Səadətnamə Şeyx Mahmud Şəbüstəri (1287–1320) بخش ۱ - بسم اللّه الرحمن الرحیم حمد و فضل خدای عزّوجل هست بر بنده واجب از اول آن کریمی که داد روز نخست اعتقاد صحیح و رای درست قوت جسم و فکرت جان داد زین دو نعمت به آنکه ایمان داد داشت آنگه ز لطف یزدانی مذهب اهل سنت ارزانی مذهب پاک و صافی از تخلیط دور از افراط و خالی از تفریط راه حق آن بود که در وسط است غیر از آن شک و شبهه و غلط است زانکه «خیرالامور اوسطها» اشرف الکاینات اقسطها هر دو در عقل و نقل مذکور است همچو امثال عام مشهور است خواجه در پیش و این گروه ز پس نیست با آفتاب بیم عسس خوانده «قل هذه سبیلی» را داده هر یک بدو دلیلی را دامنش را گرفته دست آویز حجت عذر روز رستاخیز باز قومی ز زمرۀ ایشان دیده صدق و صفای درویشان جذبشان در کشیده از ره جیب تا به خلوتسرای عالم غیب دیده صانع به صنع و آمده باز فارغ از عکس و طرد و شیب و فراز «او لم یکف» در ره ایمان به تمثّل گرفته از قرآن قطع کرده ز بدو تا انجام راه آفاق و انفسی به دو گام زان ز سرّ وجود آگاهند که حریفان «لی مع اللّه»اند کرده بی گرم و سرد و بی تر و خشک رتبتش تربت عرب را مشک جرعۀ شربتی که ذوق آمیخت خواجه بر خاکیان امت ریخت زان طلب کن ز صدر بوبکری جرعۀ جام «صب فی صدری» باز جو هم ز قلب پاک عمر رشحۀ فیض فضل پیغمبر اندر آشام از کف عثمان غرقه از آب چشمۀ حیوان ذوق دانش طلب ز باب علی «انت منی» شنو خطاب علی صد هزاران درود باد و سلام بر روان مبلغان پیام خاصه بر روضۀ مطهر پاک الذی قال ربّه «لولاک» بعد از آن بر روان قوم گزین آل و اصحاب پاک و پاک آئین آنگهی بر روان شیخ کلام بوالحسن اشعری، امام انام آنکه بنهاد بهر طاعت را مذهب سنت و جماعت را پس بر ارواح سالکان طریق شاه بازان عالم تحقیق زینهار ای عزیز هر دو جهان قدر ایمان خویش نیک بدان تا به هر شبهه ای ز بی رایی عقدۀ اعتقاد نگشایی پند از این روزگار رفته پذیر تا نمانی به بند عقل اسیر وارهان خویش را ز چون و چرا تا چه خواهی فطانت بت را * * * بخش ۲ - فی ترتیب الکتاب و سبب نظمه راه خواهی به صحن و صفۀ بار چنگ در عقل و نقل محکم دار ور ندانی بدین همه ره برد این ضعیف اصل آن به نظم آورد جمله علم الیقین و عین یقین باز حق الیقین قوم گُزین بعد از آن قصۀ ضلال مبین گفته بر سنت کلام مهین فصل​ها را بدان لقب کردم نظم را هم بدان رُتَب کردم هشت باب است و هر یکی در فصل کرده تفصیل فصل​ها چار اصل اولین اصل اعتقاد صحیح به گواهی عقل و نقل صریح کنم آن مدّعای خویش درست تا بدانی عقیده را ز نخست پس کنم حل آیت اندر پی تا محقق شود مراد از وی چون زعلم الیقین ایمانی سوی آن اعتقاد برهانی سوی عین الیقین برهان باز رُقعۀ آن سخن کنم آغاز حصۀ ذوق و کشف اهل نظر همه را دیدنی ز وصف و خبر باز گویم ز گفتۀ ایشان رازهای نهفتۀ ایشان آنگهی قول مَبْتدع با ذم شبهه، آنگه جواب آن با هم باز تحقیق اصل آن مذهب وز که برخاست آنچنان مذهب به حکایات وراست تمثیلات کرده توضیح معنی آیات سخنی چند از مشایخ ما به تبرک نوشته در هر جا مدح و ذم اندر او همه بر جای راست بر سنت کلام خدای بعد از آن مذهب مخالف دین گفته بر سنت کلام مهین نقل و عقل و حقایق است و کلام مذهب و شبهه و جواب تمام دارد او هشت باب همچو بهشت از زر و نقرۀ معانی خشت کشف و برهان و آیت قرآن جمله منظوم کس نداد نشان خود به نثر این علوم جمله به هم کس نکرده است جمع در عالم شطح و طامات هیچ نیست در او نتوان کرد اعتراض بر او گرچه کس زین نمط نگفت سخن نیست لایق به حال و منصب من پایۀ فضل خویش بشکستم چونکه این عقد را به هم بستم من که در نثر موی بشکافم تا چرا شعر شعر می​بافم گر ضرورت نبودی این ابیات کی ز من صادر آمدی هیهات مردم عصر شعر جوی بدند علما نیز شعر گوی شدند سخن بدعت آنگهی شده فاش در میان جهانی از اوباش عالم کژ نظر بدان قایل زاهد خر صفت بدان مایل وعدۀ خواجه راست گشت الحق بشنو از جان برآر قول صدق اهل این دین که یک گروه بدند تا به هفتاد و سه گروه شدند وان شده هفتصد در این ایام حصر کرده است خواجه فخر انام گرچه هفتاد و سه بدند از اصل هفتصد شد به فرع و شعبه و فصل در کتب نام هر یکی مسطور صفت اعتقادشان مذکور اندرین نظم هم بگویم باز گرچه گردد حدیث بر تو دراز من چو این حال مختلف دیدم نیک بر دین خود بلرزیدم گفتم آوه که گر ز من این حال حق تعالی کند به حشر سؤال که تو از قوم بازپس ماندی خلق را کی به دین ما خواندی؟ چه بود مر مرا طریق جواب پس همین بیش نیست وجه صواب که به تألیف و درس و دادن پند نشوم بعد از این دگر خرسند بلکه این علم را ز جمله علوم از پی کار دین کنم منظوم بحث​های همه اصول و کلام آورم در هزار بیت تمام علم​ها را دگر کنم هم ضم تا شود سه هزار جمله به هم گر کسی آن کند از این ممتاز باشد این نیز در محل جواز آری آری به قدر استعداد می​توان کرد خلق را ارشاد نیست دعوت مگر به قدر عقول این چنین آمد از خدا و رسول بعثت انبیا به مذهب و کیش بود دایم به لفظ امت خویش لیک شرط است کاندرین ابیات ننگرد جز که اهل فکر و ثبات اصطلاح چهار قوم بدان پس در او بنگر از سر ایقان از سر جهل و حُمْق و خودرایی هان و هان هرزه ​ای نفرمایی این نه طامات و شطح و افسانست نظم این نوع سخت آسانست بلکه توحید و حکمت است و اصول پاک کرده ز حشو شعر و فضول چونکه دیدم در او سعادت تام کردمش نامۀ سعادت نام ذکر اهل سعادتست در او ختم گشت این مقام جمله بر او بود و باشد به طالع مسعود ابتدا سعد و عاقبت محمود ای که کردی در این کتاب نظر به دعایی مرا به یاد آور که بر ابن کریم رحمت باد حشر او با مهین امت باد * * * بخش ۱ - الباب الاوّل فی معرفة ذات واجب الوجود تعالی و تقدس و فیه ثلاثة فصول: الفصل الاول فی معرفة وجوده تعالی علم الیقین بر وجود تو ای الهه حق هست هر ذرّه ​ای گواه به حق هرچه از غیب در شهود آمد هم ز جود تو در وجود آمد جمله اشیا به نطق حال فصیح حامد صانعند در تسبیح چیست تسبیح​های بی مانع جز دلالت ز صنع بر صانع عقل راهی ز نقل پی در پی از نُبی باز خوان «و ان من شی» این بود مر ذوات را شامل ناقص ازوی برابر کامل کافر و کفر و مؤمن و ایمان همه را اندرو مساوی دان نه همین آیت از کلام خدای سوی اثبات اوست راهنمای تا هزار است اندرین ز کلام جمع کرده​ست حجةالاسلام سر قرآن چو نیک واکابی خود همه مغز این سخن یابی هر سخن زو کلام بی​ پایان باز یک نقطه بوده جملۀ آن دل هر حرف از او چو لوح و قلم مایۀ صورت حدوث و قدم وحدت نقطه​ های وی پیدا خود زقایل سخن نگشت جدا حرف خوانان مکتب عرفان خوانده زین لوح ابجد برهان تو نگشتی هنوز حرف شناس کی کنی حل شکل​های قیاس * * * بخش ۲ - عین الیقین بهر تأکید آیت قرآن بشنو از عقل واضح برهان هیچ ممکن به خویش هست نشد شیب و بالا، بلند و پست نشد دور باطل، تسلسل است محال اوست پس مبدء و بدوست مال زانکه بر بود ذات خود موقوف نشود کس چو وصف بر موصوف نرسد جملۀ دوم به نخست هر دو گردند منتهی به درست ممکنیّت ز ممکنی منفک نشود بی خلاف و شبهه و شک هرگز او واجب الوجود نشد منبع فضل و فیض و جود نشد واجب آنگه نمی​شود ممکن گردش ذات کی بود ممکن زانکه قلب حقایق است محال حاش للّه ز ایزد متعال خود گرفتم که می​بگشت صفات منقلب کی شود حقیقت ذات صفت ذات هم نمی​گردد هیچ هستی عدم نمی​گردد صفت او چو اوست پاینده هم نمود است و هم نماینده * * * بخش ۳ - حق الیقین به محیط افکن ای خرد زورق جای باطل نماند «جاء الحق» چند از آیات انفس و آفاق «اولم یکف» خوان علی الاطلاق به دلیلی، پسندیده نیست خدای تا چوهرجائیان روی هر جای نیست جائیت تا به هر جائی همه جایی تویی چو برجایی چه کند با دلیل رأی العین وادی قدس وانگهی نعلین؟! وقت «انّی انااللّه» آمد زود بنه از کف عصای گفت و شنود هر که بر حق دلیل می​گوید به چراغ آفتاب می​جوید * * * بخش ۴ - حکایت بر جُنَید ابلهی گرفت این دَقْ که چه داری دلیل هستی حق پیر دم زد ز عالم ارواح گفت: اغنی الصّباح عن مصباح صبح را نیست حاجتی به چراغ نور خود دارد از چراغ فراغ همه عالم فروغ نور خور است چه مجال چراغ مختصر است مهر در تافت از در و دیوار ذرّه را با فروغ شمع چه کار ذرّه بود آنکه از خطاب الست به جواب «بلی» میان در بست ذرّه از نور مهر تابان است هم بدو سوی او شتابان است رشتۀ مهر تا که بر جان بست یک زمان از طلب فرو ننشست در هوا چون فلک از آن اِستاد که هوا را به زیر پا بنهاد چون در این کوی پای سر کرد او دست با مهر در کمر کرد او تا در این حالت پسندیده شد سراپای او همه دیده تن او روی و روی او دیده​ ست بودنی بوده، دیدنی دیده ​ست او به مطلوب خویشتن برسید کوری آنکه می​نیارد دید * * * بخش ۵ - حکایت هدهدی را مگر ز طالع شوم گذر افتاد بر خرابۀ بوم از سلیمان شنیده بود وعید آخر افتاد در عذاب شدید هیچ بومان به شب نمی​خفتند هر زمانیش برمی​آشفتند چون نسیم سحرگهی بدمید زان خراب آشیانه بر پرید گلّۀ بوم در پیش کردند تا گرفتند و سختش آزردند که تو در روشنی شب خفتی روز تاریک برمی​آشفتی گفت هدهد که این بود برعکس روشنی کی بود مگر در عکس همه چیزی به نور خور پیداست ظلمت از ضعف نور چشم شماست دیده ​ای کان ضعیف نور بود همچو شب پرّه روز کور بود لیک چشم مرا بود آن تاب که کند تاب مهر عالم تاب من که بینم جمال مهر عیان حاجتی نبودم به هیچ بیان جمله بومان به هم برآشفتند هر یکی هرزه​ ای همی گفتند هدهد تیزبین از آن درماند «اقتلونی» به ذوق دل برخواند ذوق من گفت در وفات من است مردن من همه حیات من است خانۀ تن اگر خراب شود ذرّۀ جان در آفتاب شود نور کز شش جهت بیفزاید ظلمت ذرّه هیچ ننماید * * * بخش ۶ - حقیقة الحقایق ای که اندر حجاب ماندستی آیت نور را نخواندستی از طلب حاضر تو غایب شد رای صائب همه مصایب شد حاضری کز طلب شود پنهان دیدن او به سعی و جد نتوان هرزه هر ساعتی ز بیکاری دیدۀ دل به خار می​خاری سَدَّت اندر ره خدا دانی دانش دانش است تا دانی دانش حق ذوات را فطری است دانش دانش است کان فکری است در ازل از چه کردی استدلال که «بلی» گفته ​ای جواب سؤال دور کردی تو مرد کارافزای خویش را از جناب و جنب خدای وه که چون در رسی به سر نهفت چند «واحسرتا»ت باید گفت * * * بخش ۷ - تحقیق در خودی کرده ​ای خدا را گم این انتم فانّه معکم دست او طوق گردن جانت سر برآورده از گریبانت به تو نزدیکتر ز حبل ورید تو در افتاده در ضلال بعید چند گردی به گرد هر سر کوی درد خود را دوا هم از خود جوی بر تو نزدیک گردد این ره دور گر نشینی به پیشگاه حضور شیب و بالا و پیش و پس منگر درکش اندر زه گریبان سر خیره هر در ز جست و جوی مزن در این خانه نیست جز روزن زدن دست و پا پریشانی است سر بنه آخر این چه پیشانی است نردبان پایۀ سراچۀ غیب هست از دامن تو تا ز جیب سخن راه بر خود آسان کن چاک دامن زه گریبان کن تا نداری از این حدیث شگفت بشنو آخر که بایزید چه گفت قصّۀ «ان سلخت من جلدی انا هو و هو انا وحدی» سخن آن که مرد آگاه است «لیس فی جبّتی سوی اللّه» است * * * بخش ۸ - حکایت دید یک عاشق از دل پر تاب حضرت حقتعالی اندر خواب دامنش را گرفت آن غمخور که ندارم من از تو دست دگر چون درآمد ز خواب خوش درویش دید محکم گرفته دامن خویش دامن خویش را ز دست مده سر در آفاق هرزه بیش منه هست مطلوب جانت اندر پیش اندر او می​نگر از او مندیش زانکه اندیشه دورت اندازد دوست با غیر در نمی​سازد هرکه از خویشتن شناخت شناخت خویش را از شناخت دور انداخت یک دو بیت از ظهیر ملت و دین گشت بر خاطرم کنم تضمین «عاشقان را چه روی با تو جز آنک لب بدوزند و در تو می​نگرند بر در تو مقیم نتوان بود حلقه ​ای می​زنند و می​گذرند» زدن حلقه جز اشارت نیست ذوق دل قابل عبارت نیست وان اشارت به لفظ استفهام گشت وارد ز نصّ خیر کلام از «اَلَم نخلق» و «الم نجعل» راه یابی به دانش اول که خداوند عالم از زن و مرد همه را از عدم پدید آورد بنگر آخر به آشکار و نهفت چند جا با تو حق «اَلَم تر» گفت امر و خلق از خدا توان دانست کس خدا را به این و آن دانست؟! نور او بود تا که دیدۀ جان کرد ادراک صورت دو جهان منزل فکر و فعل ما صفت است ذات برتر ز علم و معرفت است نور او خود دلیل قافله بس در پی حق غلط نگردد کس خلق را جمله موی پیشانی همه در دست لطف ربّانی آنگه او بر صراط راست روان خلق در پی روانه از دل و جان زان جهت نیست هیچ منع و دریغ شمس «اللّه نور» و آنگه میغ؟! قول «واللّهُ غالبٌ» بشنو تا نمانی به دست دیو گرو باز از جانب تو استعداد نقش فطری نه زادۀ ارشاد کرد مقرون به خلق «ثم هدی» که هدایت