İbrahim bəyin səyahətnaməsi. Birinci cild Zeynalabdin Marağayi (1840–1910) İbrahim bəyin səyahətnaməsi به نام خداوند بخشندهٔ مهربان پیش از آن‌که به نوشتن سیاحت‌نامهٔ ابراهیم‌بیگ آغاز کنیم مناسب و لازم بود که مختصری ز ترجمهٔ حالش در این‌جا نوشته شود، تا مطالعه‌کنندگان را از اسباب سیاحت او – چنان‌که شاید و باید – آگاهی حاصل آید. این ابراهیم‌بیگ فرزند یکی از تجار بزرگ آذربایجان است که پدرش پنجاه سال پیش از این به عزم تجارت به مصر آمده به اقتضای وسعتی که در کار تجارتش روی داده آن شهر بزرگ را، که مغبوط بسیاری از بلاد اسلامیه است، برای خود مسکن اتخاذ نموده عزم رحیلش به اقامت مبدل شده بود. این شخص محترم به سبب امانت و دیانت، که نخستین اسباب نیکنامی و ترقی تجارت است، در اندک‌زمانی ثروت بسیار جمع نموده به اقتضای صفای نیت و خیرخواهی ملت، توجه عمومی را نیز به سوی خود جلب می‌کند. این تاجر درستکار پاک‌اعتقاد در ظرف سالیان دراز که در مصر مقیم بود در هیچ‌یک از عادات مستحسنهٔ ملی و اطوار پسندیدهٔ ایرانی خود تغییر نداده در وضع معاشرت با مردم و خورد و خواب و پوشاک به همان وتیره که از نیاکان خود دیده بود، رفتار می‌نمود، و در تعصب ملی چندان سخت بود که در ظرف چندین سال یک کلمه عربی با کسی حرف نزد بلکه نخواست یاد بگیرد؛ گفت‌وگویش همه از ایران بود. پیوسته ترانهٔ وطن می‌سرود. هر کس را دیدی از وضع وطن و حال هموطنان پرسیدی. خودش در مصر همواره خیالش در ایران بود. شب‌های زمستان هر شبی را چند تن از معارف هموطنان را به مهمانی خواسته صحبت مجلس مهمانیش نیز منحصر به خواندن کتب تواریخ ایران و سرگذشت پادشاهان پیشین بود. میرزا یوسف نامی که از سالیان دراز در خانه معلم پسرش بود از کتاب ناسخ‌التواریخ و داستان خسروان نامی مانند کیخسرو، جمشید، بهمن، شاپور، نوشیروان و غیره می‌خواند و او بر خود می‌بالید. همه‌ساله در ماه مبارک رمضان چهار تن از قراء خوش‌الحان عرب را تا آخر ماه به اجرت وعده گرفته همه‌شب پس از افطار تا هنگام سحور تلاوت قرآن مجید کرده، ثواب آن را به روح پاک شاه‌عباس بزرگ صفوی – که چندین مآثر خیریهٔ بزرگ از او در هر گوشهٔ ایران به یادگار است و هنوز دست تصرف ایام به تخریب و انهدام آن‌ها راه نیافته – هدیه می‌نمود. و خود نیز در پی هر نماز فاتحه‌ای از روی اخلاص خوانده روح آن پادشاه نامی را شاد می‌کرد. به خواندن تاریخ نادری میل غریب و مفرطی داشت. آن کتاب را چندان خوانده بود که همه را از بر داشت. بعد از وفات این شخص غیرتمند وطن‌پرست، خلفی به نام ابراهیم از او باقی ماند که عنوان این سیاحت‌نامه به نام اوست. بنده پس از فوت پدر با این پسر آشنا شده بودم. بعد از چندی به سوی مصرم گذار افتاد، به سبب آشنایی دیرین یکسر به خانهٔ ابراهیم‌بیگ رفته در آن‌جا منزل کردم. روزی در اثنای تماشای کتابخانهٔ آن، شش هفت جلد کتاب تاریخ نادری را به صورت‌های مختلف خطی و مطبوع دیده تعجب نمودم که در یک کتابخانه این نسخ متعدده از یک کتاب که در چندین شهر مانند طهران، تبریز، بمبئی و جاهای دیگر طبع شده چه معنی خواهد داشت؛ تا این‌که سبب آن را از خودش پرسیده گفتم: «این همه کتاب تاریخ نادری را چرا در این‌جا جمع کرده‌اید؟» گفت: «از پدر به یادگار است. مرحوم چندان میل به این کتاب داشت که همه فهمیده بودند، این است که هر کس نسخهٔ خوبی از کتاب مذکور، خطی یا مطبوع، به دستش می‌افتاد نزد پدر مرحوم آورده به قیمت خوب به ایشان می‌فروخت؛ حتی چند جلد دیگر را وقف کرده بود از این‌جا برده‌اند.» باری، تعصب ایرانی‌گری او به درجه‌ای بود که قلم از نگارش تفصیل آن عاجز است. مثلاً هر گاه کسی عمداً یا ندانسته در نزد او بدی از ایران نقل می‌کرد او را به بی‌دینی و بی‌غیرتی نام برده تا آخر عمر با او حرف نمی‌زد. در مصر چند نفر دیگر از تجار معتبر ایرانی هستند که خیلی توانگرند و ثروت هر کدامشان به کرور می‌رسد. همه از تعدی و تجاوز و بی‌حسابی کارپردازان ایران به ستوه آمده ترک تابعیت کرده هر کدام خود را به یکی از دولت‌های بزرگ مانند انگلیس و فرانسه و روس و غیره بسته‌اند تا از شرارت آنان آسوده باشند. آنان به این شخص غیرتمند نیز بارها از روی خیرخواهی تکلیف و نصیحت می‌کردند که اگر تو هم ترک تابعیت ایران نکنی به وراث و باقی‌ماندگان خانوادهٔ خود ظلم و خیانت کرده‌ای، زیرا که سفرا و کارپردازان ایران که در ممالک عثمانی و قفقاز هستند خودشان را وصی و وارث حقیقی مرده و قیم زنده ایرانیان می‌دانند. لهذا پس از مرگ به وارث تو چیزی نمی‌دهند، چنان‌که امثال آن را همه‌روزه می‌بینیم و می‌شنویم. اما این شخص غیرتمند ابداً بدین سخنان گوش نداده به هیچ وجهی از ایشان نمی‌پذیرفت. با این‌که چند دفعه اسباب چینی کرده حبس و جریمه‌اش هم نموده بودند، باز بردباری کرده به ترک تابعیت از فرط غیرت تن در نمی‌داد. حتی حاجی میرزا نجفعلی‌خان که شرارهٔ بدعت‌های سیئه و هنوز در اسلامبول و سایر بلاد عثمانی خانمان‌سوز هست و نیست ایرانیان است و همه‌کس نامش را به نفرین ابدی یاد می‌کند، پس از فوت این مرد پسندیده‌خو با وجود وصیت‌نامهٔ محکم شرعی که نوشته بود باز یک هزار لیرای انگلیسی از وارث او گرفته دست برداشت. هر گاه جای اندک حرفی در وصیت‌نامه پیدا می‌کرد، زنهار بر خدا، همه را از خود می‌دانست. خلاصهٔ کلام، ابراهیم بیست‌ساله بود که پدرش وفات کرده در دم واپسین پسرش را به زبانی که از چنان پدر سزاوار است مخاطب داشته این‌گونه وصیتش می‌کند که: «ای فرزند گرامی، آن‌چه وظیفهٔ پدری بود من دربارهٔ تو ادا کردم. به علاوهٔ زبان‌های ملی و مادرزاد از السنهٔ خارجه و فنون متداوله که امثال تو را در کار، و امروزه هنر مرد است، به تو تعلیم دادم. و همه را به اقتضای ذکاوت فطری به نیکویی یاد گرفتی و در پاکی اخلاق و عفت و دیانت تو نیز حمد خدای را حرفی نیست. در این خصوصیات من از تو خشنود و راضی هستم، خدای از تو راضی باشد. ولی اکنون که شمع حیات من نزدیک به خاموشی است چند وصیت به تو دارم، درست گوش کن تا راستکار دو جهان باشی. اول: مادرت را بعد از خدا به تو می‌سپارم. خود بعد از این خواهی دانست که من و او در تربیت تو چه زحمت‌ها کشیده‌ایم. دوم: از میرزا یوسف‌عمو که معلم و مربی تو بود متوجه باش که بعد از پدر و مادر احترام معلم واجب و لازم است. خصوصاً یوسف که مرد امین و متدین و نیکوکار و صداقت‌شعار است. و از آغاز عمر خود با ما بوده او را از اهل خانهٔ خودمان به شمار باید گرفت. سوم: هیچ‌وقت عادات حسنهٔ ملیه را از دست مده. بعضی نانجیبان بی‌غیرت از ایران بد می‌گویند باور نکن، همه دروغ است. اگر فی‌المثل همه راست هم باشد تو با آنان در بدگویی از وطن هم‌زبان مباش. چهارم: راز خود را از همه‌کس پنهان دار؛ مگر از دوست مجرب پاک‌فطرت که آن هم در حکم کیمیاست. پنجم: از مردمان چاپلوس که سخن از روی تملق می‌گویند برحذر باش. هر کس رو به روی، تو را تعریف و ستایش کند از او به فرسنگ‌ها بگریز زیرا که به علاوهٔ تمنایی که از تو دارد تو را به گریوهٔ غرور و خودبینی که بدترین صفات مذمومهٔ انسانیه است نیز می‌اندازد و تو را به درد تکبر که از همهٔ دردها بدتر است مبتلا می‌سازد. ششم: کم برو و بگذار که بسیار بیایند. یعنی زیاده از مهمان‌رفتن به مهمان‌آوردن راغب باش. زنهار ترک نماز و فرایض مکن. در سخاوت افراط منما: نه آن‌قدر بده که مشهور باشی و نه آن‌قدر مده که معلوم شوی، یعنی اگر مشهور باشی از هر طرف گدایان به تو رو آرند، اگر ندهی دشمن تو باشند. این سخن در حق فقرا نیست درباره قرض‌خواهان متملق است. هر کس هر چیز بگوید اگر باور و قبول نداری بحث و معارضه نکرده دم ببند. و به تو در نهایت تأکید وصیت می‌کنم تا شش هفت سال تجارت مکن. الحمدلله وسعت معیشت داری بخور تا رسیدن به سی‌سالگی. و در ظرف این مدت به هر طرف دنیا که دلت خواهد به سیاحت برو. برای این سیاحت یک هزار لیرا جداگانه، به نام تو در دفتر نوشته‌ام که دخل به وراث دیگر ندارد. اما سیاحت را منحصر به دیدن خرابی و آبادانی شهرها مکن. در هر جا چند روزی بمان و وضع معیشت و زندگانی تمامی سکنهٔ آن ملک را به دقت رسیدگی کن. و از استاتیستیک تجارت سالیانهٔ آن