آمد تعجب نیست جای سبزه گر خضر از زمین روید ازین آبی که عالم را ز نو بر روی کار آمد ز دوری بود چون سیماب لرزان مرکز دولت به جا از لنگر تمکین آن کوه وقار آمد زبان شکر می روید به جای سبزه از خاکش که خندان همچو صبح آن کام بخش روزگار آمد به شکر مقدمش در سجده آمد زنده رود از پل ز چشمش اشک شادی همچو سیل نوبهار آمد صدف ها را لب از جوش طرب چون پسته خندان شد که آن ابر بهاران با کف گوهرنثار آمد نظرها خیره می گردید از خورشید رخسارش غبار موکب او از ترحم پرده دار آمد چنان کز خیبر آمد شاه مردان خرم و خندان به دولت شاه عباس آنچنان از قندهار آمد به خاک راه یکسان کرد چندین حصن خیبر را ز خونریز سیاهان سرخ رو چون ذوالفقار آمد به آب تیغ شست از دامن دولت سیاهی را بحمدالله که این آیینه بیرون از غبار آمد حصاری را که دیوار از مکر مالک بود چون خاتم به دست ملک گیر آن سلیمان اقتدار آمد به آغوشی که از شمشیر کج واکرد اقبالش به شیرینی عروس ملک هندش در کنار آمد ز مشرق کرد چون خورشید آغاز جهانگیری ز دارالملک بیرون چون به عزم کارزار آمد نمود از قندهار اول دهان تیغ را شیرین چو عالمگیری او را زمان گیرودار آمد به فیل کوه پیکر امتحان تیغ کرد اول فسان تیغ عالمگیر او زین کوهسار آمد کدامین صید خواهد جست دیگر از سر تیرش؟ که فیل مست آن هشیار را اول شکار آمد ز خون هندیان پنجاب شد چون پنجه مرجان به ملک هند تا شمشیر او در کارزار آمد زهی اقبال روزافزون که از یک عزم شاهانه چهل حصن حصین در قبضه آن شهریار آمد چه سرها گشت بی تن تا حسام او تناور شد چه تنها گشت بی سر تا سنان او به بار آمد یکی شد داور هندوستان با چار فرزندش به این سر پنجه با او در مقام گیرودار آمد چنان افشرد با سرپنجه اقبال دستش را که خاک از برگریز ناخنش در زینهار آمد زهی دولت، زهی شوکت، زهی اقبال روزافزون که عاجز در مصافش پنج صاحب اقتدار آمد چنین سرپنجه ها بسیار خواهد تافت اقبالش خدیوی را که بازوی ولایت دستیار آمد مروت بین که فرمود از تعاقب منع لشکر را چو از میل طبیعی خصم را وقت فرار آمد پی اثبات اقبالش که مستغنی است از شاهد دو شاه عادل از توران به کسب اعتبار آمد یکی شد سرفراز از دولت عقبی ز اقبالش ز امدادش یکی را ملک دنیا در کنار آمد اگر این است روزافزونی اقبال، دولت را به خاک درگهش خواهند شاهان بی شمار آمد چو از خاورزمین با نصرت و اقبال و فیروزی به دارالملک خود آن پادشاه نامدار آمد پی تاریخ تشریف همایون زد رقم صائب «با صفاهان لوای شاه دین از قندهار آمد» مخلد باد یارب سایه او بر سر عالم که ذات بی مثالش رحمت پروردگار آمد * * * شمارهٔ ۱۵ - در صفت گرما و مدح شاه عباس دوم بس که شد تفسیده عالم از فروغ آفتاب چون پر پروانه می سوزد کتان در ماهتاب در هوای تابه نعل ماهیان در آتش است بس که از تأثیر گرما آتشین گردید آب باد شد گرم آنچنان کز آستین افشانیش می شود روشن چراغ کشته با صد آب و تاب خاک گردید آتشین نوعی که رگهای زمین می کند در چشم انجم جلوه تیر شهاب از سر آتش نمی خیزد سپند بی قرار بس که ترسیده است چشمش زین هوای سینه تاب قرص خام ماه چون خورشید گردید آتشین شد تنور خاک گرم از بس ز تاب آفتاب این نه فواره است هر سو جلوه گر در حوضها کرده است از تشنگی بیرون زبان خویش آب آتش دوزخ گوارا می شود بر کافران گر به این گرمی بود هنگامه روز حساب کرده از بس شدت گرما هوا را آتشین از بط می هیچ فرقی نیست تا مرغ کباب از حرارت می گدازد چون شکر در شیر گرم گر شود جام بلورین جلوه گر در ماهتاب گرم شد می آنچنان در سینه ساغر که شد بادبان کشتی دریای آتش هر حباب سنگها از بس ملایم گشت، چون می از حریر می تراود از عروق سنگ یاقوت مذاب می جهد چون سنگ و آهن آتش از بال و پرش گر زند بط بال خود بر یکدگر در زیر آب در مزاج مرغ آتشخوار از تاب هوا سردی خس خانه دارد شعله با آن آب و تاب دود می خیزد به جای گرد از روی زمین می چکد آتش به جای قطره از دست سحاب چون نسوزد در حریم بیضه بال عندلیب؟ گل ز تاثیر هوا در غنچه می گردد گلاب طوق قمری جلوه گرداب دارد در نظر سرو از تاب هوا از بس که گردیده است آب از عرق تر می کند پیراهن فانوس را شمع سیم اندام هر دم زین هوای سینه تاب بیستون از تاب گرما زر دست افشار شد سهل باشد تیشه فولاد اگر گردید آب گرم شد از بس هوای خانه ها از تاب مهر سوخت در بحر کمان ها تیر را بال عقاب بلبل و گل در نظرها آتش و خاکسترست گرم شد از بس گلستان زین هوای سینه تاب چون گنهکاران عریانند در صحرای حشر در بیابان پر آتش جلوه موج سراب تیر از بحر کمان تا سر برون آورده است شهپرش خاکستر و پیکانش گردیده است آب جوهر شمشیر گردد موج در جوی نیام گر چنین خواهد شد از گرما دل فولاد آب نیست جوی شیر جاری در بساط بیستون کز حرارت استخوان سنگ گردیده است آب کیست غیر از سایه حق تا ز روی مرحمت خلق عالم را سپرداری کند زین آفتاب؟ مظهر لطف الهی شاه عباس، آن که شد از نسیم خلق او خون در بدنها مشک ناب کیمیای شادی عالم که در دوران او در رحم اطفال می نوشند جای خون شراب بر فراز زین سلیمان است بر تخت هوا بر سر مسند بود در دامن صبح آفتاب از گریبان برنمی آرند سر گردنکشان تیغ او تا شد جهان خاک را مالک رقاب گر به خاطر آورد اقبال روزافزون او بدر گردد ماه نو بی اقتباس آفتاب در حریم بیضه ریزد شهپر پرواز را گر به خاطر بگذراند سهم تیغش را عقاب کشتی نوح است در دریای رحمت جلوه گر بر کف دریا مثالش جام لبریز شراب عطسه مغز نافه را خالی کند از بوی مشک در گلستانی که گیرند از گل خلقش گلاب تا ز بزم و رزم در عالم بود نام و نشان تا بود جوهر به تیغ و نشأه در جام شراب دوستانش را لب پیمانه بادا بوسه گاه دشمنانش را ز زخم تیغ بادا فتح باب * * * شمارهٔ ۱۶ - در مدح شاه عباس دوم زنگی شب را کند خورشید منظر ماهتاب مهره گل را دهد تشریف گوهر ماهتاب شست داغ تیرگی از نامه اعمال شب کرد با روز از صفا شب را برابر ماهتاب داد بیرون عنبر شب نوبهار خویش را کرد مغز آفرینش را معطر ماهتاب چون دهان صبحدم از خنده شادی گرفت همچو مغز پسته گردون را به شکر ماهتاب کرد مهد خاک را چون مادران مهربان کشتی دریای شیر از لطف گوهر ماهتاب برد چون ابر بهاران بس که تردستی به کار ریگ را سیراب کرد از آب گوهر ماهتاب در سمنزار بهشت جاودان سیار کرد مغزها را از نسیم روح پرور ماهتاب نقد کرد از چهره پرنور خلد نسیه را تشنگان را شد به جوی شیر رهبر ماهتاب از برات عیش جیب و دامنی خالی نماند در بساط خاک تا واکرد دفتر ماهتاب عالمی را شیرمست از جلوه مستانه کرد کرده است از می دماغ خود مکرر ماهتاب در ته چادر جهانی را ز برق حسن سوخت آه اگر آید برون از زیر چادر ماهتاب گرچه سنگ از پرتو خورشید می گردد عقیق جام می را بخشد آب و تاب دیگر ماهتاب کار آتش می کند در گرمی هنگامه ها گرچه با کافور می ماند به گوهر ماهتاب زهر جانفرسای غم را از عروق خاکیان می کشد چون شیر با رخسار انور ماهتاب خشکی سودا ز مغز خاک بیرون می برد با رخ چون شیر و لبهای چو شکر ماهتاب کرد شاخ یاسمن رگهای خشک خاک را بس که شد شبنم فشان از چهره تر ماهتاب میکشان در پرده شبها صبوحی می زنند کرد فیض صبح را در شب مصور ماهتاب گرچه باران می رساند خانه تقوی به آب در شکست توبه دارد شور دیگر ماهتاب می توان چشم از در و دیوار عالم آب داد کرد از بس مغز خشک خاک را تر ماهتاب مشربی دارد چو پیر دیر با موی سفید ز اول شب می کشد تا صبح ساغر ماهتاب در قدح صهبای روشن می نماید خویش را در کنار هاله دارد حسن دیگر ماهتاب از رخ شبنم فشان و نرمی رفتار، کرد جوی شیر و باغ جنت را مصور ماهتاب بادبان کشتی می را فلک پرواز کرد تا فکند از چهره پرنور چادر ماهتاب کرد در مهد زمین از چرب نرمی های خلق خاکیان را شیرمست از شیر مادر ماهتاب صحبت روشن ضمیران کیمیای دولت است خاک را از چهره سیمین کند زر ماهتاب گرچه می‌آرد دماغ هوشیاران را به شور می کند در بزم می طوفان دیگر ماهتاب می گذارد نعل در آتش هلال جام را از طراوت گرچه سازد خاک را تر ماهتاب بخت خواب آلوده ای نگذاشت در روی زمین بس که افشاند آب لطف از چهره تر ماهتاب از فروغ باده بزم بهشت آیین شاه می زند سرپنجه با خورشید انور ماهتاب آفتاب سایه پرورد خدا، عباس شاه کز فروغ رای او گردید انور ماهتاب اقتباس نور کرد از رایت بیضای او کرد در یک جلوه عالم را مسخر ماهتاب چون چراغ روز باشد پیش رای روشنش می کند هر چند عالم را منور ماهتاب بی نیاز از اقتباس پرتو خورشید شد سود بر خاک درش تا روی چون زر ماهتاب باد عالم روشن از پیشانی اقبال او تا ستاند نور از خورشید انور ماهتاب * * * شمارهٔ ۱۷ - در مدح شاه عباس دوم کرد میزان حساب آماده بهر خاکیان از شب و روز مساوی میر عدل نوبهار از شکوفه نامه اعمال اشجار چمن مضطرب آمد به پرواز از یمین و از یسار گل چو خورشید قیامت آتشین رخسار شد خاک شد صحرای محشر از فروغ لاله زار ریخت شبنم از رخ گلها چو انجم از سپهر ابرها چون کوه شد سیار در روز شمار ابر رحمت بست دامان شفاعت بر کمر دید از گرد گنه چون خاکیان را شرمسار گرد عصیان را به دست گوهرافشان پاک شست حله فردوس پوشانید در هر شاخسار می بده ساقی که صهبا در بهشت آمد حلال ساز شو مطرب که شد آهنگ، وضع روزگار برگ عشرت کن که تمهید بساط عیش را از رگ ابر بهاران شد مهیا پود و تار خاصه هنگامی که چون خورشید عالمتاب کرد روی در بیت الشرف صاحبقران کامکار اول شاهان عالم، ثانی عباس شاه افسر فرمانروایان، خاکروب هشت و چار صاحب اقبالی که تا بر مسند دولت نشست توبه کرد از فتنه انگیزی مزاج روزگار در شرافت همچو بسم الله از آیات دگر سرفرازست از شهنشاهان عصر آن نامدار جلوه در پیراهن بی جرم یوسف می کند هر گناهی را که باشد بخشش او پرده دار نیست در روی زمین جز آستان دولتش هست اگر خاک مرادی در بساط روزگار می شود طوق گریبان حلقه فتراک او هر که سرپیچد ز امر نافذ آن شهریار هست از دست ولایت قوت بازوی او آب شمشیرش بود از جویبار ذوالفقار خلق او دریای فیاضی است کز هر موجه ای عنبر اندازد به جای کف جهان را بر کنار از سیاست بود دایم ملک شاهان منتظم چون بهار از حسن خلق او داد نظم روزگار چرخ زنگاری است بر اقبال روزافزون او تنگ میدان چون لباس غنچه بر جوش بهار آفتاب عالم افروزست در برج شرف زیر چتر زرنگار آن سایه پروردگار می خورند از خوشدلی در نوبهار عدل او در رحم اطفال جای خون شراب خوشگوار جبهه اقبال او آیینه اسکندری است شاهی روی زمین گردیده در وی آشکار تیغش از بسیاری فتح و ظفر گشته است خم شاخ خم پیدا کند چون میوه باشد بی شمار در خم چوگان اقبال جهان پیمای او چون فلک گوی زمین یک جا نمی گیرد قرار تا نشد پیوسته با تیغ کجش ابروی فتح طاق ابروی جوانمردی نگردید آشکار گر به دریا سایه تیغ جهانسوزش فتد پوست اندازند یکسر ماهیانش همچو مور چرخ را چون عامل معزول در دوران او سبحه انجم نمی افتد ز دست رعشه دار همچو گوهر کز شرف دارد بلندی بر صدف قدر او زیر فلک بر آسمان باشد سوار رنگ جرأت می دهد بر چهره مریخ پشت آفتاب رایتش هر جا که گردد آشکار ماهیی کز حفظ او باشد دعای جوشنش فلسش از آتش برآید چون زر کامل عیار هر گوزنی را که یاد تیر او در دل گذشت استخوانش سر به سر زهگیر شد بی اختیار بس که تیرش می جهد از سینه نخجیر صاف گرد چون خیزد، به فکر زخم می افتد شکار حلمش از جا درنیارد از گناهان بزرگ کوه قاف از سایه عنقا نگردد بی قرار پله خاک از گرانی ناله قارون کند چون به افشاندن سبک سازد کف گوهر نثار حفظ او تا شد ضعیفان جهان را دیده بان می کند چون چشم ماهی سیر در دریا شرار از اشارت می کند دست تماشایی قلم تیغ چون ماه نوش هر جا که گردد آشکار گرد بادش آسیای خون به گردش آورد دامن دشتی که شد از آب تیغش لاله زار خون شود شیری که در ایام شیرین خورده است بیستون را گر دهد سرپنجه قهرش فشار خشک چون نال قلم در آستین شد دست ظلم تا برآورد از نیام عدل تیغ آبدار شهپر سیمرغ باشد بر فراز کوه قاف تیغ در سرپنجه مردانه آن شهریار هست از تیغ کج او تکیه گاه اقبال را پرخم آید در نظر زان روی چون ابروی یار وام چندین ساله خورشید را واپس دهد نور گیرد ماه اگر زان روی خورشید اشتهار گر خلد خاری به پای رهروان در عهد او از سیاست در خطر باشد سرسبز بهار همچو زال زر جهد از خواب با موی سفید گر به خواب رستم آید هیبت آن شهریار ابجد طفلانه شمشیر عالمگیر اوست داستان رستم و افسانه اسفندیار آفتاب فتح را در آستین دارد چو صبح رایت بیضای او هر جا که گردد آشکار هر رگ سنگی شود انگشت زنهار دگر گر نماید امتحان بر کوه، تیغ آبدار پوست گردد چون زره از تیر باران خصم را از کمان ماه تمام او چو گردد هاله دار کوچه ها پیدا شود در آسمان چون رود نیل گر ز عزم صادق آرد رو به این نیلی حصار از مسامش لعل چون می از حریر آید برون گر به کان لعل افتد ظل آن کوه وقار خنده بر لب بخیه الماس گردد خصم را رخنه های ملک را کرده است از بس استوار بگذراند گر شکوه ذاتی او را به دل چاک گردد چون لباس غنچه این نیلی حصار برنمی گردد ز کوه حلمش از تمکین صدا با سبکروحی که یک جا جمع کرده است این وقار؟ گوهرش را نیست جز جیب فقیران مخزنی بحر او را نیست غیر از دامن سایل کنار ناف آهو نافه را از شرم بر صحرا فکند کرد بر صحرای چین تا نکهت خلقش گذار ماه اگر مالد به خاک آستان او جبین از کلف دیگر نگردد چهره او داغدار تیغ او آلوده کم گردد به خون دشمنان خصم بی مغزش ز خود آتش برآرد چون چنار گرگ در ایام عدلش چون سگ اصحاب کهف برنمی آید ز بیم گوسفند از کنج غار چون دعای راستان کز آسمان ها بگذرد می کند از جوشن نه تو خدنگ او گذار دیده مخمور از خواب پریشان ایمن است منتظم گردیده است از بس که وضع روزگار حسن خلقش تازه رو بر می خورد با خار وگل نیست حیف و میل در میزان عدل نوبهار بر ضمیر روشن او خرده راز فلک بر طبق پیوسته باشد چون زر گل آشکار آب گردد استخوان بیستون چون جوی شیر برق شمشیرش کند گر در دل خارا گذار خانه بر دوشی به غیر از جغد در عالم نماند بس که شد معمور از معماری عدلش دیار آهوان سیر چراغان می کنند از چشم شیر با حضور خاطر، از عدلش، دل شبهای تار آهوان سیر چراغان می کنند از چشم سیر با حضور خاطر، از عدلش، دل شبهای تار نیست در عقل متین او تصرف باده را سیل کوه قاف را هرگز نسازد بی قرار گر درآرد نوبهار خلق او را در ضمیر بر سپند آتش گلستان گردد ابراهیم وار بهر مظلومان اگر نوشیروان زنجیر بست می دهد دامن به دست دادخواه آن شهریار خضر را در رهنوردی رهبری در کار نیست بخت سبز او ندارد احتیاج مستشار ابر دستش خون دریا را به جوش آورده است نیست مرجان این که گردیده است از بحر آشکار غیر جام می که خونش در شریعت خوردنی است خالی از وی برنگردیده است هیچ امیدوار لب گشودن رفت از یاد صدف در عهد او بی سؤال از بس که بخشد آن کف گوهر نثار طفل از پستان گرفتن می کند پهلو تهی در زمان همت او شد گرفتن بس که عار از ورق گردانی باد خزان آسوده است نخل امیدی که آید در زمان او به بار بر امید بخشش دست گهربارش کند صد هزاران دست از یک آستین بیرون چنار دخل بحر و کان چه باشد با سخای ذاتیش؟ خرده گل چیست پیش خرج باد نوبهار؟ ناف عالم را به نام او بریده است آسمان مکه را تسخیر خواهد کرد آن عالم مدار در نخستین رزم، ملک از زاده اکبر گرفت در جهاد اکبر او از خسروان شد نامدار سر به سر فیلان مست کشور هندوستان چون کجک گشتند از تیغ کج او هوشیار چون سلیمان می شود بر دیو و دد فرمانروا شهسواری را که باشد فیل مست اول شکار تا به دولت بر سریر پادشاهی تکیه کرد آمد از توران به درگاهش دو شاه نامدار از عنایت های آن فرمانده دنیا و دین هر دو گردیدند از دنیی و عقبی کامکار گرچه در دعوی است اقبالش ز شاهد بی نیاز زین دو عادل شد مبرهن بر صغار و بر کبار تا شود از پرتو خورشید، ماه نو تمام تا به گرد خاک باشد چرخ گردان را مدار باد در زیر نگین او را جهان چون آفتاب تا شود نور ظهور صاحب الامر آشکار بادها مشکین نفس شد ابرها گوهرنثار خوش به آیین تمام امسال می آید بهار زنگ کلفت ابر از دلها به تردستی زدود رفت گرد از سینه ها با دامن گل نوبهار ابرها در یکدگر پیوست چون بال پری شد بساط خاک چون تخت سلیمان سایه دار جوش گل برداشت چون خشت از سر خم خاک را چرخ مینایی ز برگ عیش پر شد غنچه وار محو شد چون صبح کاذب از جهان آثار برف تا شد از شاخ شکوفه صبح صادق آشکار زهر سرما را شکرخند شکوفه همچو شیر نرم نرم آورد بیرون از عروق شاخسار از الف زان سان که پیدا شد حروف مختلف صد هزاران رنگ گل ظاهر شد از هر نوک خار دامن دریای اخضر شد ز شادابی چمن ماهی سیمین شد از سیم شکوفه جویبار از عقیق و لعل و یاقوت آنچه در گنجینه داشت در لباس لاله و گل داد بیرون کوهسار از رگ ابر آسمان چون سینه شهباز شد خاک چون بال تذروان شد ز گلها پرنگار آنچنان کز خم می پرزور دورافکند خشت خاک را از جای خود برداشت جوش لاله زار گریه شادی ز شبنم بر رخ گلها دوید تا کشید ابر بهاران بوستان را در کنار تا چه در گوش درختان گفت باد صبحدم کز طرب شد پایکوبان سرو دست افشان چنار از شکوه باغ دریایی پر از گوهر شده است هر رگ شاخی رگ ابری است مرواریدبار چون غبار خط که برخیزد ز روی گلرخان سبز برمی خیزد از روی زمین گرد و غبار بس که هر خاری ملایم شد ز تأثیر هوا می کند گل در گریبان عاشقان را خارخار از شکوفه هر کف خاکی ید بیضا شده است صخره موسی است هر سنگی ز جوش چشمه سار از بنفشه باغ ها پر شعله نیلوفری است؟ یا مه مصرست از سیلی شده نیلی عذار نگسلد فریاد مرغان چمن از یکدگر روز و شب از تردماغی چون صدای آبشار ابرها مستغنی از آمد شد دریا شدند از طراوت شد جهان خاک از بس آبدار شسته رو از خواب می خیزند خوبان همچو گل بس که گردیده است عالم از رطوبت مایه دار از خمار آرد برون کسب هوا مخمور را شد جهان از بس به کیفیت ز فیض نوبهار گر کند صیاد دام خود نهان در زیر خاک در کشیدن سنبل سیراب گردد آشکار جلوه نشو و نما از بس بلند افتاده است از برای چیدن گل خم نمی گردد سوار از لب خندان کند گل در گریبان هدف غنچه پیکان ز فیض انبساط نوبهار شاخ گل می گردد از تردستی آب و هوا چوب تعلیمی اگر در دست خود گیرد سوار سبز شد چون بال طوطی بال و پر پروانه را بس که شد آتش ز لطف نوبهاران آبدار از فروغ لاله و گل آب می گردد به چشم زین سبب باشند دایم ابرها گوهرنثار تازه رویان چمن محو تماشای خودند هر گلی آیینه ها دارد ز شبنم در کنار همچو زخم آب، زخم سنگ می جوشد به هم بس که از لطف بهاران شد ملایم کوهسار از خجالت در گریبان سرکشد چون خارپشت گر درین موسم بهشت عدن گردد آشکار یوسف گم کرده خود را فرامش می کند پیر کنعان را به طرف باغ اگر افتد گذار سر برآوردند ارواح نباتی از زمین صور اسرافیل تا از رعد گردید آشکار * * * شمارهٔ ۱۸ - در مدح شاه عباس دوم سرمه چشم ملایک شد غبار اصفهان از وجود فایض الجود شهنشاه زمان شاه عباس بلند اقبال کز پیشانیش می توان دید اختر صاحبقرانی را عیان سایه لطف خدا کز آفتاب رایتش غوطه زد روی زمین در سایه امن و امان آنچنان کز معنی سنجیده یابد لفظ قدر پادشاهی از شکوه ذاتی او یافت شان سایه دست ولایت آن بلند اقبال را هست چون مهر نبوت جد او را پشتبان کشتی نوح است در ایام او مهد زمین گردش جام است در دوران او دور زمان آنچنان کز تیغ جدش محو شد آثار کفر شسته شد از آب تیغش ظلمت ظلم از جهان ز اعتقاد راسخ او مذهب اثناعشر یک سر و گردن گذشته است از بروج آسمان گر بود عید جهان چون جمعه عهدش، دور نیست هفتم است از شاه اسماعیل آن صاحبقران پایه تخت گران تمکینش از دست دعاست هست از بال ملک آن ظل حق را سایبان جوز پوسیده است با حلم گرانسنگش زمین پای خوابیده است با عزم سبکسیرش زمان دولت بیدار او تا سایبان عالم است می کند در خواب کار اژدها چوب شبان همت او برتر و خشک جهان ابقا نکرد گشت کان در عهد او دریا و دریا گشت کان بیضه اسلام ازو شد چون فلک محکم اساس درد دین او کند کار مسیحای زمان در خم محراب تیغش، سجده بی سر کند هر که از فرمان او سرپیچد از گردنکشان مد بسم الله ممتازست از تیر شهاب رایت او را چه نسبت با درفش کاویان؟ دستگاه بحر افزون است از ظرف حباب قدرش از کوچکدلی گنجیده زیر آسمان حلم او گر سایه اندازد به فرق کوه قاف از گرانسنگی شود در خاک چون قارون نهان می شود انگشت زنهاری علم در فوج خصم چون برآرد تیغ بی زنهار آن صاحبقران در نیام از تیغ او گردد دل دشمن دو نیم با خموشی می دهد الزام خصم آن ترزبان تا جگرگاه زمین جایی ناستد تیغ او گر کند شمشیر بر سد سکندر امتحان از سر دشمن شود چون رشته پنهان در گهر راست سازد چون به قصد خصم بدگوهر سنان در صدف دارد گهر از تاج شاهان تکیه گاه قدر او زیر فلک باشد فراز آسمان پشت دست از پنجه مرجان گذارد بر زمین پشت دست گوهرافشانش محیط درفشان صیدگاهی را به یک ناوک کند خالی ز صید بس که در یک جا ناستد تیر آن زورین کمان ریشه غم می شود از پیچ و تاب انفعال گر ببیند چهره خندان او را زعفران پرده فانوس گردد آب بر نور شرار حفظ او آنجا که گردد بر ضعیفان دیده بان فتنه بی باک را زنجیر دست و پا شده است در زمان دولت بیدار او خواب گران رخنه های فتنه را از بس که محکم کرده است مار نتواند به زنهار آورد بیرون زبان گر شود شیرازه گلشن نظام دولتش گل نگرداند ورق تا حشر از باد خزان آنچنان کز نوبهاران سبز گردد باغها بخت عالم شد ز بخت تازه روی او جوان منبری کز خطبه او سربلندی یافته است بام گردون را تواند شد ز رفعت نردبان هر زری کز سکه اقبال او شد سرخ رو چون زر خورشید، حکمش بر جهان گردید روان رشته مسطر شود در گوهر شهوار گم چون نویسد خامه وصف آن کف گوهرفشان تنگ میدان تر بود از حلقه انگشتری ملک امکان پیش چشم آن سلیمان زمان می کند در هفته ای تسخیر هفت اقلیم را همتش گر سر فرو آرد به تسخیر جهان بس که شد کوتاه دست انقلاب از عدل او بحر را طوفان شود افسانه خواب گران گر ز رای روشنش می داشت اسکندر چراغ آب حیوان زو نمی گردید در ظلمت نهان پیش عدل او که از آوازه عالم را گرفت پای در زنجیر دارد شهرت نوشیروان گر شود هم پله با حلم گرانسنگش زمین پله خاک از سبکباری رود بر آسمان اختر اقبال او تا شد نمایان از فلک روشن از خورشید دیگر گشت چشم آسمان همچو نرگس کاسه دریوزه ها زرین شود دست او چون آفتاب آنجا که گردد درفشان در صف پیکار چون شمشیر او عریان شود خاک، اطلس پوش گردد از شفق چون آسمان می شود انگشت زنهاری نیستان شیر را گر کند آهو به عهدش حمله بر شیر ژیان در زمانش کاروانی بی نیازست از دلیل کز سر رهزن بود در راهها سنگ نشان بستگی ز امنیت عهدش ز درها دور شد نیست یک دربسته شبها غیر چشم پاسبان از سیاست بود اگر زین پیش دولت منتظم منتظم کرد او ز حسن خلق، اوضاع جهان چشم کافر گرفتد بر جبهه نورانیش بگذرد نام خدا بی اختیارش بر زبان گر سوار رخش رستم گردد آن گردون شکوه می شود جای عرق، خون از مساماتش روان جلوه در پیراهن یوسف کند تقصیر ما عفو او آنجا که گردد پرده دار مجرمان بی کلید حسن خلقش نیست ممکن وا شود هر که را گردد شکوه محفلش قفل زبان دشمن بی مغز را از تیغ جوهردار او از هجوم زخم، جوهردار گردد استخوان چرخ را چون عامل معزول در دوران او سبحه انجم نمی افتد ز دست کهکشان در زمان تیغ بی زنهار عالمسوز او تیغ خورشید از ادب بر خاک می مالد زبان دشمنانش را به هم مشغول می سازد سپهر تا بود ز آلودگی شمشیر قهرش در امان پوست گردد همچو ماهی بر تن دشمن زره شست صاف او خورد چون غوطه در بحر کمان بس که شد دست ضعیفان در زمان او قوی برق می پیچد به خود تا بگذرد از نیستان برق عالمسوز هرگز با سیاهی آن نکرد آنچه شمشیر کج او کرد با هندوستان زان نمی پیچند فیلان سر ز فرمان کجک کز کجی و تیزی از شمشیر او دارد نشان نگسلد عقل گهر گر رشته از هم بگسلد منتظم شد بس که در دوران او وضع جهان تیغ بندانش چو مژگان ناوک یک تر کشند در شکست قلب دشمن یکدلند و یکزبان یوسفستانی است عالم را ز اخلاق جمیل دیده بد دور باد از این سلیمان زمان تا بود خورشید تابان شمع ایوان سپهر باد روشن زین چراغ ایزدی کون و مکان از عنایات الهی روزگار دولتش متصل گردد به عهد مهدی صاحب زمان * * * شمارهٔ ۱۹ - در مدح شاه عباس دوم هوا را کند پر ز اختر شکوفه زمین را کند بحر گوهر شکوفه ز پیراهن یوسفی مغزها را به هر جلوه سازد معطر شکوفه کف تازه رویی است از بحر رحمت که باشد به گوهر برابر شکوفه ز گلزار غیبی به ما دور گردان بود نامه و نامه آور شکوفه به صنع الهی است هر تیره دل را به صد شمع کافور رهبر شکوفه ز چتر پریزاد و تخت سلیمان دهد یاد بر شاخ اخضر شکوفه ز هر غنچه چون محمل لیلی آرد برون ماه سیمای دیگر شکوفه در آیینه آب از عکس سازد پری را به شیشه مصور شکوفه ز احیای اشجار روشندلان را دهد یاد از صبح محشر شکوفه چو بال پری بر بساط سلیمان بر آفاق شد سایه گستر شکوفه نهان ساخت چون رشته در عقد گوهر رگ شاخها را سراسر شکوفه ندیدی به وادی اگر محرمان را ببین پهن در خاک اغبر شکوفه چو شیر از رگ شاخها زهردی را به نرمی برآورد یکسر شکوفه شب و روز را کرد با هم برابر ز نور جبین منور شکوفه ازان همچو صبح است خندان و روشن که خورشید گل راست خاور شکوفه چو راهی که از برف پوشیده گردد نهان شد چنان شاخ ها در شکوفه مگر نامه عاشق بی قرارست؟ که گیرد هوا چون کبوتر شکوفه ز افشاندن فلس، آب روان را چو ماهی کند سیم پیکر شکوفه ز دستار آشفته اش می کند گل که در پرده خورده است ساغر شکوفه هوای که برده است از دل قرارش؟ که در بیضه آرد برون پر شکوفه ز حفظش به صد دست شاخ است عاجز ز بس شیر مست است دیگر شکوفه توانگر کند مفلسان طرب را براتی است از نقد خوشتر شکوفه بگیر از گلستان برات نشاطی نبسته است چندان که دفتر شکوفه ز دست گهر ریز هر کف زمین را کند چون صدف پر ز گوهر شکوفه ز آب گهر خاک سیراب گردد چنین گر کند خنده تر شکوفه نقاب لطیفی است کز خوش قماشی شود چهره با روی دلبر شکوفه نماند نهان حسن در زیر چادر به یک جانب انداخت معجر شکوفه شود خون به تدریج شیر، از چه رو شد بدل با گل و لاله یکسر شکوفه؟ کند شمع کافور در روز روشن ز سیم است از بس توانگر شکوفه ز کم فرصتی های فصل بهاران بود بر جناح سفر هر شکوفه گشود از دل خاکیان عقده ها را به دندان چون عقد گوهر شکوفه ز آیینه گیرند اگر پشت در زر گرفت آب را روی در زر شکوفه چو شیری که از مهر فرزند زاید زند جوش زان گونه از بر شکوفه ازان خواب فصل بهارست شیرین که جامی است پر شیر و شکر شکوفه کند بر عصا تکیه در عهد طفلی ز مستی چو پیر معمر شکوفه زمین را لباس و هوا راست معجر کتان است و مهتاب انور شکوفه بلورین شود ساق سرو و صنوبر زند این چنین غوطه گر در شکوفه شود شاخها سر به سر سیم ساعد کند باغ را چون سمنبر شکوفه که دیده قلم کاغذ از خود برآرد؟ به هر شاخ بنگر مصور شکوفه چو مریم که عیسی بود در کنارش گرفته چنان میوه در بر شکوفه ز بس چرب نرمی، به خاکی نهادان گواراست چون شیر مادر شکوفه چو صوفی نهان در ته خرقه دارد ز هر برگ، مینای اخضر شکوفه چو شیری کز انگشت اطفال زاید برآرد ز شاخ آنچنان سر شکوفه ازان در نظرهاست شیرین که دارد ز هر غنچه ای تنگ شکر شکوفه ندیدی بر آیینه سیماب لرزان به هر صفحه آب بنگر شکوفه توان یافت فیض صبوحی دل شب ز بس کرد شب را منور شکوفه توان یافت فیض صبوحی دل شب ز بس کرد شب را منور شکوفه گرفته است در نقره خام یکسر زمین را چو مهتاب انور شکوفه اگر سیر مهتاب در روز خواهی گذر کن به بستان و بنگر شکوفه ز خون جام اهل نظر نیست خالی که بادام را باشد احمر شکوفه به لوح زمین می کند نقطه ریزی که از فال نیکو خورد بر شکوفه چه تقصیر ازو گشت صادر چو آدم؟ که عریان شد از حلیه یکسر شکوفه پراندند بهر چه ناخن به چوبش؟ اگر نیست نقدش مزور شکوفه شکستند ازان بیضه ها در کلاهش که نخوت به سر داشت از زر شکوفه نمی گشت بازیچه هر نسیمی اگر مغز می داشت در سر شکوفه سبکسار و پوچ است، ازان هر زمانی زند دست در شاخ دیگر شکوفه چو پیر خرابات از تازه رویی کند ملک دلها مسخر شکوفه کم از کهکشان نیست هر کوچه باغی ز بس ریخت بر خاک اختر شکوفه به هر جا رسی می توان واکشیدن که شد بستر و بالش پر شکوفه ندیدی اگر روز روشن ستاره فروزان ز هر شاخ بنگر شکوفه بیفشان زر و سیم کز باد دستی برومند گردید از بر شکوفه به ریزش ز اقران سرآمد توان شد ازان شد بر اشجار سرور شکوفه تو هم شیشه را پنبه بردار از سر چو ریزان شد از شاخ اخضر شکوفه گرو کن به می هر چه داری ز پوشش چو انداخت دستار از سر شکوفه در این موسم از کشتی باده مگذر که سامان دهد بادبان هر شکوفه چو سیماب کز شعله گردد سبکپا شد از آتش گل سبک پر شکوفه به ناخن خراشد زمین چمن را ز شرم نثار محقر شکوفه چو عیسی به گهواره گردید گویا به مدح شه دادگستر شکوفه بهار جهان، شاه عباس ثانی که بر نام او می زند زر شکوفه چنان آرمیده است عالم به عهدش که بر خود نلرزد ز صرصر شکوفه زمین عنبر تر شد از بوی خلقش بهاری است زان عنبر تر شکوفه به باغی که افتد به دولت گذارش شود اختر سعد یکسر شکوفه هوا مشکبو گردد از عطسه گل شود گر ز خلقش معطر شکوفه شود عاجز از ثبت یکروزه جودش شجر گر شود کلک و دفتر شکوفه ز حفظش به بال و پر کاغذ آید به ساحل ز دریای آذر شکوفه ز صبح جبینش بود فتح لامع ز میوه بود مژده آور شکوفه بود فتح ها در لوای سفیدش چو رنگین ثمرها نهان در شکوفه زمین بوس شه می کند هر بهاری ازان رو بود نیک اختر شکوفه نگه دار سررشته حرف صائب اگر چه بود در و گوهر شکوفه سخن مختصر ساز، هر چند گردد ز تکرار قند مکرر شکوفه مکن دست کوته ز دامن دعا را بود در گذر تا چو اختر شکوفه همی تا ز تأثیر باد بهاران شود از درختان مصور شکوفه نهال برومند اقبال او را ثمر کام دل باد و گوهر شکوفه * * * شمارهٔ ۲۰ - در مدح شاه عباس دوم روی در برج شرف آورد دیگر آفتاب کرد ازین تحویل عالم را مسخر آفتاب کشور ایجاد را از ماه تا ماهی گرفت بر حمل از حوت شد تا سایه گستر آفتاب از تطاول تیغ بر زلف ایاز شب کشید عاقبت محمود شد از عدل دیگر آفتاب کرد در بر جوشن داودی از ابر بهار وز ریاحین هر طرف انگیخت لشکر آفتاب می توان دانست دارد فکر عالمگیریی زین که می بخشد به لشکر با سپر زر آفتاب می کند مانند ذوالقرنین از نور دو صبح قاف تا قاف آفرینش را مسخر آفتاب برق می سوزد به آسانی حجاب ابر را وحشت از ظلمت ندارد چون سکندر آفتاب با دو دست صبح می گیرد سر خود آسمان بر کمر بندد چو تیغ پاک گوهر آفتاب با تن تنها مسخر می کند آفاق را نیست از انجم چو شب محتاج لشکر آفتاب رای روشن سروران را برق شمشیر قضاست کرد در یک جلوه عالم را مسخر آفتاب حسن عالمسوز در یک جا نمی گیرد قرار می زند هر صبحگاه از مشرقی سر آفتاب با ترنج زر ز مشرق مست بیرون آمده است تا که را خواهد زدن بر سینه دیگر آفتاب؟ هیچ موجودی ز روی گرم او نومید نیست می دهد هر ذره ای را خلعت زر آفتاب با هزاران خامه زرین برون آمد ز غیب تا چه صورت ها کند دیگر مصور آفتاب خاک از الوان ریاحین شهپر طاوس شد داد جا چون بیضه اش تا در ته پر آفتاب از گریبانی که از صبح بهاران باز کرد کرد مغز آفرینش را معطر آفتاب می کند هر روز مهمانی ز شکرخند صبح طوطیان آسمانی را به شکر آفتاب نیست نور عاریت بر جبهه نورانیش زان نگردد گاه فربه، گاه لاغر آفتاب ایمن است از چشم بد کآورد با خود از ازل نیل چشم زخم ازین فیروزه منظر آفتاب با بزرگی در دل هر ذره از کوچکدلی حسن عالمگیر خود را ساخت مضمر آفتاب هست احسان عمیمش شامل نزدیک و دور هر که را در بر نباشد هست بر در آفتاب یک دل بیدار، سازد عالمی را زنده دل ذره ها را در سماع آورد یکسر آفتاب همچو ماه نو رکاب خویش را از زر کند بر سر هر کس که گردد سایه گستر آفتاب شرم احسان می شود اهل کرم را پرده دار در بهار آید برون از ابر کمتر آفتاب زان بود پیوسته نانش گرم، کز احسان کند چشم ذرات جهان را سیر یکسر آفتاب دایم از خط شعاعی مد احسانش رساست زین سبب بر اختران گردیده سرور آفتاب گوهر مقصود ریزد در کنارش چون صدف دیده ای را کز فروغ خود کند تر آفتاب دولتش زان گشت روزافزون که فیضش می رسد در بهاران بیش از ایام دیگر آفتاب چهره اش زان است نورانی که نگذارد به شب از دل بیدار پهلو را به بستر آفتاب گرچه در زیر نگین اوست سرتاسر زمین برندارد از سجود بندگی سر آفتاب سجده می‌آرند پیشش گرچه ذرات جهان می کند دریوزه همت ز هر در آفتاب کرد تسخیر جهان در جلوه ای، گویا گرفت همت از صاحبقران هفت کشور آفتاب تیغ عالمگیر بازوی قضا، عباس شاه کز فروغ جبهه او شد منور آفتاب نسبت خورشید با آن روی نورانی خطاست چون به ظل حق تواند شد برابر آفتاب؟ تیغ او را گر به خاطر بگذراند، می شود چون مه از انگشت پیغمبر دو پیکر آفتاب شبنمی بی رخصت از گلزار نتواند ربود در زمان دولت آن دادگستر آفتاب کرد در زر خاک را دست زرافشانش نهان ساخت پنهان در ضمیر خاک اگر زر آفتاب شد تمام از فیض عالمگیر او هر ناقصی ماه نو را کرد گر بدر منور آفتاب بی توقف چون نگاه گرم برگردد به چشم گر کند فرمان که برگردد به خاور آفتاب جد او را بود در فرمان، عجب نبود اگر بر خط فرمان اولادش نهد سر آفتاب آسیای آسمان را سنگ زیرین می شود کوه حلمش سایه اندازد اگر بر آفتاب سایه دستی اگر از حفظ او آرد به دست نخل مومین از گداز ایمن بود در آفتاب بارگاه آن بلند اقبال را چون بندگان هست با تیغ و سپر پیوسته بر در آفتاب از زوال ایمن بود تا دامن آخر زمان بر سپهر جاه او دوران کند گر آفتاب رتبه گوهر به معنی از صدف بالاترست گر ز قدر او به صورت هست برتر آفتاب تا قیامت دامن ساحل نمی بیند به خواب گر شود در بحر جود او شناور آفتاب دست پیش چشم می گیرد ز ابر نوبهار تا کند نظاره آن روی انور آفتاب کاسه دریوزه می سازد هلال عید را تا ستاند نور ازان رای منور آفتاب شب نمی سازد به چشمش روز روشن را سیاه توتیا سازد اگر از خاک آن در آفتاب نیست گر از بندگان او، چرا از ماه نو می کشد در گوش گردون حلقه زر آفتاب؟ با فروغ رایش از غیرت دل خود می خورد در ته خاکستر گردون چو اخگر آفتاب تا به خاک آستان او بدوزد خویش را تا بد از خط شعاعی رشته زر آفتاب ز اشتیاق دست گوهربار آن دریای جود در معادن می دهد سامان گوهر آفتاب بحر گردد نیکنام از ریزش ابر بهار شد به ذوق همت او کیمیاگر آفتاب نیست کافی دست گوهربار او را گر کند سنگها را جمله گوهر، خاک را زر آفتاب آب شد دل خصم را از رایت بیضای او نخل مومین پای چون محکم کند در آفتاب؟ نیست با ملک سلیمان غافل از احوال مور با کمال قدر باشد ذره پرور آفتاب خشم عالمسوز او در رزم می گردد عیان می نماید گرمی خود روز محشر آفتاب پاک می سازد نظرها را برای دیدنش دیده ها (را) از تماشا، گر کند تر آفتاب شمسه ایوان او را در خور و شایسته بود با فروغ جبهه گر می داشت لنگر آفتاب سالها شد می کند خالص طلای خویش را تا شود روزی مگر گلمیخ آن در آفتاب پیش شکرخند لطف او نمی گردد سفید گرچه قند صبح را سازد مکرر آفتاب دید تا در خانه زین آن بلنداقبال را بر زمین خود را گرفت از چرخ اخضر آفتاب محضر هر کس به توقیع قبول او رسید می شود از روشنی هر مهر محضر آفتاب تا به آب قدرت این نه آسیا گردان بود تا به امر حق شود طالع ز خاور آفتاب بر مراد این بلند اختر بود گردان سپهر برنتابد از خط فرمان او سر آفتاب * * * شمارهٔ ۲۱ - در مدح حضرت سیدالشهداء (ع) خاکیان را از فلک امید آسایش خطاست آسمان با این جلالت گوی چوگان قضاست پرده خارست اگر دارد گلی این بوستان نوش این غمخانه را چاشنی زهر فناست ساحلی گر دارد این دریا لب گورست و بس هست اگر کامی درین ویرانه کام اژدهاست داغ ناسورست هست این خانه را گر روزنی آه جانسوزست اگر شمعی درین ماتم سراست سختی دوران به ارباب سعادت می رسد استخوان از سفره این سنگدل رزق هماست نیست سالم دامن پاکان ز دست انداز او گرگ تهمت یوسف گل پیرهن را در قفاست سنگ می بارد به نخل میوه دار از شش جهت سرو از بی حاصلی پیوسته در نشو و نماست قرص مهر و ماه گردون را کسی نشکسته است از دل خود روزی مهمان درین مهمانسراست هر زبانی کز فروغ صدق دارد روشنی زنده زیر خاک دایم چون چراغ آسیاست تیرباران قضا نازل به مردان می شود از نیستان شیر را آرامگاه و متکاست هست اگر آسایشی در زیر تیغ و خنجرست دیده حیران قربانی بر این معنی گواست با قضای آسمان سودی ندارد احتیاط بیشتر افتد به چه هر کس درین ره با عصاست کی مسلم می گذارد زندگان را روزگار؟ کز سیه روزان این ماتم سرا آب بقاست نیست غیر از نامرادی در جهان خاک مراد مدعای هر دو عالم در دل بی مدعاست عارفانی را که سر در جیب فکرت برده اند چون ز ره صد چشم عبرت بین نهان زیر قباست لب گشودن می شود موج خطر را بال و پر لنگر این بحر پرآشوب، تسلیم و رضاست زیر گردون ما ز غفلت شادمانی می کنیم ورنه گندم سینه چاک از بیم زخم آسیاست هر گدا چشمی نباشد مستحق این نوال درد و محنت نزل خاص انبیا و اولیاست زخم دندان ندامت می رسد سبابه را از میان جمله انگشتان، که ایمان را گواست در خور ظرف است اینجا هر دهان را لقمه ای ضربت تیغ شهادت طعمه شیر خداست نیست هر نخجیر لاغر لایق فتراک عشق آل تمغای شهادت خاصه آل عباست کی دلش سوزد به داغ دردمندان دگر؟ چرخ کز لب تشنگان او شهید کربلاست آنچه از ظلم و ستم بر قرة العین رسول رفت از سنگین دلان، بر صدق این معنی گواست مظهر انوار ربانی، حسین بن علی آن که خاک آستانش دردمندان را شفاست ابر رحمت سایبان قبه پر نور او روضه اش را از پر و بال ملایک بوریاست دست خالی برنمی گردد دعا از روضه اش سایلان را آستانش کعبه حاجت رواست در رجب هر کس موفق شد به طوف مرقدش بی تردد جای او در مقعد صدق خداست در ره او زایران را هر چه از نقد حیات صرف گردد، با وجود صرف گردیدن بجاست چون فتاده است این مصیبت زائران را عمر کاه در تلافی زان طوافش روح بخش و جانفزاست نیست اهل بیت را رنگین تر از وی مصرعی گر بود بر صدر نه معصوم جای او، بجاست کور اگر روشن شود در روضه اش نبود عجب کان حریم خاص مالامال از نور خداست با لب خشک از جهان تا رفت آن سلطان دین آب را خاک مذلت در دهان زین ماجراست زین مصیبت می کند خون گریه چرخ سنگدل این شفق نبود که صبح و شام ظاهر برسماست عقده ها از ماتمش روی زمین را در دل است دانه تسبیح، اشک خاک پاک کربلاست در ره دین هر که جان خویش را سازد فدا در گلوی تشنه او آب تیغ آب بقاست تا بدخشان شد جگرگاه زمین از خون او هر گیاهی کز زمین سر برزند لعلی قباست نیست یک دل کز وقوع این مصیبت داغ نیست گریه فرض عین هفتاد و دو ملت زین عزاست می دهد غسل زیارت خلق را در آب چشم این چنین خاک جگرسوزی ز مظلومان کراست؟ بهر زوارش که می آیند با چندین امید هر کف خاک از زمین کربلا دست دعاست مردگان با اسب چوبین قطع این ره می کنند زندگان را طاقت دوری ز درگاهش کجاست؟ از سیاهی داغ این ماتم نمی آید برون این مصیبت هست بر جا تا بجا ارض و سماست از جگرها می کشد این نخل ماتم آب خویش تا قیامت زین سبب پیوسته در نشو و نماست گرچه از حجت بود حلم الهی بی نیاز این مصیبت حجت حلم گرانسنگ خداست قطره اشکی که آید در عزای او به چشم گوشوار عرش را از پاکی گوهر سزاست زائران را چون نسازد پاک از گرد گناه؟ شهپر روح الامین جاروب این جنت سراست سبحه ای کز خاک پاک کربلا سامان دهند بی تذکر بر زبان رشته اش ذکر خداست چند روزی بود اگر مهر سلیمان معتبر تا قیامت سجده گاه خلق مهر کربلاست خاک این در شو که پیش همت دریا دلش زایران را پاک کردن از گنه کمتر سخاست مغز ایمان تازه می گردد ز بوی خاک او این شمیم جانفزا با مشک و با عنبر کجاست؟ زیر سقف آسمان، خاکی که از روی نیاز می توان مرد از برایش، خاک پاک کربلاست تا شد از قهر الهی طعمه دوزخ یزید نعره هل من مزید از آتش دوزخ نخاست تکیه گاهش بود از دوش رسول هاشمی آن سری کز تیغ بیداد یزید از تن جداست آن که می شد پیکرش از برگ گل نیلوفری چاک چاک امروز مانند گل از تیغ جفاست آن که بود آرامگاهش از کنار مصطفی پیکر سیمین او افتاده زیر دست و پاست چرخ از انجم در عزایش دامن پر اشک شد تا به دامان جزا گر ابر خون گرید رواست مدحش از ما عاجزان صائب بود ترک ادب آن که ممدوح خدا و مصطفی و مرتضاست سال تاریخ مدیح این امام المتقین چون نهد «جان » سر به پایش «مدح شاه کربلاست » * * * شمارهٔ ۲۲ - درتهنیت ورود شاه عباس دوم از مازندران به اصفهان منت خدای را که سلیمان روزگار آمد به تخت سلطنت از سیر و از شکار زین ابر رحمتی که ز مازندران رسید سرسبز شد جهان و جوان گشت روزگار آن سایه خدا که جهان روشن است ازو آورد رو به برج شرف آفتاب وار بر فرق تاج خسروی از لطف ایزدی در بر دعای جوشنش از حفظ کردگار آورده زیر خاتم اقبال وحش و طیر صید مراد بسته به فتراک تابدار از تیغ کج به گردن شیران نهاده طوق وز تیر راست کرده دل دام و دد فگار فرمانروای عالم و صاحبقران عهد خورشید آسمان شرف، ظل کردگار عباس شاه کز خم ابروی تیغ او محراب فتح و قبله نصرت شد آشکار آن کعبه مراد که فرماندهان کنند از خاکبوس درگه او کسب افتخار شاهان گر اقتدار ز دولت کنند کسب دولت ز شان ذاتی او یافت اقتدار عباس شاه اول از اخلاق دلپذیر ممتاز بود اگر چه ز شاهان روزگار عباس شاه ثانی، چون نقش آخرین از اولین تمامتر آمد به روی کار ز اخلاق برگزیده و اوصاف دلپذیر گنجینه ای است پر ز گهرهای شاهوار بازوی ملک و هیکل دین را وجود او حرز یمانی است ز آفات روزگار آیینه گر سکندر و جمشید جام داشت دست و دل گشاده به او داده کردگار دارد شکوه شهپر سیمرغ و کوه قاف در قبضه شجاعت او تیغ آبدار از قرص آفتاب نهد ناف بر زمین حلمش اگر به توسن گردون شود سوار برق جلال او چو کشد تیغ از نیام بر شیر، نیستان شود انگشت زینهار اقبال اگر به کوه کند عزم راسخش چون رود نیل کوچه دهد از پی گذار از داغهاش دود چو مجمر شود بلند گر در دل پلنگ کند خشم او گذار دریا بود سراب اگر دست اوست ابر گردون پیاده است اگر او بود سوار ز حسن خلق، آب حیاتی است روح بخش سد سکندری است ز پیمان استوار بازوی او گرفته دست ولایت است دم را سپرده است به آن تیغ، ذوالفقار شیران چو سگ قلاده به گردن گذاشتند در روزگار صولت آن شاه نامدار ویرانه همچو گنج نهان شد ز دیده ها معمور شد ز بس که در ایام او دیار گردیده است چون سگ اصحاب کهف، گرگ در روزگار معدلتش معتکف به غار یاقوت و لعل سفته برآید ز صلب سنگ گر کوه را سنانش در دل کند گذار خورشید را کند به نظرها چراغ روز هر جا جبین روشن او گردد آشکار جنگل شود ز شاخ گوزنان شکارگاه بیرون چو از نیام کشد تیغ آبدار از جوشن آنچنان گذرد تیر او که باد از حلقه های زلف نکویان کند گذار پیکان دهن به خنده چو سوفار وا کند زان شست دلگشا چو به سرعت کند گذار رنگین نمی شود پر و بالش ز خون صید از بس که صاف می گذرد تیرش از شکار مادر به التماس دهد شیر طفل را در عهد او ز بس که گرفتن شده است عار چون روی شرمناک برآرد گهر ز خود بر هر زمین که ابر کف او کند گذار دامان سایل و کف ارباب حاجت است باشد محیط همت او را اگر کنار در روزگار حفظش، چون چشم ماهیان در پرده های آب، سراسر رود شرار در دیده ها چو یوسف گل پیرهن شود هر جرم را که بخشش او گشت پرده دار گردد دل نهنگ ز هر موجه ای دو نیم گر یاد تیغ او گذرد در دل بحار از چشم شیر شمع به بالین نهد غزال شبها به عهد دولت آن معدلت شعار خصمش کمر نبندد اگر کوه آهن است چون او به عزم رزم کمر بندد استوار سرپنجه تعدی گردون ز عدل او دست نوازشی است به دلهای بی قرار بی مشق اگر چه قطعه نویس است تیغ او پیوسته در شکار کند مشق کارزار مانند ابر اگر چه به دامن دهد گهر از شرم همت است جبینش گهر نثار ابری است جود او که بود قطره اش گهر بحری است خلق او که بود عنبرش کنار عقد گهر نریزد اگر رشته بگسلد شد منتظم ز معدلتش بس که روزگار باشد غنی ز سنگ فسان تیغ آفتاب مستغنی است رای منیرش ز مستشار زد بحر پنجه با کف گوهر نثار او خون از عروق پنجه مرجان شد آشکار: افکنده تیغ موج به گردن ز انفعال اینک به عذرخواهی آن دست در نثار عاجز شود ز حصر کمالات بی حدش صرصر اگر ز ریگ کند سبحه شمار صائب چو مدح شاه به اندازه تو نیست رسم ادب بود به دعا کردن اختصار تا خاک ساکن و متحرک بود فلک امرش روان و دولت او باد پایدار * * * شمارهٔ ۲۳ - در مدح شاه عباس دوم زهی عذار تو آیینه دار حیرانی عرق به روی تو واله چو چشم قربانی ز خط سبز، پریزاد می کند تسخیر لب عقیق تو چون خاتم سلیمانی ز لنگر تو فلک نقطه ای است پا بر جا ز شوخی تو زمین کشتیی است طوفانی به جلوه گاه تو خورشید چون نظربازان نهاده است به دیوار، پشت حیرانی چو مغز پسته فلک در شکر شود پنهان چو پسته تو درآید به شکرافشانی توان ز لعل لبت از صفای گوهر دید خط نرسته چو زنار از سلیمانی شکسته زلف تو شاخ غرور سنبل را دریده پرده گل غنچه ات ز خندانی قدح به دست تو شبنم به روی لاله و گل عرق به روی تو آب گهر ز غلطانی به جلوه گاه تو خورشید طلعتان زده اند ز چشم مست، سراپرده های حیرانی ز شرم آن خم ابرو چو طاق نسیان شد ز چشم خلق جهان قبله مسلمانی چنان فسانه حسن تو گشت عالمگیر که گشت خواب فراموش، ماه کنعانی ز خال روی تو کار سپند می آید که داغ لاله کند لاله را نگهبانی ز شرم چشم سیاه تو گوشه گیر شده است به چشم خوش نگهان سرمه صفاهانی سپند از سر آتش نمی تواند خاست به محفلی که تو جولان کنی، ز حیرانی اگر ز حسن خداداد پرده برداری حرم چو محمل لیلی شود بیابانی کسی چگونه ازان روی چشم بردارد؟ که بازداشت عرق را ز گرم جولانی نمی توان ز حیا دید سیر روی ترا کباب کرد مرا این حجاب نورانی نمی برد می گلرنگ زنگ از خاطر چنان که چشم تو دل می برد به آسانی چنان به عهد تو گردید خوار و بی رونق که کافران را دل سوخت بر مسلمانی صفای آن لب میگون ز خط سبز افزود که نشأه بیش بود با شراب ریحانی مگر گذشت ز گلزار، سرو موزونت؟ که طوق فاختگان است چشم قربانی حریم غنچه به گل بوته گداز شود به گلشنی که دهی عرض پاکدامانی به چشم روزنه اش دایم آب می گردد ز عارض تو شود خانه ای که نورانی کراست زهره ز روی تو نقش بردارد؟ که خشک چو رگ سنگ، خامه مانی ز قید مور میانان نجات ممکن نیست گسستنی نبود ربطهای روحانی تو چون پیاله به دورافکنی ز گردش چشم گزک کند لب خود توبه از پشیمانی زمین ز جنبش آسودگان به رقص آید ته پیاله خود گر به خاک افشانی نظر به لطف نمایان چو دیگرانم نیست مرا ز دور بود بس نگاه پنهانی به خشم و ناز مرا ناامید نتوان کرد که تار و پود امیدست چین پیشانی شده است بر تو نکویی ز دلربایان ختم چنان که ختم به صاحبقران جهانبانی سپهر مرتبه عباس شاه دریا دل که می درخشدش از جبهه فر یزدانی چنان که گشت به سبابه مستقیم ایمان بلند شد ز لوای تو دین یزدانی به چشم دیده وران نامه ای است سربسته نظر به خلق تو صبح گشاده پیشانی ز سهم خنجر ظالم گداز صولت تو به شیر پهلوی لاغر کند نیستانی ز شوق بندگیت پاک گوهران آیند ز امهات، کمر بسته چون سلیمانی به دور عدل تو کز بند شد جهان آزاد به طوق فاختگان سرو کرد سوهانی ز آشیانه خفاش برنمی آید ز شرم رای منیر تو مهر نورانی ز انفعال سر آستین خود خاید خرد به بزم تو چون کودک دبستانی سرش ز فخر چو خورشید بر فلک ساید ز سجده تو شود جبهه ای که نورانی ز مهر و ماه فلک خشت سیم و زر آرد عمارتی که شود همت تواش بانی ز هیبت تو شود آب زهره مریخ به آسمان سر تهدید اگر بجنبانی به نسبتخم تیغت به چرخ می ساید سر مفاخرت خود هلال نورانی مگر که آیه سجده است جوهر تیغت؟ که سرکشان را بر خاک سود پیشانی گهر ز صلب صدف سفته در وجود آید نگاه تند کنی گر به ابر نیسانی در آفتاب قیامت برهنگی نکشد به جرم هر که تو دامان عفو پوشانی به عهد رایض عدل تو توسن گردون گذاشت سرکشی از سر چو اسب چوگانی ز فیض دست گهربارت ای بهار امید زمین ز آب گهر کشتیی است طوفانی به روزگار تو کار سپهر بدگوهر بود چو عامل معزول سبحه گردانی ز بس که جود تو مهر لب سؤال شده است صدف دهن نگشاید به ابر نیسانی میانه تو و عباس شاه خلد سریر تفاوتی است که در نقش اول و ثانی شود ز سینه گاو زمین عیان برقش به کوه قاف اگر تیغ خود بخوابانی چو ماه عید به انگشت می نمایندش ز بس که تیغ تو طاق است در سرافشانی اگر چه فتح و ظفر را عصای تکیه گه است به فوج خصم کند نیزه تو ثعبانی خصال خوب تو صورت پذیر اگر گردد شود بساط جهان پر ز ماه کنعانی به عهد حفظ تو دریا چو دیده ماهی شرار را ز خموشی کند نگهبانی چنان ز عدل تو معمور گشت روی زمین که جغد برد به خاک آرزوی ویرانی خط غبار نخیزد دگر ز روی بتان به آب تیغ، تو چون گرد فتنه بنشانی کشی به پنجه قدرت به رنگ مو ز خمیر ز صلب خاره رگ سنگ را به آسانی به عهد رای تو چون شمع صبح می لرزد به نور دیده خود آفتاب نورانی چنان به حفظ تو دارند خلق استظهار که می کنند ز کاغذ کلاه بارانی کجاست خاطر آشفته در جهان، که نماند ز حسن عهد تو در خوابها پریشانی کف سخای ترا چارفصل نوروزست اگر بهار کند ابر گوهرافشانی دعا به دست مرا سوی خویش می خواند وگرنه نیست مرا سیری از ثناخوانی مدام تا ز شبستان برج حوت نهد قدم به بیت شرف آفتاب نورانی ز نور جبهه صاحبقران منور باد فضای شش جهت و چار باغ ارکانی * * * شمارهٔ ۲۴ - در مدح شاه عباس دوم شد از بهار دل افروز، عالم امکان به رنگ دولت صاحبقران عهد، جوان سپهر مرتبه عباس شاه کز تیغش رقوم فتح و ظفر همچو جوهرست عیان گرفته است دم از ذوالفقار شمشیرش ازان نمی شود از کارزار روگردان چنان که بود بحق جد او وصی رسول بحق ز پادشهان اوست سایه یزدان نه هر سواد که باشد مطابق اصل است یکی است کعبه مقصود در تمام جهان اگر چه هست ده انگشت در شمار یکی بلند نام ز سبابه می شود ایمان به مومیایی اقبال او درست شود رسد به هر که شکستی ز خسروان زمان بلی شکسته خود را کند هلال درست ز پرتو نظر آفتاب نورافشان ازان زمان که فلک پای در رکاب آورد ندید شاهسواری چو او درین میدان اگر به جوهر تیغش کنند نسبت موج قلم شود به کف بحر پنجه مرجان هر آن خدنگ که از شست صاف بگشاید ز هفت پشت عدو سر برآورد پیکان به یک خدنگ صف دشمنان به هم شکند چو صفحه ای که بر او خط کشند اهل بیان سپهر بندگی آستانه او را کمر ز کاهکشان بسته است از دل و جان مسخر خم چوگان اوست گوی زمین مطیع جلوه یکران اوست دور زمان فروغ اختر صاحبقرانی از تیغش چو آفتاب بود از جبین صبح عیان شکوه دولت او خسروان عالم را به دست و پای عزیمت نهاد بند گران نگاه کج نتوانند سوی ایران کرد ز بیم تیغ کجش خسروان ملک ستان هزار پرده به خود همچو آسمان بالید بسیط روی زمین از بساط امن و امان اگر چه بود ز لیل و نهار چرخ دوموی ز شادمانی دوران شاه گشت جوان زمین بهشت شد از عدل و از ملایمتش به جای آب در او جوی شیر گشت روان شده است آتش سوزنده خوابگاه سپند ز بس به دولت او آرمیده است جهان ز آفتاب نهد ناف بر زمین گردون ز حلم سایه کند گر بر این بلند ایوان گهر به رشته گسستن ز هم نمی ریزد ز بس که منتظم از عدل اوست وضع جهان ز شادمانی عهدش جنین برون آید چو پسته از رحم پوست با لب خندان ز حسن نیت او مایه ای گرفت سحاب که بی نیاز شد از تلخرویی عمان نمانده است به جز درد دین دگر دردی ز استقامت دوران آن مسیح زمان نظر به قامت اقبال اوست کوته و تنگ قبای چرخ که بر خاک می کشد دامان به شمع دست حمایت شود نسیم سحر در آن دیار که حفظش دهد صلای امان چو ابر حاصل دریا به قطره گر بخشد شود ز شرم کرم جبهه اش ستاره فشان نسیم خلقش اگر بگذرد به شوره زمین بهار عنبر سارا شود سفیدی آن ز رای روشن او ماه نور اگر گیرد کند ز دیده خورشید جوی اشک روان اگر به کوه کند عزم راسخش اقبال چو رود نیل شود شاخ شاخ در یک آن اگر به بحر کند سایه کوه تمکینش چو آب آینه آسوده گردد از طوفان وگر به کوه گران امتحان تیغ کند ز صلب خاره زند شعله سر بریده زبان شده است عار، گرفتن چنان ز همت او که طفل شیر کشیده است دست از پستان پلنگ از آتش خشمش ستاره سوخته ای است که چون شرر شده در صلب کوهسار نهان شگفت نیست که از دلگشایی شستش دهن به خنده چو سوفار واکند پیکان چو نال خامه نیاید ز آستین بیرون به عهد راستی او بنان کج قلمان رسیده اند به دولت ازو و اجدادش چه بابر و چه همایون چه خسرو توران ز ضربتی که ز شمشیر او به هند رسید کمر شکسته دمد نیشکر ز هندستان ز سهم برق جهانسوز تیغ او برخاست به زندگی ز سر تخت و تاج، شاهجهان اگر به قبله کند روی، رو بگرداند ز آستانه او هر که گشت روگردان ز بیم، ناف فلک بگذرد ز مهره پشت چو عزم حلقه ربایی کند به نوک سنان ز پرده داری حفظش چو دیده ماهی شرار، سیر کند بی خطر در آب روان حصاری از دل آگاه گرد ملک کشید که تا به دامن محشر نمی شود ویران اگر سیاهی دشمن چو شب جهان گیرد کند چو صبح پریشان به چهره خندان شگفت نیست که در عهد او گشاید شیر گره ز شاخ غزالان به ناخن و دندان هر آن نفس که بود بی دعای دولت او چو مرغ بی پر و بال است عاجز از طیران محیط روی زمین باد حکم نافذ او همیشه گرد زمین تا فلک کند دوران * * * شمارهٔ ۲۵ - در تهنیت جلوس مجدد شاه صفی بر تخت با نام شاه سلیمان دگربار از جلوس شاه دوران دو چندان شد نشاط اهل ایران نشست از نو خدیو هفت اقلیم مربع بر سریر چار ارکان ز روزافزونی اقبال و دولت صفی الله، شد سلطان سلیمان به دولت تکیه زد بر مسند جم سلیمان خاتم فرمانروایان مزاج اشرف از گرداندن نام برآمد ز انحراف از لطف یزدان ز تخت سلطنت شد عالم افروز چو از بیت الشرف خورشید تابان دگربار اختر صاحبقرانی شد از پیشانی دولت فروزان سلیمان وار خواهد راند ازین نام به جن و انس و وحش و طیر فرمان ز جشن نامی صاحبقران، شد سراپای فلک یک چشم حیران سر منبر رسید از خطبه بر عرش رخ زر شد ز نقش سکه خندان سر تسلیم را یکسر نهادند همه گردنکشان بر خط فرمان ز تاج زرنگار تاجداران جهان شد باغ زرین سلیمان چو صحن آسمان شد پر ستاره زمین از سجده زرین کلاهان ز شکرخنده صبح طرب شد بساط آفرینش شکرستان زمین شد صفحه مسطر کشیده رسید از بس به هر جا مد احسان نگین نقش مرادی را که می خواست به دست آورد در دور سلیمان پریشانی ز دلها رخت بربست ز جمعیت شد این سی پاره قرآن چنان محکوم فرمانش جهان شد که نافرمان نمی روید ز بستان ازین جان جهان آفاق جان یافت اگر شد زنده خضر از آب حیوان ز شادی استخوان در پیکر خلق به زیر پوست شد چون پسته خندان نریزد گوهر از تار گسسته ز بس شد منتظم اوضاع دوران ز نور رای او در دیده ها شد چراغ روز، خورشید درخشان جواهر سرمه اهل نظر شد ز فیض مقدمش خاک صفاهان ز خیراندیشی او گشت از بیم شرارت چون شرر در سنگ پنهان ز امنیت به چشم پاسبانان رگ خواب فراغت گشت مژگان بود تیغ کج او دال بر فتح شود چون ماه نو هر جا نمایان کند کار جهان را راست چون تیر برآید چون کمان او ز قربان دهد سد سکندر کوچه چون نیل چو آید توسن عزمش به جولان چو نخل موم از خورشید گردد ز برق تیغ او رومی گریزان سپاه روسیاه هند گردد چو بز از عطسه تیغش گریزان ز تیغ کج کند همچون کجک محو سیه مستی ز مغز زنده فیلان ز برق تیغ عالمسوز او لعل شود خون در جگرگاه بدخشان بود دست ولایت پشتبانش نگردد خصم ازو چون روی گردان؟ رساند جوهر تیغش نسب را به صلب ذوالفقار شاه مردان اگر بر کوه آهن حمله آرد شود چون قطره سیماب لرزان به هر فوجی که رو آرد به اقبال شود چون ابر از صرصر پریشان ندارد شهسواری همچو او یاد ز شاهان جهان این سبز میدان گذارد از شکوهش سینه بر خاک گر آرد رخش رستم در ته ران به شیران شکاری برق تیغش کند انگشت زنهاری نیستان شود چون ابر از سرعت فلک سیر کند بر کوه اگر اجرای فرمان شود جاری ز امرش چشمه از سنگ ز نهیش شیر برگردد به پستان به دور حفظ او بتوان گذر کرد به بال کاغذین از آتش آسان چو سبابه ز انگشتان دیگر سرافراز لوای اوست ایمان ز امثال و ز اقران است ممتاز چو بسم الله از آیات قرآن گشاد جبهه از خلقش دلیل است که باشد کعبه در ناف بیابان ز عریانی بود در حشر ایمن به جرم هر که پوشانید دامان صدا از کوه حلمش برنگردد شود سیل بهاران گر خروشان گران گردد ز گوهر دامن خاک سبک سازد چو دست گوهرافشان گذارد بحر پشت دست بر خاک به پیش ابر احسانش ز مرجان دهد گر حاصل دریا به سایل همان از شرم گردد گوهرافشان نهان شد جغد چون گنج از نظرها شد از عدلش ز بس آباد ویران به این درگاه از آغاز دولت نمودند التجا پیوسته شاهان به عزم اقتباس نور دولت به این دولتسرا آمد ندرخان همایون از اجاق جد او کرد چراغ دولت خود را فروزان به این درگاه بابر التجا کرد چو عاجز شد ز جنگ اهل توران به غیر از شاه ایران نیست شاهی خدیو تاج بخش از شهریاران به محراب اجابت می کند پشت ازین در هر که گردد روی گردان ازین عید جلوس تازه گردید همه روی زمین یک روی خندان شب و روز جهان در دلگشایی به میزان عدالت گشت یکسان ز حسن عهد این شاه جوان بخت جوانی را ز سر بگرفت دوران نشاط این زمان بهجت افزا به جوش آورد خون نوبهاران به روی خلق از ابر گهربار گشود ابواب رحمت لطف یزدان به شان خاک، نازل گشت از ابر هزاران آیه رحمت ز باران زمین از سبزه شد تخت زمرد ز لاله کوه شد کان بدخشان به آب گوهر از دلها فرو شست غبار کلفت و غم ابر نیسان شد از گلهای الوان بیضه خاک به زیر شهپر طاوس پنهان زبان شکر جای سبزه روید درین فصل بهار از باغ و بستان مبارکباد شد یکسر درین فصل سرود عندلیبان گلستان الهی تا به گرد مرکز خاک بود پرگار نه افلاک، گردان فلک ها بر مراد او کند دور چو انگشتر به فرمان سلیمان * * * شمارهٔ ۲۶ - در مدح شاه سلیمان و تاریخ بنای عمارت هشت بهشت اصفهان شد غیرت افزای بهشت جاودان زین بنای تازه سلطان سلیمان زمان صاحب اقبالی که گر بر خاک اندازد نظر پایه قدرش ز رفعت بگذرد از آسمان خاک زر گشتن ز اقبال شهان مشهور بود زین بنا روشن شد این معنی بر ارباب جهان تا کنون صورت نبست از خامه معمار صنع شاه بیتی این چنین بر صفحه کون و مکان گشت ازین منزل به تشریف تمامی سرفراز بود اگر زین پیش شهر اصفهان نصف جهان زیر ابرو چون سواد دیده می آید به چشم در خم طاقش سواد سرمه خیز اصفهان در جوار رفعت این قصر گردون منزلت کعبه زالی است طاق شهرت نوشیروان از اساسش زیر کوه قاف دامان زمین وز ستونش آسمان را تیر در بحر کمان مانع بر گرد سر گردیدن او می شود گر ندزدد سینه از بام رفیعش آسمان چون لباس غنچه تنگی می کند بر جوش گل بر شکوه این عمارت پرنیان آسمان مهر عالمتاب را در سینه می سوزد نفس تا رساند روی زرد خود به خاک آستان گر نمی بود از ستون بر پای سقف عالیش مشتبه می شد به سقف بی ستون آسمان هر درش از دلگشایی صبح عید دیگرست وز هلال عید بخشد هر خم طاقی نشان دلربا هر غرفه او چون دهان تنگ یار دلنشین هر گوشه اش چون گوشه چشم بتان گر به بام او تواند فکر دوراندیش رفت سبزه خوابیده می آید به چشمش آسمان تا شبستان زراندودش نیفتد از صفا شمع همچون لاله می سازد گره در دل دخان در حریم او ز حیرانی سپند شوخ چشم از سر آتش نخیزد همچو خال گلرخان گر شود طاق بلند او مدار آفتاب از زوال ایمن بود تا دامن آخر زمان آب را در دیده ها مانع ز گردیدن شود نیست نسبت شمسه او را به مهر زرفشان از تماشایی اگر می داشت چشم رونما از زر و گوهر تهی می شد کنار بحر و کان هر ستون او بود فواره دریای نور بس که در آیینه گردیده است سر تا پا نهان در بساط آسمان یک صبح دارد آفتاب دارد از آیینه چندین صبح روشن این مکان از حضور شه درین آیینه زار دلنشین یوسفستانی مصور می شود در هر زمان گشته دیوار و درش ز آیینه سر تا پای چشم تا به کام دل شود از دیدن شه کامران آفتاب از خجلت گلجام رنگارنگ او می دهد رنگی و رنگی می ستاند هر زمان گر ندیدستی پری در شیشه چون گیرد قرار در ته آیینه تصویرات او بنگر عیان صورت دیوار او تقصیر در جنبش نداشت گر نمی شد محو در حسن صفای این مکان خط استادان ز زیر طلق می آید به چشم چون خط نارسته آیینه رویان جهان نیست دیوارش مصور، کز تماشا مانده اند پشت بر دیوار حیرت ماهرویان جهان هر که را افتد نظر بر شمسه زرین او می شود مژگان او چون مهر زرین در زمان کشتی نوح است بال از بادبان واکرده است در نظرها صورت تالار او با سایبان بیضه افلاک را در زیر بال آورده است طره اش کز شهپر جبریل می بخشد نشان سر برآورده است از یک پیرهن صد ماه مصر تا شده است از دور آن تالار کنگرها عیان نیست کنگر گرد تالارش که بهر حفظ او شد بلند از شش جهت دست دعا بر آسمان طره اش بال پریزادست کز فرمان حق سایه افکنده است بر فرق سلیمان زمان کنگر زرین او سرپنجه خورشید را تافت چندانی که شد خون شفق از وی روان تا به حوض افتاد عکس شمسه زرین او گشت زر بی منت اکسیر، فلس ماهیان دارد از حوض مصفا در کنار آیینه ها تا نگردد غافل از نظاره خود یک زمان بر سریر حوض، هر فواره سیمین او ساق بلقیسی است کز صرح ممرد شد عیان هست هر فواره او مصرع برجسته ای کز روانی وصف او جاری بود بر هر زبان نیست جز فواره در بستانسرای روزگار سرو سیمینی که با استادگی باشد روان چون ید بیضا برد فواره سیمین او زنگ با تردستی از آیینه دلها روان وصف او از خامه کوتاه زبان ناید که هست عاجز از اوصاف او فواره با طی اللسان گر چنین خواهد سر فواره ساییدن به ابر بی نیاز از بحر می گردد سحاب درفشان جدول مواج او سوهان زنگار غم است آبشار او ز جوی شیر می بخشد نشان آب بردارد گر از دریاچه اش ابر بهار قطره هایش گوهر شهوار گردد در زمان زنده رود از خاکبوسش یافت جان تازه ای چون نگردد گرد این دولتسرا پروانه سان؟ بس که افتاده است دامنگیر خاک دلکشش حیرتی دارم که دروی آب چون گردد روان صبح را دارد صفای مرمر او سنگداغ شمسه اش خورشید را آب از نظر سازد روان گرچه می گویند باران نیست در ابر سفید می چکد آب حیات از مرمر او جاودان می شود بی پرده، از بس صیقلی افتاده است از جبین مرمر او چهره راز نهان گر نلغزد پای مژگان از صفای مرمرش بر بیاض چهره اش از لطف می ماند نشان از صفای مرمر او زاهد شب زنده دار از طلوع صبح می افتد غلط در هر زمان (کذا) نیست عکس باغ در حوضش که فردوس برین در عرق گردیده است از شرم این منزل نهان عندلیبانش نمی گردند بی برگ از نوا فرش چون سبزه است در باغش بهار بی خزان از هوای دلگشایش غنچه تصویر را واشود چون گل به شکرخنده شادی دهان خجلت از بال و پر خود بیش از پا می کشد گر دهد طاوس را در گلشنش ره باغبان از خیابان پر از گلهای رنگارنگ او داغها دارد ز انجم بر سراپا کهکشان در نظرها از سواد قطعه ریحان او یک قلم شد نسخ، خط چون غبار گلرخان چشم شبنم حلقه بیرون در گردیده است بس که تنگی می کند بر جوش گلها گلستان تا شد این قصر مثمن جلوه گر، از انفعال هشت جنت در پس دیوار محشر شد نهان گشت تا از ظل این قصر مرصع سرفراز می کند کار جواهر سرمه خاک اصفهان هر چنار از برگ سر تا پا بود دست دعا تا به کام دل نشیند شه درین خرم مکان چون به توفیق حق و اقبال روزافزون شاه یافت این دولتسرا انجام در اندک زمان بر زبان خامه صائب به توفیق اله این دو تاریخ آمد از الهام غیبی توأمان باد یارب قبله گاه سرفرازان زمان بارگاه تازه سلطان سلیمان زمان * * * شمارهٔ ۲۷ - در توصیف زاینده رود چشمه حیوان ندارد آب و تاب زنده‌رود خضر و آب زندگانی، ما و آب زنده‌رود نیست آب زندگی را حسن آب زنده‌رود صد پری در شیشه دارد هر حباب زنده‌رود هرکه بتواند سفیدی از سیاهی فرق کرد می‌شمارد به ز آب خضر، آب زنده‌رود سینه بر شمشیر بی‌زنهار ابرو می‌زند چین ابروی بتان از پیچ و تاب زنده‌رود می‌ستاند توبه را از کف عنان اختیار جلوه مستانه دریا رکاب زنده‌رود در خرابی‌های او چون می عمارتهاست فرش وقت آن کس خوش که می‌گردد خراب زنده‌رود چون ز ظلمت در لباس دود پنهان گشته‌است؟ نیست آب زندگانی گر کباب زنده‌رود می‌دهد چون خضر، تشریف حیات جاودان خاک‌های مرده‌دل را فیض آب زنده‌رود برق در پیراهن اندازد کتان توبه را چون می روشن، فروغ ماهتاب زنده‌رود در نقاب کف دل از روشن‌ضمیران می‌برد آه اگر افتد به یک جانب نقاب زنده‌رود! موج، مجنون عنان از دست بیرون رفته‌ای است خیمه لیلی است پنداری حباب زنده‌رود چشم بیدار و دل زنده است صائب گوهرش هر رگ باری که برخیزد ز آب زنده‌رود * * * شمارهٔ ۲۸ - در توصیف دومین پلی که بر زاینده رود بسته شده شد دو بالا زین پل نوآب و تاب زنده رود طاق ابرویی چنین می خواست آب زنده رود شد چو نقش ثانی این پل دلپذیر و پایدار نقش اول بود اگر آن پل بر آب زنده رود تا به آیین تمام این پل نقاب از رخ گشود چشم حیران گشت سر تا سر حباب زنده رود مصرع برجسته مطلع را کند شادابتر زین پل نوشد دو چندان آب و تاب زنده رود دوربادا چشم بد زین پل که هر طاقی ازو شد مه عید دگر از بهر آب زنده رود پیش ازین گر سرمه از خاک صفاهان خورده بود زین پل نو شد بلند آوازه آب زنده رود برنمی خیزد صدا از دست چون تنها بود شد دو بالا زین دو پل گلبانگ آب زنده رود همچو داغ تازه در زیر سیاهی شد نهان چشمه جان بخش حیوان از حجاب زنده رود صفحه دریاچه اش آیینه دار عشرت است این چنین پیشانیی می خواست آب زنده رود نیست ممکن از تماشایش نظربرداشتن صد پری در شیشه دارد هر حباب زنده رود هر قدر سنگین بود، بنیاد زهد و توبه را چون کتان می ریزد از هم ماهتاب زنده رود گر ز آب زندگی سرسبز گردد جسم ها زنده جاوید گردد دل ز آب زنده رود از دل زهاد می شوید غبار زهد خشک جلوه مستانه دریا رکاب زنده رود از گوارایی دو بالا می شود کیفیتش باده را ممزوج اگر سازی به آب زنده رود حسن شوخ از زیر چادر می نماید خویش را کی تواند شد کف مستی نقاب زنده رود؟ * * * شمارهٔ ۲۹ - ایضا در وصف زاینده رود می شود جان تازه از بوی بهار زنده رود زنده می گردد دل از سیر کنار زنده رود هست در زیر سیاهی داغ ناخن خورده ای آب خضر از رشک موج بی قرار زنده رود زلف مشکین از سواد اصفهان چون آب خضر بر عذار افکنده آب خوشگوار زنده رود دشت پیمای جنون گشته است چون موج سراب موج آب زندگی در روزگار زنده رود زنده شد هر کس که چشمی آب داد از جلوه اش رشته جان است یکسر پود و تار زنده رود پاک می سازد بساط خاک را از زهد خشک جلوه مستانه بی اختیار زنده رود هر حبابش می دهد از خیمه لیلی خبر نبض مجنون است موج بی قرار زنده رود شسته رو چون قطره شبنم برانگیزد ز خواب لاله رویان را هوای آبدار زنده رود پرده ظلمت چرا بر روی خود انداخته است؟ نیست آب زندگی گر شرمسار زنده رود دیده پاکش حباب بحر رحمت می شود هر دل روشن که شد آیینه دار زنده رود تا زداید زنگ از دلها، مهیا کرده است صیقلی از هر خم پل جویبار زنده رود از چنار و بید، چندین فوج طاوس بهشت جلوه سازی می کند در هر کنار زنده رود از صدف صد دامن گوهر محیط آماده است در حریم سینه از بهر نثار زنده رود جلوه مستانه اش سیلاب هوش است و خرد نیست صائب حاجت می در کنار زنده رود * * * شمارهٔ ۳۰ - در توصیف زاینده‌رود و پل آن زنده‌رود از جلوه مستانه طوفان می‌کند پل به آیین تمام امسال جولان می‌کند سایبان‌ها می‌دهد یاد از پر و بال پری پل ز شوکت جلوه تخت سلیمان می‌کند این کمر کامسال زرین‌رود از پل بسته است خانمان زهد را با خاک یکسان می‌کند در سر هرکس که زهد خشک چون پل خانه کرد حکم ساقی از می روشن چراغان می‌کند هر خم طاقی ز پل در دیده دریاکشان جلوه طاووسی از گل‌های الوان می‌کند این کمانی را که از سیلاب، پل زه کرده است کوه غم را چون کف دریا پریشان می‌کند در سر پل می‌کشان محتاج کشتی می‌شوند گر چنین زرینه‌رود امسال طغیان می‌کند گو سر خود گیر دردسر، که ابر نوبهار صندل ساییده از سیلاب سامان می‌کند پاک می‌سازد بساط خاک را از زهد خشک ابر رحمت گر به این دستور طوفان می‌کند از گل و می خیره می‌سازد نظر را روی پل سنگ را این کیمیا لعل بدخشان می‌کند از نسیم جان‌فزا بر آتش هموار می سایه ابر بهاران کار دامان می‌کند زاهدان را از ترش‌رویی برون آورد، می باده بوتیمار را چون کبک خندان می‌کند گر چنین مستانه خواهد شد سرود بلبلان سرو را چون بید مجنون دست‌افشان می‌کند قطره‌ای کز دست گوهربار ساقی می‌چکد در گشاد عقده دل کار دندان می‌کند وقت آن کس خوش که نقد و جنس خود چون شاخ گل صرف نقل و می در ایام بهاران می‌کند دست گوهربار ساقی خاکساران را بس است بزم مستان را گل ابری گلستان می‌کند می‌کند از جلوه مستانه دل‌ها را خراب خامه صائب به هر جانب که جولان می‌کند * * * شمارهٔ ۳۱ - در ورود شاه عباس دوم به شهر اشرف کرد تا پابوس اشرف کشور مازندران زین شرف بر ابر می ساید سر مازندران از برای توتیا نتوان غباری یافتن گر بگردی چون صبا سر تا سر مازندران غوطه چون آیینه در زنگار خجلت داده است چرخ اخضر را زمین اخضر مازندران جامه بر تن سبز چون سرو و صنوبر می کند زاهدان خشک را ابر تر مازندران گرچه از ابرست دایم آفتابش در نقاب مهر تابان است هر نیلوفر مازندران چون سواد چشم عاشق، در خزان و نوبهار نیست بی ابر تری بوم و بر مازندران همچو پای سرو هیهات است بیرون آمدن پای هر کس شد به گل در کشور مازندران دامها از سیرچشمی خواب راحت می کنند از هجوم صید در بوم و بر مازندران بس که می بارد طراوت از نسیم صبح او شسته رو از خواب خیزد دلبر مازندران تا چه مطلب در نظر دارد، که در سال دراز آتش از نارنج سوزد در سر مازندران غیر ازین کز بس طراوت آب در می می کند نیست عیبی در هوای کشور مازندران غوطه در آب گهر زد چون رگ ابر بهار کلک صائب گشت تا مدحتگر مازندران * * * شمارهٔ ۳۲ - شفای شه به دعا از خدا طلب کرده خدایا شاه ما را صحت کامل کرامت کن به غیر از درد دین از دردها او را حمایت کن ز نبض مستقیم او بود شیرازه عالم را جهان را مستقیم از صحت آن پاک طینت کن به حول و قوت خود رفع کن ضعف مزاجش را مبدل رنج آن جان بخش عالم را به صحت کن گرانی بیش ازین آن جان عالم برنمی دارد به جان دوستان درد و غم او را حوالت کن اگر چه نیست لایق جان ما بهر نثار او نثار مقدم آن شهسوار دین و دولت کن به لطف خویش بردار انحراف از طبع او یارب ز شمشیر کج او ملک را با استقامت کن دعای صحبت او می کنند از جان و دل عالم دعای خلق را در حق او یارب اجابت کن درین موسم که عدل از مهر عالمتاب شد میزان مزاجش معتدل یارب به میزان عدالت کن ز نوبت چون گزیری نیست فرمان بخش عالم را غم و تشویش او را منحصر در پنج نوبت کن ز نور جبهه او چشم عالم روشنی دارد چراغ عالمی روشن ازان خورشید طلعت کن ندارد غیر ازین وردی زبان خامه صائب که یارب شاه ما را صحت کامل کرامت کن * * * شمارهٔ ۳۳ - در موعظه و تخلص به مدح نبی اکرم (ص) تا نگردیده است خورشید قیامت آشکار مشت آبی زن به روی خود ز چشم اشکبار در بیابان عدم بی توشه رفتن مشکل است در زمین چهره خود دانه اشکی بکار مزرع امید را زین بیشتر مپسند خشک بر رگ جان نشتری زن، قطره چندی ببار دیده بیدار می باید ره خوابیده را تا نگردیده است صبح از خواب غفلت سر برآر هر که یک دم پیشتر برخیزد از خواب گران گم نسازد دست و پا چون کاهلان در وقت بار انتظار شهپر توفیق بردن کاهلی است خویش را افتان و خیزان بر به کوی آن نگار مور را ذوق طلب آورد بال و پر برون غیرتی داری، تو هم پای طلب از گل برآر چند باشی همچو خون مرده پنهان زیر پوست؟ همتی کن، پوست را بشکاف بر خود چون انار چند خواهی در میان بیضه بود ای سست پر؟ بال بر هم زن، برآ بر بام این نیلی حصار تا به کی در شیشه افلاک باشی همچو دیو؟ ناله آتش فشانی از سر غیرت برآر رشته طول امل را باز کن از پای دل از گریبان فلک، مانند عیسی سر برآر شبنم از روشندلی آیینه خورشید شد ای کم از شبنم، تو هم آیینه را کن بی غبار مشت خاکی از ندامت بر سر خود هم بریز بادپیمایی کنی تا چند چون دست چنار؟ آرزو تا چند ریزد خار در پیراهنت؟ شعله ای بر خارخار آرزوی دل گمار پاک ساز آیینه دل را ز زنگار هوس تا درآید شاهد غیبی به روی چون نگار صحبت عشق و خموشی درنمی گیرد به هم می شکافد سنگ را از شوخ چشمی این شرار زود خود را بر سر بازار جانبازان رسان چون زنان پیر در بستر مکن جان را نثار چون لب پیمانه می بوسد دهان تیغ را هر که از آیینه آغاز، دید انجام کار نیست از زخم کجک اندیشه پیل مست را عاشق پر دل نیندیشد ز تیغ آبدار ارمغانی بهر یوسف بهتر از آیینه نیست چهره دل را مصفا ساز از گرد و غبار بر دو عالم آستین افشان، ید بیضا ببین پاک کن حرف طمع از لب، دم عیسی برآر مدت پیش و پس برگ خزان یک ساعت است برگ رفتن ساز کن از رفتن خویش و تبار صلح کن از نعمت دونان به خوناب جگر چند روزی همچو مردان بر جگر دندان فشار آنچه بر خود می پسندی، بر کسان آن را پسند آنچه از خود چشم داری، آن ز مردم چشم دار زخم دندان ندامت در کمین فرصت است بر زبان، حرفی که نتوان گفت آن را برمیار تا نگیرد خوشه اشک ندامت دامنت در قیامت آنچه نتوانی درو کردن، مکار جمله اعضا بر گناه هم گواهی می دهند روز محشر در حضور حضرت پروردگار یا زبان بندی برای این گواهان فکر کن یا ز ناشایسته، چشم و گوش و لب را بازدار هر سیه کاری که اینجا سینه ها را داغ کرد چون پلنگ از خواب خیزد روز محشر داغدار هر که چون افعی در اینجا بیگناهان را گزید سر برون آرد ز سوراخ لحد مانند مار هر که اینجا دست رد بر سینه سایل نهد حاجب جنت گذارد چوب پیشش روز بار تیره روزان را درین منزل به شمعی دست گیر تا پس از مردن ترا باشد چراغی بر مزار چون سبکباران ز صحرای قیامت بگذرد هر که از دوش ضعیفان بیشتر برداشت بار بر حریر گل گذارد پای در صحرای حشر هر سبکدستی که بردارد ز راه خلق خار هر که کار اهل حاجت را به فردا نفکند روز محشر داخل جنت شود بی انتظار جوی شیر و انگبین کز حسرتش خون می خوری در رکاب توست، گر دل را کنی پاک از غبار حله فردوس کز نورست تار و پود او رشته های اشک توست آن حله ها را پود و تار چشمه کوثر که آبش می دهد عمر ابد دارد از چشم گهربار تو نم در جویبار داری آتش زیر پا در کار دنیا چون سپند در نظام کار عقبی، دست داری در نگار فارغی در دنیی از اندیشه عقبی، ولیک فکر اسباب زمستان می کنی در نوبهار نفس کافر کیش را در زندگی در گور کن تا بمانی زنده جاوید در دارالقرار «ربنا انا ظلمنا» ورد خود کن سالها تا چو آدم توبه ات گردد قبول کردگار ورد خود کن «لاتذر» یک عمر چون نوح نبی تا ز کفار وجود خود برانگیزی دمار گر همه جبریل باشد، استعانت زو مجوی تا شود آتش گلستان بر تو ابراهیم وار صبر کن مانند اسماعیل زیر تیغ تیز تا فدا آرد برایت جبرئیل از کردگار دامن از دست زلیخای هوس بیرون بکش تا شوی چون ماه کنعان در عزیزی نامدار زیر پا آور هوای دیو نفس خویش را چون سلیمان حکم کن بر انس و جن و مور و مار چون کلیم الله، نعلین دو عالم خلع کن تا ز رود نیل، ساغر بخشدت پروردگار تا برآیی همچو عیسی بر سپهر چارمین چارپای طبع را بگذار در این مرغزار از صراط المستقیم شرع، پا بیرون منه تا توانی کرد فردا از صراط آسان گذار دست زن بر بر دامن شرع رسول هاشمی زان که بی آن بادبان، کشتی نیاری بر کنار باعث ایجاد عالم، احمد مرسل که هست آفرینش را به ذات بی مثالش افتخار تا نیامد رایض شرع تو در میدان خاک سرکشی نگذاشت از سر ابلق لیل و نهار کفر شد با خاک یکسان از فروغ گوهرت سایه خواباند علم، خورشید چون گردد سوار بود چشم آفرینش در شکرخواب عدم کز صبوح باده وحدت تو بودی میگسار ساقی ابداع چون مهر از لب مینا گرفت چشم بیدار تو بودش ساغر گوهرنگار بوسه ها بر دست خود زد خاتم استاد صنع تا شد از لوح تو نقش آفرینش کامکار اهل دنیا را ز راز آخرت دادی خبر خواندی از پشت ورق، روی ورق را آشکار محو گردیدند از نور تو یکسر انبیا ریزد انجم، چون شود خورشید تابان آشکار پنج نوبت کوفتی در چار رکن و شش جهت هفت اقلیم جهان را چون شتر کردی مهار در ره دین باختی دندان گوهربار را رخنه این حصن را کردی به گوهر استوار از جهان قانع به نان خشک گشتی، وز کرم نعمت روی زمین بر امتان کردی نثار ماه را کردی به انگشت هلال آسا دو نیم ملک بالا را مسخر ساختی زین ذوالفقار کردی اندر گام اول، سایه خود را وداع چون سبکباران برون رفتی ازین نیلی حصار سنگ را در پله معجز درآوردی به حرف ساختن خصم دو دل را چون ترازو سنگسار چون سلیمان است کز خاتم جدا افتاده است کعبه تا داده است از کف دامنت بی اختیار چون بهار از خلق خوش کردی معطر خاک را «رحمت للعالمین » خواندت ازان، پروردگار با شفیع المذنبین، صائب فدای نام توست از سر لطف و کرم، تقصیر او را درگذار * * * شمارهٔ ۳۴ - در افتتاح پل خواجو اصفهان یک دل روشن ز چراغان شده است پل ز آراستگی تخت سلیمان شده است باده چون سیل ز هر چشمه روان گردیده است کمر پل ز می لعل، بدخشان شده است از گل و شمع که افروخته و ریخته است کهکشان دگر از خاک نمایان شده است چون مه عید که گردد ز شفق چهره فروز طاق ها از می گلرنگ فروزان شده است عالم آب، دو بالا شده از عشرت پل شادی و عشرت ایام دو چندان شده است رنگ سیلاب طلایی شده از نور چراغ چشمه ها مشرق خورشید درخشان شده است می دهد یاد، سر پل ز خیابان بهشت شمع و گل، چهره حورست که تابان شده است بادبانهاست پی کشتی دریادل می سایبان ها که ز اطراف نمایان شده است شده چون قوس قزح هر خم طاقی رنگین از تماشا پر و بال نگه الوان شده است زنده رود از کف مستانه که بر لب دارد جوی شیری است که در خلد خرامان شده است از رگ ابر، هوا چنگ به دامان دارد از گل سرخ، زمین چهره مستان شده است بس که در مغز هوا نکهت گل پیچیده است مغز ابر از اثر عطسه پریشان شده است دفتر عیش که هر فردی ازو جایی بود از رگ ابر به شیرازه و سامان شده است توبه عاجز ز عنانداری تقوی گشته است زهد خار و خس سیلاب بهاران شده است کشتی می شده هر طاق پل از باده ناب لنگر توبه خراباتی طوفان شده است توبه کز سنگدلی داشت ز فولاد اساس همچو موم از نفس گرم چراغان شده است خون خاک آمده از جرعه فشانان در جوش کوچه ها از می گلرنگ رگ کان شده است روزگار طرب و مستی و بی پروایی است که می و مطرب و معشوق فراوان شده است مد احسان ز رگ ابر کشده است بهار دامن خاک پر از گوهر غلطان شده است خون خود می خورد و خاک به لب می مالد زهد از توبه خود بس که پشیمان شده است خاک از سبزه مینا شده چون طوطی مست چرخ تنگ شکر از خنده مستان شده است آسمان یک لب خندان شده از تابش برق خاک از جوش طرب یک خم جوشان شده است می زند قهقهه کبک به طاوس بهشت بط که شهباز دل باده پرستان شده است بیستونی است پر از صورت شیرین سر پل که ز تردستی فرهاد گلستان شده است ابر گریان گل رخسار مه کنعانی است که کبود از اثر سیلی اخوان شده است چشم بد دور ازین عهد که هر چشمه پل زندگی بخش چو سرچشمه حیوان شده است کمر خدمت شه بسته ز پل زرین رود به دل زنده ازان شهره دوران شده است سر به سر سجده شکرست ز پل زرین رود که مقام طرب خسرو ایران شده است شاه عباس جوان بخت که از بخت جوان کیمیای طرب عالم امکان شده است روزش از روز دگر خوشتر و نیکوتر باد که ازو روی زمین یک گل خندان شده است * * * شمارهٔ ۳۵ - در توصیف اشرف کیمیای خوشدلی خاک دیار اشرف است صیقل دلها هوای بی غبار اشرف است آسمان یک برگ سبز از نوبهار اشرف است عشرت روی زمین فرش دیار اشرف است ابر با آن سرکشی اینجا به خاک افتاده است بحر با آن منزلت آیینه دار اشرف است آیه رحمت که نازل ز گردون بر زمین پیش ارباب بصیرت آبشار اشرف است اشک شادی چشمه ای از دامن کهسار اوست دلگشایی غنچه ای از شاخسار اشرف است هست اگر شیرازه ای اوراق برگ عیش را رشته باران ابر نوبهار اشرف است در پس دیوار محشر روی پنهان کرده است گلشن فردوس از بس شرمسار اشرف است از کواکب، نوبهار بی خزان آسمان با هزاران چشم، حیران عذار اشرف است جای شبنم می چکد از سبزه اش آب حیات خضر فرخ پی همانا آبیار اشرف است می توان دریافت از باران پی در پی که مهر شرمسار از جبهه گوهر نثار اشرف است سرخ رویی لازم این بوم و بر افتاده است این عقیق آبدار از کوهسار اشرف است دیده یعقوب در آغوش بوی پیرهن چشم بر راه نسیم بی غبار اشرف است آفتابی کز فروغش چشم انجم خیره شد چون چراغ روز پیش لاله زار اشرف است عمر جاویدان که رعنایی به قدش جامه ای است سرو کوتاهی ز طرف جویبار اشرف است چرخ مینایی که دستی نیست بر بالای او سبزه خوابیده ای از مرغزار اشرف است آب گوهر در صدف زنجیر می خاید ز موج بس که از جان تشنه خاک دیار اشرف است چون سواد چشم خوبان، گوشه های دلفریب از برای میکشی در هر کنار اشرف است زنده شد هر کس که چشمی از هوایش آب داد چشمه حیوان هوای آبدار اشرف است نیست جز مازندران دارالامانی خاک را وقت آن کس خوش که ساکن در دیار اشرف است از صف حوران نظر پوشیده می آید برون هر که را دل واله سیر و شکار اشرف است نیست بی تیغ زبان خورشید در هر جا که هست این گل بی خار در جیب و کنار اشرف است می زند بر سینه خاک اصفهان از سرمه سنگ بس که در تاب از هوای مشکبار اشرف است رشته حب الوطن را پاره کردن سهل نیست این برش مخصوص تیغ کوهسار اشرف است دیده ها را شستشو دادن ز گرد اصفهان کار هر ناشسته رویی نیست، کار اشرف است خار دیوارش گل بی خار باشد سر به سر این چه سرسبزی است با خاک دیار اشرف است نیست محتاج چراغان شام او، کز هر ترنج مهر تابان دگر بر شاخسار اشرف است در حریم بوستانش نرگس بیمار نیست بس که صحت در هوای سازگار اشرف است با بهشت از یک گریبان سر برون می آورد هر که را در پرده دل خارخار اشرف است گر شراب بی خماری هست در جام سپهر بی تکلف آبهای خوشگوار اشرف است نیست در روی عرقناک و جبین شرمگین این تماشاها که در دریا کنار اشرف است از هجوم گل رگ لعل است هر خاری در او سینه کوه بدخشان داغدار اشرف است ابر چون بال پری، پر در پر هم بافته است غالبا تخت سلیمان کوهسار اشرف است هست از فیض قدوم شهریار نوجوان این برومندی که در خاک دیار اشرف است شهسوار سبز میدان فلک، عباس شاه کز چنین گوهرفشانی نوبهار اشرف است باد روشن نه صدف از گوهر دریا دلش تا سحاب گوهرافشان آبیار اشرف است * * * شمارهٔ ۳۶ - در توصیف صفی آباد می می چکد از آب و هوای صفی آباد جامی است پر از باده بنای صفی آباد اشرف که بهشت است ازو در عرق شرم بالا نکند سر ز هوای صفی آباد هر چند به اشرف نرسد هیچ مقامی بالاتر ازان است صفای صفی آباد الحق که نگین خانه معموره اشرف می خواست نگینی چو بنای صفی آباد اشرف که نکردی به ته پا نگه از ناز چون سایه فتاده است به پای صفی آباد بیمار شود از دم جان بخش مسیحا سروی که برآید به هوای صفی آباد بی پرده شود راز نهانخانه دلها از مرمر اندیشه نمای صفی آباد چون پنجه خورشید کند خیره نظر را دستی که شود چهره گشای صفی آباد هر چند به معراج رسانند سخن را بالاتر ازان است بنای صفی آباد از هیچ طرف مانع نظاره ندارد چون عالم اندیشه، فضای صفی آباد پیمانه ز خود باده گلرنگ برآرد در انجمن نشأه فزای صفی آباد فواره دریای گهرخیز معانی است هر خامه که تر شد به ثنای صفی آباد شد مشرق پروین، نظر شوخ کواکب از شمسه خورشید لقای صفی آباد از تخت جم و چتر پریزاد دهد یاد اشرف که فتاده است به پای صفی آباد ممتاز به خوبی است ز مجموعه اشرف چون مصرع برجسته، بنای صفی آباد از سرو گذشته است کله گوشه مینا از تربیت آب و هوای صفی آباد اشرف به ته پای پریزاد کند خواب از ابر پریشان فضای صفی آباد چون غنچه گل باز شود غنچه پیکان در بوم و بر عقده گشای صفی آباد داغ سیهی می برد از نامه اعمال از بس که تر افتاده هوای صفی آباد چون سایه شد اشرف یکی از خاک نشینان روزی که قد افراخت لوای صفی آباد بر سینه زند سنگ ازو شیشه تقوی هر چند لطیف است هوای صفی آباد طاوس بهشت است که از بال زند چتر تالار زراندود بنای صفی آباد زاهد که ز دستش نچکد آب ز خشکی مستانه دهد جان به لقای صفی آباد اشرف که در آراستگی باغ بهشت است یک گوشه ندارد به صفای صفی آباد چون روی عرقناک نماید ز ته زلف در زیر رگ ابر، لقای صفی آباد کشمیر که خال رخ هندست ز سبزی حاشا که شود روی نمای صفی آباد از فیض قدوم شه دین، ثانی عباس برخلد کند ناز، بنای صفی آباد جایی که زبان قاصر از اوصاف بهشت است صائب چه توان گفت صفای صفی آباد؟ * * * شمارهٔ ۳۷ - در مدح نواب ظفرخان این چنین هجران اگر دارد مرا در پیچ و تاب زود خواهد خیمه عمرم شدن کوته طناب داستان حسرتم از زلف طولانی ترست یک الف وارست از طومار آه من شهاب سنبل خواب پریشان از سر بالین من می توان با آستین رفتن چو گل از جامه خواب حاصلم زین هستی موهوم غیر از داغ نیست آتشین تبخاله باشد گوهر بحر سراب چشم بوسیدن اگر دوری نمی آرد، چرا از عنانش دور افتادم چو بوسیدم رکاب؟ شوق را از سوزش ما نیست پروایی، که هست نغمه سیراب آتش گریه تلخ کباب کوکب بختی که من دارم، عجب نبود اگر گل فتد در دیده روزن مرا از ماهتاب در شب یلدای بخت من نیارد شد سفید گر ید بیضا نماند از گل صبح آفتاب ابر گو خود را عبث بر تیغ مژگانم مزن پیش چشم من سپرافکنده دریا از حباب چرخ یاران موافق را جدا دارد ز هم دایم از هم دور باشد نقطه های انتخاب با منافق سیرتان گردون مدارا می کند نقطه های شک به هم جمعند دور از انقلاب رشته امید من صد دانه گردید از گره چند خواهی داشت ای گردون مرا در پیچ و تاب این همه فریاد من ای چرخ می دانی ز چیست؟ از فراق موکب نواب خورشید انتساب قبله ارباب معنی، کعبه اهل نیاز آن که آمد از فلک او را ظفرخانی خطاب آن که رعد هیبتش گر بانگ بر گردون زند در کمان قوس قزح را بشکند تیر شهاب ابر جودش سایه گر بر روی دریا گسترد چون صدف آبستن گوهر شود بکر حباب در شبستانی که حفظ او برافروزد چراغ در ته یک پیرهن خسبد کتان با ماهتاب مریم بکر صدف را از سموم قهر او آب گردد در مشیمه نطفه در خوشاب همچو گنج از دیده ها گشته است ویرانی نهان خانه بر دوش است در ایام عدل او غراب عطسه مغز غنچه را از بوی گل سازد تهی در گلستانی که گیرند از گل خلقش گلاب گر شود آبستن یک قطره از بحر کفش سینه بر دریا گذارد از گرانباری سحاب گر نسیم حفظ او بر روی دریا بگذرد موج نتواند گذشت از تیغ بر روی حباب چون ید بیضای جودش سر برآرد ز آستین خیره گردد چشم او از موجه سیم مذاب آب تیغ او چو از جوی نیام آید برون تا گلوی دشمنان جایی ناستد از شتاب صاحبا در ملک گیری باعث تأخیر چیست؟ توسن اقبال رام و فوج نصرت در رکاب پای بر چشمش نه و آفاق را تسخیر کن خانه زین چشم در راه تو دارد از رکاب تا نگردیده است بار خاطرت طول سخن می کنم ختم مدیحت بر دعای مستجاب تا ز بزم و رزم در عالم بود نام و نشان تا بود جوهر به تیغ و نشأه در جام شراب دوستانت را لب پیمانه بادا بوسه گاه دشمنانت را ز زخم تیغ بادا پیچ و تاب * * * شمارهٔ ۳۸ - در توصیف جشن بهار و مدح نواب ظفرخان تذرو بال فشان گردد از غبار بسنت رود بهار به گرد از گل عذار بسنت گذشت فصل خزان شکسته رنگیها رسید موسم رنگین نوبهار بسنت بهار با همه سامان بی نیازی رنگ کند گدایی رنگ از گل عذار بسنت چه نقش های تماشا فریب زد بر آب به روی خاک بماناد نوبهار بسنت هزار رنگ متاع ملال اگر داری به باد می دهدش یک نفس، شعار بسنت بهار دست به دست از چمن هوا گیرد چو گل کند ز کف دستها نگار بسنت گلی ز چهره احباب می توان چیدن غنیمت است چو ایام گل، بهار بسنت چه همچو برگ خزان دیده رفته ای از دست؟ رخی به رنگ ده از سیر لاله زار بسنت خمیر مایه قوس قزح شده است زمین ز بس که ریخت ز هر سو گل از کنار بسنت سواد هند که چون زاغ آمدی به نظر شده است چون پر طاوس از بهار بسنت شده است مرغ هوا یکقلم چو بوقلمون ز بس بلند شده است از زمین غبار بسنت درین دو روز که طاوس رنگ جلوه گرست شکسته رنگی خود می کنم به کار بسنت بهار را به حنابندی چمن بگذار بس است رنگرز چهره ها غبار بسنت ز رنگهای عجب، گرده بهاران است چرا سپند نسوزم به روزگار بسنت؟ کجا به چیدن گل دست گلفروش رود؟ چنین که دست و دلم می رود به کار بسنت؟ هزار پرده رنگین کشید بر رویم شکسته رنگ مبادا گل عذار بسنت به ملک هند کنون یک گل زمینی (کذا) نیست که چهره اش نبود گلگل از نثار بسنت چگونه مصرع رنگین ز طبع سر نزند؟ که سایه بر سرم افکند شاخسار بسنت به خاک پای گل و آشنایی بلبل که به ز روی بهارست پشت کار بسنت چنان که صحبت رنگین نمی رود از یاد همیشه در دل من هست خارخار بسنت چرا چو گل نزنی خند بر جهان صائب؟ ببین که با که ترا یار کرده، بار بسنت بهار جود، ظفرخان صبح پیشانی که سرخ رو ز گل اوست لاله زار بسنت به اینقدر که گل عارض تواش روداد یکی هزار شد امروز اعتبار بسنت نماند سوده لعل و زمرد و یاقوت به روز جشن تو از بس که شد به کار بسنت همیشه بزم تو از اهل طبع رنگین باد میان لاله رخان هست تا شعار بسنت * * * شمارهٔ ۳۹ - در مدح نواب ظفرخان بحر طبعم در سخن چون گوهر افشانی کند در صدف گوهر ز خجلت چهره مرجانی کند خضر کلکم چون ز ظلمات دوات آید برون صفحه از فیض قدومش سنبلستانی کند غنچه های معنی بکرم تبسم چون کنند حد گل باشد که آنجا خنده پنهانی کند روی در صحرا نهد چون محمل لیلی قفس بلبل مستی چو آهنگ غزل خوانی کند در دبستان سخن هر جا ادیم صفحه ای است از سهیل نقطه من چهره نورانی کند حدت طبعم چو آید بر سر مشاطگی غنچه پژمرده دل را لعل پیکانی کند این دم گرمی که من با خود به باغ آورده ام شبنم افسرده را یاقوت رمانی کند باغبان از غیرت طبع بلند آوازه ام عندلیب مست را در غنچه زندانی کند بوریا در زیر بال طوطیان پنهان شود در دبستانی که کلکم شکرافشانی کند ساق عرش از معنی رنگین من بندد نگار آفتاب از صبح رایم چهره نورانی کند می چکد شور ملاحت از زبان خامه ام خوان معنی را دوات من نمکدانی کند مصر معنی خرم است از رود نیل خامه ام حسن طبعم نازها بر ماه کنعانی کند قطره ای کز کلک معنی آفرین من چکد در مذاق تشنه چشمان آب حیوانی کند غنچه ای کز نوبهار خاطر من بشکفد خنده بر گلزار صبح از پاکدامانی کند خاطر دوشیزگان فکرت من نازک است در گلستانم دم عیسی گرانجانی کند طبع من از تنگنای لامکان دلگیر شد تا به کی ضبط عنان از تنگ میدانی کند؟ بیضه خورشید را بر فرق گردون بشکند چون همای همتم بال و پرافشانی کند بلبل آتش زبانش حلقه در گوش من است غنچه را کی می رسد با من دهن خوانی کند؟ شوخ چشمی بین که می خواهد کلیم بی زبان پیش شمع طور، اظهار زبان دانی کند هر که چون من از ظفرخان یافت فیض تربیت می رسد گر در سخن دعوی حسانی کند قبله ارباب معنی، خان فطرت دستگاه آن که ملزم عقل کل را در سخندانی کند در حریم دل چو افروزد چراغ قدسی را راز دلها را بیان از خط پیشانی کند پرده چون بردارد از رخسار، طبع انورش کیست خاقانی که دعوی سخندانی کند دست گوهربار او نگذاشت بر روی زمین اشک در چشم یتیمی سبحه گردانی کند تیغ در گردن به پای گلبن آید آفتاب شبنم گل را اگر حفظش نگهبانی کند تا نسیم همتش بر چهره عالم وزید زلف هم نتواند اظهار پریشانی کند چون سبک سازد به ریزش دست گوهربار را حلقه ها در گوش ابر از گوهرافشانی کند انتقام دل شکستن مو به مو از وی کشید زلف را نگذاشت عدلش شانه گردانی کند تا به مژگان گرد از چشم رکاب افشاندنش هر سر مو بر تن خورشید مژگانی کن شمع کافور از حریم رای او آورده صبح زین سبب آفاق را هر روز نورانی کند تا مگر در کفه او پاگذاری روز وزن آفتاب از شوق پابوس تو میزانی کند صاحبا تا چند دور از موکب اقبال تو چهره رنگین صائب از اشک پشیمانی کند؟ قدسیان جمعند، آن بهتر که کلک ترزبان بر دعای بی ریا ختم ثناخوانی کند همتی بگمار تا این عندلیب بینوا بار دیگر در گلستانت نواخوانی کند چون ترا بر کشور دلها نگهبان کرده اند هر کجا باشی ترا یزدان نگهبانی کند * * * شمارهٔ ۴۰ - قصیده مردم به زرق طره دستار می روند خرمهره اند و در پی افسار می روند در کوچه های شهر چرا خون نمی رود؟ زینسان که خلق روی به دیوار می روند خلق ظلوم مرکب غول ضلالتند نبود عجب اگر نه بهنجار می روند در سنگ خاره جای کند نقش پایشان از بار حرص بس که گرانبار می روند این بوکشان حرص عجب آهنین تنند بر بوی مشک مفت به تاتار می روند مژگان خوشه از دهن مور می کشند از شوق مهره در دهن مار می روند افسانه عیادت کر تازه می شود گاهی اگر به پرسش بیمار می روند در زیر پای خویش نبینند از غرور بر برگ گل به پای پر از خار می روند در سینه شان دهن چو گشاید نهنگ حرص در خون صد سفینه پربار می روند از حرص تنگ چشم که خاکش به چشم باد در کام شیر و در دهن مار می روند سر می کنند در سر طول امل ز حرص چون عنکبوت در سر این کار می روند زآواز پایشان بدرد پرده های گوش در سنگلاخ دهر کشف وار می روند چون پیل مست اگر چه سراپا تهورند از زخم نیش پشه ای از کار می روند بسته است چشم باطنشان دست روزگار خرچنگ وار ازان نه بهنجار می روند شیر و پلنگ ز آدم درنده بهتر است اوتاد ازان به دامن کهسار می روند یک پا به خواب غفلت و یک پای در رکاب چون نقطه پای بند (و) چو پرگار می روند آنان که تن به زینت ایام داده اند آخر چو طره بر سر دستار می روند این زاهدان خشک به این گردن ضعیف چون زیر بر گنبد دستار می روند؟ آنان که از شکست سر سخت خورده اند بهر چه تند روی به دیوار می روند؟ * * * شمارهٔ ۴۱ - در توصیف کابل و مدح نواب ظفرخان خوشا عشرت سرای کابل و دامان کهسارش که ناخن بر دل گل می زند مژگان هر خارش خوشا وقتی که چشمم از سوادش سرمه چین گردد شوم چون عاشقان و عارفان از جان گرفتارش ز وصف لاله او، رنگ بر روی سخن دارم نگه را چهره ای سازم ز سیر ارغوان زارش چه موزون است یارب طاق ابروی پل مستان خدا از چشم شور زاهدان بادا نگهدارش خضر چون گوشه ای بگرفته است از دامن کوهش؟ اگر خوشتر نیامد از بهشت این طرف کهسارش اگر در رفعت برج فلک سایش نمی بیند چرا خورشید را از طرف سرافتاده دستارش؟ حصار مارپیچش اژدهای گنج را ماند ولی ارزد به گنج شایگان هر خشت دیوارش نظرگاه تماشایی است در وی هر گذرگاهی همیشه کاروان مصر می آید به بازارش حساب مه جبینان لب بامش که می داند؟ دو صد خورشید رو افتاده در هر پای دیوارش به صبح عید می خندد گل رخساره صبحش به شام قدر پهلو می زند زلف شب تارش تعالی الله از باغ جهان آرا و شهرآرا که طوبی خشک برجا مانده است از رشک اشجارش نماز صبح واجب می شود بر پاکدامانان سفیدی می کند چون در دل شب یاسمین زارش به عمر خضر سروش طعن کوتاهی ازان دارد که عمری بوده است از جان دم عیسی هوادارش نمی دانم قماش برگ گل، لیک اینقدر دانم که بر مخمل زند نیش درشتی سوزن خارش گلوسوزست از بس نغمه های عندلیب او چو آتش برگ، می ریزد شرر از نوک منقارش درختانش چو سرو از برگریزی ایمن اند ایمن خزان رنگی ندارد از گل رخسار اشجارش خضر تیری به تاریکی فکند از چشمه حیوان بیا اینجا حیات جاودان برگیر ز انهارش تکلف بر طرف، این قسم ملکی را به این زینت سپهداری چو نواب ظفرخان بود در کارش نوای جغد چون آوازه عنقا به گوش آید خوشا ملکی که باشد شحنه عدل تو معمارش فلک از آفتاب آیینه داری پیشه می سازد که گرم حرف گردد طوطی کلک شکربارش چو از هند دوات آید برون طاوس کلک او خورد صد مارپیچ رشک کبک از طرز رفتارش نباشد حاجت سر سایه بال هما او را سعادت همچو گل می روید از اطراف دستارش بلند اقبالیی دارد که گر بر آسمان تازد به زور بازوی قدرت کند با خاک هموارش ز بس در عهد او دزدی برافتاده است از عالم نیارد خصم دزدیدن سر از شمشیر خونبارش رباید تیزی از الماس و سرخی از لب مرجان نماید جوهر خود را چو شمشیر گهربارش خدنگش را مگو بهر چه سرخی در دهن دارد ز خون دشمنان پان می خورد لبهای سوفارش سری کز جنبش ابروی تیغش بر زمین افتد که برمی دارد از خاک مذلت جز سر دارش؟ عنان باددستی چون گذارد رایض جودش اگر صد بادپا باشد که می بخشد به یکبارش چه گویم از بلندیهای طبع آسمان سیرش به دوش عرش کرسی می نهد از رتبه افکارش الهی تا جهان آرا و شهرآرا به جا باشد جهان آرایی و آرایش کشور بود کارش * * * شمارهٔ ۴۲ - در مدح نواب ظفرخان زهی ز نرگس خوش سرمه آهوی مشکین ز طاق بندی ابرو نگارخانه چین به خوش قماشی ساعد طلای دست افشار ز بوسه های شکرریز غیرت شیرین گل سر سبد آسمان که خورشیدست ز شرم روی تو گردید مشرق پروین ز سنبل تو شود زخم غنچه ها تازه ز خنده تو شود داغ لاله ها تمکین کمان زند به سر ماه عید، ابرویت به روی مهر کشد غمزه تو خنجر کین دو سنبلند که پهلو به یک چمن زده اند کدام مصرع زلف ترا کنم تحسین؟ به دوش خود فکنی چون کمان حلقه زلف به تیر رشک شوی ناف سوز آهوی چین شکست پشت صدف تا لبت به حرف آمد یتیم کرده گفتار توست در ثمین ز بندخانه شرم و حجاب بیرون آی که بست از عرق شرم زنگ، قفل جبین ز روی ناز قدم چون نهی به خانه زین ز خرمی نرسد پای مرکبت به زمین به غیر حسرت آغوش من حدیثی نیست کتابه ای که مناسب بود به خانه زین کیم که آب نگردم ز تاب رخسارت؟ فروغ روی تو زد کوه طور را به زمین دلم چگونه به پیغام بوسه تازه شود؟ چسان به آب گهر تشنگی دهم تسکین؟ ز تیره روزی شبهای ما چه غم داری؟ ترا که لاله طورست بر سر بالین تو کم ز غنچه و ما کم ز عندلیب نه ایم چرا به صحبت ما وا نمی شوی به ازین؟ به شکر این که ز گلزار حسن سیرابی مباش تشنه به خونریز عاشقان چندین وگرنه راه سخن پیش صاحبی دارم که انتقام کبوتر گرفته از شاهین بهار عدل، ظفرخان که می کند لطفش شکسته بندی دلهای مستمند حزین زهی رسیده به جایی (ز) سربلندی قدر که پشت دست نهاده است آسمان به زمین شود چو غنچه نیلوفر از حرارت مهر اگر به خشم نظر افکنی به چرخ برین به گرد بالش خورشید سر فرو نارد ز دود مجمر خلق تو زلف حورالعین ستاره تو چو گل بر سر سپهر زند شود به دیده خفاش مهر گوشه نشین اگر نه کوه وقار تو پافشرده بر او چرا شده است چنین میخ دوز جرم زمین؟ چو برق ابر نیام تو چهره افروزد فتد به رعشه چو سیماب خصم بی تمکین عدو زبان بدر آرد چو مار زنهاری چو از نیام کشی روز رزم خنجر کین چنان ز بیم تو تلخ است زندگی بر خصم که چشم می پردش بر نگاه بازپسین به چشم اهل یقین آیه آیه سوره فتح ز جبهه تو نمایان بود به خط مبین اگر چه قلعه دوران شکوه کابل را گرفته بود عدو در میانه همچو نگین شدی چو پیشرو لشکر از جلال آباد سپاه نصرت و اقبال از یسار و یمین هنوز عرصه سرخاب بود منزل تو که جوی خون عدو راست رفت تا غزنین عجب نباشد اگر از سنان خونخوارت گریخت تا به خارا و بلخ خصم لعین بلی شهاب چو گردد ز چرخ نیزه گذار کنند فوج شیاطین گریختن آیین چنان ز جنگ تو بگریخت خصم روبه باز که وحشیان سبکرو ز پیش شیر عرین بلند بختا! خود گو که چون تواند گفت زبان کوته ما شکر فتح های چنین؟ چو آفتاب، دهانی به صد زبان باید که مصرعی ز ظفرنامه ات کند تضمین بهار طبعا! بلبل شناس گلزارا! که هست در کف کلک تو نبض فکر متین اگر چه حالت هر کس به چشم فکرت تو مبرهن است، که داری سواد خط جبین به سنت شعرا در مدیح خود غزلی درین قصیده به تقریب می کنم تضمین: ز بس که ریخت ز کلکم معانی رنگین خمیرمایه قوس قزح شده است زمین هزار شاعر شیرین سخن به گرد رود نهد چو خسرو طبعم به پشت گلگون زین ز پاک طینتی اشعار من بلندی یافت ز تازگی سخنانم گرفت روی زمین ز فیض پاکی دامان مریم صدف است که گوشوار نکویان شده است در ثمین به دوش عرش نهم کرسی بلندی قدر به وقت فکر چو از دست خود کنم بالین درین هوس که مرا لیقه دوات شود پرید از چمن خلد زلف حورالعین ز نامداری خود در حصار گردونم ز بندخانه نگردد خلاص نقش نگین تتبع سخن کس نکرده ام هرگز کسی نکرده به من فن شعر را تلقین به زور فکر بر این طرز دست یافته ام صدف ز آبله دست یافت در ثمین ز روی آینه طبعان حجاب کن صائب مده به طوطی گستاخ کلک، رو چندین نگار کن به دعا دست خالی خود را که روح قدس ستاده است لب پر از آمین همیشه تا ز نسیم شکفته روی بهار جبین غنچه برون آید از شکنجه چین موافقان ترا دل ز مژدگانی فتح شکفته باد چو گل در هوای فروردین مخالفان ترا همچو غنچه تصویر مباد هیچ نسیمی گرهگشای جبین * * * شمارهٔ ۴۳ - در مدح نواب ظفرخان زهی ز چین جبین آیه آیه سوره نور ز خال تازه کن داغهای لاله طور نگه به گوشه چشم تو موج بر لب جام عرق به چهره صاف تو می به جام بلور تو چون برهنه شوی گل ز شرم آب شود تو چون میان بگشایی کمر نبندد مور هزار لاله خون بر زمین گل بچکد دم مسیح کند گر به غنچه تو عبور چه شعله ای، که به دلگرمی رخ تو زده است نقاب، سیلی آتش به برگ لاله طور اگر به غمزه سیراب، ابر کشت شوی چو خوشه سرزند از دانه نشتر زنبور به خلوتی که تو از رخ نقاب برداری چراغ روز بود آفتاب با همه نور اگر به طرف چمن زلف را برافشانی ز بوی مشک شود زخم غنچه ها ناسور نه بر عذار تو خال است این که تکیه زده است به روی دست سلیمان فکنده مسند مور شود ز دامن گلچین نقاب رنگین تر بهار خنده چو بر غنچه تو آرد زور مگر ز چشمه خورشید شسته ای رخسار؟ که آب در نظر آرد نظاره ات از دور زکات خنده شیرین، تبسمی بچشان نکرده بر شکرت کار تنگ تا صف مور امید بوسه ازان غنچه دهن دارم به تنگ چشمی من می کند تبسم مور شبی چو گل ورق آن نقاب برگردید هنوز در عرق خجلت است آتش طور به خلوت تو کجا راه عندلیب بود؟ که گل زمین ادب بوسه می دهد از دور کشید لشکر خط صف به گرد عارض تو گرفت ملک سلیمان غبار لشکر مور به خون تپیده شمشیر غمزه تو زند هزار خنده رنگین به خضر از لب گور خط شکسته جوهر به روی تیغ این است که هر که کشته نگردد نمی شود مغفور به بیت ابروی تو خویش را رسانده هلال ازان شده است چو خورشید در جهان مشهور اگر تو دست نوازش به گردنش آری کدوی می، شکند کاسه بر سر فغفور ز گریه شعله شوقم ز پای ننشیند کجا به آب گهر کشته گردد آتش طور؟ ز اهل بزم چرا ناله چون سپند کنم؟ مرا که شعله بی طاقتی فکنده بر دور به مرگ نور نشیند چو چشم برف زده فتد چو دیده داغم به مرهم کافور چرا به گوشه چشمی به هم نمی نگرند؟ نه بخت (و) کوکب ما سرمه است و دیده کور شراب سر که برآید چو بخت برگردد چو جوش فتنه شود، آب سرکشد ز تنور چه همچو سبحه گره گشته ای، پیاله بگیر که خط جام بود ان ربنا لغفور به جام کاغذی ظرف من چه خواهد کرد دریده پیرهن شیشه این می پرزور چه خنده بود که دستار عقل را بربود چه باده بود که از چهره شست رنگ شعور به وام گیر ز بادام چشم خود تلخی مکن چو پسته بی مغز در تبسم شور وگرنه شکوه بی مهری تو خواهم کرد به خدمت خلق الصدق حضرت دستور بهار عدل ظفرخان که وقت پرسش و داد نهد ملایمتش پنبه بر دل ناسور اگر چه دانه دل رزق مور خال بود ز عدل او نتواند ز سینه برد به زور کند شکسته مه را درست اگر رایش به مهر باز دهد وام دیرساله نور ز حکم های روانش کمین نموداری است که نخل موم دواند به سنگ ریشه به زور کمینه شمه ای از حفظ او بود، که کند به جیب کاغذی گل زر شرر مستور به زیر چرخ نگنجد شکوه دولت او کجا بساط سلیمان، کجا خزانه مور به گلشنی که کند سایه چتر دولت او کند ز بال هما فرش آشیان عصفور شود ز عدل تو برق ذخیره عمرش به زور اگر پر کاهی برد ز خرمن مور همای فتح بود چتردار دولت او به هر طرف رود، آیه مظفر و منصور ز آستین بدر آرد چو دست گوهربار کند غبار یتیمی ز روی گوهر دور به لطف از جگر شعله آه سرد کشد به خشم شعله برون آرد از دل کافور عزیز شد به نظرها چو گنج، ویرانی به دور معدلتش بس که ملک شد معمور کجاست معن که گیرد ازو سخاوت یاد؟ کجاست حاتم طائی کز او برد دستور؟ شکسته گشت زر جعفری بر مکیان درست جود تو تا گشت در جهان مشهور به کشوری که نسیم عدالت تو وزید صبا رود به سر انگشت راه از پی مور سخن پناها! هر چند رسم لاف زدن به چون تو نکته شناسی ز عقل باشد دور نداشته است چو من نغمه سنج هیچ چمن ببین ورق ورق از دفتر سنین و شهور سواد خوان خط نانوشته رازم خط کتاب بود پیش ذقنم پی مور به این تنی که چو تسبیح سربسر گره است به چشم سوزن اگر افتدم چو رشته عبور ز دقت نظر و فکر آنچنان گذرم که چشم چشمه سوزن همان بود پر نور مثال معنی رنگین من به لفظ مبین شراب صاف بود در لباس جام بلور کمند زلف به فکر بلند من نرسد بلند رفته طبیعت، کمند را چه قصور؟ هزار حیف که عرفی و نوعی و سنجر نیند جمع به دارالعیار برهانپور که قوت سخن و لطف طبع می دیدند نمی شدند به طبع بلند خود مغرور همین قصیده که یک چاشت روی داده مرا ز اهل نظم که گفته است در سنین و شهور؟ زبان خامه به کام دوات کش صائب میان نغمه سرایان میفکن این شر و شور نسیم صبح اجابت به جنبش آمده است بگیر زلف دعایی (به کف) چو طره حور مدام تا دل ساغر ز شیشه آب خورد همیشه تا که مه از آفتاب گیرد نور مباد چهره بزم تو بی می گلرنگ مباد ساغر عیش تو بی شراب حضور * * * شمارهٔ ۴۴ - در مدح نواب ظفرخان اگر چه از نفس گرم برق سوزانم صدف چو واکند آغوش، ابر نیسانم اگر به مار رسم سنگ مغز پردازم وگر به مور رسم خاتم سلیمانم ز طبع من چمن و انجمن بود روشن چو گل به گلشن و چون شمع در شبستانم چرا سخن به سر زلف کلک من نکند؟ بهار می چکد از خط همچو ریحانم ملاحت از سخن من برد لب یوسف نمک به شور قیامت دهد نمکدانم به طوطی آینه از شرم روی ننماید چو رو به صفحه کند کلک شکرافشانم ز جوی شیر بناگوش آبخورد من است دم مسیح گران است بر گلستانم به زیر زلف خزد خال چهره یوسف چو نقطه ریز شود کلک عنبرافشانم ز آب گوهر خود پرده برنمی دارم مباد چشم کند از حباب، عمانم هزار خیل غزال رمیده صید کند شود چو گرم عنان طبع عرش می دانم همیشه از سخن راست کام من تلخ است ازان به خاطر مردم گران چو بهتانم چو شانه، اره به فرقم نمود دندان تیز به جرم این که چرا موشکاف دورانم کدام رخنه دل را چو غنچه بخیه زنم؟ خزان ز شش جهت آورده رو به بستانم هما کشد گه خوردن ز استخوانم خار ز بس که ریشه دوانده است نیش در جانم توان ز برگ گلی تیشه زد مرا بر پا بود بر آب چو قصر حباب، بنیانم به جرم این که دم از صدق می زنم چون صبح لبالب است ز خون شفق گریبانم رسانده ام جگر تشنه را به چشمه تیغ نه همچو خضر هوادار آب حیوانم همیشه خار رود پیش سیل و این عجب است که سیل اشک رود پیش پیش مژگانم ز بس که چشم من از بخت تیره رم خورده (است) ز سایه پر و بال هما گریزانم اگر چه غنچه دل افتاده ام درین گلشن زند به صبح، شکرخنده ها گریبانم ز خرمنی پرکاهی نبرده ام هرگز چه برق ریشه دوانده است در نیستانم؟ غرور من به فلک سر فرو نمی آرد شکسته است سر آفتاب چوگانم کلاه گوشه به خورشید و ماه می شکنم به این غرور که مدحتگر ظفرخانم ز نوبهار سخایش چو قطره ریز شود قسم خورد به سر کلک، ابر نیسانم به فکر شعله رایش چو سر به جیب برم چراغ طور برآرد سر از گریبانم به وصف طبعش اگر ترزبان شود، چه عجب که جوشد از قدم خامه آب حیوانم نفس چو برق زند بر سیاه خیمه حرف اگر ز تیغ عدو سوز او سخن رانم بلند بخت نهالا! بهار تربیتا! که از نسیم هواداریت گلستانم حقوق تربیتت را که در ترقی باد زبان کجاست که در حضرتت فرو خوانم تو پایتخت سخن را به دست من دادی تو تاج مدح نهادی به فرق دیوانم به روی صفحه مدحت که چشم بد مرساد گشود دیده شق خامه سخندانم ز روی گرم تو جوشید خون معنی من کشید جذب تو این لعل از رگ کانم تو جان ز دخل بجا مصرع مرا دادی تو در فصاحت دادی خطاب سحبانم ز دقت تو به معنی چنان شدم باریک که می توان به دل مور کرد پنهانم چو زلف سنبل، ابیات من پریشان بود نداشت طره شیرازه روی دیوانم تو غنچه ساختی اوراق باد برده من وگرنه خار نمی ماند از گلستانم تو مشت مشت گهر چون صدف به من دادی چو گل تو زر به سپر ریختی به دامانم طریق شکرگزاری این حقوق این بود که در رکاب تو نقد روان برافشانم به دست جذبه چو دلجویی رضای پدر ز هند سوی وطن می کشد گریبانم: کنون سر همه التفات ها آن است که یک دو سال دهی رخصت صفاهانم گشاده روی کنی همچو گل وداع مرا شکسته دل نکنی پیش عندلیبانم نصیب شعله جواله باد خرمن من اگر به محض رسیدن عنان نگردانم * * * شمارهٔ ۴۵ - در مدح نواب خواجه ابوالحسن تربتی پدر ظفرخان اقبالمند آن که به تأیید کردگار در زیر پا نظر کند از اوج اعتبار تعمیر آب و گل نکند چون فروتنان بر گرد خود ز لشکر دلها کشد حصار آب را به حرف خواهش اگر آشنا کند غیر از رضای خلق نخواهد ز کردگار شهباز دلربای سخاوت به روی دست در پهن دشت سینه مردم کند شکار کارش بود ضعیف نوازی چو کهربا بر خرمن کسی نشود ابر شعله بار سعیش همیشه صرف شود در رضای خلق جز کار حق شتاب نورزد به هیچ کار بال همای معدلتش سایه افکند نگذارد آفتاب کند رنگ گل افگار در بزم چون نسیم سبکروح سر کند در رزم همچو کوه بود پایش استوار نگذارد اقویا به ضعیفان ستم کنند بندد زبان شعله گستاخ را به خار چون نخل پرشکوفه خورد سنگ اگر به فرق با جبهه گشاده چو گل زر کند نثار هر روز از غریب نوازی روان کند چندین غریب کامروا را به هر دیار کشتی شکسته ای اگر افتد به بخت او چندین سفینه گوهر رحمت کند نثار چون گل دهد به خنده رنگین جواب، اگر بر دل چو غنچه نیش خورد از زبان خار قفل گرفتگی نبود بر جبین او چون صبح خنده روی برآید به روز بار از باده غرور نگردد سیاه مست تا شیشه نشکند به سرش خشکی مار صد لعل آتشین اگر افتد به دست او در یک نفس به باد دهد چون زر شرار غافل ز یاد حق نشود از هجوم خلق باشد میان بحر و زند سیر بر کنار سرچشمه خضر بود از خلق ترزبان سد سکندری بود از عهد استوار دنیا نیایدش به نظر باشکوه دین سجاده مسندش بود و سبحه دستیار یکسان به خاص و عام بتابد چو آفتاب بر خاره سنگ لاله فشاند چو نوبهار صائب بگو صریح که این گل ز باغ کیست پیچیده چند حرف توان گفت غنچه وار؟ در گلشنی که این همه گل جوش کرده است مصداق این صفات که باشد به روزگار؟ نواب خواجه بوالحسن آن بحر بی کنار آن رحمت مجسم و آن معنی وقار با نیک و بد چو آینه صاف است باطنش ننشسته است بر دل موری ازو غبار در طبعش انقلاب نباشد به هیچ باب چون آب گوهرست ستاده به یک قرار باشد نظام ملک به رای متین او بی او نظام پا ننهد در میان کار در چشم همتش نبود قدر سیم را آید به چشم شعله کجا خرده شرار؟ حیران طاق ابروی محراب طاعت است روی توجهش نبود سوی هیچ کار یک نقطه دروغ نرانده است بر ورق در دودمان خامه او نیست خال عار بی باد پا نماند کس از باد دستیش شد تا گل پیاده به طرف چمن سوار دلهای مضطرب شده را اوست چاره جوی سیماب را به دست نوازش دهد قرار روی دلش بود به خدا هر کجا که هست معمار رو به قبله بنا کرده این دیار قدر سخن شناس خدیو از روی لطف گوشی به داستان من دلشکسته دار شش سال بیش رفت که از اصفهان به هند افتاده است توسن عزم مرا گذار در سایه حمایت سرو ریاض تو آسوده بوده ام ز ستم های روزگار محسود روزگار، ظفرخان که همچو او دریادلی نشان ندهد چشم روزگار گویا دعای خیر پدر در پی تو بود کایزد ترا چنین پسری داد کامگار هفتاد ساله والد پیری است بنده را کز تربیت بود به منش حق بی شمار آورده است جذبه گستاخ شوق من از اصفهان به اگره ولاهورش اشکبار زان پیشتر کز اگره به معموره دکن آید عنان گسسته تر از سیل نوبهار این راه دور را ز سر شوق طی کند با قامت خمیده و با پیکر نزار دارم امید رخصتی از آستان تو ای آستانت کعبه امید روزگار مقصود چون ز آمدنش بردن من است لب را به حرف رخصت من کن گهر نثار با جبهه ای گشاده تر از آفتاب صبح دست دعا به بدرقه راه من برآر * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/collections/saib-qesideler İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1676). Public domain (author died 1676). Original text only.