زخلق نیست جدا زانکه از واهب الصور دل و تن همه نیکوست «الذی احسن» وصف حسن تو «احسن التقویم» حسن جان متصف به قلب سلیم در «یدین» است جسم​ها را گِل و «اصبعین» است باز منزل دل راه بر زین سخن به سر نهفت که من اینجا جز این نیارم گفت جان به فطرت ز ایزد آگاه است لوح بی رنگ «صبغة اللّه» است نشود نیک، بد به هیچ سبیل باز جو قول حق که «لاتبدیل» داده را واستاند او هیهات بالعرض لایزول ما بالذّات بگذارش تو نقش این نیرنگ کرده​ای گه فراخ و گاهی تنگ صورتت خود نکوست ای دلخواه تو مگردان به دست خویش تباه غل و زنجیر و آتش دوزخ هم یداک اوکتا و فوک نفخ دل و جان خود کشد به مرکز خویش گر نیاید توئی تو در پیش «اسفل السافلین» توئی تو بود که ترا کار «بل اضل» فرمود بنگر اکنون ز اوج مهر یقین در چه ظلمت «ضلال مبین» باز دان ضدهای راه خدا که به ضد است چیزها پیدا * * * بخش ۹ - الضلال المبین منکر حق طبیعی آمد و بس آن خر بدگهر، سگ ناکس دهر را کردگار می​خواند اثر از روزگار می​داند نظرش تا به چرخ و انجم شد پیشتر زان نرفت از آن گم شد دهر را نیز همچو ما می​دان روز و شب، ماه و سال سرگردان شیب و بالا، هبوط و اوج و قران صفت مثل ماست در امکان هرکه اندر صفت چو ما باشد حاش للّه که او خدا باشد در «اناالدهر» سر مکنون است من بگویم تو خود بدان چون است به هر آن سو که گردد آن گمراه گر بداند «فثّم وجه اللّه» هرکه داند که این چنین باشد کفر او خود همه یقین باشد * * * بخش ۱۰ - التمثیل وحدت حق چو مرکزی است بسیط ما همه نقطه ​های دور محیط کژی دایره نه از نُقَط است نقطه و آنگاه کژ، نه این غلط است نقطه​ ها چون به همدگر پیوست کژیی در خیال صورت بست کژی کژ ز وضع و هیئات است ذات را راستی هم از ذات است از پس و پیش بگسل و چپ و راست تا شود آن کژی وی همه راست نقطه هر جا که رخ نهد پس و پیش روی او هست سوی مرکز خویش فرق کن در میان مثل و مثال تا بدانی مجاز را ز محال «مثل الاعلی» آمد از قرآن ذات حق را برای کشف و بیان * * * بخش ۱۱ - المنشأ منشأ این خلاف شد میمون ابن دیصان کافر ملعون قصّۀ کفر بلعم باعور خود چو سگ هست در جهان مشهور بعد از آن زهد و دانش بسیار رفت و کافر شد آن سگ مردار کرد انکار صانع بیچون پس کتب ساخت اندر آن ملعون تا به جائی رسید حال لئیم که سگش خواند کردگار کریم هرچه کمتر از این حکایت شوم تا در آمد به حکم کالمعدوم عذرشان خواست ایزد از سر حلم قوله «مالهم به من علم» هم توئی ای قدیم فرد اِله وحدت خویش را دلیل و گواه «شهداللّه» تو بشنو و تو بگو «انّه لا اِله الّا هو» نیست اندر یقین مجال گمان رو «اَفی اللّهِ شک» برایشان خوان * * * بخش ۱ - الفصل الثّانی فی توحیده تعالی علم الیقین وحدت تو ز کثرت اشیا هست مانند هستیت پیدا جزوهای جهان زکوه و ز کاه همه در «لا اِله الاّ اللّه» «قل هواللّه» گفت با تو احد باز «اللّه» گفت فرد و «صمد» آنکه از کس نزاد و نی زاید زو کسی، مثل او کجا شاید شیب و بالا و مثل نبود کس به ضرورت که او بماند و بس همه دانند واحدیت او از احد دم مزن فهو هُوَ هو عقل مخلوق ره بدان نبرد مرغ فکر اندر آن هوا نپرد * * * بخش ۲ - عین الیقین لفظ قرآن و معنی برهان قول «لو کان فیهما» را دان یعنی از کثرت الاهستی آسمان و زمین تباهستی دو کس ار متفق شوند به رای بود از عجز و کی شوند خدای ورنه چون این از آن جدا باشد آنکه غالب بود خدا باشد نه که خود جمله ذرّه​های وجود قایل آمد به وحدت معبود کثرت آمد به وحدت آبستن همچو درنیست هست را مَکْمَن اعتبارات وحدت است جهان نقش کثرت از آن یکی می​دان تیغ را لعل کن به خون عدد مهتری چون شوی زبون عدد گردن پست گردنان بشکن بیخ کفر از همه جهان برکن عدد آخر همه دلیل یکی است کافر است آنکه اندرینش شکی است باز هر کثرتی به وحدت خاص خواه انواع گیر و خواه اشخاص عدد بی​نهایت و بی حد از یکی و یکی برون زعدد به فصول و خواص نامحدود گشته از جنس خویشتن معدود مبدء و منتهای جمله شمار وحدت آمد ز اندک و بسیار جل قدره ظهور وحدت خویش کرده اندر مظاهر کم و بیش وحدتش گشته ظاهر از اعداد نفی امثال کرده و اضداد گفته دایم نه خاص روز شمار «لمن الملک واحدالقهّار» * * * بخش ۳ - حق الیقین با وجود تو خود کدام وجود کس عدم را نهاد نام وجود ظاهر و باطن، اوّل و آخر تو و غیری نه در میان ظاهر بودِ هر بود با تو نابود است وین چنین بوده است تا بوده​ست هستی نیست با تو هستی نیست نیستی هست تا تو هستی، نیست جود عین وجود، باز وجود عین جود است در مقام شهود بودن بودها نمود تو بود همه تا بود از آن نمود نمود چیست اسم و صفات وحدت حق اعتبارات هستی مطلق هستی تست عین ماهیت نیست با ذات شَین ماهیت ذات هستی و وحدت است یکی دل دانا در این نداشت شکی باز بود و نمود تو یک چیز نیست اندر میانه هیچ تمیز فارق اندر میان نور و ظُلَم چیست غیر از توهمات عدم همۀ ممکنات را محفوف در عدم همچو ظرف را مظروف * * * بخش ۴ - حکایت صانعی کوزه ​ای ز برف بساخت کرد پر آب و اندر آب انداخت کوزۀ برف ناگه ازتب و تاب آب گشت و برآمد آب به آب چیست اندر مَثَل همه عالم عدمی در میان بحر عدم هرچه را پیش و پس عدم باشد بود و نابود او بهم باشد * * * بخش ۵ - تحقیق وحدتش نیست از قبیل شمار برتر آمد ز اندک و بسیار عدمی دان تعیّن اشیا نیست از نیست شد به نیست جدا جایز است امتیاز در اَعْدام وی نه فرد است در حقیقت و نام نیستی​ها به نیستی ممتاز هرمحالی شده محل جواز اعتبارات عقل دور اندیش ذهنی و خارجیت آردپیش من و تو، بی من و تو، ما و شماست همه یک ذات و کثرت از اسماست توئی تو نمود اوئی اوست انا و انت عین نحن و هوست عالم خلق و امر هر دو یکی است وحدت و هستی من و تو یکی است اصل اعداد بی مر واندک یکی آمد چو بشمری یک یک من ندانم که اندرین چه شک است که دو در اصل خود دو بار یک است ذات وحدت، صفات پس افعال واحد است و عدد ز روی مثال عشرات و مآت، باز الوف همچو خط است و سطح و نقش حروف آن زآحاد وز احد برخاست وین هم ازنقطه و نُقَط برجاست همچنین جسم​ها ز سطح و خط است که مر آن را وجود از نقط است سه موالید اگرچه از چار است از یکی بودنش بناچار است در هیولا و اصل انبازند آن ز صورت بود که ممتازند مکن ای خواجه درشمار غلط تا نگردی به هر چهار غلط هر یکی از مراتب اعداد گشته مخصوص از آن علی الافراد دارد اسما و خاصۀ بسیار نکند عقل مر ورا انکار سه در سه عداوت انگیزد چاردر چار با هم آمیزد لیکن این جمله خاصۀ احد است مظهرش عقد و رتبۀ عدد است باشد آن رتبه همچو شرط ظهور زاهن و سنگ گشت پیدا نور حکم شرعی خواص آن رُتَب است روز روشن در اندرون شب است سایه هم ظلمت است با خورشید گرچه ننمود جز به روز سپید بر تو بگشود سرّ این مشکل سرّ معنی «کیف مد الظل» صورت عکس تو در آئینه نه توئی و نه او هر آئینه عدم آئینه، ممکن آن عکس است بحقیقت همه جهان عکس است عکس آئینه گرچه هست هزار صورت از وی کجا شود بسیار خاصه اینجا که آینه​ست عدم هستی ونیستی، چه بیش و چه کم عدم آئینه، آینه عدم است که حدث در مقابل قدم است * * * بخش ۶ - فی صدور الکثرة عن الوحدة امر نسبی است کثرت موجود صد هزاران شهود و یک مشهود تا شود کشف بر تو «خلق جدید» باز دان سر «قرب حبل ورید» «هو فی شأن» همیشه حق را دان خلق را «کل من علیها فان» نیست، هر دم به هست هست نمود هست خود آنچنانکه هست نبود نیستی، نیستی است تا هستی است نیست است او اگرچه با هستی است هرچه جز حق توهم است و خیال مثل بگذار و فهم کن زمثال * * * بخش ۷ - التمثیل صورت وحدت از جهان مثال نقطه ​ای بست نقش بند خیال نقطه مانند شعله عکس انداخت وهمش از دور صورتی برساخت باز چون دایره مجسم شد کرۀ شکل چرخ اعظم شد عکس​ها چون زو هم درهم شد نقش هژده هزار عالم شد نقطه و دور دایره است واُکَر وحدت ذات را چو عکس و صور نیست هیچ اندرین میان جز حق ما و حق چیست با هم ای احمق قصّۀ جسم و جان مگو با او یا تو باشی در این میان یا او محدث آنگه که با قدیم آمیخت نسبت خلق و خالقی بگسیخت وحدتی کان همیشه با ذات است مسقط نسبت و اضافات است رهنمای من و تو از قرآن از «قل اللّه ثم ذرهم» دان وحدت است این نه اتحاد و حلول تو برون بر از این میانه فضول این همه گفتگوی توحید است راه وحدت به ترک و تجرید است چه کنی گفتگوی بیهوده فرقی باشد ز گفته تا بوده سخن وحدت است همچو سراب از سراب ای پسر که شد سیراب؟ * * * بخش ۸ - وصف الحال مدتی من ز عمر خویش مدید صرف کردم به دانش توحید در سفرها به مصر و شام و حجاز کردم ای دوست روز و شب تک و تاز سال و مه همچو دهر می​گشتم ده ده و شهر شهر می​گشتم گاهی از مه چراغ می​کردم گاه دود چراغ می​خوردم علما و مشایخ این فن بسکه دیدم به هرنواحی من جمع کردم بسی کلام غریب کردم آنگه مصنفات عجیب از فتوحات و از فصوص حکم هیچ نگذاشتم ز بیش و ز کم بعد از آن سعی و جد و جهد تمام دل من هم نمی​گرفت آرام گفتم از چیست این تقلقل باز هاتفی دادم از درون آواز کین حدیث دل است از دل جوی گرد هر کوی هرزه بیش مپوی * * * بخش ۹ - حکایت سخن شیخ محی ملت و دین چون نکرد این دل مرا تسکین راستی دیدم آن سخن همه خوب لیک می​داشت نوعی از آشوب سر این حال را من از استاد باز پرسیدم او جوابم داد سعی شیخ اندر آن فتاد مگر که نویسد هر آنچه دید نظر قلم او چو در قدم نرسید پای تحریر از آن سبب لرزید آن نه زو بود فتنه و کینه زشت زنگی بود به آئینه شیخ و استاد من امین الدّین دادی الحق جوابهای چنین من ندیدم دگر چنان استاد کافرین بر روان پاکش باد * * * بخش ۱۰ - التمثیل دیدن وگفتن و نوشتن حال همچو علم است و قدرت و افعال هر یکی زان بر آن دگر افزون نشود هیچگونه دیگرگون آنچه بیند نظر به یک دم حال ننویسد قلم به پنجه سال باز نتوان نوشت در یک دم آنچه آید به سالها ز قدم خود زبان و قلم سفیر دلند مُنهی و حاجب و وزیر دلند شاه چون بر سریر ناز نشست ای بسا پیشرو که باز نشست حاجبان در ره ارچه پیش دوند در منازل بجای خویش روند عارفان دیده را قدم کردند پس زبان را از آن قلم کردند مرد توحید را وجود و عدم هر دو با هم بود به گفت و قدم نفی و اثبات سنگ و آهن تست سبب نور شمع روشن تست تا به مقراض لانبری باز سر شمع حقیقتی زمجاز شعلۀ شمع دین نیفزاید با حقیقت مجاز کی پاید نرسی در مقام وحدت و جمع تا نگردی تو یک زبانه چو شمع نور توحید چون عیان گردد خود سراپای تو بیان گردد سر و پای تو ای پسندیده همه گردد چو قرص خور دیده * * * بخش ۱۱ - حکایت رفت یک روز ابلهی نادان پیش خواجه محمد کُجُجان گفت ای خواجه هر چه هست منم راست بشنو قبول کن سخنم خواجه گفتا که آفتاب گواه می​نخواهد به روشنی ز افواه نور خورشید خود گواه خود است هم تو بشنو که داده را ستده​ست بس جواب لطیف روشن داد درج آن بزرگ عالی باد همه الفاظ وی از این سان است همچو خورشید و مه دُرفشان است راستی هست معدن دل و جان همگی خاک تودۀ کججان مرد توحید خود نگوید من گرچه باشد چو جرم خور روشن اهل توحید را سخن نبود که سخن، بی نشان من نبود من و او عین شرک و تقلید است چه مناسب به اهل توحید است نور و ظلمت به هم نگردد جمع باد صرصر فرو نشاند شمع راه توحید در قدم زدن است قعر دریا چه جای دم زدن است بی رضا و توکل و تجرید کی توان کرد دعوی توحید سخن وحدت آنگه از عامی زان چه خیزد بجز که بدنامی * * * بخش ۱۲ - الضلال المبین الفرقة الاولی صابی مشرک ستاره پرست کوز «انعام بل اضل» بتر است ازکواکب اثر چو دید اینجا زان بنگذشت و گفت هست خدا ساخت مانند کوکب آن تمثال تا پرستش کند به کفر و ضلال کرد ممتاز هر یکی در اسم زیر هر یک نهاد چند طلسم پس بیاراست آن به زیور و زیب تا کند با عوام مکر و فریب بت پرستی از آن پدید آمد راستی مذهبی پلید آمد گوید این خود مرا شفیع بود عقل داند که این بدیع بود هیچ دیدی جماد ناپروا بهتر آید ز زندۀ گویا چون خلیل خدای دید افول در ستاره، نکرد هیچ قبول زانکه گردش نشانۀعدم است نقص و تغییر دایماً بهم است کرد باطل مذاهب وثنی وضع فرمود حکم بت شکنی قدر کوکب به نزد حق نه کم است قول «والنجم» آیت قسم است ظلمت از شرکت آمد اندر ذات نه ز ادراک نور در آیات * * * بخش ۱۳ - الفرقة الثانیة باز نصرانی پلید خبیث قایل آمد به شرکت و تثلیث سه گرفت او مدبر عالم حق تعالی و عیسی و مریم قوم نسطور و قوم ملکائی وان یعقوب نحس، خودرائی جمله اقنوم​ها یگانه نهند مذهب و ملت سه گانه نهند * * * بخش ۱۴ - المنشأ اندر ایّام دولت مأمون بود نسطور نام یک ملعون کرد بر رأی خویشتن تأویل متشابه چو دید در انجیل گفت اللّه داشت سه اقنوم کان وجود و