مملکت آگاهی حاصل نما، تا بدانی که از ممالک خارجه به آن‌جا چه متاع و محصولات می‌رسد و سالیانه از آن‌ها چه‌قدر به فروش می‌رود. و هم‌چنین امتعه و محصولات آن ملک سالیانه چه‌قدر به خارج می‌رود. به هر شهری که رسیدی یک دو نفر مردمان درستکار و معتبر پیدا کرده با ایشان درست باش، تا همه‌وقت با تو طرف مکاتبه و مراسله بشوند. در این سیاحت خود اگر زنده باشد یوسف‌عمو را همراه ببر که در شداید از تو پرستاری کند. و در این شهر دوستان مرا می‌شناسی، بیش از من در حق ایشان احترام کن. از کسانی که با من دوست نبودند دوری گزین، زیرا که من در انتخاب دوست برای خود بس زحمت‌ها کشیده‌ام. شناسایی مردمان و تجربهٔ ایشان متوقف خیلی زحمت و در واقع هنر است. و در سیاحت به هر بلد که رسیدی تاریخ ورود و خروج خود را با تمامی مشهودات یومیه در دفتر بغلی خود بنویس، یک وقتی می‌رسد که به کار آید. باقی وصایای شرعیه را در وصیت‌نامهٔ خود یکان یکان نوشته‌ام. اکنون تو را به خدا سپردم.» بعد از وفات پدر، ابراهیم‌بیگ به اقتضای فطرت پاک در حسن اخلاق و راستگویی و پاکدامنی انگشت‌نمای دوست و دشمن شد. تمامی کارهایش سنجیده و رفتارش از هر جهت پسندیده بود. و هم‌چنان در تعصب ملی از پدر پیش افتاد. چنان‌که بعضی از هموطنان ظریف هر گاه می‌خواستند او را «کوک» نمایند در نزد وی از عدم انتظام ایران و از پابرهنگی سرباز و از فروختن دولت و ولایات را در مقابل مبلغی رشوت به حکام که خلق را بی‌سبب، حاکم و بیگلربیگی و کدخدا و داروغه و فراش‌باشی، هر کدام به انواع اسباب چینی، گرفتن و حبس و جریمه کردند – و در بودن یک شهر پانزده جا محبس با زنجیر و کنده، همچنین در یک شهر از بودن ده دوازده جا مقام «بست» مانند خانه‌های علما یا سرطویلهٔ حاکم یا فلان سرتیپ، و از کثافت شهرها و بی‌رونقی مساجد و یازده ماه بسته ماندن آن‌ها، و در فصل پاییز پر کردن مردمان بی‌تربیت مساجد را با خربزه و هندوانه، و از وضع بسیار ناگوار حمام‌ها و آب گندیدهٔ آن‌ها، و از داخل شدن هزار جور مردمان گرفتار ناخوشی‌های ساری به یک حوض مردار و متعفن که رنگ آبش از کثافت تغییر یافته و منشأ چندین امراض مسریه است، و از رقابت و خصومت علما با همدیگر و نگاه‌داشتن هر یک از ایشان ده بیست نفر جامر و اوباش را به نام سید در نزد خودشان که هر وقت دلشان خواست رعیت را به تاخت و تاراج خانهٔ حکام تشویق کنند. و خودشان پس از آشفته کردن بازار بکنند آن‌چه را در تصور داشتند و گاه از چیرگی حکام به ایشان و چاپیدن رعیت را محض اظهار خصومت به آنان، جلای وطن رعیت بیچاره، از این‌گونه تعدیات لاینقطع و امثال این‌ها، راست یا دروغ، صحبت به میان می‌آورند که روی همهٔ این سخنان ناگوار به طرف ابراهیم‌بیگ بود. بیچاره از شنیدن این سخنان برآشفته، بعضی از ایشان را به بی‌دینی و برخی را به بی‌غیرتی برشمرده، بسا وقت کار از دشنام به مشت‌زنی و چوب‌کشی نیز کشیده، گاهی به کندن ریش و دریدن گریبان هم می‌رسید. چون یاران حال او را می‌دانستند، از زد و کوب و دشنام‌های غلیظ آن متأثر نمی‌شدند. گاهی بالعکس می‌خواستند که او را از صحبت‌های خودشان خشنود کنند. در قهوه‌خانه به انتظار او می‌نشستند. هم‌این‌که از دورش می‌دیدند صحبت از تعریف و تمجید ایران باز می‌کردند. بیچاره ابراهیم هم‌این‌که وضع صحبت را به کام دل خود می‌دید در نهایت انبساط خاطر می‌نشست و سراپا گوش می‌شد. اول اثر اظهار مسرت خاطرش آن بود که قوطی سیغار را از جیبش درآورده روی میز می‌گذاشت، به همهٔ قهوه‌خانه‌نشینان تعارف می‌کرد که: «بسم‌الله سیغار بکشید!» صحبت‌کنندگان نیز گاه از حکم پادشاه سخن به میان آورده می‌گفتند: اعلیحضرت همایونی به‌طور مؤکد حکم فرموده‌اند که در هر شهر چند باب مکاتب رشدیه برپا کنند. و به حکام ولایات غدغن سخت شده است که با رعیت به عدل و داد رفتار کنند. در این باب به هر یک کتابچه‌ای به عنوان «دستورالعمل حکام» از جانب وزرای دارالشورا تنظیم شده اراده سنیهٔ همایونی به اجرای آن شرف صدور یافته است. دیگری می‌گفت که: ظل‌السلطان از خود یک‌صد هزار سواره و پیاده با هر گونه اسلحهٔ جدیده و مهمات مقتضیه آماده دارد؛ از این قبیل صحبت‌ها. بیچاره ابراهیم از شنیدن این سخنان دلش انبساط یافته چنان مست شادی می‌شد که دست از پای نمی‌شناخت. هی به قهوه‌چی داد می‌زد که «به آقایان چای و غلیان بیار!». از یک طرف هم خود سیغار به اطرافیان تعارف می‌کرد. صحبت از هر طرف گرم بود. دیگری می‌گفت که: من به خوبی می‌دانم به یک اشاره و حکم پادشاه در ظرف دو هفته تنها از ایلات شاهیسون [شاهسون] و طالش پنجاه هزار سوار آمادهٔ کارزار توانند شد که همهٔ مخارجشان نیز از خودشان باشد. دیگری می‌گفت: سواران بختیاری چه نسبت به آنان دارند؟ در ظرف دو هفته از ایشان یک‌صد هزار نفر مسلح حاضر حرکت و جنگ می‌شوند. یکی سخن او را ناتمام گذاشته از رشادت افواج مراغه و افشار حکایت می‌نمود. در ختام این مجلس، ابراهیم با کمال ممنونیت پول قهوه و غلیان همهٔ حاضران را می‌داد بلکه بعض اوقات ناهار و گردش با کالسکه هم در حساب بود. حاجی کریم نامی از اهل اصفهان که در مصر بود – حکایتی از این قبیل نقل می‌کرد که عجب‌تر از همهٔ این‌هاست. می‌گوید: وقتی در مصر خیلی فلک‌زده و با طالع خود دست‌به‌گریبان بودم، از همهٔ آشنایان چیزی به عنوان قرض گرفته دیگر به هیچ کس گمان نداشتم که به یک شاهی از من دستگیری کند. لهذا دستم از هر جا کوتاه گشته برای شام شب معطل بودم و بدتر از همه شش ماه کرایهٔ منزل را نداده بودم. عرب صاحب منزل پس از چندین مدت امروز و فردا به ستوه آمد، به محکمه عارض شده حکم گرفته بود که دوازده لیرأ وجه کرایه از من تحصیل و منزل را هم خالی کرده متصرف شود. به هزار عجز و التماس ده روزه مهلت گرفته در فکر بودم که خدایا چه کنم. گویی به دلم الهام شد که چارهٔ این کار از ابراهیم‌بیگ می‌شود. پس بنای تدبیر حل این مشکل را گذاشته سواد کاغذی را ترتیب دادم که گویا یکی از بستگان من از طهران نوشته. بعد از آن نزد حاجی‌میرزا رفیع تاجر اصفهانی رفته از ایشان لفافهٔ کهنه‌ای که تمر پوست اتمبر پُست ایران داشت گرفته همان مکتوب را توی آن لفافه گذاشته در سر راه ابراهیم‌بیگ – که می‌دانستم همه‌روزه در ساعت معین ز آن‌جا عبور می‌کند – به انتظار نشستم، تا این‌که از دور نمایان شد. من هم در آن اثنا کاغذ را از بغل درآورده گویا از آمدن او خبر ندارم. رفته‌رفته بنا کردم به خواندن مکتوب. چون نزدیک شد به‌ناگاه سر بلند نموده سلام دادم. به آواز بلند گفت: «علیکم‌السلام حاجی کریم‌آقا از کجا تشریف می‌آورید؟» گفتم: «از پوستخانه ایستخانه! کاغذی از طهران داشتم.» گفت: «از طهران؟» گفتم: «بلی!» گفت: «خیلی خوب. چه خبر تازه هست؟» گفتم: «هنوز تمام نخوانده‌ام ولی نام پادشاه و غیره دیده می‌شود.» در نهایت تلاش گفت: «برویم این قهوه‌خانه یک استکان چای بخوریم؛ شما هم مکتوب را بخوانید ببینم چه خبر شنیدنی هست.» در جواب گفتم: «هر چند که کار زیاد دارم چون می‌دانم که به شنیدن اخبار طهران میل دارید، چه مضایقه؟ برویم داخل قهوه‌خانه شویم.» فوراً سفارش قهوه و غلیان داده نشستیم. گفت: «خوب بخوان ببینم چه خبر است!» من هم بنا کردم از ابتدای کاغذ به خواندن. مضمون مکتوب برادر مکرم! رقیمهٔ شما زیارت شد. از سلامتی آن برادر گرامی بسیار خوشوقت شدم. بیست و پنج لیرا به حوالهٔ حاجی عبدالرزاق‌آقا، تاجر اسکویی، برات فرستاده بودید، مبلغ مذکور را گرفته – به موجب فرمایش شما – فرستادم به اصفهان به نام مشهدی محمدرضا که ایشان ده لیرا به خانهٔ شما داده، پانزده لیرا هم به وجه قرض آقا حسن بدهند. البته خودشان نیز به شما خواهند نوشت. دیگر مطلب قابل عرض نیست مگر این‌که چند روز پیش مسئلهٔ مهمی پیش آمد. چیزی نمانده بود که دولت علیه ایران به دولت انگلیس اعلان جنگ کند. بلکه هم کرد. ولی چند روز است که گفت‌وگوی خصومت از میان برخاسته [در چاپ سنگی همه برخواسته] تا یک درجه آرامی حاصل گردید. از قراری که معلوم شد سبب این بوده است که گویا وزیر مختار انگلیس در یک مسئلهٔ سیاسی – که بر ما پوشیده است – به جناب صدراعظم به‌طور بی‌احترامی جواب داده بود. ایشان هم مطلب را به عرض همایونی رسانیده از طرف قرین‌الشرف ملوکانه همان ساعت حکم مؤکد به عهدهٔ جناب وزیر امور خارجه شرف صدور یافت که به لندن به واسطهٔ تلگراف خبر بدهد که باید در ظرف یک هفته سفیر خودشان را عزل و احضار لندن کرده، تنبیه نمایند. وگرنه لشکر ایران تا دو هفتهٔ دیگر به سوی هرات در حرکت آمده تسخیر تمامی هندوستان را پیشنهاد همت خواهد ساخت. همان روز به حضرت والا ظل‌السلطان حکم تلگرافی داده شد که اردوی چهارم تا دو هفتهٔ دیگر با مهمات مقتضیه آمادهٔ حرکت به سوی بندر ابی‌شهر ابوشهر باشد. به علاوهٔ این‌ها، در بیست‌وچهارم ربیع‌الاول، رسم عرض لشکری در شهر پایتخت ترتیب یافت، که دیدنی بود. اردوی همایون خاصه و سایر لشکریان حاضر رکاب، که سواره و پیاده و توپچی قریب پنجاه هزار نفر بودند، در میدان مشق چنان به چستی و چالاکی به اجرای «مانور» پرداختند که موجب مزید حیرت و تعجب خودی و بیگانه گردید. قبلهٔ عالم خود به نفس نفیس همایونی فرمان می‌دادند. خلاصه معرکه بود. نایب‌السلطنه وزیر جنگ مثل یک نفر سرهنگ این طرف و آن طرف می‌دوید. از کثرت گرد و غبار که به رویش نشسته بود کسش نمی‌شناخت. از دود توپ‌های گردون‌شکوه روی هوا تیرگی گرفته، پرتو خورشید به زمین نمی‌تابید. باری، آن روز جواب تلگراف از لندن رسید ولی نمی‌دانم چه بود! این‌قدر هست که وزیر مختار آلمان واسطه و میانجی شد. از خود اعلی‌حضرت ایمپراتور آلمان نیز تلگرافنامهٔ مخصوص به قبلهٔ عالم رسید که: از اعلی‌حضرت همایونی، به اقتضای مودت کامله که در میان است، خواهشمندم که عنایت شاهانه را در باب نگاهداری صلح و صلاح عمومی منظور و مبذول فرمایند. زیرا که به ضمیر پاک همایونی پوشیده نیست که امروز هر گاه در یک طرف دنیا صدای توپی بلند شود جنگ عمومی عالم را فرا خواهد گرفت. چه پولیتیک دولت‌ها به هم بسته است. در آن صورت، هرج و مرج در کار روزگار پدید آمده بنیان تجارت مملکت‌ها که سبب تعیش بندگان خداست زیر و زبر خواهد شد. من به حکم دوستی با آن پادشاه دل‌آگاه نمی‌خواهم که سبب ظهور این جنگ دولت علیه ایران شود. متوقعم از کردهٔ آن سفیر بی‌تدبیر درگذرند. لهذا چنین معلوم می‌شود که جنگ نخواهد شد. اما قرار بر این است که وزیر مختار انگلیس در ضمن عرض معذرت به خانهٔ جناب صدراعظم رفته به طور علنی به ترضیهٔ خاطر ایشان پردازد، به گفتهٔ خود ندامت آرد. می‌گویند مقرر شده است که وزیر مختار مذکور یک ماه دیگر معزولاً از طهران بیرون خواهد شد. دولت ایران هیچ‌وقت سفارت او را قبول نخواهد کرد. دیگری به جایش خواهد آمد. حالا باید نشئهٔ ابراهیم‌بیگ را تماشا نمود. از فرط شادی گلوگیر شده هی به خود می‌گوید: «قربان شاه بروم. البته باید چنین شود. صدراعظم هم مرد بزرگ و باغیرتی است. خداوند هر دو را از بلا نگاه دارد!» بیچاره چنان مست شادی این خبر است که تعریفش ممکن نیست. حاجی کریم اصفهانی پس از خواندن تمامی کاغذ برخاسته می‌گوید: «دیگر ببخشید من کار دارم باید بروم مرخص فرمایید.» ابراهیم‌بیگ در نهایت صفای قلب: «حاجی کریم‌آقا کجا می‌روید؟ وقت ناهار است برویم چیزی بخوریم. گرسنه‌ایم.» حاجی کریم: «خیر، سایهٔ شما کم نباشد، باید بروم بسیار کار دارم. انشاءالله وقت دیگر. خداحافظ!» – «خداحافظ شما!» حاجی کریم می‌رود. ابراهیم نیز پول قهوه و غلیان را داده از قهوه‌خانه بیرون می‌آید ولی از فرط شادی نمی‌داند کجا برود چه بکند. بی‌اختیار کالسکه می‌خواهد. کالسکه‌چی رسیده سوار شده بدون تعیین نقطهٔ مقصودی می‌گوید: «برو!» ابراهیم در خود نیست. کالسکه‌چی آن‌قدر می‌رود که از شهر خارج می‌شود. آن وقت می‌گوید: «بیگ‌افندی کجا تشریف خواهید برد؟» جواب: «گردش! گردش!» بعد از گردش بسیار، نزدیک به غروب ناهار نخورده، ناشتا نشکسته، با همان مسرت بیرونی به خانه می‌رسد و یکسر به کتابخانه رفته تاریخ نادری را برآورده شروع می‌کند به خواندن تفصیل سفر نادر به هندوستان. از این مطالعه هم نشأهٔ تازه به روی آن مسرت می‌افزاید. در این اثنا، مادرش رسیده می‌گوید: «فرزند امروز ناهار را کجا خوردی ما را منتظر گذاشتی؟» «مادرجان هیچ‌جا چیزی نخورده‌ام. ولی دلم چندان سیر است که اگر ده روز دیگر چیزی نخورم باز میل نخواهم داشت.» خلاصه: ابراهیم‌بیگ آن شب را چنان انبساط خاطر داشت که درجهٔ آن را خود می‌داند. فردا را قدری زودتر از معتادی همه‌روزه از خانه بیرون می‌آید به خیال این‌که بلکه به یکی دو تن از رفقای خود راست آمده از تفصیل مکتوب دیروزی حاجی کریم با آنان صحبت کند. امروز نیز از چاشنی «وصف‌العیش نصف‌العیش» لذت برد، از قضا هیچ‌کس را ندیده باز پی حاجی کریم را می‌گیرد؛ از این قهوه‌خانه بدان قهوه‌خانه، هر چه می‌گردد او را نیز پیدا نمی‌کند. از این طرف، حاجی کریم اصفهانی هم می‌دانست که نقشش درگرفته ابراهیم‌بیگ پی او خواهد دوید. آن روز را محض این‌که زودتر به مقصود دست یابد از منزل خود بیرون نمی‌آید. بیچاره ابراهیم‌بیگ آن روز با همه انبساط خاطر که دلش از آن سخنان و خبرهای خوش لبریز بود کسی را پیدا نمی‌کند که شریک شادی خود نماید. ناچار طرف غروب به خانه برگشته پس از نماز و شام خوردن باز خود را قدری با مطالعه مشغول داشته فردای آن باز به عادت مقرره از خانه بیرون شده یکسر می‌رود به قهوه‌خانهٔ بزرگی که در میدان محمدعلی‌پاشا واقع است. قریب به ظهر، حاجی کریم – که در کمین بود – از دور نمایان می‌شود و می‌بیند که ابراهیم‌بیگ تنها نشسته است. گویا او را ندیده می‌خواهد از آن‌جا بگذرد. ولی ابراهیم او را دیده در نهایت تعجیل داد می‌زند که: «حاجی! حاجی!» حاجی کریم هم که در پی فرصت بود برگشته ابراهیم را دیده سلام می‌دهد. پس از ادای جواب می‌گوید: «حاجی‌جان کجا، کجا؟» حاجی می‌گوید: «در این طرف قدری کار دارم.» ابراهیم‌بیگ: «بسم‌الله! قدری بنشین یک چای بخوریم!» – «نه خیر، باید بروم.» «بابا چه تعجیل داری بنشین، بنشین!» حاجی: «خیر، نمی‌توانم.» ابراهیم‌بیگ: «حاجی‌جان! من می‌دانم تو مکازه [مغازه] نداری، مأموریت و خدمتی نداری، این همه ناز چرا؟» حاجی کریم می‌گوید: «راست می‌فرمایید. هیچ کار فوری ندارم ولی عذری دارم که بالاتر از همهٔ این‌هاست.» ابراهیم‌بیگ دامن حاجی را گرفته می‌گوید: «بنشین ببینم چه عذر داری؟» حاجی می‌گوید: «حقیقتش این است که به یک نفر عرب نانجیب مصری قرض دارم. من هم در مقابل از یکی طلبکارم؛ وعده کرده است که اول ماه آینده بدهد. ولی باید من امروز به عرب پول بدهم و ندارم. این‌جا هم بیرون قهوه‌خانه است. چون پول حاضر نیست می‌ترسم پدرسوخته در میان کوچه مرا دیده بنای طلبکاری و سخت‌گیری گذارد. هم شما خجالت بکشید و هم من رسوا شوم. اگر درون قهوه‌خانه بودید احتمال می‌رفت که در میان جمعیت و ازدحام مشتریان ما را نبیند. اما در این‌جا آن احتمال نیست. هر گاه گذارش بدین طرف بیفتد از دور مرا خواهد دید، آن‌وقت خر بیار معرکه بار کن.» ابراهیم‌بیگ می‌گوید: «مگر قرضت چند است؟» – «چیزی نیست. پانزده لیرا.» ابراهیم: «نقلی نیست. خدای کریم است. بنشین!» حاجی می‌نشیند. ابراهیم‌بیگ قهوه‌چی را صدا می‌کند، قلمدان می‌خواهد، از جیبش یک دفتر «چک» یعنی حواله‌نامه بیرون آورده چیزی نوشته به حاجی می‌دهد که: «این حواله‌نامهٔ پانزده لیرا است. هر وقت می‌خواهی برو از بانک بگیر! اکنون قهوه را آسوده بخور! اما هر وقت طلب خود را گرفتی پول مرا بیار بده!» حاجی: «لطف شما زیاد! راستی مرا از چنگ این عرب بی‌مروت آزاد کردید. حالا بنده نیز یک سند عندالمطالبه نوشته به شما بدهم ان‌شاءالله بیست روز نمی‌کشد از طلب خود گرفته به شما می‌رسانم. اگر یک‌جا ممکن نشد در سه قسط پنج لیرا می‌پردازم.» ابراهیم: «سند فلان لازم نیست. حرف شما حجت است.» قدری صحبت می‌کنند. ابراهیم‌بیگ می‌پرسد: «کاغذ پریروزی در پیشت است؟» حاجی: «بلی.» «بده آن را من خود قدری بخوانم، چه کاغذ خوش‌مضمونی بود. پدرسوخته‌های بی‌غیرت هی دروغ است که می‌بافند و حیا نکرده می‌گویند سفرا و قونسول‌ها حتی افراد تبعهٔ خارجه در ایران هر چه می‌خواهند می‌کنند. دستی بالای دست آنان نیست. پدرسوخته‌ها بیایید با چشم کور خودتان این کاغذ را که مسلمانی از طهران به یک مسلمان دیگر نوشته بخوانید!» حاجی در این