حیات اوست و علوم کلمه است آن وجود بر تصحیح که بدان متحدشدست مسیح چون در انجیل دید لفظ پدر وز مسیحا پدید گشت اثر شبهه​ای اوفتاد در رایش تا بلغزید از آن نظر پایش مبتلا شد در اتحاد و حلول دوزخی گشت باز آن به دو پول ناگهان مذهبی از آن بر بافت بگرویدند بدو و شهرت یافت پدر و روح قدس و نفس پسر متحد داشت او به عین و اثر رای یعقوب و رای ملکا هم اندرین هرزه نیست از وی کم اتحاد است در عقول محال چیست این هرزه​های تنگ مجال از پدر گفتن اصل بود مراد نفس کلی که مبدء است و معاد لفظ روح اللّه است عین مجاز همچو بیت اللّه است در اعزاز حق تعالی که مبدء اشیاست پیش هر کس ز نور او جانهاست روح هرچیز کان بود دایم که بدان کالبد بود قایم همه قایم به نور قیومند خواه مسعود و خواه میشومند لیک تخصیص بهر تعریف است وین اضافت برای تشریف است * * * بخش ۱۵ - الفرقة الثالثة منکر وحدتند جمله مجوس تا چه گفته است گبرک منحوس شر و کفر ازوجود اهرمن است خیر یزدان کند که ذوالمنن است نیک و بد دیده​ اند بدکیشان زان دو فاعل نهاده ​اند ایشان به توهم که نیک بد نکند باز بد کار نیک خود نکند ورنه هر شخص ضد خود گردد بد شود نیک و نیک بد گردد مصدر هر یکی جدا باشد پس جهان را دو کدخدا باشد مبدء خیر و شر جمله امور نزد ایشان بود ز ظلمت و نور ای موحد ز ذوق دل برخوان «اَ إله مع اللّه» از قرآن نیک گر دفع بد تواند کرد نکند یا نه خود نداند کرد بد بود، ورنه خودبود عاجز به خدائی کجا سزد هرگز زانچه گفته است ظالم گمراه در صفت​های حق، تعالی اللّه * * * بخش ۱۶ - المنشأ گشت پیدا ز ملک ما زرداشت آنکه این نقش را نخست انگاشت دید در خلوت او مگر انوار کرد مانندگی به صورت نار بود او حقه باز و چابک دست وز طلسمات نقش​ها می​بست حیلتی چند ساخت سخت نکو شاه گشتاسب بگروید بدو مانی چین پس از وی آمد باز کرد زردشتیی دگر آغاز شاه شاپور بگروید تمام باز کشتش به عاقبت بهرام قول حق راست شد که «جاء الحق» «زهق الباطل» آنگهی مطلق اصل این کار اگر بدانی تو در ره حق فرو نمانی تو ممکن الذات در مثل سایه است هستی و نیستی در او مایه است خیر نور وجودی قِدَم است شر ز ظلمت که مُحْدَث و عدم است سرّ این معنی آنکه شرّ خود نیست هرچه دارد وجود، آن بد نیست ضدّ همدیگرند ظلمت و نور هر یکی زان دگر کنند ظهور «کنت کنزاً» که گفت با داود چیست جز از عدم ظهور وجود نور را ذاتی است پیدائی که به خود دارد او هویدائی لیک او را ظهور دیگر هست وان ز ظلمت چو عکس صورت بست آئینه چون ز عکس خالی بود عکس صورت از آن جهت بنمود چیست صوت و صدا و عکس و صُوَر زان مقالات دان حقیقت شرّ «الذی احسن» است خیر کلام «هل تری من فطور» کرد تمام * * * بخش ۱ - الفصل الثّالث فی تنزیه ذاته تعالی و تقدّس علم الیقین ذات حق در جهات می​ناید کم نگردد ز هیچ و نفزاید متبرا ز چند و چون ذاتش وز مقولات ده برون ذاتش چون به موضوع در نمی​آید گفت جوهر ورا کجا شاید جای خواهد همیشه هر جوهر عرض است حال باز در جوهر آنکه را جای نیست نبود حال عرض و جوهری بدوست محال هیچ حادث در او نگردد حال عرضیت بر او گزاف و محال کم و کیف و متی و اَیْن و مضاف وضع و فعل، انفعال، ملک گزاف دانش آفریده نیست محیط به کمالش چه مردم و چه بسیط نکند وصف او عبارت ما نرسد سوی او اشارت ما «لیس» را با «کمثله» برخوان معنی آن قوی کن از برهان نه به کس نه کسی بدو ماند صفت ذات او هم او داند «لایحیطون» از این بیان کرده است بی​نشانی از او نشان کرده است * * * بخش ۲ - عین الیقین کی و کو، چند و چون و چیست، چرا هست از اوصاف «انتم الفقرا» این همه وصف​ها ز امکان است علت احتیاج و نقصان است ذات حق کامل است و فوق کمال نرسد کس در او به وهم و خیال از تسلسل که نیست در امکان نبود دایماً مکان مکان چون مکان را مکان محال بود خالق اندر مکان خیال بود گر بود مر ورا حدود و جهات متناهی شود حقیقت ذات جسم گردد کنون و از ترکیب مُحْدَث آید قدیم فرد مجیب ور حوادث بدو شود قایم حادثه دایماً بود قایم عرش کان مُحْدث است جای قدیم کی شود ای به فکر و فهم سقیم نقل و تحویل حاجت انگیزد نانشسته چگونه برخیزد پیش از این عرش و فرش و لوح و قلم برچه می​بود صانع عالم این زمان هم بر آن همی دانش ورنه قایل شوی به نقصانش زانکه آن حال اگر کمال بود نقص ضد است و آن محال بود این همه نقش وهم و پندار است عقل از این گفت و گوی بیزار است عقل در جای نطق کم نزند چون بدینجا رسید دم نزند بعد از آن حیرت است و بیهوشی به که آن راز را فرو پوشی شمّه ​ای گفته می​شود دریاب تا نگردد خلاف شرط کتاب * * * بخش ۳ - حق الیقین در مقامی که عشق همخانه است نفی و اثبات هر دو بیگانه است چونکه آتش فتاد در همه کوی ز آهن و سنگ گفت و گوی مجوی گفته «انی قریب» با تو خدا به خود آی ای خدای جو بخدا * * * بخش ۴ - النصیحة چند در نفی دیگران پیچی نفی خود کن که هیچ بر هیچی توئی تست در میانه دوئی او چو تو در میانه نیست توئی اوئی اوست بر تو مستولی هرکه این را بداند اوست ولی عرش و کرسی دل است و سینۀ تو این جهان بندۀکمینۀ تو مغز عالم توئی و عالم پوست نُه فلک مَسْکه، خواجه زبدۀ اوست اسطقسّات صورت افلاک سیزده توی مغز عالم پاک دانه را مغز تا لطیف​تر است پوست هم بیش و هم کثیف​تر است جرم زیتون و اصل شاخ شجر خاک و آب و هوا و تابش خور پردۀ آتشند، آنگه نور اندرین جمله کوه​ها مستور عرش رحمان که نور مستور است سرّ دل دان که نور بر نور است ذات حق نیست قابل تجدید در حقیقت رسوم نیست مفید آنچه دانسته​ ای از او صفت است به حقیقت نه حق معرفت است هرچه منظور عقل و دیده بود عقل داند که آفریده بود صورت ذهنی آفریدۀ تست زانکه محدود فهم و دیدۀ تست کرده مخلوق خویش نام اللّه تا کی از خودپرستی ای گمراه؟ هرچه دانسته ​ای از او او نیست فی المثل ذات عنبر آن بو نیست آیت «حقّ قدره» برخوان قَدَرِ قِدْرِ علم خویش بدان گوشۀ پرده​ای ز اند و هزار گر براندازد ایزد قهّار پرتو روی او بسوزاند هرچه را دیده دید کی ماند هرکه را گفتی این خدای من است زانکه بر وفق عقل و رای من است حق تعالی و رای آن باشد به حقیقت خدای آن باشد چونکه مقصود را نهایت نیست راه را حدّ و حصر و غایت نیست لاجرم هرکه را دلی باشد هر زمانی به منزلی باشد * * * بخش ۵ - حکایت مگر از شبلی آن یکی پرسید چون ورا دید مرد دانش و دید که من العارف؟ او به لفظ عرب گفت: فی الحال هاهنا، فذهب مرد ره را چه جای استادن هر دمش مردنی است در زادن جان که نبود بدین حیات گرو هر زمان مرد و زنده گشت ز نو هرکه در زندگی خویش نمرد جز به اکراه جان به حق نسپرد * * * بخش ۶ - حکایت دید بابا حسن ز رنج وفات عامیی اوفتاده در سکرات گفت بیچاره را نخستین بار جان سپاری است زان شده​ست افگار جان به جانان سپار تا برهی ورنه جان هم به جان کَنِش بدهی جان برآورد در دمی صد بار هر که یک دم شدست محرم یار چون ورا درنیافتند عقول کی زند دم ز اتحاد و حلول اتحاد و حلول خود همه جای ممتنع دان نه خاص خلق و خدای زانک زیشان اگر یکی نبود هستی ونیستی یکی نشود ور بود باقی اتحاد کجاست چونکه هر دو هنوز خود برجاست حق و باطل بهم نیامیزد سایه از آفتاب بگریزد می​نماید در آب صورت خور لیکن آن دیگر است و این دیگر * * * بخش ۷ - الضلال المبین الفرقة الاولی اهل تشبیه نحس یاوه درای چون خودی را گرفته​اند خدای چون ز قید خودی نمی​رستند صفت خویش بر خدا بستند زان خدا را چو خود همی خوانند که ره از خود برون نمی​دانند قول حشوی به خویش بربستند وان خطا را صواب دانستند راه تقلید را پسندیدند همه بر ریش خویش خندیدند هیچکس عقل را کند معزول؟ چیست این ترّهات نامعقول واجب آمد نظر ولیک به شرع اصل این اصل ثابت است به فرع امر و حکم «قل انظروا» ز کتاب وارد اندر حق «اولوالالباب» وانگهی اندرین سخن راند چکند جهل خود نمی​داند مُثْبِت نقل باز نقل بود دَوْر باشد، محال عقل بود گر نبودی قیاس و فهم و عبر خر به از آدمیستی ای خر چون بهایم امور جسمانی بیش دارد ز نوع انسانی بیست و نه مسأله است در معقول که نباشد موافق منقول باقیش رد مکن به نادانی بده انصاف اگر مسلمانی قول عاقل شنو تو از جبّار «وقنا ربّنا عذاب النار» مر تو را خود نه عقل و نه نقل است ورنه هم نقل مثبت عقل است * * * بخش ۸ - حکایت ابلهی را چه گفت نرادی که مرا کن به نرد ارشادی گفت من اندر آن نبردم رنج لیک دانم به چیرگی شطرنج گفت دانستمت تو هیچ مدان نه بدین راه برده​ای نه بدان چون ندانسته​ای تو یک بازی خیره بر جاهلی چه می​نازی نقل بی عقل جز گمان نبود خر چه داند که زعفران چه بود پانصد آیت ز جملۀ قرآن شد در احکام نازل از دیان باقی از وی که هست اندوهزار جمله در عبرت آمد و افکار مبحث انبیا تفکر بود وندرین کرده​اند گفت و شنود چه توان گفت با کسی معقول کز خرد کرد خویش را معزول وانکه اندر مضیق محسوسات گشت محبوس کی رهد هیهات جسم خواندش مجسم منحوس وان مشبه کرامی سالوس در جهت دید ذات حق دایم پس حوادث بدو کند قایم نقل​هائی که موهم است به دین از براهین عقل گشت یقین زانکه تأویل آیت قرآن کرد باید به قاطع برهان هرکه را دست و پا و پیش و پس است صوت و حرف و انامل و نفس است در مکان است محتوی به جهات همچو ما ممکن است و ناقص ذات علت احتیاج امکان است هرکه را این صفت بود آن است وانکه او همچو ما بود عاجز به خدائی کجا سزد هرگز غایت نعت خلق را بستان صفت حق مأول است به آن یدو وجه است وعین در تأویل قدرت و هستی و بصر ز دلیل استوا را حقیقت استیلاست عرش تعظیم ذات عز و علاست رحمت او ارادت و انعام همه خشنودیش چو هست اکرام بلکه تفویض، احوط و اولی است راه دین و دیانت و تقوی است وارث انبیا خود آن خلف است که در این راه پیرو سلف است متحقق به «ادخلوا فی السلم» ملک مرسل است و راسخ علم آن یکی را سخن ز «مامنا» وین دگر را حدیث «امنا» غیر از این هر چه از اقاویل است «فتنه» و «ابتغای تأویل» است * * * بخش ۹ - المنشأ قول تشبیه اولاً ز یهود خاست، پس رافضی بر آن افزود کفر و ظلمت مگر بشد پیدا در میان یهودی و ترسا کین خدا را چو خلق می​خواند وان دگر خلق را خدا داند رافضی ربط دین ما بگسیخت با یهود و تناسخی آمیخت پس کرامی پدید شد زین راه اندر ایام ابن عبداللّه گشت مشهور اندر آن ایام شبهه​های محمد بن کرام شید و سالوس​ها نمود که تا کرد مشهور وجه​های خطا ذات گوید محل اعراض است جمله افعال بهر اغراض است شبهۀ حشوی است شبهۀ او روزاول طلب جواب نکو بلک از آنجا که راه بیهوشی است ابلهان را جواب خاموشی است رهروانی که قدر دین دانند «ربنا لاتزغ» بسی خوانند * * * بخش ۱۰ - الفرقة الثانیة متکلم به ذات گفت چو ماست به صفات است کو ز خلق جداست بعد از آن گوید از طریق رسوم ذات باری است خلق را معلوم بر حقیقت وجود را مطلق دید زاید همی، چه خلق و چه حق کرده از فهم و وهم دور اندیش شبهه​ای چند راتمسک خویش اوئی او که بی​وجود آید اعتباری است کی ورا شاید نفس هویت است و ذات وجود که جز او نیست قاصد و مقصود هیچ کثرت بدو نیابد راه گشت یک چشم​های هو زاللّه عین ماهیت و حقیقت ذات هست هستی مجرد از هیئات قایل این سخن هموست نه من بلکه خود اوست عین ذات سخن پردۀ حرف و صوت را بردار تا ز معنی رسی به صفۀ بار غیر بردار تا به عین رسی یک سخن بس بود اگر تو کسی آفریده به آفریننده نرسد، چون شود خدا بنده خود حدث در مقابل قدم است این همه هستی، آن همه عدم است * * * بخش ۱۱ - الفرقة الثالثة از نصارا چو صوفیان فضول گشت مشهور اتحاد و حلول آن خدا و رسول و مریم گفت این خدا و وجود آدم گفت عامه از وحدت اتحاد انگیخت ربقۀ دین خود بدان بگسیخت در عبارت چو این بدان ماند ضد توحید عین آن داند لیکن توحید نفی نقش توئی است اتحاد و حلول عین دوئی است من و او عین شرک و تقلید است چه مناسب به اهل توحید است هرکه را در حدیث من باشد حال او حال پیرزن باشد * * * بخش ۱۲ - حکایت خانۀ زال داشت یک روزن تنگ مانند منفذ سوزن تابش خور چو رشتۀ باریک اندر آمد به خانۀ تاریک زال مسکین چو آن شعاع بدید رشته پنداشت پیش باز دوید تا کند ریسمان به کلافه رای درآفه چیست جز یافه چونکه با روزن او برابر شد مدرک قرص چشمۀ خور شد بانگ برداشت تا غریوی خاست کافتاب اندرون خانۀماست عارفی گفتش ای بعیدالذّات تو کجائی و او کجا هیهات کی درآید همیبهکنج چنین قرص چندین هزار مثل زمین کلخن ملک و گلشن ملکوت کنج ناسوت و هودج لاهوت؟! چرخ سان گرد خویش می​گردی زان سررشته را تو گم کردی سر این رشته را چو باز کنی کار بر خویشتن دراز کنی * * * بخش ۱۳ - حکایت نقل دارم از حجة الاسلام که: «پدید آمد اندر این ایام یک گروه خبیث ز اهل فضول بندانسته علم فرع و اصول در صفات جلیل ذات خدای بحث​ها می​کنند در هر جای پس ز حلاج و بایزید سخن آورند آن گروه بی سر و بن از فلاحت چو دیو بگریزند اندرین گفت و گوی آویزند کشتن آن یکی به مذهب من بهتر از زنده کردن ده تن» داد زد پس امام غزالی از غم ضعف دین و بدحالی گفت هان دین خویش دریابید از پی دفع زود بشتابید پیش از آن کین حدیث گردد عام پس نماند بقیۀ اسلام دفع این قوم نابکار کنید ورنه دین عزیز خوار کنید آنچه از نقل آن بزرگ رسید اندرین عصر گشت جمله پدید جاهلی فصلکی دو از ترفند کرده از بر برای حیله و بند فرع​های مسایل حکمت خوانده اندر رسایل حکمت به تکلف بدان حکیم شده در ره کفر و دین دو نیم شده در گروه «مذبذبین» جایش «لا الی هؤلاء» در شانش خنثی شکل او، نه مرد ونه زن سخت روئی، مخنثی چو زغن بچۀ خرد ماکیان صیدش یعنی از خیل عامیان کیدش آخر از بهر شهرت و بدعت نکند اختصار بر حکمت گه ز توحید نیز دستاویز سازد از روی خیرگی و ستیز ترک کرده همه کلام و نصوص تا بداند به عمر خویش فصوص ز اهل سنت چو دیو بگریزد همه با دیو مردم آمیزد تا دو لقمه به زهر مار خورد دین عامی و مغز خود ببرد به تشدد دهان کند همه باز گاه گاهی برآورد آواز باز خواند به «انکرالاصوات» بیتکی چند گفته در طامات چون بگوید که معنی آن چیست بر لب و سبلتش بباید ریست همه تحسین عامۀ نادان کرده او را برهنه از ایمان آفت صحبت عوام النّاس بیشتر دان ز آفت خنّاس * * * بخش ۱ - الباب الثّانی فی صفاته تعالی و تقدس و فیه سبعة فصول: الفصل الاوّل فی اثبات صفاته الحقیقیّة علم الیقین هست موصوف آن صفات عظام ایزد ذوالجلال و الاکرام اوّل سورۀ حدید بخوان و آخر حشر تازه کن ایمان «وهوالاول» اوست «والآخر» زانکه هم «باطن» است و هم «ظاهر» بس که خواندی تو آیت قرآن اندرین بشنو از خرد برهان * * * بخش ۲ - عین الیقین گر نباشد ورا صفات جلال نقص باشد ورا و ذاک محال صفت او چو ذات اوست قدیم دایماً حی و قادر است و علیم صفتش غیر نیست و نبود عین دل دانا در این ندارد غین چون به معنی نه اوست او نبود ور شود زو جدا نکو نبود * * * بخش ۳ - حق الیقین خود جز او نیست عارف و معروف اوست وصف، اوست واصف و موصوف آنچه تو فهم کرده​ای ز صفات محدث است از چه؟ از عظیم الذات ذات را از صفات دانستی چه کنی این چنین توانستی بلکه ذات و صفات را ز افعال فهم کردی ز ایزد متعال در حقیقت مر این طریق مجاز نردبان پایه​ایست دور و دراز دارد این ره بسی فراز و نشیب مخور از مکر عقل خیره فریب گر تو این ره به عقل خویش روی همچو گاو خراس هرزه دوی یا ز تعطیل در ضلال افتی یا ز تشبیه در وبال افتی فلسفی شد معطل از تنزیه متکلم مشبه از تشبیه وانکه تشبیه داشت یا تعطیل نیست بر جادۀ سواء سبیل * * * بخش ۴ - حکایت چون کسی کرد از این دو قوم سؤال در جوابش چه گفت صاحب حال فلسفی از خدای بتراشد متکلم بر او همی پاشد حق از این هر دو بر کران آمد بحقیقت نه این نه آن آمد ذات​ها را به ذات معرفت است اختلافی که هست در صفت است مذهب فرقه​های اهل ضلال باز گویم کنون علی الاجمال * * * بخش ۵ - الفرقة الاولی فلسفی کرد نفی جمله صفات زان سبب شد معطل اندر ذات گفت ذات از صفات گوناگون متکثر شود ببین اکنون شبهه​ای کوفتادش از تنزیه خود کند این حدیث شیخ سفیه ذات دید کز اختلاف صفات متعدد شود؟ زهی طامات از تعلق که گشت در اطوار متعلق چرا شود بسیار؟ چه قیاس است شاهد و غایب اینت فکر سقیمناصایب گر زمین از شعاع گردد گرم قرص خور کی بگردد ای بی شرم از برای خدای، خواجه فلان تو خدا را به از خدای مدان او چو خود را صفت کند ظاهر تو کئی اندرین میان آخر تا کی از هرزه گوئی ای ناکس منقطع گشتی و نکردی بس نفی کردی سه رکن ایمانی قدرت وعلم و حشر جسمانی آنگهی نام علم و عقل بری ای خدا و رسول از تو بری فلسفه چیست نزد اهل ملل کفر و خودرایی و ضلال و حیل هستم از علم آن گروه آگاه جمله دانسته​ام بحمداللّه این یقین است لیک نفس خبیث نکند میل جز به لهو حدیث * * * بخش ۶ - المنشأ علم حکمت ز انبیا برخاست حکمت کژنه، بلکه حکمت راست وحی فرمود ایزد آن بر شیث تا همی گفت بر سبیل حدیث بعد از آن وحی کرد بر ادریس تا نشست او به منصب تدریس اندر آموختند از او مردم حکمت دین و هیأت انجم تا به نقل اوفتاد در یونان از اساطین به عامۀ دونان حکمت او که بود آب زلال مختلط شد به جهل و کفر و ضلال نسخ و تحریف راه یافت بدان سود و سرمایه گشت جمله زیان رأی اشراقیان افلاطون مختلف شد به کفر گوناگون آخرالامر صاحب اشراق کرد تلویح سیم قلب رواق علم مشائیان به فکر خسیس شد مدون به سعی رسطالیس ساخت منطق ز بهر اسکندر اندر آن راستی نمود هنر منطق انصاف بس نکو پرداخت در اِلاهی است آنکه او کژ باخت ساخت آلت، ولی در استعمال غلط افتادش از ضلال خیال شکل منطق بدان سبب انگاشت که خدا دان شود، زهی پنداشت چونکه با آلتش حوالت بود آلتش موجب ضلالتبود چون مغالیط وهم اوضل گشت نزد سنی ز دین معطل گشت به قیاسات عقل یونانی نرسد کس به ذوق ایمانی عقل خود کیست تا به منطق و رای ره برد تا جناب پاک خدای گر به منطق کسی ولی بودی شیخ سنت ابوعلی بودی ورچه او را دو صد شفا باشد چون حبیب اعجمی کجا باشد ابلهی با صفا و قلب سلیم بهتر از زیرکی و رای سقیم * * * بخش ۷ - حکایت شبهۀ اول از پی تلبیس ز خرد خاست در ره ابلیس بر قضا کرد اعتراض از پیش خود ندانست ختم طاعت خویش «أنا خیرٌ خَلَقْتَنی مِنْ نار» کرد معلول علت انکار چشم عقل از حقایق ایمان هست چون چشم اکمه از الوان خرد از نور عقل دیده​ور است کو چو چشم، آن دگر شعاع خوراست عقل با نقل چیست غایت نور زین دو آمد مراد از آیت نور نقل چون مادر است و عقل پدر دین حق زان میان فتاده بدر خود به نزد کسی که بیدار است ماورای عقول اطوار است خرد از نقل یافت نور و فروغ عقل بی نقل چیست زور و دروغ * * * بخش ۸ - حکایت هست از این قوم ناصرخسرو که کند کهنه بدعتی را نو فلسفی اصل و رافضی طین است زین دو بگذرکه دشمن دین است خالی از علم و حکمت و توحید کافر محض گشته بر تقلید جهل او گرچه فاضلان دانند کفر و فسقش همه جهان دانند از همه نوع علم و فضل و هنر بجز از شاعری چه داشت دگر شعر خود چیست تا بدان نازند یا از او گردنی برافرازند شعر در عالمی که مردانند بازی کودکان همی دانند عذر واضح مرا بدین آورد ز آسمانم سوی زمین آورد طالع بدنگر که ما زادیم کاندرین روزگار افتادیم شعر گویم به صد تکلف و زور تا کنم علم دین بدان مشهور و علی الجمله فتنۀ ناصر هست در جملۀ جهان ظاهر ظلمت و کفر جمع کرده تمام روشنی نامه کرده آن را نام فعل را می​دهد به روح نما قول گبران کند کلام خدا سخنش بیشتر سقط باشد «زخرف القول» زان نمط باشد زان طریق فصاحت او سپرد تا که جاهل بدان فریب خورد کرده لوزینه را ز زهر میان بول را کرده چون شراب الوان چونکه حاصل نداشت خط اصول کرد باور حدیث نامعقول نتوان کرد هیچ باطل راست قایلش گر ابوعلی سیناست باز حق کی شود بدان باطل که ارسطو بدان بود قایل حق حق است ارچه بوعلی گوید باطل است باطل ار ولی گوید * * * بخش ۹ - الفرقة الثانیة باز اصحاب اعتزال فضول خالی از عقل و نقل و ذوق و اصول گاه قایل به قول​های مجوس متمسک به شبهۀ منحوس گاه تقلید فلسفی کرده گاه حجت ز حشوی آورده نه محقّق، نه فلسفی، نه حکیم رد قومند این گروه لئیم همه​شان کرده رد از آن بمحل چون منافق فتاده در اسفل بشنو از خواجه در صحیح خبر گبر این ملتند اهل قدر گر سلامت کند جواب مگو ور بمیرد مکن نماز بر او از اصول آنچه کشف و ذوق دل است برخلاف طریق معتزل است لعنت ایزد و رسل یکسر وارد اندر مکذّبان قدر در صفت خوض​ها بسی کردند عاقلان ترهات بشمردند سخن این گروه در تنزیه استراقست ز فلسفی سفیه آن نه تنزیه بلکه تعطیل است ضد برهان و نقل و تنزیل است قول حق گیر ووصف کن به همان تو چه کاری به هرزۀ بهمان * * * بخش ۱۰ - المنشأ منشأ اعتزال شد جهنی آنکه می​داشت شبهۀ وثنی کرد شاگردی حسن ز اول آخر از دین بگشت و کرد جدل از صحابه هر آنکه باقی بود کرد با وی بسی ز گفت و شنود آخر از مجمعش برون راندند هم به اجماع گمرهش خواندند چونکه بشنید از او حدیث قدر ملحد محض خواندش ابن عمر همچنین ابن حارث و جابر انس و عقبه، مالک و عامر همه تکفیر این گره کردند بس که این قوم را بیازردند هیچ سودی نکرد تا که خطا یافت شهرت ز واصل بن عطا آخرالامر صاحب کشاف در میان کلام حق به گزاف هرزه​ها گوید او که لاتسأل در صفات خدای عزو جل فحش و دشنام و هجو سنی بین با کلام خدای کرده قرین بی اصولی که آن سماع کند دینش از باطن انتزاع کند جاهل کوربخت را بنگر که به تقلید او شود کافر نسخه​ای زان گرفته اندر بیش خود ندانسته اهل مذهب و کیش صرف و نحو و معانی است و بیان خاصۀ او ز حصۀ ایمان قدری چون سگی است دیوانه در سرایت به خویش و بیگانه حاش للّه چو بر سگی ساید آدمی زاده سگ بچه زاید که من او را نمی​کنم تکفیر از سخن​هاش می​کنم تحذیر گفته​های ورا همی جویم پس به هفت آب و خاک می​شویم علم او آب نیست، بل بول است دفع ابلیس قول لاحول است * * * بخش ۱ - الفصل الثانی فی قدرته تعالی و تقدس علم الیقین قدرت او چو ذات او کامل همۀ ممکنات را شامل فیض و فضلش علی الدوام تمام جود و لطف و عطاش مطلق و عام امر و خلقش به یکدگر مقرون جمله پیدا شده به «کن فیکون» «انّما امرنا لشیء» گفت تا شود داخل آشکار و نهفت * * * بخش ۲ - عین الیقین باشد از روی قدرت و امکان کردن و ترک فعل​ها یکسان نیست در علم و قدرتش دوری جمله یکسان ز روی مقدوری اگر او را مخصّصی باید بود از عجز و کی ورا شاید مالک الملک صانع جبّار نبود جز که فاعل مختار * * * بخش ۳ - حق الیقین نزد آن حضرت قدیر علیم خواه یک پشّه، خواه عرش عظیم امر خلق است و خلق امر آنجا از مراتب شد آن و این پیدا همه بسیارهای او یک چیز به من و تو پدید گشت تمیز نیست محتاج مادت و مدت قدرتش نی به آلت و عُدَت فکر و اندیشه نبودش در کار نه به ترتیب کرد و نی یک بار هرچه زو آید آن کمال بود غیر از این بدعت و ضلال بود * * * بخش ۴ - الضلال المبین بدعت اول از فلاسفه خاست روی نار است، فلسفی آراست نفی قدرت کند به نادانی تا ز بن بر کند مسلمانی موجب الذات خواند او حق را کمتر از خویش داند او حق را گفت مطلق که نیست او قادر کز یکی جز یکی نشد صادر گفت از او گر شود دو امر جدا کثرتی گردد اندر او پیدا عقل کلّی شد اولین صادر وانگه او داشت سه صفت ظاهر هستی و ممکنی و بود از حق زین سه نسبت سه چیز یافت سبق عقل و نفس و هیولی و افلاک وز فلک باد و آب و آتش و خاک باز از اشکال دور چرخ زمان شد جماد و نبات و پس حیوان نیستی زین ترا خلل در دین گر نگفتی حکیم کوته بین زانکه چون گفت نیست زو صادر جز یکی، گشت زین سخن کافر مصدریت بدانچه مفهوم است در حقیقت به ذات معدوم است داخل است او در اعتباریات وان ندارد حقیقتی در ذات اعتباریت ار به ذات بدی به صدور یکی دو چیز شدی منه انگشت بر بصر چو سبل تا نبینی یکی دو چون احول هست در علم و قدرتش یکسان عقل ونفس و فلک، زمان و مکان گر یکی در وجود پیش افتاد هم از او، نه ز ذات خویش افتاد بشنو از من نصیحت ای سره مرد چون سفیهان مکن تعصب سرد هم ترا نیست عقل و جان آخر؟ چند تقلید دیگران آخر؟ نیست حاجت به گفت و گوی و نبرد هم بدان راه کامدی واگرد اصل تو نطفه و آن ز حیوان بود حیوان از نبات و ارکان بود باز ارکان ز نُه فلک برجاست اثر و فعل آن در این پیداست وقت سردی در آفتاب رود چون شود گرم سوی سایه دود اثر او فتاده نه یک سر اندرین جا همی نداند خر از مَلَک نُه فلک چو گردان است فلک آمد تن و ملک جان است غرض تن ز روح تدبیر است علت هستیش به تأثیر است گر فلک را ملک چو جان باشد دین حق را چه زو زیان باشد عرش و کرسی و جرم​های کرات کمتر است از بهایم و حشرات؟ خُنْفَساء و مگس، حمار قبان همه با جان، و مهر و مه بی جان؟ نه سباحت، ز فعل حیوانی است؟ «یسبحون» گفت، این چه بیجانی است؟ مبدء عقل و نفس و جسم و فلک عقل و نفسی است نام کرده ملک نکند اسم ذات را تبدیل عقل کل نیست جز که اسرافیل مرو را آفرید حق ز نخست خود چنین است در حدیث درست عرض عقل از آن نبود غرض که مقدم بود محل عرض بلکه آن جوهری است عالی و پاک قایم الذات، دایم الادراک سر او بر قباب قبۀ عرش پای او در طناب خیمۀ فرش شده معلول علت اولی گفته سبحان ربی الاعلی صور او مبدء جهان صور نور او منشأ روان صور حق تعالیش داده لوح و قلم تا نهد مکتب وجود و عدم به یکی نفخۀ حزین از صور زندگان را درآورد درگور به دگرنفخۀ شکر خنده مردگان را همی کند زنده باز تفصیل کار اسرافیل روح میکائیل است و عزرائیل کرده تفویض علم و رزق و فنا حق تعالی بدین سه خانه خدا مظهر نور اسم رحمانند به وکیلی حق جهان بانند زین رسد علم وزان دگر روزی وان دگر جان برد به دلسوزی همه نور مشاعل لاهوت همه روح هیاکل ناسوت جبروت مطهر قدسند ملکوت منور انسند افق اعلی این یکی را جای وان یکی را جناب پاک خدای متوسط به رتبه، نی به مکان عقل​های دگر از این تا آن عقل فعال جبرئیل امین مبدء روح​های اهل زمین * * * بخش ۵ - فی تحریک الافلاک و تأثیره چرخ اعظم نگر که از تشویق دایماً چون همی زند تعلیق بی سر و پا همیشه سرگردان گه به پهلو گهی به سر گردان او ز مشرق به مغرب است روان هشتِ دیگر ازو بعکس دوان صوفیان کبود پوش همه از غم دوست در خروش همه آتش اندر دل و هوا در جان کرده بر خاک آب دیده روان همه روشن دلان جان پر تاب همه سرگشتگان بی خور و خواب نغمۀ انبیا شنیده به جان «طایعین» گفته و دویده به جان یا ونون جمع بخردان باشد طوع و فرمان نشان جان باشد اثر شوق چرخ در تدویر کرده در جملۀ جهان تأثیر درگرفته سماع چرخ به جان در و دیوار و صحن چار ارکان آتش و آب و باد وعنصر خاک خرقۀ خویش هر یکی زده چاک کسوت و صورت هیولائی در فکنده ز شوق روحانی سورت صورتی چو بشکستند صوفی آسا به جمع پیوستند از خودی هر یکی چو بگریزند همه با همدگر در آمیزند اثر اتفاق ایشان دان هرچه پیدا شد اندرین میدان شوق در برّ و بحر پیدا شد گرم گشت آب و خاک شیدا شد زان یکی در سما بخاری خاست زین دگر در هوا غباری خاست آن گهی گریه کرد گه خنده وین گه استاده شد گه افکنده شور در کاینات گشت پدید هرچه آنجا رسید در شورید از جماد و نبات و حیوان گیر تا به انسان، جوان و کودک و پیر همه از ذوق و شوق پویانند هم ز مستی است گر نمی​دانند کوه را چونکه هست «مرّ سحاب» چون بود سیر دیگران دریاب کرد انسان ز روی سربازی آخرالامر خرقه اندازی نغمۀ زخمۀ «الست» شنید یک «بلی» گفت و صد بلا بگزید دست در گردن بلا آورد هستی خویش را به لا بسپرد از دو تائی برست و یکتا شد هم از آنجا که آمد آنجا شد پس تو ای دوست از قیاس جلی اول الفکر و آخر العملی بر تو چون ختم گشت پیدائی غایت تست، علت غائی بشنو از خواجه این حدیث بجان که چو ایزد پدید کرد جهان وقت آخر ز جمعه انسان کرد لفظ «والناس» ختم قرآن کرد * * * بخش ۶ - التمثیل مثل چرخ و شکلهای غریب بشنو از من کنون علی الترتیب نردبازی است کار کون و فساد کعبتینی و طاسک نراد طاس افلاک، کعبتین اختر ذنب و رأس راست چون ششدر زده سه پنج و چار و سه دو کره کرده هر هفت و هشت و نه دوره باز نراد شکل​های فلک از یکی تا هزار، چار ملک وان همه تحت امر مالک ملک مثل «ما فی البحور تجری فلک» گرچه هر دم ز شکلهای غریب خلق کون و فساد راست نصیب نیست این جمله جز که نقش ز باد خصل برد آنکه دل بر او ننهاد «ربّنا ما خلقت هذا» گفت حق چو اظهار کرد سر نهفت پس به «سبحانک» از «عذاب النار» کان بود روح جهل و حکمت کار بندگان را در این پناه آورد بر خدائی خود گواه آورد «ربنا انّنا سمعنا» را خوش بخوان و بگو بدان ما را از من و تو دعاست ای مسکین او اجابت کند به لطف آمین * * * بخش ۷ - فی ابطال احکام الجزئیة المنجمین کلی آن اگرچه بی ریب است لیک جزوی که حکم بر غیب است نیست در وسع و طاقت بشری زان مزن دم که آب خود ببری کی درآید به زیج ایلخانی حکم و تقدیرهای ربانی سیر سیارگان به حکم رصد کی درآید به حصر و ضبط و عدد حرکات و ثوابت و اعداد پس اثر در سرای کون و فساد کی بدانی به عقل و فکرت و رای کی رسد علم تو به علم خدای سیر سیاره استوار مدار تا بدو از ثوابت است مدار زانکه ضبط مدار اوست محال ساعت و روز و هفته و مه و سال سال دورش که هست اند هزار سی و شش گفته​اند اهل شمار کی شود زو مکرر ازتأثیر کیست کان داند از پی تقدیر خود گرفتم که می بدانی تو دفع ضرش کجا توانی تو دفع آن چونکه نیست در امکان جز غم بیهده چه فایده زان بیهده عمر خود تلف کردن غم و اندوه بر سلف خوردن نرود هیچ ز امهات اثر سوی آبا بشو تو جان پدر حاصل تو کنون ز علم نجوم بخت بد بود و طالع میشوم در جهان هر کجا فلک زده​ایست در پی گفتگوی بیهده​ایست هوسش از علومتنجیم است میل طبعش به زیج و تقویم است ای موحد از آن بگردان روی وحده لاشریک له می​گوی * * * بخش ۱ - الفصل الثالث فی علمه تعالی و تقدس علم الیقین عالم السر و الخفیات اوست دافع الشر و البلیات اوست آنچه هست، آنچه رفت، آنچه آید همه داند چنانکه می​باید دور و نزدیک و آشکار ونهان جمله در علم او مساوی دان جز وی و کلی و قلیل و کثیر نیست پوشیده بر علیم خبیر * * * بخش ۲ - عین الیقین عقل داند که عالم به نظام نتوان کرد جز به علم تمام صنعت خوب متقن محکم نکند جز که صانع اعلم رو نظر کن به هیأت تشریح تا ز علمت نشان دهد به صریح * * * بخش ۳ - حق الیقین علم فعلی چو انفعالی نیست حالی است این سخن محالی نیست تو که هستی خود نمی​دانی لوح پروردگار چون خوانی علم خود را ز پیش خود برگیر تا نگردی به بند جهل اسیر حق نهد در کفت مفاتح غیب چونکه برخیزد این تردد و ریب * * * بخش ۴ - الضلال المبین الفرقة الاولی فلسفی علم جزوی حق را منکر آمد نه علم مطلق را گفت کز اختلاف هر مفهوم ذات حق مختلف شود زعلوم زین سبب کلی است علم خدای خه خه!! ای بی بصیرت خودرای علم کان سابق است بر اشیا کی دگرگون شود ز گردش ما کی مهندس ز گردش بنیاد مختلف گردد ای سقیم نهاد * * * بخش ۵ - الفرقة الثانیة اندرین قول هم ز کور دلی ژاژکی خورده است معتزلی که خدا عالم است لیک بدان کافریند علوم در انسان ترهات چنین شگرف که گفت هم بدان گنده مغز باید گفت * * * بخش ۱ - الفصل الرابع فی ارادته تعالی و تقدس علم الیقین آن مریدی که از ارادت و خواست کند او جمله نیک و بد، کژ و راست کفر و دین، زشت و خوب، دشمن و دوست همه از قدرت و ارادت اوست نافع و ضار و معطی و مانع کیست جز حی قادر صانع تا که مثبت شود ارادت وی گفت «اردناه ان یقول لشیء» شیء عام است خاصه با تنکیر تو از او هیچ چیز باز مگیر گشته از خلق و حلق و رزق و اجل بفراغت خدای عزوجل کردنی جمله کرد، واپرداخت هیچ چیزی ز تو نخواهد ساخت همه در سابق ازل رانده است رانده را رانده، خوانده را خوانده است قلمش چون نوشت خردودرشت خشک گشت و از آن سپس ننوشت گر کند این زمان حقایق قلب کلب این قلب و قلب آن را کلب آن هم از سابق قضا باشد نقص و تغییر کی روا باشد گر معلق کنی و گر مبرم اندرین حکم داخلند به هم * * * بخش ۲ - عین الیقین کردن و ترک فعل یکسانست همه در قدرت و در امکانست تا یکی را از آن بر افزاید به ضرورت مرجحی باید پس ارادت به بود یا نابود جانبی را دگر بر آن افزود فعل گر محدث است از هیئات خواست بوده است دایماً با ذات پس ارادت چو کرد مانع دور گشت ظاهر ز شرط​های ظهور مانع و شرط و وقت و استعداد در ازل بوده​اند جمله مراد هیچ تغییری اندرو ناید هرچه هست آنچنان همی باید * * * بخش ۳ - حق الیقین در قضا نیست هیچ زشت و نکو هان مکن نسبت حدوث بدو کفر او کفر نیست ایمان است منع او منع نیست احسان است بد از آن رو کزوست بد نبود پس بد اندر وجود خود نبود زانکه هستی هست​ها زان روست هستی بد برای خود نیکوست نیز اظهار نیک​ها بد کرد گر بدی کرد باز با خود کرد بد کند نیکی نکو پیدا که به ضد است چیزها پیدا چون به خود نیک و از خدا نیک است وانگه از بهر نیک​ها نیک است نیک و بد باشد از قبیل صفات بی نیاز است از آن حقیقت ذات همه از نسبت و اضافات است فی المثل چون جهان آفات است شر این خیر آن دگر باشد شر نه در ذات خویش شر باشد * * * بخش ۴ - حکایت شیخ الاسلام چون اشارت کرد سوی این سر بدین عبارت کرد نیک نیک است، بد بد است ولیک به بدی بد نگر، به نیکی نیک محض شر یا نه خود کثیرالشر نیست و نبود تو جمله نیک شمر «هل تری من فطور» می​خوانی جمع شو چیست این پریشانی خیر و شر، این وجودی آن عدمی است قلمی نیست این سخن قدمی است * * * بخش ۵ - حکایت گفت بابا فرج که بد خود نیست وانچه بد دیده‌​ای تو آن بد نیست احمقی دید کافری قتال کرد از خیر او ز پیر سؤال گفت هست اندر او دو خیر نهان که نبی و ولی ندارد آن قاتلش غازی است در ره دین باز مقتول او شهید گزین نظر پاک این چنین بیند نازنین جمله نازنین بیند این چنین دیده​‌اند درویشان ای دریغا ز صحبت ایشان نیک خواهی نه در بداندیشی است عیب جوئی خلاف درویشی است از حکیم ای عزیز بد ناید هرچه او کرد آنچنان باید شر اندک ز بهر خیر کثیر خیر بسیاردان تو در تدبیر * * * بخش ۶ - التمثیل روی گازر سیه شد از خورشید جامه بنگر که خود شده است سپید گر نبودی وجود خار کثیف گل نگشتی چنین لطیف و نظیف چون بخارش نه خار یکسو شد گل نکو رنگ و شکل و خوشبو شد زان کشیده است پوست بر به و سیب تا کند دفع تلخی و آسیب جر نفع و صفا کند ز درون دفع ضر هوا کند به برون بد برای بدی برون انداخت به از این به بگو که داند ساخت ناخن و موی گر نیفزاید آفت و عیب در مزاج آید قطع آن چون ضرورت است از آن تا نیابی الم ندارد جان سخت بیخش برای خاریدن بی الم در زمان بریدن لذت جنت از جحیم بود داند آن کس که او حکیم بود مزۀ نان گرسنگی دارد آب بی تشنگی بنگوارد راحت مرهم از الم باشد ورنه هستیش کالعدم باشد هیچ بی خرده ناید از باری هان و هان تا تو خرده نشماری خرده گیری نشان خودرایی است خرده بینی نشان بینایی است * * * بخش ۷ - الفرق بین الامر و الاردة بی غرض یک سخن ز من بشنو ره ببین اول، آنگهی میرو زانکه بی این دو هیچ جا نرسی یک اشارت بس است اگر تو کسی چشم در مقصد ارادت دار پس عنان قدم به امر سپار امر حق را جز از ارادت دان زان نیاورد بوالحکم ایمان امر اعمال، ارادت احوال است امر تفصیل، ارادت اجمال است امر بر درگهش چو دربان است بی ارادت ورا چه فرمان است از ارادت از او سری بستند وان دگر سر به خلق پیوستند جنبشی کان نه آن سری باشد سود نکند که سرسری باشد * * * بخش ۸ - فی فایدة الآخر امر تکلیف آفتابی بود هر کسی را چنانکه هست نمود زو رسد هر کسی به حد کمال ناقص الذات گیر و کامل حال باز پس مانده زو شود در پیش سالک از وی رسد به مقصد خویش بی ارادت لزوم حجت کرد با ارادت ظهور حکمت کرد شده بوجهل از او به زندیقی باز بوبکر از اوست صدیقی * * * بخش ۹ - التمثیل آن نبینی که پرتو خورشید چون کند میوۀ سیاه سپید امر در دل همین اثر دارد قوّتی را به فعل می​آرد در ارادت نهفته بود احوال تا رسد هر کسی به حد کمال امر وارد شد آزمایش را آن نکوهش مر این ستایش را سرّها جمله آشکارا شد کارهای نهفته پیدا شد آنکه جان و تن ترا پرورد امر بود و ارادت ای سره مرد هرکه زین هر دو پروریده شود دان که او نفس آرمیده شود سایه پرورد سرخ رو نبود روی صحرانشین نکو نبود هرکه بنشست، گشت سرخ و سفید گاه در سایه، گاه در خورشید امر بگذار و در ارادت پیچ چیست بیرون از این دو دولت هیچ * * * بخش ۱۰ - حکایت آن شنیدی که خواجه صاین دین گفت رهبر کسی بود در دین کو بخود راه امر می​سپرد وز ارادت به خلق می​نگرد سخنی خوب گفت و بس ظاهر قدس اللّه سرّه الطاهر حق تعالی از این دو بهره دهاد مر تراو مرا به دانش و داد * * * بخش ۱۱ - الضلال المبین علم و قدرت هر آنکه کرد انکار به ارادت نیاورد اقرار شبهه اندیش از تغیر ذات گفته شد در جواب نفی صفات هرچه حق خواستست آن خواهد نه فزاید بر آن، نه زو کاهد آنچه خواهد که باشد آن باشد گرچه در گردش زمان باشد کرد کوری چشم​های علیل روشن این راه را بلاتبدیل * * * بخش ۱ - الفصل الخامس فی حیاته و سمعه و بصره تعالی علم الیقین حی و قیوم آن سمیع بصیر که ندارد مثال و شبه و نظیر این معانی بسی است در قرآن رو ببین و به اعتقاد بخوان * * * بخش ۲ - عین الیقین هر کجا علم و قدرت است آن شی سامع است و بصیر و مدرک و حی علم و قدرت چو نعت هر زنده است بصر و سمع از او نماینده است غیرعلم است این صفات ورا نیست علم وز علم نیست جدا دیدنی و شنیدنی همه او جمله داند چنانک هست نکو علم را نیست حاجت از اعضاء خاصه فعل علم ذات خدا دیدنی و شنیدنی به وجود هست موقوف شاهد و مشهود وان نه موقوف حس و احساس است غیر از این عین شک و وسواس * * * بخش ۳ - حق الیقین هرکه او مدتی مجاهده کرد همه آفاق را مشاهده کرد دید و بشنید از مسافت دور چشم و گوش از میان شده مهجور حی بینا، سمیع بی مانند خود جز او نیست غیر از او مپسند چشم و گوش تو آنچه گفت و شنید ز خود آخر بدان صفت برسید نور ایشان فروغ عقل ودل است شمع دل زان جناب مشتعل است * * * بخش ۴ - التمثیل نفس و عقل چون زجاجه و مشکوة دل چو مصباح ونور او ز صفات خانه​ای کاندر اوست این قندیل تن انسان بود بدین تأویل چشم و گوش و مشام و ذوق و مسام روزن است و دریچه​های به جام ماورای دریچه و روزن کیست بنشسته بازگو با من دست تو آستین دستی دان زیر هر موی از آن نشستی دان لیک از آنجا حلول فهم مکن تا نیفتی به شبهه​های کهن دافع شک و شبهۀ منکر نص «بی یسمع» است و «بی یبصر» * * * بخش ۵ - الضلال المبین علم و سمع و بصر، کلام و حیات نفی کردند منکران صفات «صم و بکم»اند و «عمی» و «شردواب» زان نبردند هیچ ره به صواب این صفتها چو هست عین کمال لایق آمد به حضرت متعال ضد این باز محض نقصان است وان نه لایق به ذات یزدان است صفت او خود او تواند کرد هرزه زین پس مکوب آهن سرد چه گشاید ز هرزۀ بسیار آیت باهر از کلام بیار * * * بخش ۱ - الفصل السادس فی کلامه تعالی وتقدس علم الیقین متکلم خدای رب رحیم به کلامی که همچو اوست قدیم همه قرآن به کلی است دلیل بلکه تورات نیز با انجیل سخن او چو ذات او می​دان خالی از حرف و صوت و این و زمان * * * بخش ۲ - عین الیقین حرف و صوتی کز اصطکاک هواست چون توان گفت کان کلام خداست سخن حق ز حق نگشت جدا به خدا این چنین سزد به خودآ قول حق از جهان حسی دان فی المثل چون کلام نفسی دان وان کلام از قبیل وجدانی است همه دانند این چه نادانی است حرف و صوت ای عزیز آن نبود هیچ جسمم کثیف جان نبود * * * بخش ۳ - حق الیقین رو تن و جان خویش را بشناس تا به قرآن رسی ز روی قیاس سرّ قرآن تو آنگهی دانی که ببینی جمال انسانی * * * بخش ۴ - حکایت خواجه عبدالرحیم تبریزی بس نکو گفت اگر تو نستیزی لفظ قرآن و صورت انسان گفت باشند فی المثل زَوْجان معنی آن و روح این ز نهفت باز هستند در حقیقت جفت هر دو را خود حقیقت از ره راز واحدٌ «لانفرق» آمد باز عقل و جان است و حس و آن هرچار کآدمی شد بدان جدا ز جدار هیئت اجتماع این هر چار کرد او را خلیفۀ جبار هرکه او بی یکی از این چار است آدمی نیست نقش دیوار است حس انسان اگر ندارد آن نزد عاقل تنی بود بی جان وان ملاحت به نزد اهل نظر دارد آن معنی و صور مظهر معنوی دگر ربوده نصیب زو رسول و نبی، ولی و حبیب آن سه و این چهار، هفت تمام جامع جمله ذات خیر انام کرده هر هفت آشکار و نهفت «انااملح» از این جهت می​گفت باز اندر مقابل انسان هفت بطن است معنی قرآن هر یکی زان بدین قرین آمد سر «سبع المثانی» این آمد ظاهر خواجه صورت رحمان معنیش کان خلقه القرآن هفت و هفت است چارده، زان نام یافت «طه» که بود بدر تمام لفظ و معنی و جان و تن معجز نیست و نبود چو آن دگر هرگز * * * بخش ۵ - فی اعجاز القرآن اول اعجاز خلق هر دو جهان کرد ایزد به جملۀ قرآن چونکه عاجز شدند «لایأتون» گشت نازل ز حضرت بیچون بعد از آن امتحان به «عشر سور» کرد با جمله خلق بار دگر باز عاجز شدند با که و مه گفت «فأتو بسورة مثله» نص «لن تفعلوا» بیامد باز به حدیثی تمام کرد اعجاز با وفور دواعی ایشان سوی ابطال معجز قرآن همه از عاجزی فرو ماندند لوح «لم تفعلوا» فرو خواندند هر حدیثی از اوست بی مانند معجزاتش نگر که باشد چند معنیش خود برون ز حصر و عدد «نفدالبحر قبل ان تنفد» * * * بخش ۶ - الضلال المبین الفرقة الاولی سخن حق، مشبهی لئیم حرف و آواز گفت هر دو قدیم عرض آنگه قدیم!! این بشنو هرزۀ روشن این چنین بشنو هیچ صوتی دو دم نمی​پاید مثل آن بر خدای کی شاید * * * بخش ۷ - الفرقة الثانیة در راه اعتزال هرزه سرای هست مخلوق حق کلام خدای ذات حق بی سخن بود اکنون نیست لایق به حضرت بیچون علم حق چون بدین کلام عظیم بود پیوسته او علیم و قدیم کی شناسد وجود قرآن را تا نداند حقیقت آن را متکلم بود بدان دایم وان معانی بدو بود قایم زین سبب گفت شیخ ما که کلام با سخن گوست بر سبیل دوام گر به وحدت سرای عین رسی وارهی از فضول و بوالهوسی * * * بخش ۱ - الفصل السابع فی حقیقة صفاته تعالی علم الیقین این صفت​های هفت گانه که رفت دائماً ذات را بود هر هفت همه چون ذات وی قدیم الذّات متبرا ز کثرت و هیئات * * * بخش ۲ - عین الیقین نیست مفهوم هیچ یک موقوف بر کسی جز حقیقت موصوف به حقیقی از این لقب کردند هفت دیدند چونکه بشمردند وانکه معنی در او ندید نهفت نام این نَعْت​ها وجودی گفت بوالحسن اشعری که هشت شمرد چونکه نعت بقا در او آورد * * * بخش ۳ - حق الیقین این همه بحث​های لفظی بود ورنه در اصل نیست گفت و شنود صفت حق چو ذات بیچون است به حقیقت ز حصر بیرون است گفت و گوئی ز فهم خود کردند سعی خود را بجای آوردند آخرالامر چون فروماندند ورق عجز خویش برخواندند غایة الواصفین عن صفتک «ماعرفناک حق معرفتک» * * * بخش ۱ - الباب الثّالث فی اسمائه تعالی و تقدّس علم الیقین نصّ قرآن به نام خالق ما وارد است قوله «له الاسما» حضرت حق گشوده عزّ و علاه در قرآن به لفظ «بسم اللّه» اسمش این گنج را کلید آمد هرچه هستی است زو پدید آمد لفظ اللّه اسم حضرت ذات غیر از آن جمله اسمهای صفات اسم اعظم بدو سزاوار است وین چنین در صحیح و اخبار است گرنه او نام خویشتن گفتی کیست آنکس که این سخن گفتی * * * بخش ۲ - عین الیقین عقل را نیست تاب معرفتش چون نهد نام و کی کند صفتش نود و نه اشارت است بدان که نداند خرد تمامی آن شرع باید که تا کند تعریف مذهب راست چیست جز توقیف به قیاس خرد نشاید گفت نام حق وین سخن نباید گفت او کریم است و نام او ز کرم می​نگفت او سخن مگوی تو هم * * * بخش ۳ - حق الیقین اسم باری است چون طلسم وجود بر عدم زو فتاده نام وجود بود هر بوده​ای ز اسمی خاص هر یکی زو گرفته قسمی خاص هستی ونیستی بدو راجع هم ز تقدیر معطی و مانع همه افعال را چو اسبابند همه املاک را چو اربابند عارف از اسمها علی الاطلاق بهره یابد بقدر استحقاق گه ز اللّه فنای هر دو جهان آیدش در نظر شود حیران بندۀ خاص گردد از ذلت عذر عامی نهد ز هر زلّت گه زرحمان شود کریم صفات وز رحیم آید او رحیم صفات همه زو بیند و ببخشاید هر چه دارد به هر که پیش آید از مَلِک مُلک و مِلک از او داند سلطنت بر وجود می​راند نفس را زیر حکم عقل آرد حلق را جمله نیست پندارد گه ز قدوس در حظایر قدس گردد او نقطۀ دوایر قدس پاک تن پاک جان و پاک اسرار از خلاف و رذایل و اغیار وز سلام او شود مسلمان باز به زکوة و به صوم و حج و نماز به زبان و به دست و قلب سلیم هیچکس را از او نه خوف و نه بیم همه را برشمرد نتوانم ورنه از اختصار وامانم نودو نه شمار صد کم یک عارفان را ز هر یکی بی شک حظ وافر ز کوشش واخلاص داده ایزد ز فضل و رحمت خاص جهد کن تا ز «جاهدوا فینا» راه یابی به کوی «لوشئنا» مرد ره آن بود که در همه جای متخلق بود به خلق خدای * * * بخش ۴ - حکایت بونجیب آنکه بود شیخ مهین چونکه کردی به سالکی تلقین نزد خویشش به ناز بنشاندی نام​های خدا بر او خواندی پس نظر کردی از پی تدبیر تا کدامین کند در او تأثیر از هر آن اسم کو شدی ز مقام گفتیش ذکر کن بدین به دوام چون در آن اسم کار او بنماند باز دیگر هم آنچنان می​خواند باز از اسمی که رخ بدو بنمود نیز ذکرش بدان همی فرمود تا به بعضی و یا نه خود به تمام متصف گشتی آن مرید به کام رهروان را نظر چنین باید مرشدی را چنین کسی شاید اندرین عصر کمتر است این کار زینهار ای عزیز من زنهار تا زغولان فریب می​نخوری هر کسی را نه مرد ره شمری عاقل آنست کز سر فکرت گیرد از حال دیگران عبرت ابلهان را نگر در این ایام شیخ خود کرده قلتبانی خام عشوه خر جمله، دین فروش همه بی می و کاس در خروش همه منکر علم و حکمت و توحید خواه تو شیخ گیر و خواه مرید ظلمت ونور این چه بی خبری است جاهلی و ولایت این چه خری است آن یکی گفته لا الاه بگوی رو بر این باش و هیچ چیز مجوی هیچ تبدیل خلق ناکرده وز عزازیل عشوه​ها خورده خود ندانسته هِر مِنْاَلْبِر باز ذم زده از جهان عالم راز ز اندرون کبر و شرک و نخوت و جاه به زبان «لا الاه الا الله» ننشیند سگ و فرشته بهم با حدث چون کنی حدیث قدم مردم چشم وانگهی خاشاک نور توحید و خلق بد حاشاک خانه کردی ز «لا» پر ازجاروب خود یکی زان بس است خانه بروب چونکه صحن سرای ناپاک است نفس جاروب عین خاشاک است روی آئینه را چو کرد سیاه گشت رنگ سپید رنگ سیاه ذکر را نیست حاجتی به غریو بانگ کردن دروست حیلۀ دیو تادماغش ز بانگ کوب خورد هر طنینی خطاب حق شمرد وهم​ها را وجودی انگارد دیو خود را فرشته پندارد در خیالات خیره و اوهام بازمانده چو صاحب سرسام گر خیال است ذوق عالم پاک حبذا بنگ و خرما تریاک حاش للّه ز مردم آگاه زین چنین صورتی معاذاللّه * * * بخش ۱ - الباب الرابع فی افعاله تعالی و تقدس الفصل الاول فی حقیقة الجبر و القدر علم الیقین فعل​ها جمله فعل حق می​دان کافری گر نیاوری ایمان فعل ما از مقید و مطلق نیست الا ز علم و قدرت حق کارها جمله آفریدۀ اوست اگر آن جمله بد و گر نیکوست اختیار تو اختیار وی است بلکه کارتو عین کار وی است «تعلمون» را از آنکه نیست جدا کرد بر خلق عطف در یک جا خلق و اعمال هر دو در یک سلک زان کشیده است قول مالک ملک علت احتیاج در هر دو ممکنیت بود، چه فعل و چه تو هیچ در خلق خود بدی مختار؟ فعلت اکنون هم آنچنان انگار * * * بخش ۲ - عین الیقین آنکه ذات آفرین بیش و کم است از صفت آفریدنش چه غم است اختیاری کز اضطرار بود نزد عاقل نه اختیار بود خالق کل شیء از که و کی معطی و مانع است و مبدع وحی چون‌که ترک مقدری مقدور نیست مر بنده را، شود مجبور سکنات و تحرک و حرکات همه داند محرک هیئات پس تو باید که آن همه دانی تا به فعلش قیام بتوانی نیک دانسته‌ای بخوان از بر یا توانسته‌ای عرق بستر * * * بخش ۳ - حق الیقین نسبت فعل را به مظهر و ساز کسب خوانند بر طریق مجاز غصب منصب مکن به علت کسب فعل حق از تو نیست الا غصب خالق فعل نیک و بد همه اوست کی بود خلق و فعل خود همه اوست کارها جمله کار او انگار وندرین کار هیچ کار مدار * * * بخش ۴ - حکایت شیخ الاسلام دُرّ معنی سفت در جواب کسی که با او گفت هیچ آمد شدی خدا را بود؟ گفت باری بگو که ما را بود خلق را می​برند و می​آرند نه که آمد شدی بخود دارند به خود آمد خدای خوانندش نبود هیچ مثل و مانندش او خود آمد بخود خدا باشد از همه علتی جدا باشد ما بدو آمدیم و مائی ما زو پدید است و اوست ناپیدا همۀ ما چو اوست در همه باب ما چه باشیم در میان دریاب * * * بخش ۵ - الضلال المبین چون بر انواع اوفتاد افعال مختلف گشت از آن سبب اقوال گاه قسری و گه طبیعی بود در ارادی فتاد گفت و شنود بوالحسین و ابوالمعالی ما هر دو قایل به مذهب حکما فعل بنده ز قدرت بنده گفته، وان باز ز آفریننده باز استاد هر دو قدرت را شرکتی داده بهر علت را متکلم میان جبر و قدر گفته قول دگر و فیه نظر قدری این همه زخود گیرد خویش را اصل نیک و بد گیرد از سر جهل خود به وفق مراد شبهه​ای چند کرده​اند ایراد گفت: گر جمله زوست چیست جزا ظلم کردن براو چو نیست روا او کند جمله پس مرا گیرد خود چرا کرد یا چرا گیرد بد از او در وجود چون آید بد شود نیک و این نمی​شاید امر مالایطاق بیداد است عقل از این شک و شبهه آزاد است شبهۀ آنکه گبر بی دین است گر بدانی بعینه این است اصل توحید می​کنند ابطال از سر جهل و حکمت افعال عقدۀ شک و شبهه را همه حل کرده ایزد بقول «لاتسأل» آنکه بد می​کند به قول تو هم هست مخلوق حق ز عین عدم بد ز خود گیر یا خود از شیطان او ز حق باز شبهه گشت همان چونکه حق کرد اصل آنچه شر است بد خود این است و بل ز بد بتر است چند خود را به دست دیو دهی بد مبین تا ز هر بدی برهی نیک و بد چون همه از او بینی هرچه بینی همه نکو بینی آدمی نبود آنکه او ز چرا چون خر افتاد روز و شب به چرا گل معنی به دم بیازردی هر چه دیدی بدان چرا کردی چیست تفسیر ظلم بر اطلاق جز تصرف به غیر استحقاق از خداوند نیک و بد، زن و مرد ظلم را کی توان تصور کرد مالک ملک بر حقیقت اوست هر بدی کو کند همه نیکوست تا تو در خویش مبتلا باشی دوست خود، دشمن خدا باشی کار او را همه ز خود بینی لاجرم نیک را تو بد بینی هیچ خود بین نکو نخواهد دید هم بر این ختم گشت گفت و شنید * * * بخش ۱ - الفصل الثانی فی انّ افعاله لا تُعلَّل و انّ الجزاء لیس بالعمل علم الیقین فعل باری پی غرض نبود زانکه در ذات او عرض نبوَد لاابالی است ذات بی مثلش باز چون ذات، بی سبب فعلش عاصیی را اگر ببخشاید از کرم بی عمل همی شاید مؤمنی را اگر عذاب کند از غضب بی گنه صواب کند زان سبب گفت با تو «لاتسأل» که ترا نیست هیچگونه محل گر بپرسی از آنچه او سازد او ترا در سؤال بگدازد در خبر بهر آنکه با خبر است حجت این ز پیش بیشتر است * * * بخش ۲ - عین الیقین سبب فعل حق چو ما باشیم او شود خلق و ما خدا باشیم چون خدائی به کارفرمائی است سبب فعل علت غائی است تو کئی؟ تا که این سخن گوئی یا که با او حدیث من گوئی * * * بخش ۳ - حکایت پشّه​ای رفت بر درخت چنار گفت خواهم که بر پرم هشدار گفتش آخر کزین نشست چه خاست تا زبرخاستن چه خیزد راست پشه​ای بیش نیستی به وجود تا که اندیشی از قیام و قعود هیچ از طور خویشتن مگذر فطرت خویش را به جای آور * * * بخش ۴ - حق الیقین در جهانی که خالی از ستم است سبب فعل و غایتش بهم است فعل حق را سبب نمی​شاید که جزا از عمل برون آید به حقیقت چو نیک در نگرید همه خود عین ذات یکدگرید نقش لوح و عمل، دگر پاداش هر سه یک چیز آمد از نقّاش صورت مبدء و جزای معاد در وسط شد عمل ز کون و فساد نقش علمی که زادۀ ازل است تا ابد روح صورت عمل است عمل اینجا همی کنی نامش پس جزای عمل در انجامش هر سه با هم به امر «کن فیکون» آمد از کردگار بی چه و چون با خود آورده​ای و با خود باز می​بری نقش​ها به آز و نیاز هرچه اینجا کنی حقیقت آن پیشت آید «کما تدین تدان» هیچ هویت از حقیقت خویش بنگردد ز هیأت کم و بیش لیک محبوس مرکز سِجّین بِنَبُرده ره از ضلال مبین * * * بخش ۵ - الضلال المبین فعل حق را دگر ز کور دلی غرضی خاص کرد معتزلی باز اصلاح حال هر بنده کرد واجب بر آفرینندۀ بعد از آن التزام کرد محال که جزا را گرفت از اعمال همه این شاخ و بیخ خودبینی است بار و برگ درخت بی دینی است هر درختی کز اصل کژ برخاست تا قیامت دگر نگردد راست در قضا جمله چیزها بهم است در قدر پیش و پس، فزون و کم است دور و نزدیک در ظهور افتاد ذات هستی از این دو دور افتاد شیب و بالا و پیش و پس، چپ و راست همه از این دو وضع و هیأت خاست همه از دور چرخ و کور زمان بر حقیقت همی فتد حدثان گر خیال زمانه برخیزد ازلت با ابد درآمیزد خاص بینی که عین عام شود حال​ها جمله یک مقام شود کل شود جمله کلی و جزئی بنماند دگر منی و توئی نزد من روشن است خود این راه گر ترا دیده نیست «لااکراه» * * * بخش ۱ - الفصل الثالث فی حدث العالم علم الیقین ماسوی اللّه را عَلَم عالم از حدث شد که هست ضد قدم محدث است بل عدم وجود سواه لم یکن کاین و «کان اللّه» «و هو الاول» از نُبی بر خوان آخر و اول وجودبدان اولیت کجا شود ظاهر که در او باطنی بود آخر کافر است آنکه گفت ذات جهان بود و باشد همیشه بی برهان * * * بخش ۲ - عین الیقین محدث است عالم ار نه از دو یکی وصف او آمدی و نیست شکی بودی اندر ازل جهان ساکن وین زمان باشدی چنان ساکن متحرک چراست هذا خلق ان صدقتم بذاک ماذا خلق حرکت خود پس از سکون باشد متحرک همیشه چون باشد متحرک نبود و ساکن نیست قِدَمش زین دلیل ممکن نیست * * * بخش ۳ - حق الیقین «ثبّت العرش» خود جهانی هست تا تو نقشی بر او توانی بست عدمی بلکه یک جهان اَعدام گشته مجموع و کرده عالم نام نقطه​های عدم بهم پیوست در خیال تو نقش صورت بست بس که کردم مکرر این گفتار بو که برخیزد از تو این انکار * * * بخش ۴ - حکایت گفت بابا فرج حدیث تمام چونکه کردش سؤال خواجه امام کین جهان مُحْدَث است یا که قدیم؟ چیست زین هر دو نزد قلب سلیم؟ گفت بابا به او ز روی یقین نکته​ای خوبتر ز دُرّ ثمین که فرج تا که دیده بگشادست نظرش بر جهان نیفتادست وصف چیزی چه بایدت پرسید که دل ودیده هرگز آن بندید خواجه چون مرد کار را بشناخت تختۀ علم خود در آب انداخت دل که از نور حق شود حیران در نظر نایدش حدود جهان چند از این گفت و گوی و بوالهوسی جهد کن تا بدین مقام رسی * * * بخش ۱ - الفصل الرابع فی بیان مبدء العالم علم الیقین پیشتر از جهان خدای لطیف جوهری آفرید پاک و شریف پس به هیبت بدو گماشت نظر تا که بگداخت جملۀ جوهر گشت یکسر چو بحر بی​پایان عرش رحمان ستاده بر سر آن پس ز ثقلش زمین فرو انداخت و آسمانها ز دود آن برساخت همچو گوئی بُد آن زمین و بر او بیت معمور و جای کعبه در او پس بگسترد باز جمله زمین از برگوی تا که گشت چنین کوه​ها را چو میخ زد بر وی تا نیاید دگر خلل در وی جویها را روانه کرد بر آن کرد تقدیر قوت جانوران روز یکشنبه و دوشنبه بساخت این زمین، پس به کوهها پرداخت کردن کوه در سه شنبه بود چهارشنبه بساخت روزی ورود روز پنجشنبه بود و جمعه که باز آسمان ساخت و داد زینت و ساز قدرت از اصل خلق واپرداخت زین سبب روز شنبه هیچ نساخت این چنین گفت خواجۀ کونین چونکه تفسیر کرد «فی یومین» * * * بخش ۲ - عین الیقین ممکن است این همه ز قدرت حی نرسد فکرها به حکمت وی چون ز صادق پدید گشت اثر عقل دانا نهاد بر وی سر عقل چون ره به غیب می​نبرد به که اندر قفاش می​نگرد «و اتّبعناالرّسول» و «آمنّا» می​نگوید بجز دل دانا * * * بخش ۳ - حق الیقین روزهای خدا وقایع اوست رتبۀ هستی صنایع اوست کشف او چونکه نیست در امکان باز دان قرب رتبۀ انسان مُهر گنجینه ظهور وجود آدم آمد به طالع مسعود بر سریر خلافت او بنشست در گنج وجود را در بست بعد از او کلّی​یی زعام و ز خاص نامد اندر وجود جز اشخاص این همه در حدیث و قرآن است وندر او رازهای پنهان است ذات جوهر زجسم و جان چه بود نظر ثِقل و دود آن چه بود چیست تفسیر عرض «فوق الماء» چیست تأویل «علّم الاسماء» عالم امر و خَلق را بشناس تا نمانی ز وهم در وسواس سرّهای شگرف می​یابم هم بگویم چو محرمی یابم هرچه دانی همه بیانی نیست یا بیانی همه بنانی نیست دید و پس گفت وانگهی بنوشت دلت، آنگه زبانت، پس انگشت جوهر و کار این سه آلت را نیک بشناس این حوالت را خاصۀ هر یکی بدو بسپار تا نباشی تو مرد هرزه شمار این چنین کرده​اند اهل کمال ضد این ظلمت است و جهل و ضلال * * * بخش ۴ - الضلال المبین در حدوث و قِدَم بسی نقل است وان همه شکّ و شبهۀ عقل است عقل مشائی ز دین مایل به قدیم و حدوث شد قایل قِدَم آسمان به ذات و صفات گفته جز وضع و هیأت و حرکات عنصر و مایه را به شخص دگر نوع هر جنس و جنس​های صُوَر نزد ایشان همه قدیم بود چه کند عقل چون سقیم بود کرد رسطالیس اول این تفصیل یافت آخر ز بوعلی تکمیل شبهه​ای چند از خود اندیشی کرده دستور کفر و بدکیشی تا که برخیزد این تردد و شک بنگر اندر جوابها یک یک وان حکیمان که پیش از او بودند هیچ قیدی بر آن نیفزودند جملۀ ذات​ها قدیم الذات دیده و مُحْدَثی نه جز که صفات اصل عالم سریع و خواه بطی آب دانست تالس ملطی انکساغورس آن خلیط گرفت وندر او جزوها بسیط گرفت نزد او هیچ استحالت نیست جز بروز و کمون حوالت نیست وان ذومقراطس اصل عالم را به توهم گرفته از اجزا کُری الشّکل هر یکی و مدام متحرک به ذات ذواقسام گفت کافتاد اتفاقاً آن بهم و گشت از آن فلک گردان * * * بخش ۱ - الفصل الخامس فی معرفة نفس الناطقة علم الیقین اثر و فعل نفس انسانی نیست اندر وجود پنهانی نطق و رای و قیاس و اندیشه فکر و حدس و فراست و پیشه این همه گفت و گوی علم و بیان اثر لطف نفس ناطقه دان هر که دارد دو چشم بیننده فرق داند ز مرده تا زنده آدمی هیچ وقت در کم و بیش نشود غافل از حقیقت خویش همه وقتی به خواب و بیداری هست در کار خویشتن داری من منم گرچه باشم اندر خواب کیست آن من بگو که چیست جواب اندر اثبات ذات و نفس انام نصّ «من امر ربّی» است تمام بعد از آن امر و خلق کرد جدا تا بداند که چیست امر خدا امر بی واسطه است از او صادر خلق از اسباب و واسطه ظاهر امر «ربّی» و نفخ «من روحی» چیست جز روح قدس سبّوحی * * * بخش ۲ - عین الیقین نفس را نیست مادت و مدّت قالب او راست آلت و عدّت نه عرض بلکه جوهری است شریف وز اضافات یافته تشریف جسم نبوَد که جسم را اجزاست و او محل بسیط بی همتا است وحدت عقل و نفس را داند جسم دیدی که او خدا داند گر بسیطی درآید اندر جسم متجزّی شود به چندین قسم که بسیط آنگهی بسیط بود چو بدو جسم تو محیط بود نشود از غذا فزاینده مُحْدَث است او ولیک پاینده نی بمیرد همی چو نفس نما آنکه در شأن اوست «بل احیا» مردن و زیستن چو ضدّانند روح را نیست عاقلان دانند * * * بخش ۳ - حق الیقین مرکز روح عالم اعلاست و آن منزّه ز شیب وز بالاست بی تناهی و حصر و بی محل است زانکه نور خدای لم یزل است از اشارات حسی است بری مترقی به قوت نظری ای منزه ز اَیْن و هیأت و لون نشنیدی که «انتم الاعلون» تو مبرا ز مرکز خاکی فیض انوار عالم پاکی عرش و کرسی، کمینه پایۀ تست نور خورشید و مه ز سایۀ تست چرخ اعظم، ستانۀ پایت هر دو عالم مسخر رایت باش تا ز آفتاب نور جلال درنشینی به اوج ژاله مثال * * * بخش ۴ - حکایت عاقلی دید قطرۀ ژاله بنشسته به سبزه و لاله گفت ابری نبود در عالم از کجا شد پدید این شبنم مرکز او ز شیب یا بالاست میل طبع وجود او به کجاست یک زمانی بدین سخن بگذشت تاب مهر اوفتاد در کُه و دشت قطرۀ ژاله دید آن سره مرد که ز ناگاه قصد بالا کرد میل اودید چون بسوی سماست کرد معلوم کز قبیل هواست تو ورای دو عالمی زنهار تا نگیری در این نشیب قرار شهسواری به قوّت نظری زان چو شاهان همیشه در سفری از عمل وز نظر چو شاه و وزیر گه به نخجیر و گاه در تدبیر چونکه رخش تو بر زمین بدوید گرد کی زان به دامن تو رسید تا به منزل رسی به آسانی دامن از گرد ره بیفشانی زان همه جست و جو برآسائی نکنی کار و کارفرمائی بازدانی که تا که بودی تو آتش شمع یا نه دودی تو لیک آن دانشت ندارد سود که در آنجا نمیتوان افزود این جهان است جای کسب کمال جهل نفس خود است عین ضلال * * * بخش ۵ - فی امربالمعروف امر معروف خصلتی است شریف لیک از مشفق نظیف لطیف صفت آنکه سالک راه است «فبما رحمة من الله» است جست و جوی بدی ز بی خردی است بدگمانی بدان که اصل بدی است ای که از عیب دیگران پرسی تو مگر از خدا نمی​ترسی تا کنی زهد خویش را مشهور که توئی فاسق و منم مستور خود ندانی که فسق خودبینی است غیر از آن هرچه هست مسکینی است ختم ابلیس و حال آدم بین زان دو یک بهر خویشتن بگزین تو اگر گرد خود براندازی بر پی کار، خانه پردازی دیگر از دیگران نیاری یاد جز به نیکی مکن که نیکت باد فسق بگذشته را مکن غیبت که بود بدگمانی و ریبت اگر او را به دل پشیمانی شده باشد از آنچه می​دانی او بود تایب و حبیب اللّه تو بداندیش فاسق و گمراه گر ندیدی به چشم باز مجوی ور بدیدی به چشم باز مگوی عیب مردم اگر فراپوشی رو فراپوش ورنه خاموشی گر بپوشی به لطف عیب کسان هیچ مأخوذ حق شوی تو بدان؟ امر معروف آنچه خاصۀ ماست نیک خواهی و ناصحی و دعاست باقی آن کس که حکم می​راند حاکم است او چو کرد او داند باز پرسند از یکایک مرد من ندانم که او چه خواهد کرد جنس با جنس خویش گردد یار خاص را خود به امر عام چه کار بر من آن نیست من چه می​دانم کشتی​یی را به خشک می​رانم مرد باید که خوش منش باشد فارغ از جور و سرزنش باشد گفته «المؤمن آلف مألوف» تو شدستی به ضدّ آن موصوف چند از این فتنه و خصومت تو نه تو رستی و نه حکومت تو خیره جنگی خری به صد دینار تا دلی را کنی به رنج افکار این همه نخوت و خصومت و جنگ بهرنام است و شهرت ای همه ننگ هر بدی کان ز دیگران دانی به حقیقت توئی اگر دانی تا تو بینی ززید و عمرو بدی همچو طفل سفیه سایه زدی * * * بخش ۶ - حکایت کودکی دید عکس خود در آب زان بترسید و بانگ زد کای باب در خُم ماست کودکی پنهان که من از خوف او شدم لرزان پدر پیر در زمان بدوید وندر آن خُم ز ابلهی نگرید صورت عکس خویش دید در آن گفتش ای پیر از که ای پنهان؟ در خُمی رفته​ای به ریش سفید کودکی را همی کنی نومید تا ز بیم تو آب می​نخورد با تو آبش به حلق چون گذرد؟ باری این داد و داوری بنگر عقل فرزند بین و ریش پدر زین قبیل است کار نادانی تو خود از عکس خود هراسانی سگ دیوانه هرکه را بگزید عکس سگ اندر آب صافی دید تشنه گردد ز آب می​نخورد زانکه عمداً به آب در نگرد نفس امّاره بین که در توحید که ز دست تو هیچکس نرهید اندر آب لطیف خلق زَبَد می​نبینی مگر که صورت خود آب در نفس خود چو باشد پاک گر تو سگ بینی اندر آب چه باک هم تو گشتی از آن نظر مذموم مانده از رحمت خدا محروم هر که را حق به لطف بنوازد صحن دلها مقام او سازد وانکه شد از جوار او مطرود از در دل همی شود مردود * * * بخش ۷ - حکایت بر رهی می​گذشت شیخ مهین سعد دین حمویه با تمکین برکۀ آب بود در ره پیر که گذشتن از آن نبود گزیر مرکب شیخ ز آب باز جهید عکس خود را چو اندر آب بدید شیخ گفت آب را بشورانید عکس او را بر او بپوشانید آب روشن از آن مکدر گشت بی تعب اسب شیخ از آن بگذشت کرد اشارت پس آنگه از چپ و راست سوی اصحاب کین طریق شما است اسب نفس تو توسن آمد هان تا نگردی از آن تو سرگردان تا که در وی رمیدنی باشد آن هم از عکس دیدنی باشد چون ز خودبینی او گرفت آرام بضرورت شود به زیر تو رام اگر از سنّتی شود خودبین رو مباحی به ضدّ آن بگزین هر عبادت که گشت عادت تو قوت نفس است آن عبادت تو پس مداواة صاحب استعداد نکند جز به صورت اضداد به تو خیری که باشد اندر دیر بهتر از مسجد است با «اناخیر» سرّ تکلیف حکم تعجیز است داند آن کس که اهل تمییز است بار برداشت آدمی فضول ایزدش خواند از آن «ظُلوم و جهول» لطف او گر نگفتی «آتاهم» «یحملوا» ذاک بل «حملناهم» کی به پایان رسیدی ای گمراه تو و بار تو بی «یتوب اللّه» بار او کرد تا فرو ماند تختۀ عجز خویش برخواند خوان «امّن یجیب» ساز کند در «انی قریب» باز کند معصیت کان ترا به عذر آرد بهتر از طاعتی که عجب آرد کبر ابلیس و عجز آدم بین زان دو یک کار بهر خود بگزین آن لعین ابد ز خودبینی وین صفی احد ز مسکینی بهم آوردم این سخن سر و بن طاعت از بهر نفس خویش مکن هرچه خواهی کز آن شوی مهتر هرچه کمتر کنی ترا بهتر گاه گاهی اعوذ بالشیطان گفته​اند اهل دل من الرحمان * * * بخش ۱ - الفصل السادس فی الرزق رازقی کو بود سزای سپاس جز که «ذوالقوّة متین» مشناس قدرتش خلق را دهد روزی همچو نیک اختری و بدروزی هست دایم به رزق خلق علیم وانگهی علم او چو ذات قدیم خلق و روزی بهمدگر مقرون کرد اوّل به امر «کن فیکون» زین سبب در کلام وقت بیان خلق فرمودو رزق در پی آن ضامنی کرد نیز بار دگر به «علی اللّه رزقها» بنگر نبوَد واجب آن بر او لیکن خورد سوگند تا شوی ساکن قسمتی کان نه از ره فرض است «فو ربّ السماء والارض» است روزی از کسب اگر شود کم و بیش علم حق جهل گردد ای بدکیش هرچه بهره گرفت از آن بنده روزیش خواند حقّ دارنده برسد لاجرم به بنده تمام خواه رزق حلال و خواه حرام لطف او چونکه دست بُرد نمود بندگان را به بندگی فرمود اندر آن دَم که این عنایت کرد روزی بنده را کفایت کرد گفت رو امر ما بجای آور هیچ اندوه رزق خویش مخور چون ترا کار مات باید کرد روزی از کسب خود نشاید خورد تو جناب مرا ملازم شو روزیت بر من است هرزه مدو هرکه تقوا گزید در ره دوست «حیث لایحتسب» خزینۀ اوست * * * بخش ۲ - حکایت در حضور جماعتی انبوه رفته بودم پی تفرّج کوه کمری را شکافت یک یاری پیش ما ناگهان پی کاری کرمکی یافتم میان کمر سیر و سیرآب و سبز و تازه و تر اندر آنجا مقام خود کرده چون در آب و گیاه پرورده هیچگونه مسام و راه گذر ما ندیدیدم در میان کمر خلق چون دید صورت آن را تازه کردند جمله ایمان را رزق این از کدام راه آمد که تر و تازه چون گیاه آمد قوت از بهر قوّت جان است وان هم از فعل​های یزدان است فعل حق را سبب نمی​شاید کم نگردد ز هیچ و نفزاید بی سبب بین که دارد او زنده جمع شو تا کی ای پراکنده؟ بسکه دیدیم مرده از خوردن نادر است از گرسنگی مردن گر توانگر بوی و گر درویش نخوری جز که قدر روزی خویش تو کنی جمع تا فلان بخورد عاقل این را ز ابلهی شمرد * * * بخش ۳ - الضلال المبین گیرد از کسب خویش رزق حرام قَدَری، اینت حمق و جهل تمام شبهۀ او که منشأ شر شد با جوابش بسی مکرّر شد بازخوان و بدان یکایک را تا کند زایل از تو این شک را تا کی آخر از این دوروئی تو فتنۀ خلق و هرزه گوئی تو یا مسلمان محض شو در دین یا بکلّی طریق کفر گزین همه دانند مردم از که و مه که زن قحبه از مخنّث به چون نه اینی نه آن، همان و همین کرده دور از خودت به صد نفرین زان منافق همیشه نام تو شد «اسفل السافلین» مقام تو شد از مسلمانی این صفت دور است زانکه از شرک​های مستور است اندرین ره ترا بسی بیم است چاره تفویض یا نه تسلیم است هرکه در بحر دست و پای زند نفس خود را بدان تباه کند وان غریقی که تن در آب دهد هست ممکن کز آن بلا برهد اندر آب اوفتاده​ای زنهار قوّت خویش را بدو بسپار آنکه خود را در آب مرده شناخت موج دریاش هم برون انداخت زانچنان بحر مظلم خونخوار تخته​ای نادر اوفتد به کنار * * * بخش ۱ - الفصل السّابع فی معرفة الزّمان و المکان چیست جلّ المتاع چرخ کهن جز مکان و زمان بی سر و بن این دوروئی به حشو آکنده وان فرومایه​ای پراکنده این یکی هرزه گرد بی سر و پا وان چو هرجائیان شده هرجا این چو گهواره بی قراران را وان دگر دایه شیرخواران را چند باشی چو طفل بیچاره نزد دایه به بند گهواره از زمان و مکان شود آزاد مردوار آنکه دل بر اوننهاد چونکه خواندش اِلاه لهو و لعب هیچ عاقل نجست از او منصب گر هزاران هزار قرن بزیست چون اجل در پی است حاصل چیست آخرالامر هم بخواهد مُرد جان ز دست اجل نخواهد بُرْد بلکه خود هست دایماً هالک «لمن الملک» بشنو از مالک سخن حق هیشه یکسان است زین زمان از تو بر تو پنهان است چون زمان و مکان شود همه طی هم بدو بشنوی خطاب از وی رخ نماید ز پردۀ اسرار «لمن الملک واحد القّهار» اندرین ره فرونمانی تو ذات خود را اگر بدانی تو بگذر از پنج روزه راه گذر مرکز خویش را بیاد آور بنده از بندگی شود مهتر چیست جز بندگی ترا بهتر دل که در عالم نیاز آمد پیش معشوق سر فراز آمد فطرت خویش را ز دست مده که تو از به شده بگردی به * * * بخش ۲ - الضّلال المبین نزد ایشان زفهم و وهم و گمان واجب است دایماً وجود زمان باز قومی دگر از ایشان هم ممتنع گفته مقتضای عدم در ضلال مبین هم این و هم آن اعتباری است خود وجود زمان نقطه و حال جزو مقدار است مابقی جمع وهم و پندار است تو همان وقت را نگه میدار برهان خویش را از این پندار مکن ای دوست فوت فرصت حال گه به ماضی و گه به استقبال حالیا حال را ز دست مده تو چه کاری به گفتۀ کِه و مِه * * * بخش ۳ - التمثیل کشتی​یی دان روان بر آب روان روز و شب هیأت زمان و مکان بادبانش مزاج و باد اجل لنگرش باد پای و آبش امل منبع آب قعر بحر قِدَم باز ریزان به قعر بحر عدم او به طبع از فراز گشته دوان در قفا باد و شیب آب روان تو در او ساکن، او دوان دایم تو در او ایمن، او روان دایم ناگهانت ز مبدءِ ایجاد برساند به منتهای مراد تا خبر یابی از حقیقت کار او رسانیده باشدت به کنار ای که گشتی در این قفس محبوس بط و کشتی است، وین بود معکوس مرغ آبی سفینه کی جوید زانکه دایم در آب می​پوید در مَزابل فرو میاور سر مرکز خویش را بیاد آور نیست جای تو جز که علیین شاه بازی در اوج خویش نشین چه کنی در سرای کون و فساد رخ فرا کن به آشیان معاد خود زمان و مکان دو معدومند دَوْر و خط نقاط موهومند * * * بخش ۱ - الفصل الثّامن فی فواید طاعته تعالی امر فرمود ایزد رحمان همۀ خلق را ز انس و ز جان به عبادت که خاصۀ ممکن زانکه آمد و «ماخلقت الجّن» تا عبادت بسوی ذکر بَرَد ذکر آنگه بسوی فکر بَرَد خیزد از فکر شعلۀ عرفان پس ببیند ورا به عین عیان معرفت را محبت است اثر آن شجر وین بر او بود چو ثمر عشق برگیرد از میانه دوئی بنماند دگر منی و توئی چون توان گفت بعد از آن چه شود گو بدانید یک جهان چه شود بنده چون بندگی بکار آرد بندگی خواجگیش بار آرد * * * بخش ۲ - الضلال المبین اهل الحاد و مرجئه ز ستیز شبهه​ای کرده​اند دست آویز که چه حاصل از این مشقّت ما بی نیاز است حق ز طاعت ما گر تو طاعت کنی و گر عصیان ذات حق را از آن چه سود و زیان گر تو قادر شوی و گر عاجز خللی ناید اندر او هرگز حق تعالی اگر کند رحمت نیست حاجت ورا بدین زحمت ور غضب راند از ارادت و قهر شکّر طاعت تو گردد زهر حکما بر بهانۀ تقدیر جمله انداختند در تأخیر طعن در انبیا و حکم زدند کافر و ملحد و خبیث شدند تُرَّهاتی شمار نافرجام هرچه زین جنس گفته​اند تمام امتحان است سرّ حکم خدا که کند پاک از پلید جدا عقل را چون ز نقل تقویت است تجربت​ها دلیل تربیت است * * * بخش ۳ - حکایت گفت یک روز نازنین خاتون کادمی زاده عاجز است و زبون در دو انگشت حق ورا دل و گِل پس مؤاخذ شده، زهی مشکل غایت عجز و اضطرار است این کس نگوید که اختیار است این همه در شأن ماست آیۀ عجز «ما تشاؤن» چیست غایت عجز چونکه تعجیز او ز تکلیف است سرّ تکلیف لطف و تشریف است عاجزی خانه زاد امکان است مظهرش نقش ذات انسان است زانکه تکلیف امر علم و عمل آدمی راست در دو کَوْن محل همه تکریم او از آن عجز است غایت سیر سالکان عجز است عجز دیدی که اقتدار آمد جبر دیدی که اختیار آمد نیست گشتن در عدم زدن است بیش بودن همه ز کم زدن است عجز از ادراک گفت ادراک است آنکه را دید و مذهب پاک است این چنین است راه اهل کمال غیر از این کفر و بدعت است و ضلال * * * بخش ۴ - حکایت شد در ایّام تابعین این نام عالم علم فرعی و احکام اهل آن قرنها چو بگذشتند دل مردم ز ره فرو گشتند فتنه و اختلاف شد پیدا علم دین شد ز علم فقه جدا حیله​های جهان بهم کردند به فقاهت ورا علم کردند چون یهود و نصارا از تصنیف کرده احکام دین حق تحریف لفظ معجز بدان رها کردند قلم اندر معانی آوردند همچو اصحاب سبت دام کنند رَبْوْ را محض بیع نام کنند صد به سی و به بیست کرده حسیب پس خدا را به بیع داده فریب با خدا حرب می​کند به حیل آری «الحرب خدعه» است مثل گاه دستارچه به بیع کند تا چنین حیلتی شنیع کند گاه انگشتری بیارد پیش تا برد خان و مان آن درویش زان سبب صید او از این شست است تا بدانی که کار از این دست است مرده ریگش چو نیم دانگ ارزد پس چرا در حساب صد برزد آری این از قضای مولاناست چه کند این بلای مولاناست آن زمان کو قضا همی راند قَدَر از زور او فرو ماند من ندیدم قضا چنین مبرم که بگردد همی به نیم درم غدر و تزویر کرده با خود راست یعنی این خود سجل دار قضاست چون سجلّ از کتاب سِجّین است درخور صد هزار نفرین است باز بنگر به صاحب فتوا کرده وسواسرا لقب تقوا در درون حرص چون سگ مردار وز برون آبم از دو قُلَّه بیار بسته از کبر و غل و بخل و شره بر تن و جان خود هزار گره از تفقۀ دگر قساوت دل جوید از غایت شقاوت دل بیست من آب بایدش به وضو در قرائت سرش شده چو کدو به وساوس کند جهانی باز همچو شیطان به وقت عقد نماز یعنی آن تقوی از حضور بود ره نبیند هر آنکه کور بود مغز و خونش همه ز خوان امیر وز رَشاشه همی کند تعفیر کرده جمع از مُشاهرات حرام درمی چند را به بخل تمام روز و شب از گرسنگی مرده وآن دونان حرام ناخورده ساخته آخر آن به رأس المال اینت کسب مباح و اینت حلال همه در بند ملک و اسبابند فقهاشان مخوان که اربابند فقه ره دیدن است و ره رفتن نه برآشفتن و سخن گفتن هرکه او شد به لقمه​ای خرسند چه کند علم و دعوی و سوگند بس مسایل که در سَلَم خوانی وز توکّل یکی نمی​دانی صبر و شک و رضا و توبۀ خاص چیست، چِبْوَد محبت و اخلاص نه زجهل این حدیث می​رانم که من این فقه را نکو دانم خوانده و کرده​ام در آن تصنیف وندرین نیست حاجت تعریف علم دین خوان و راه سنّت گیر پند من روزگار رفته پذیر فرض و سنّت بدان و حلّ و حرام چه شد ار نیستی تو خواجه امام به عمل کوش و علم جوی رفیق تا رسی زان به عالم تحقیق چون تو از مکر حق نمی​ترسی هرچه خواهی بکن چه می​پرسی بر سر خود نهاده​ای خروار وندر آویخته گوشۀ دستار فصلکی چند را ز بر کرده خویشتن را به زور خر کرده چرخ گردون زنانه کردار است عمل او به عکس بسیار است از همه مردمان گزین کند او خر نر جمله شیخ دین کند او آنکه را عُجب و کبر بیشتر است قرب او نزد عام بیشتر است همه میلش به غمر و گول بود رهبر او همیشه غول بود خر سری را لقب فقیه کند عالمی ملک یک سفیه کند یک هنرمند از او نیاساید همگی روی ناخوش آراید گر موحد شکایتی بکند چون کند گر حکایتی بکند می​دهم از کمال داد سخن تو چه کاری که نیست لایق من وقت من زان همیشه خوش گذرد که دلم راه فقر می​سپرد گشت راضی به هرچه پیش آید وقت را بود تا چه فرماید به قناعت درون گنج خمول فارغ از منصب و منال فضول نه مدرّس نه قاضی و نه خطیب نه معلم نه واعظ و نه ادیب زهرۀ من از آن مقام رود که دلم بوی شیخی​یی شنود همه یاران من بزرگ شدند در ریاضت همه سترگ شدند شرح هر یک نمی​توانم داد همگان را خدای خیر دهاد حالیا در کشم عنان سخن زانکه بیحد بود بیان سخن همه را خوی خوب عادت باد جمله را ختم بر سعادت باد تمّت المنظومة الموسومة بالسعادة نامه فی یوم الخمیس من منتصف شهر شوّال ختم بالخیر و الاقبلا لسنة ثمان و ستین و ثمانمائه الهجریة النبوّیة المصطفوّیة الهلالیّة علی انمل العبد الحقیر الفقیر اقل خلق اللّه الواهب شیخ اسلام بن حسین بن علی بن محمود الکاتب اصلح اللّه شأنه و غفراللّه ذنوبهم و جعله من الاولیاء المقبولین و السّعداءِ المقرّبین بحرمة کمّل اولیائه من الاقطاب و الافراد برحمتک یا الرحم الرّاحمین. * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/collections/sebusteri-seadetname İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1320). Public domain (author died 1320). Original text only.