اثنا کاغذ را از بغل درآورده می‌دهد. ابراهیم‌بیگ می‌گوید: «حاجی‌عمو مطلب دیگر که نیست؟» – «نه خیر، اگر باشد هم از شما چرا باید پنهان کرد؟» ابراهیم بنا می‌کند به خواندن کاغذ. هی می‌خواند، هی می‌گوید: «جان! قربانت شوم! جان! خدا تیغت را برّا کند!» با شوق و مسرت تمام چند بار مکتوب را می‌خواند باز سیر نمی‌شود. می‌گوید: «حاجی کریم‌آقا! این کاغذ چند روز نزد من بماند؟» حاجی از ترس این‌که مبادا رنگ شیوه معلوم گردد می‌گوید: «هر گاه نام زن و بچه در کاغذ نبود مضایقه نمی‌کردم، اما خود می‌دانید که با این حال شایسته نیست.» مکتوب را گرفته به تعجیل خداحافظ گفته می‌رود. کرایهٔ منزل را داده آسوده می‌شود. درجهٔ تعصب ملی ابراهیم‌بیگ را از این حکایت می‌توان دریافت. این جوان غیرتمند از روزی که خود را شناخت به لحاظ لشکرکشی اسکندر به ایران و خراب کردن بسیاری از آبادی‌های آن کشور و آتش زدنش به شهر استخر، پایتخت قدیم ایران، و کشته شدن دارا از مکاید آن، نام اسکندریه را به زبان نیاوردی اگر احیاناً از بردن نام آن شهر ناچار ماندی «بندر بر مصر» گفتی. این‌ها اندکی از تعصب و حمیت بسیار و مختصری از شرح حال ابراهیم‌بیگ است. ولی دور نیست که بعض کوتاه‌نظران این حالات او را به حمیت جاهلیت و تعصب بی‌جا حمل کنند. نه چنین است. این هموطن عزیز ما هر چند که جوان است اما جوان مجرب، به صحبت پیران رسیده، کامل خردمند، هوشیار، باخبر از وضع روزگار و از تربیت‌شدگان عصر خود به شمار می‌رود. این‌قدر هست که هنگام شنیدن نام ایران بی‌اختیار بود. عشق وطن سراپای وجود این جوان را مسخر داشته قدرت آن را نداشت که از کسی نام معشوق خود را به زشتی بشنود که این هم یکی از اخلاق حسنهٔ آن محسوب می‌شد. * * * İbrahim bəyin səyahətnaməsi, 2 باری، این بنده از اسلامبول به خارج رفته بودم بعد از دو ماه برگشته وقتی که به خانه رسیدم بنده‌زاده گفت که: «بابا از مصر به ما دو نفر مهمان آمد. سه روز مانده به ایران رفتند.» پرسیدم: «نامشان چه بود؟» گفت: «کاغذی به شما نوشته‌اند، در روی میز کتابخانه است، بخوانید!» کاغذ را از آن‌جا گرفته خواندم مضمونش این بود: فدایت شوم. به عزم زیارت مشهد مقدس، از مصر با یوسف‌عمو وارد اسلامبول شده در خانهٔ شما که حقیقت خانهٔ امید بنده است منزل کردیم. متأسفم از این‌که به شرف ملاقات شما نایل نگشته ولی سه روز زحمت‌افزا بودیم، روز چهارم از راه باطوم عازم خراسان شدیم. اگر سلامت رسیدیم نایب‌الزیاره خواهیم شد و اگر مردم حقوق دوستی را حلال فرمایید. در میان کتاب‌های شما یک جلد کتاب احمد دیده برداشتم که در راه خود را به مطالعهٔ آن مشغول دارم. اگرچه نویسندهٔ کتاب مرد عالم و کاملی به نظر می‌آید و خیلی مطالب عمده و بزرگ به خرج داده، اما در خصوص وضع ایران به ایما و اشاره بعض چیزها نوشته است و مطلقاً چنان معلوم می‌شود که یا از ایران خبر ندارد، یا سهو کرده، یا این‌که از ماها نیست. باری، التماس دعا دارم. یوسف‌عمو هم عرض سلام دارد. امضا: ابراهیم معلوم شد که نویسندهٔ [کاغذ] ابراهیم‌بیگ دوست من است. بسیار افسوس خوردم که کاش در ایام ورود ایشان در اسلامبول بوده خیال سیاحت تمام ایران را از سرش به در می‌کردم و نصیحت می‌نمودم که اقلاً به زیارت مشهد مقدس اکتفا بکند، از راه باطوم و عشق‌آباد رفته پس از زیارت باز از همان راه‌ها برگردد. زیرا که می‌دانم هر گاه به داخلهٔ ایران سفر کند وضع ناگوار وطن را دیده خسته و ناخوش خواهد شد. و گذشته از آن، ترسیدم که ناچار از دیدن آن اوضاع ناهموار در حق بزرگان بدگویی و زبان‌درازی کرده به بلای بدی گرفتار گردد؛ چه حالت او را به خوبی می‌دانستم. چنان‌که خودش نقل می‌کرد که: روزی در مصر در باغ بلدیهٔ آن‌جا سه چهار نفر ایرانی را دیدم که گردش می‌کنند. در میانشان مرد شصت‌ساله‌ای را دیدم که با ریش الواز و لباس کهنهٔ پاره‌پاره و کفش‌های کهنه و جوراب‌های محرمات سرخ و سفید و پاشنهٔ شکافتهٔ بسیار کثیف، که خارج از کفش و جوراب بود، با کمال مناعت راه می‌رفت و در هر چند قدمی کفش به اندازهٔ سه گام از خود پیش می‌جهید. و کلاه ماهوت بسیار کهنه‌ای که رنگش از سیاهی به سبزی مبدل شده بود در سر داشت. دیدم که علامت شیر و خورشیدی هم به پیشانی زده و سوم درجه نشان شیر و خورشید را نیز با سه چهار مدال نقره از یقهٔ سرداری صدچاک خود آویخته است. معلوم شد که اینان از حجاج ایران‌اند که برای سیاحت به مصر آمده‌اند. پیش رفته سلام دادم و گفتم: «زیارت شما قبول! به نظرم می‌آید از زیارت خانهٔ خدا برگشته‌اید.» گفت: «بلی، خدا به شما هم قسمت کند.» بعد پرسید: «شما فارسی را کجا یاد گرفته‌اید؟» گفتم: «من خود ایرانی هستم.» پرسید: «از کجا؟» گفتم: «از آذربایجان.» پرسیدم: «شما کجایی هستید؟» گفت: «از اهل خمسه.» از نامش پرسیدم گفت: «حاجی یاور.» گفتم: «شما تازه حاجی شده‌اید. «یاور» که منصب است. پس اصل نام شما چیست؟» گفت: «رستم یاور.» گفتم: «بسیار خوب. اسم بزرگی دارید. بنده از شما یک توقع دارم.» گفت: «چه چیز است؟» گفتم: «این‌جا مصر است، از هر ملتی در او جمع‌اند و در هر قدمی چندین سرباز و سرهنگ و یاور دیده می‌شود. ملاحظه نمایید چگونه لباس‌های پاک و خوب به قاعده در بر دارند. شما هم بایستی محض احترام این علامت کلاه و نشان شیر و خورشید و نگاهداری شئون بلند دولت و ملت، لباس فراخور منصب نظامی خودتان بپوشید که سبب افتخار ما باشد، نه بدین پایه پریشانی که مایهٔ هزارگونه خجلت و شرمساری گردد.» گفت: «ما زواریم. لباس ما در ولایت است.» گفتم: «حالا که لباس را آن‌جا گذاشتی، بایستی این علامت کلاه و نشان و مدال‌ها را نیز در آن‌جا بگذاری و نیاوری. اکنون که آوردی در کن، باز در ولایت استعمال کن!» گفت: «مردکهٔ فضول به تو چه، مگر حاکم ولایت هستی؟» گفتم: «نه تعصب ملی مرا وادار می‌کند که شما را از عیب این کردار زشت بیاگاهانم.» یک‌دفعه دیدم حالت حاجی یاور تغییر یافت. گفت: «پدرسوخته، تو غلط می‌کنی اگر در ایران بودی حکم می‌کردم چوب ... می‌پاندند.» از شنیدن این نامربوطات سرم چرخ زد. بی‌تحاشا دو سه سیلی سخت پی‌درپی بر رویش زده به گریبانش آویختم. کلاه از سرش پرید. در این اثنا، چند تن از اطراف رسیده نگذاشتند. یکی از همراهانش نیز پیش دویده گفت: «هم‌شهری می‌دانی با که دعوا می‌کنی؟ این حاجی یاور است. در ولایت هفت پارچه ده شش دانگ دارد. باغات و آسیاب‌ها نیز به جای خود، صاحب فوج است، فلان و فلان.» خلاصه از شدت غیظ تب و لرز گرفته به شیطان لعنت‌کنان به خانه رفتم. حالا تصور باید کرد که به سر این جور آدم در ایران، از سر زبان، چه بلاها خواهد آمد. به هر حال به همین ملاحظات، من سیاحت او را به سوی ایران صواب ندیده از خردش خیلی نگران بودم. هشت ماه از این مقدمه گذشته بود که روزی نوکر خانه خبر آورد: «آن دو مهمان که به ایران رفته بودند باز آمدند.» به در خانه دویدم، پس از مصافحه و معانقه و خوش‌آمدی، داخل اتاق شده گفتم: «برادر! از شما خیلی نگران بودم. اگر جای اقامت شما را می‌دانستم، مطلقاً به واسطهٔ تلگراف احوال‌پرسی می‌کردم. شکر خدای را که سلامت بازآمدید. ان‌شاءالله در «وابور» [کشتی بخار] و راه‌ها زحمت نرسید.» گفت: «نخیر، در حوالی «طربزون» [طرابزان] قدری کولاک و تلاطم شد ولی زود گذشت.» – «با کدامین وابور آمدید؟» – «وابور روس.» – «خوب، احوالت چه‌طور است؟» – «از برکت دعای شما خوب است.» – «حالا بگو ببینم این سفر طولانی را با اسب و استر چگونه طی کردید؟» – «به هر نحو که بود گذشت.» – «پس چرا پیش از مسافرت خود به من خبر ندادی؟» گفت: «در حقیقت، خیال همچنان سفری نداشتم، مگر دو سه روز پیش از حرکت هوای این مسافرت به سرم افتاد. سبب آن هم آقا احمد شیرازی شد. شما هم باید آقا احمد را بشناسید. هنگام تشریف آوردن شما به مصر گاهی به خانهٔ ما می‌آمد.» گفتم: «بلی، بلی. یاد دارم.» گفت: «آن آدم در مقابل خدمات صادقانهٔ چهل‌ساله پدر خود یک صد و بیست تومان سالیانه از طهران مواجب دارد. ولی ده سال است نرسیده بود. بیچاره برای تحصیل آن به طهران رفته، در آن‌جا معلومش شده بود که مواجب او سال به سال از تهران آمده، همین سفارت اسلامبول که خود را وصی مرده و قیم زندهٔ ایرانیان می‌داند – مواجب آن را نیز، مانند متروکات سایر ایرانیان بدبخت که همه‌روزه در اسلامبول و حوالی آن به چنگ می‌آورند، بدون هیچ واهمه‌ای از پرسش و مؤاخذه پاک خورده‌اند. غرض، آن بیچاره، پس از طی آن همه راه دور و بردن رنج بسیار، برگشته به مصر وارد شد. حالت بنده را که خوب می‌دانید، به محض شنیدن خبر ورود این مرد، به دیدنش رفته از طهران و اوضاع ایران پرسش نمودم که: «چه خبر؟ خبر چه است؟» گفت: «هیچ!» گفتم: «از وضع سلطنت و حالت وزرای مملکت می‌پرسم.» گفت: «هیچ!» گفتم: «از انتظام لشکر و اداره کشور پرسیدم.» گفت: «عرض کردم که هیچ چیز نیست!» گفتم: «عجب حالتی داری مگر در این مملکت وزیر جنگ، وزارت داخلیه، خارجیه، معارف، مالیه، فواید، وزارت‌های زراعت، تجارت نیست؟» گفت: «نام همهٔ این‌ها هست. و منشی و نویسنده نیز هست، حتی در صورتی که تنها دو کشتی جنگی پوسیده در روی آب دارند، برای همان دو کشتی وزیر بحریه و وزارت‌خانه هم دارند! از این یکی می‌توانی بدانی که وضع سایر وزارت‌خانه‌ها باید چه‌طور باشد.» راستی از سخنان یاوه و پریشان این مرد اوقاتم تلخ شد. به خانه برگشتم. شب همه در اندیشه بودم که چه باید کرد؟ این‌ها را که درباره وطن می‌گویند، نباید اصل داشته باشد. در صورتی که پدر مرحوم رخصت سیاحت هم داده، راستی از انصاف دور است که دو سه بار صفحات فرنگستان را دیده یک بار از وطن دیدن نکنی. بهتر که به عزم زیارت مشهد سفری کنم. در آن ضمن سایر قطعات وطن خصوصاً پایتخت را نیز سیاحت کنم. اگر برای اقامت جای مناسبی یافتم به مصر برگشته املاک خود را فروخته با مادر و عیال بدان‌جا بروم. و باقی عمر را در خاک پاک وطن، رشتهٔ تجارت و زراعتی به دست گرفته به پایان آرم. پس همان روز به یوسف‌عمو گفتم: تدارک اسباب سفر کن که پس‌فردا به عزم زیارت مشهد مقدس و سیاحت ایران حرکت خواهیم کرد. این بود که هشت ماه قبل، بدین‌جا آمده و رفتیم. اینک برگشته در صدد معاودت به مصریم.» گفتم: «خوب، چه دیدید؟ وضع مملکت و حکومت چه‌طور بود؟» آهی کشید و گفت: «نه شما بپرسید نه من بگویم. ای کاش هرگز بدان سوی نرفته این همه ناملایمات را ندیده و به همان ذوق یاد وطن باقی مانده بودمی.» گفتم: «من خود می‌دانم از این سفر دلخوش برنخواهی گشت. حالا از آن‌چه دیدید به من هم بگویید ضرری ندارد.» گفت: «هر چه دیده‌ام و بر من گذشته همه را نوشته‌ام، فردا سیاحت‌نامهٔ خود را به خدمت می‌دهم. خود بخوانید که من زبان تقریر آن را ندارم. هر چند که دلم نمی‌خواست آن همه ناملایمات را بنویسم ولی چون پدر مرحوم وصیت کرده بود «به هر مملکت که رسیدی مشهودات خود را تماماً بنویس که روزی به کار آید.» نخواستم که برخلاف وصیت پدر رفتار کنم.» * * * Səyahətnamənin mətni باری، پاسی از شب رفته بود شام خورده بعد از آن گفتم: «برادر شما از راه رسیده‌اید دیگر زودتر استراحت کنید تا از رنج راه بیاسایید.» «خداوند شما را راحتی بدهد!» گفته رفتیم و خوابیدیم. صبح برخاسته نماز خوانده چای خوردیم. ابراهیم‌بیگ گفت: «یوسف‌عمو! برخیز پیراهن و زیرجامه‌ای حاضر کن تا رخت عوض کرده به حمام برویم. می‌دانید که من هفت ماه است حمام ندیده‌ام.» یوسف‌عمو جامه‌دان را باز کرد که جامه بردارد. گفت: «اول، روزنامهٔ سیاحت مرا بده!» دفتری از او گرفته به من داد و گفت: «این است سیاحت‌نامهٔ من! هر چه دیده‌ام بدون کم و زیاد در این‌جا نوشته‌ام. هر گاه فرصت دارید تا برگشتن ما از حمام بخوانید.» من هم گرفتم. چون می‌دانم که مطالعه‌کنندگان به انتظار مندرجات سیاحت‌نامه‌اند، لهذا صورت آن را ذیلاً می‌نویسم. در هجدهم فلان ماه به عزم زیارت مشهد مقدس و سیاحت ایران، با یوسف‌عمو، معلم این بنده که در حقیقت به جای عمو و بلکه پدر من است، دو ساعت از روز گذشته، از مصر، در نخستین موقع شمندوفر [راه‌آهن] به جانب «بندر بر مصر» به راه افتادیم. همان روز دو ساعت به غروب مانده بدان‌جا وارد شدیم. آن شب را در شهر مذکور گذرانیده، فردایش در ساعت چهار زوالی، با وابور پرنس عباس نام خدیوی، از موقع اول بلیت گرفته به طرف اسلامبول حرکت کردیم. هوا خیلی خوب، همه روز را در صفحهٔ کشتی به تماشا به سر بردم. ولی هیچ مصاحب نداشتم. به خیال خود بودم. در ظرف دو شبانه‌روز وارد اسلامبول شدیم. در راه به جز از «قلعهٔ سلطانیه» که مدخل بوغاز اسلامبول است – در هیچ جا توقف نشد. این قلعهٔ سلطانیه دارای استحکام بسیار بزرگی است که موافق فن ساخته شده. می‌گویند یک هزار عراده توپ در نقاط متعدده آن تعبیه کرده‌اند. بی‌اذن و اجازهٔ مستحفظین عبور هیچ کشتی از آن‌جا ممکن نیست. کسانی که خود آن‌جا را دیده‌اند قول مرا تصدیق خواهند نمود. کشتی ما نیز پس از استحصال اذن و اجازه به راه افتاده وارد اسلامبول شدیم. چون وابور قدری از اسکله دور می‌ایستد لهذا با قایق – که همیشه در اطراف کشتی‌های تازه‌وارد بی‌حساب جمع می‌شوند – ما را با اشیای خود به گمرک درآوردند. پس از معاینهٔ اشیاء، از آن‌جا یکسر به خانهٔ «فلانی» – یعنی خانهٔ بنده، نگارندهٔ این سیاحت‌نامه – رفته منزل نمودیم. با این‌که صاحب خانه – که دوست عزیز من است – در اسلامبول نبود، در خانه گماشتگانش در نهایت احترام از ما پذیرایی نموده دقیقه‌ای از مراسم مهمان‌نوازی را فرو نگذاشتند. در حقیقت آن‌قدر احترام کردند که مایهٔ شرمساری گردید. هر چندکه خانه را مثل خانهٔ خود می‌دانم ولی نبودن صاحب‌خانه بیشتر سبب خجلت شد. روز چهارم بلیت خودمان را در گونسلخانه [کنسولخانه]‌های ایران و روس قول کشیده، با وابور نمسه، باز در موقع اول عازم سمت باطوم شده، روز پنجم حرکت بدان‌جا وارد گشتیم. مأمورین گمرک روس آمده اشیاء را معاینه کردند. بلیت‌ها را هم در کشتی قول کشیدند. بیرون شدیم. در اسکله انبوهی از ایرانیان را دیدم، اما در نهایت پریشانی، لباس همه کهنه و صدپاره، رنگ رویشان زرد و ضعیف. از این حالت آنان متحیر و متأسف شدم. در آن اثنا، جمعی از آنان نیز اطراف ما را گرفتند که «آقا ما قهوه‌خانهٔ خوب داریم جا و منزل هم هست.» خواستند اشیاء ما را بردارند یکی از آن میان به ما اشاره کرد که «نروید!» یوسف‌عمو را به طرفی کشیده آهسته به گوشش گفت که «مبادا به قهوه‌خانهٔ اینان بروید، همه لوطی و مردمان دزد و دغل‌اند. بهتر این است که به مهمان‌خانهٔ «ایمپریال» نام که در این نزدیکی است رفته منزل کنید. هر چند که شبی یک دو منات بیشتر خرج می‌شود اما از هر گزند آسوده می‌شوید.» یوسف‌عمو به حمال گفت: «به هرتل [هتل] ایمپریال خواهیم رفت.» در آن‌جا یک اتاق برای هر شبی به دو منات اجاره کرده شب را خوابیدیم. سحرگاهان بیرون آمده به یک نفر هم‌شهری رسیده پرسیدیم: «ماشین کی به تفلیس حرکت می‌کند؟» گفت: «یکی حالا، دیگری شب.» دیدیم که بدین ماشین نمی‌رسیم گفتیم بهتر، تا شام در شهر هم گردشی می‌کنیم. از نام و مملکت آن هم‌شهری پرسیدیم. گفت: «نامم علی و خود لنکرانی هستم.» او هم پرسید: «از کجا تشریف می‌آورید؟» گفتم: «از مصر.» گفت: «من هم چندی در مصر بوده‌ام.» از بعض کسان احوال‌پرسی کرد. گفتم: «عجب است که در این مملکت به هر طرف می‌نگرم ایرانی است ولی همه پریشان و پژمرده و بیکار. معلوم می‌شود که همه بی‌چیزند!» گفت: «بلی، هم‌شهری در این‌جا بسیار است. چون امروز یکشنبه و کارها تعطیل است، از آن جهت در این‌جا جمع شده‌اند. فردا بسیاری پی کار می‌روند.» گفتم: «چه کار دارند؟» گفت: «همه فعله و حمال... مگر چهل پنجاه نفر میوه‌فروش و آشپز و دست‌فروش‌اند. مابقی سرگردان و محتاج قوت لایموت.» گفتم: «مگر چه‌قدر هستند؟» گفت: «چهار پنج هزار باید باشند.» با خود گفتم: «سبحان‌الله در این شهر کوچک، چهار پنج هزار نفر ایرانی، آن هم بدین وضع و حالت پریشانی؟» گفت: «آقا جان چه می‌فرمایید؟ تمامی شهرها و قصبه‌ها حتی دهات قفقاز پر از این قبیل ایرانیان است. نسبت به سایر جاها در این‌جا بسیار کم است.» گفتم: «دولت ایران چرا این‌ها را رخصت جلای وطن می‌دهد؟» گفت: «خدا پدرت را بیامرزد! از قیامت خبری می‌شنوی دستی از دور بر آتش داری. اولاً در ایران امنیت نیست، کار نیست، نان نیست، بیچارگان چه کنند؟ بعضی از تعدی حکام، برخی از ظلم بیگلربیگی و داروغه و کدخدا؛ این ناکسان در هر کس بویی برند که پنج شاهی پول دارد، به هزار گونه اسباب‌چینی بر او می‌تازند. به یکی می‌گویند که برادرت سرباز بوده از فوج گریخته؛ به دیگری می‌آویزند که پسرعمویت چندی قبل شراب خورده یا یکی از خویشان تو قمار کرده است؛ حتی همسایه را در عوض گناه ناکرده همسایه گرفته حبس و جریمه می‌کنند. اگر به هیچ‌کدام از این‌ها کاری نساختند آن‌گاه بر خودش هزار گونه تهمت و افترا می‌بندند. این است که مردم جلای وطن کرده ممالک روم و روس و هندوستان را پر کرده‌اند. آن‌جاها نیز از دست سفرا و قونسول‌ها و بستگان و جیفه‌خوار ایشان آسوده نیستند. این بیچارگان پابرهنه را که در این‌جا می‌بینی همه‌روزه صبح تا شام در زیر تابش آفتاب فعلگی و گل‌کشی می‌کنند. در حالی که کافران را بر حال آنان رحم می‌آید، این سفرا و قونسول‌ها و مأمورین بی‌جیره و مواجب ایشان در نهایت بی‌رحمی اینان را لخت می‌کنند و از هر یکی چهار منات همه‌ساله به عنوان پول تذکره می‌گیرند. از قراری که شنیدم در اسلامبول و سایر ممالک روم نیز تعدیات بر ایرانی خیلی بیش از این‌هاست. تمامی مخارج سفارت را باید قونسول‌خانه بدهد. یعنی اجاره است. قونسول‌ها به جز از این وظیفه‌ای ندارند. هر گاه یکی از این فعله‌ها مرد، اگر چیزی دارد اول کسی که در جنازه‌اش حاضر است مأمورین قونسل‌خانه است که خود را وارث شرعی و عرفی می‌دانند. اگر چیزی ندارد سه روز هم جنازه زمین بماند ابداً از آن طرف نمی‌گذرند. باید باز خود این مزدوران بدبخت پول جمع کرده مرده را دفن کنند. امروز چهل پنجاه نفر ایرانی بی‌گناه در همین باطوم محبوس‌اند. قونسول ابداً در این باب سؤال و جوابی نمی‌کند. اگر بکند هم روس‌ها به سخنش گوش نمی‌دهند. می‌گویند مبلغی رشوت گرفته می‌خواهد او را خلاص کند. زیرا که از رفتار آنان با رعیت به خوبی آگاه‌اند. می‌دانند که گذران ایشان و بالاتر از ایشان هم بسته به وجود این مشتی رعیت بی‌سر و سامان است. اینان که مکلف به حفظ حقوق رعیت‌اند، خود ایشان را می‌چاپند. با این حال، از بیگانه چه توقع توان داشت؟» گفتم: «دولت ایران از حرکات اینان نباید خبردار باشد. باید خودشان عریضه بدهند و از متعدیان شکایت کنند.» گفت: «به خدای! بهتر از من می‌داند. در صورتی که دولت به مأمورین خارجه مواجب ندهد و بلکه مبالغ معتنابهی هم دستی بگیرد، البته نمی‌تواند از او مؤاخذه کند که چرا چنین و چنان کردی. از این قونسول‌ها که در ممالک روم و روس می‌بینی بالادست آنان از هر کدام دو هزار سه هزار منات گرفته به این جاها فرستاده‌اند. اینان نیز باید در ظرف یک سال پنج شش مقابل آن را که داده‌اند به زور و جبر از رعیت بیچاره بگیرند.» باری، این نخستین اندوه بود که در باطوم بر من مستولی شده دلم تنگ گردید. هی آه بود که بی‌اختیار از دلم سر می‌زد. هر چه گردش کردیم از فرط بیخودی ندانستم. خاطرم خیلی مشوش بود. تا این‌که شب و زمان حرکت ماشین رسید. دو بلیت از درجهٔ اول تا تفلیس هر یکی به چهارده منات گرفته یک منات هم به عنوان انعام به علی دادیم و او را خداحافظ گفته راه افتادیم. نصف راه را همان شب طی کرده سحرگاهان در عرض راه دیدم در چند نقطه کوه‌های بسیار بزرگ را شکافته‌اند. ماشین تا مسافتی از زیر زمین طی مراحل می‌نمود. و پیش خود حساب می‌کردم که این بنی‌نوع بشر چه نسخهٔ کبری است که از یک طرف سینهٔ کوه‌های بدین عظمت را تا ده فرسنگ شکافته، از طرف دیگر شهری را به یک پارچه آهن بسته از دل آن کوه در ظرف چند دقیقه به آن طرف نقل می‌دهد! متحیر بودم. وقتی که به هوش آمدم دیدم با خود می‌گویم: «همم الرجال تقلع الجبال.» باری، در واغون [واگن] یک نفر ارمنی هم بود به او گفتم: «علم هندسه عجب کارها می‌کند. کندن این کوه‌های سنگین و گذراندن این ماشین از میان آن خیلی هنر و مستلزم مخارج بی‌حساب است.» گفت: «بلی، بسیار هنر است و مایهٔ زیادی هم گذاشته‌اند. ولی پارسال دولت از همین رشتهٔ راه‌آهن خرج در رفته شانزده میلیون منات منفعت برداشت و گذشته از آن این جاها را که می‌بینی پیش‌تر همه وادی لم‌یزرع و خالی از سکنه بود که دیو از این طرف‌ها به لاحول می‌گذشت. امروز از برکت همین نفت سیاه بادکوبه چندین میلیون منات همه‌ساله از ممالک خارجه بدین مملکت پول ریخته می‌شود. این است که می‌بینی در هر چند قدم قصبه و دهکده آبادی هست. در خاک ایران شما نیز امثال این معادن و سرچشمه‌های منافع بسیار است. اما از غفلت دولت و تنبلی ملت به اخراج آن گنج‌های بی‌پایان که در دل خاک مملکت شما نهفته است نمی‌پردازید. این است که هم‌شهریان شما در نهایت مذلت و خواری به ممالک خارجه ریخته به کارهای پست و مشاغل خسیسه مانند فعلگی و حمالی و گل‌کشی اشتغال می‌ورزند و انجام کار بسیاری از آنان نیز به ذل گدایی و سؤال می‌کشد.» راستی، سخنان شماتت‌آمیز این پدرسوخته چون تیر بر دلم نشست. چه بکنم؟ دعوا نمی‌توان کرد. ناچار برخاسته به آخرین گوشهٔ واغون رفته از شدت دلتنگی خوابیدم. وقتی دیدم که یوسف‌عمو از خوابم بیدار می‌کند که «برخیز تماشا کن! تفلیس نمایان است.» برخاستم. چندان نگذشت که ماشین از حرکت ایستاد. معلوم شد که رسیدیم. از واغون بیرون آمده اسباب را حمال برداشته به کالسکه‌ای گذاشت. گفتم: «به مهمان‌خانهٔ «لندن» خواهیم رفت.» چون که علی لنکرانی در باطوم سپرده بود در آن‌جا منزل نماییم. پس از وصول به مهمان‌خانهٔ مذکور هر شبش را چهار منات اتاقی گرفتیم. بعد از شست‌وشوی سر و صورت، به یوسف‌عمو گفتم: «برویم بیرون بلکه یک آشپز ایرانی پیدا کرده چیزی بخوریم.» رفتیم در محلهٔ مشهور به «شیطانه‌بازار» چند باب آشپزخانه در آن‌جا دیدم که همه کثیف و ظروف مسین تماماً سیاه، دکان‌ها بدبوی. آخرالامر به یک دکان چلوپزی رسیده ناچار داخل شدیم. چلوکباب خواسته با دست خوردیم. از نظافت و سلیقه اثری نبود. پس از طعام به گردش شهر مشغول شده وضع ایرانیان این‌جا را خیلی پریشان‌تر از باطوم یافتیم. همگی در عمارت‌ها به مزدوری و گل‌کشی و در کوچه‌ها در عملیات سنگ‌فرشی اشتغال داشتند. دلم از دیدن حالت پریشان و زحمات طاقت‌فرسای همه‌روزهٔ آنان – که ناچار از تحمل بودند – خون شد. خلاصه، در این مملکت‌ها همه کارهای پست و پرزحمت به عهدهٔ ایرانیان بدبخت است. از یک نفر هم‌شهری که در گذرگاه راست آمد – پرسیدیم: «در این‌جا تجار ایرانی نیست؟» گفت: «چرا! در کاروانسراهای «خلنوف»، «بارون بگوف» و غیره خیلی هستند.» سمت آن کاروانسراها را سراغ گرفته بدان طرف روانه شدیم. وقتی که داخل کاروانسرا گشتیم به دقت به هر سوی نگران بودم، دیدم جمعی در مغازه‌ها هر یک به اطراف خودشان چند توپ قناویز، و چیت همدان و بروجرد و قدک یزد و کرباس نایین چیده نشسته‌اند. در این اثنا دیدم یکی مرا به نام صدا کرده می‌گوید: «ابراهیم‌بیگ! ابراهیم‌بیگ!» ایستادم. پیش دویده سلام کرد. جواب دادم. گفت: «یقین است که مرا نمی‌شناسی؟» گفتم: «آشنا به نظرم می‌آید، ولی درست در خاطرم نیست که در کجا به خدمت شما رسیده‌ام.» گفت: «در مصر. چند سال پیش در مراجعت از زیارت مکهٔ معظمه به مصر آمدیم. در تجارت‌خانهٔ حاجی‌میرزا محمدرفیع مشگی شرف ملاقات شما دست داد. شب را نیز در خانهٔ ایشان مهمان بودیم.» گفتم: «دور نیست.» ما را به دکان خود برد. در اثنای صحبت گفتم: «در این‌جا ایرانی خیلی بسیار به نظر می‌آید. ماشاءالله به هر سوی نگاه می‌کنم هم‌شهری است.» گفت: «بلی، بسیارند.» گفتم: «چه‌قدر می‌شود؟» گفت: «در خطهٔ قفقاز قریب به شصت هزار نفر می‌گویند.» گفتم: «سبب جلای وطن و اختیار غربت نمودن اینان چیست که این‌قدرها به خاک خارجه ریخته متحمل این‌گونه خواری و زحمت‌اند؟» گفت: «از کم‌درآمدی مملکت ایران و بیکاری مردم و تعدی زیردستان در حق زیردستان و بی‌صاحبی رعیت که اینان را به خاطر یک تومان پول تذکره بی‌سؤال و جواب به ممالک خارجه سر می‌دهند، و کسی نمی‌پرسد که به کجا می‌روی و چه کار داری. این است که در قصبه‌ها و دهات حوالی دور و نزدیک سرحدات، در قبرستان‌ها و سنگ قبور کم‌تر نام مرد دیده می‌شود، همه نام زن است گویی شهر زنان است!» گفتم: «کاسب دیگر نیست، اینان همه فعله‌اند؟» جواب داد: «کاش همه فعله بودندی. غالباً دزدی و کیسه‌بری هم می‌کنند و از این قبیل هزار گونه رسوایی بار می‌آورند که خجالت آن‌ها را ما می‌کشیم.» گفتم: «پس قونسل چه می‌کند و چه می‌گوید؟» گفت: «خدا پدرت را بیامرزد! قونسل به غیر از گرفتن چهار منات پول تذکره و چند مقابل آن به نام رشوت و جریمه کار دیگری ندارد. اگر یکی هم بمیرد و چیزی داشته باشد آن هم مال قونسل است.» گفتم: «پول تذکرهٔ این شصت هزار را که به مبالغ گزاف سر می‌زند دولت می‌برد؟» گفت: «دولت چه خبر دارد؟ نیم‌شاهی آن به دولت نمی‌رسد. مگر آن‌چه روز اول به نام تعارف از قونسل گرفته‌اند، گویا آن را هم وزرا و سفرا می‌برند. آن‌چه به دولت می‌رسد همانا وزر و وبال این‌هاست. هر قونسلی در هر جا که دلش خواست هی تذکره است [که] چاپ کرده می‌فروشند. حال به ایرانی هم قناعت نکرده هر دزد و دغل و بی‌سرویایی از تبعهٔ خارجه هم بخواهد یکی دو منات زیاد گرفته تذکره می‌دهند. آن هم رفته به نام ایرانی انواع خبائث و جنایت را ارتکاب می‌کند، وقتی که به دست حکومت روس افتاد به اندک تفتیش و تجسس معلوم می‌شود که تذکرهٔ او ساخته [ساختگی] است. آن‌وقت را باید ملاحظه کرد از شئون دولت در انظار بیگانه تا چه پایه می‌کاهد. و آن قونسل را در نظر آنان چه وقع و مکانتی باقی می‌ماند!» چون رشتهٔ صحبت بدین نقطهٔ ناگوار کشید، دیدم همه غم‌انگیز و ملالت‌خیز است. دلم تپیدن گرفت. ناچار طی آن طومار کرده، سر سخن را به طرف تجارت و داد و ستد برگردانیده پرسیدم: «داد و ستد شما چه‌طور است؟ چه مال و متاع از وطن می‌آورید؟» گفت: «همین چیت همدان، بروجرد و قناویز میلان و تبریز است. این‌ها نیز نسبت به سال‌های پیش خیلی کساد و بی‌رونق شده است. پیش‌تر همه‌ساله از این امتعه چندین هزار بار بدین صفحات آورده می‌فروختیم. ولی امروز به قدر درصدی یکی زمان‌های پیش به خرج نمی‌رود؛ بس که تقلب در کار نموده از رنگ و تار متاع دزدیدند و روکار و میان‌کار کردند و رنگ‌های قلابی به کار بردند، مشتریان دیگر رغبت نمی‌کنند. چندی نمی‌گذرد که این‌ها نیز بالمره منسوخ و منقرض می‌شود. آن‌گاه باید ما از منسوجات ابریشمی مسکو به ایران بفرستیم. من خود در ظرف این اندک مدت تجارت از روسیان بسیار کسان دیده و می‌شناسم که در ظرف چند سال با قلیل سرمایه‌ای دستگاه شعربافی بر پا کرده بودند، حالا از برکت درستکاری هر کدام صاحب میلیون شده‌اند. و بالعکس خیلی از ایرانیان را نیز می‌دانم که هر کدام با تنخواه معتنابه به این‌جا آمده‌اند و پس ز ده بیست سال زحمت کارشان به افلاس کشیده است. چون‌که منافع ملیه و عمومی را ابداً در نظر نداریم. متاع مملکت را به امید منفعت موقت و دو روزی خود قلب می‌کنیم و نمی‌دانیم که بار کج به منزل نمی‌رسد. چندی نمی‌گذرد که آن متاع به سبب تقلب‌کاری از نظر افتاده بالمره منسوخ می‌شود. آن‌وقت ضررش به تمامی اهل وطن می‌رسد. حالا در تفلیس – چنان‌که گفته شد – بسیاری از امتعهٔ ایران بالمره منقرض گشته، به سبب آن در میان ایرانیان کسی که صاحب ده هزار تومان مایه باشد کم‌تر یافت می‌شود. همه کلاه تقی به سر نقی است، سبب عمدهٔ این حالات ناگوار نیز غفلت حکومت و معتاد شدن مأمورین به رشوت است که هیچ حکمی از شومی این دو کلمهٔ نحس که مایهٔ خرابی آن مملکت بزرگ است باز نمی‌گیرد.» باری، دیدم زیاده بر این طاقت شنیدن امثال این سخنان را ندارم پرسیدم: «ماشین بادکوبه کی حرکت می‌کند؟» گفت: «اول شب. ولی شما را نخواهم گذاشت که بروید.» خیلی اصرار نمود، عذر خواسته گفتم: «سایهٔ شما کم نباشد! باید برویم.» خداحافظ گفته یکسر به مهمان‌خانه آمدیم. اگرچه تفلیس از شهرهای بزرگ و دیدنی است ولی از این صحبت‌ها چنان آزرده‌خاطرم که جهان در نظرم نیست. قدری خوابیدم. نزدیک به زمان حرکت ماشین برخاسته حساب مهمان‌خانه را دادم، بلد گرفته به راه افتادیم. در اثنای راه همهٔ خیالم پریشان این ملت آواره از خانمان، که با بدترین وضع مذلت در غربت پراکنده شده‌اند، مشغول بود. هی سیغار کشیده، هی آه جان‌کاه می‌زدم. بالاخره از فرط تأثر با خود گفتم: «بعد از این باید تجسس وضع وطن و حالت هم‌وطنان و نوشتن مشهودات خود درگذرم، که همه کدورت‌انگیز و اندوه‌خیز است.» باز وصیت پدر مرحوم دامن‌گیر شد. فردا هنگام عصر تنگ، وارد بادکوبه شده یکسر رفتیم به مهمان‌خانهٔ قفقاز نام. کرایهٔ اتاق این مهمان‌خانه ارزان و روزی عبارت از یک منات است ولی خیلی کثیف و خدمتکارانش بی‌تربیت بودند. چون زیاده از دو شب ماندنی نبودیم نخواستم عوض کنیم. اکثر ساکنانش مسلمان است. هر کس در منزل خود کباب و طعام برای خود می‌پزد. بعضی از آنان غلیان تریاک هم می‌کشیدند. به یوسف‌عمو گفتم: «قدری بیرون برویم، هم گردش می‌کنیم و هم از بوی بد و ناگوار این تریاک بی‌پیر خلاص می‌شویم.» بیرون شدیم. یکی از خدمتکاران گفت: «مشهدی هرگاه چیزی، یعنی نقد و اشیای گران‌بهایی، دارید این‌جا نگذارید. اگر دزد برد ما ضامن نیستیم.» گفتم: «کلید منزل در جیب ماست.» گفت: «کلید، ملید نمی‌دانم. من خبر دادم و السلام.» * * * Səyahətnamənin mətni, 2 گفتم: «مترس ما به جز از چند پارچه پیراهن و زیرجامه چیزی نداریم. تاجر نیستیم، صراف هیچ.» اما از حالت خدمتکار خنده و تعجب گرفت. باری، بیرون شده رفتیم به کنار دریا. به هر طرف نگاه کردم دیدم باز مثل باطوم جمعی از همشهریان ما در زیر آفتاب چروق چرق نشسته در لیفه و گریبان مشغول قصابی هستند و در یک طرف هم دیدم مردم جمع شده، های و هویی بلند گشت و یکی را می‌زنند و به آواز بلند می‌گویند: «بزنید این هم‌شهری پدرسوخته را!» و هر کس رسید می‌زند. پرسیدم: «این بیچاره را به چه گناه می‌زنند و کیست؟ و چه کاره است؟» گفتند: «ایرانی و مزدور، یعنی عملهٔ یکی از کشتی‌هاست که صاحبش مسلمان و از اهل بادکوبه است. زندگان نیز مزدوران کشتی و از اهل این بلدند.» گفتم: «این چگونه مسلمانی است که یک تن بی‌گناه و غریب را پنجاه نفر می‌زنند؟» آن شخص گفت: «اهل بادکوبه در حق ایرانی خیلی بی‌رحم هستند.» خواستم خود را به میان اندازم، آن شخص – که مرد موقری به نظر می‌آمد – مرا از آن عزم مانع شد. گفت: «مرو که تو را هم به حال او می‌گذارند. معلوم است که شما تازه‌وارد این شهر شده‌اید. ما همه‌روزه امثال این را دیده خون جگر می‌خوریم. خدا نیامرزد کسانی را که سبب این همه بدبختی و خواری و مذلت و تیره‌روزگاری ما شدند.» این هم نمکی تازه به روی زخم‌های کهن دل من پاشید. لاحول‌گویان راه اسکله را پیش گرفته از زمان حرکت کشتی به سمت «اوزون آدا» سراغ گرفتم. گفتند: «یک وابور هست فردا می‌رود. اما سواحل‌گرد است. برای گرفتن بار و سرنشین به هر طرفی سر می‌زند، و یک وابور دیگر هست که از این‌جا یکسر به «اوزون آدا» می‌رود. اما چهار روز بعد از این حرکت خواهد نمود.» با خود فکر کردم که چهار روز در روی دریا ماندن بهتر از اقامت در این شهر و دیدن روی این مردمان بی‌رحم و زبون‌کش است. زود از آن‌جا برگشته به خدمتکار مهمان‌خانه سپردم که معاملات مهر و تصدیق بلیت ما را به انجام برساند تا فردا برویم. دوباره به گردش شهر مشغول شدم. این شهر از باغ و باغچه و گل و گیاه عاری است اما عمارت‌های خیلی بلند و باشکوه و تجارت‌خانه‌های بسیار معتبر دارد که غالباً مال مسلمانان و ارامنه است. از برکت آن نفت تیره و غلیظ – که گم‌نام‌ترین بسیاری از معادن روی زمین است – این همه ثروت را اندوخته‌اند. از قراری که می‌گویند چند تن از مسلمانان آن‌جا از جمله حاجی‌زین‌العابدین تقی‌یوف دارای چند میلیون منات ثروت و سامان‌اند که به اقتضای حمیت اسلامیه وجودش موجب سربلندی و مباهات است. همه‌کس از او خوب می‌گویند. خواص ملت نامش را به احترام می‌برند. می‌گویند طبعاً مایل ترقیات معارف اسلامیه و خیرات است و خود از متعصبین و غیرتمندان اسلام است، خدا امثالش را در میان مسلمانان زیاد فرماید! از ایران هم چند نفر تاجر معتبر هست. چون آشنایی نداشتم ملاقات نشد. به یوسف‌عمو گفتم: «بعد از این، سفر ایران است. باید قند، چای، روغن و برنج خرید!» یک «بوت» [پوت] برنج صدری خریدیم اما خیلی گران بود. سببش را پرسیدم گفتند: «به مناسبت خشکسالی، دولت ایران به طور سخت غدغن کرده که برنج بیرون فرستاده نشود لهذا دو ماه است که به علت کمیابی خیلی ترقی نموده است.» خلاصه، روز را به شب آورده در مهمان‌خانه خواستیم قدری استراحت کنیم. اما از کثرت سرخک و کیک خواب محال و غیرممکن بود تا دمیدن صبح انجم‌شماری کرده پس از ادای دوگانه به معبود یگانه، به تعجیل تمام به کشتی رفته چای را آن‌جا خوردیم. سه ساعت به ظهر مانده وابور حرکت کرد. فردا همان وقت در بندر «انزلی» لنگر انداخت. هوا خیلی خوب بود. بیرون رفتیم وابور هم از یک طرف بار داده از طرف دیگر هم بار می‌گرفت که همه برنج بود. از یک نفر شیروانی – که در آن‌جا بود – پرسیدم: «در بادکوبه می‌گفتند اخراج برنج از ایران به ممالک خارجه به طور سخت غدغن است، پس این همه برنج را چگونه حمل می‌کنند؟» گفت: «بنده خدا! غدغن با حکم دولت ایران است. کی و کجا اجرا شده است که در این‌جا بشود؟ آری از طهران به طور مؤکد ممنوع است ولی حاکم ولایت وقعی به غدغن نگذاشته از هر کیسه برنج در رشت یک قران و در انزلی نیم قران رشوت گرفته رخصت امور می‌دهند، که هزار کیسه و دو هزار کیسه در هر وابور می‌برند. گویا نمی‌بینند.» (حالا از این یکی، مطالعه‌کنندگان به درجهٔ پریشانی حالت این سیاح بیچاره به اندک تأملی پی توانند برد که در هر قدمی چه ضربه‌های سخت متوالی به او می‌رسد.) وابور طرف عصری بارش را تمام گرفته به راه افتاد. در هر یک از بندرهای «ساری» و «اشهدسر» و غیره نیز برای حمل و اخراج بار چند ساعتی توقف کرده در هر یک از این بنادر چندین ناملایمات دیگر دیده درگذشتیم؛ تا این‌که روز چهارم به «اوزون آدا» و از آن‌جا هم به «عشق‌آباد» وارد شده بی‌درنگ به چهل و پنج منات یک کالسکهٔ چهار اسبه کرایه کرده به عزم زیارت مشهد مقدس – که از سالیان دراز آرزوی دل نیازمند بود – به راه افتادیم. ولی در عشق‌آباد نیز همشهریان را به همان حالت دریافتم که در شهرهای پیشین دیده بودم. آن شب را در جایی منزل کرده فردا را حرکت نمودیم. پس از طی مسافت بعیدی به سرحد ایران و روس – که خود قسمتی از خاک طوس است – رسیدیم. در طرف عشق‌آباد، روس‌ها عمارت‌های بلند و بسیار باشکوه بر پا نموده هر سو قراول گماشته و مأمورین گذاشته‌اند. به قدر نیم ساعت ما را برای مهر و تصدیق تذکره‌ها معطل کرده بعد رخصت مرور دادند. پس از طی ده دقیقه مسافت، به یک نقطه رسیدیم که بعض علایم و نشانه‌ها مشهود بود. کالسکه‌چی گفت: «آن طرف نشان، خاک ایران و این طرف از روس است.» کالسکه‌چی را گفتم: «قدری باید ایستاد من کاری دارم.» او به خیالش که من کار دیگر دارم گفت: «قدری صبر کن آب نزدیک است. آن‌جا پایین بیایید.» گفتم: «به آبم احتیاج نیست، سر و کارم با خاک است.» آن هم کالسکه را واداشت. پایین آمده مشتی از آن خاک پاک را برداشتم، بوسیده و بوییده بر دیدگان مالیدم. گفتم: «ای تربت پاک و ای کحل‌الجواهر دیدهٔ نمناک! شکر خدای را که دیدارت به من روزی شد و دیده به دیدار توام روشنایی گرفت. تویی که مأمن نیازمندان و مدفن نیاکان مایی! تویی که در مهد ناز خود ما را پروردی و به ناز و عزت نشو و نما دادی! به جز از ورزش محبت تو حق تو را ادا نتوانیم کرد. چه آن حق بسیار عالی و بزرگ است، این است که شارع مقدس اسلام – علیه و آله افضل الصلاة و اکمل التحیات – در میزان حق‌شناسی حب تو را هم‌سنگ ایمان قرار داد. دیگر من در وصف تو چه گویم که درخور قدر بلند تو باشد؟» خلاصه، گریه گلوگیرم گردید و بی‌اختیار اشک چشمم نثار آن خاک پاک شد. قدری به آرزوی دل دردمند گریهٔ شادی کردم. و چنان می‌دانم که لذت آن گریه تا دم واپسین در گوشهٔ دل من به یادگار خواهد بود. کالسکه‌چی در نهایت حیرت به من نگران بود. در پایان حیرت گفت: «آفرین بر تو حاجی‌زاده! من چندین سال است که در این راه آمد و شد دارم. تو را اولین کسی دیدم که خاک وطن خود را گرامی داشت. دل من نیز از این رهگذر داغدار است. ما از اهل گنجه‌ایم. من هم مثل تو سر و سودایی با خاک وطن دارم. مملکت ما از بی‌مبالاتی اسلاف بدبخت شد، چنان‌که می‌دانی اکنون «به جای بانگ مؤذن صدای ناقوس است». چه توان کرد؟ اگر دولت ایران دولت بودی، در مملکت خود قانون و نظام و مساوات داشتی، رعیت را به حکام به قیمت حیوانات نفروختی، هر آینه ما متحمل تحکم بیگانگان – که دشمن همه چیز ما هستند – نشده، به سوی ایران هجرت می‌نمودیم.» گفتم: «عمو نامت چیست؟» گفت: «عباس.» «آفرین!» اش کردم. باری، به هزارگونه آرزوی حرکت نموده بعد از ده دقیقه به اطراف محقر کلبه‌ای رسیدیم که سه چهار نفر در حوالی آن در زیر آفتاب نشسته غلیان می‌کشیدند. یکی از آن میان صدا کرد: «اوه هم‌شهری بلیت خودتان را بیاورید!» کالسکه‌چی گفت: «اینان مأمورین ایران‌اند. پول تذکره می‌خواهند.» پیش رفته سلام گفتم. جواب ندادند. یکی پرسید: «چند نفر هستید؟» گفتم: «می‌بینید که دو تن بیشتر نیستیم. دیگر سؤال و جواب چرا؟» گفت: «دو تومان بدهید.» هیچ نگفته دادم. گفت: «به سلامت، بروید!» دیگر نه تذکره پرسید نه قول کشید. تعجب‌کنان درگذشتم. هنگام غروب به دهکدهٔ کوچکی رسیده تا نیمه شب در آن‌جا استراحت کرده نصف شب به راه افتادیم. بامدادان به دو فرسخی شهر رسیده دیدیم چند تن از سادات در آن‌جا نشسته‌اند. معلوم شد که آقایان به عزم راهنمایی و مداخل از زوار تا این‌جا آمده‌اند. فوراً اطراف ما را گرفتند هر یک به زبانی دعوت می‌نمودند، از آن میان به یکی وعده دادیم و در کنار چشمه پایین آمده پس از تجدید وضو و ادای نماز چای خورده یوسف‌عمو هم به معاونت آقا سید قدری پلو پخته خورده به راه افتادیم. آقا سید نیز در کالسکه ردیف ما شد. پس از طی نیم ساعت راه قبهٔ مبارک روضهٔ مطهره که آیتی از کعبه، علامتی از بهشت بود، روشنی‌بخش دیدهٔ حسرت‌کشیده گشت. دوباره پیاده شده زیارت‌نامه خواندیم و در نهایت اشتیاق وارد آن شهر مینوبهر گشته یکسر به خانهٔ آقا سید رفتیم. اتاقی برای ما آماده کرده بودند. رخت نهادیم. پس از خوردن نهار، بقچه و قدیفه و پیراهن و زیرجامه برداشته با یوسف‌عمو و آقا سید به حمام رفته که بدن را شسته و رخت عوض کرده به روضهٔ مطهره مشرف شویم. وقتی که به حمام داخل شدیم بوی گنداب از دور نزدیک بود خفه‌ام کند. گودالی را با آب متعفن انباشته نامش را خزینه و به عبارت دیگر «کر» گذاشته‌اند. آب آن از بسیاری کثافت رنگ برطاووسی گرفته، بوی بدش مغز آدمی را پریشان می‌کرد. به اندک تأملی معلومم شد که منشأ هر گونه امراض مسریه همین گنداب است که کور، کچل و زخمی یک شهری بدون استثنا، شب و روز از مرد و زن به میان این منتهی آب گندیدهٔ سه‌ماهه داخل می‌شوند. در حقیقت، خیلی تعجب کردم که احدی از بزرگان و علمای این شهر به معایب و مفاسد متولد شده از این گنداب‌ها آگاهی نیافته تنها ذم «کر» را زایل‌کنندهٔ همهٔ آن معایب می‌دانند. به اعتقاد بنده هر کس بدان آب «پاک» بگوید به شریعت مطهره اهانت کرده، چه شارع مقدس ما را به نظافت امر فرموده. آبی که مورد کثافات چندین مخلوق است و بو و رنگش بدان پایه تغییر یافته که موجب نفرت بینندگان است چگونه پاک تواند شد؟ در حمام‌های سایر بلاد اسلامیه مانند مصر و ممالک عثمانی، آب غسل محفوظ و جاری از شیر است که شخصی از یک طرف غسل می‌کند و از طرف دیگر هم از شیر آب سرد که ردیف آب گرم و در نهایت صافی و براقی است گرفته می‌خورد. به هر حال به حمام، پاک رفته و ناپاک بیرون آمدیم. آقا سید گفت که: «بقچه در حمام بماند، ما یکسره برویم به روضهٔ مطهره زیارت کنیم.» گفتم: «نه! حالا باید به خانه رفت کاری دارم. پس از آن به زیارت می‌رویم.» چون به خانه رسیدیم به آقا سید گفتم: «بفرمایید سماور را آتش کرده بیاورند.» گفت: «وقت چای نیست.» گفتم: «می‌خواهم خود را دوباره شست‌وشو کنم تا کثافت آب حمام زایل گردد.» گفت: «بابا! خزینهٔ «کر» پاک است.» گفتم: «حرفی ندارم ولی کثیف و بدبوست.» به هر حال، آب گرم کرده دوباره بدن را شسته و لباس عوض نموده با خود عهد کردم که دیگر در ایران به حمام نروم. بعد از آن عزم زیارت امام ثامن – که منتهای آمال و آرزویم بود – به راه افتادیم. پس از ورود به روضهٔ مطهره و آستان‌بوسی با آقا سید در مواقع مخصوصه مشغول خواندن زیارت‌نامه شده از برکت آن مقام مقدس – که لطفی از جنت و آیتی از رحمت بود – تمامی زحماتی که در راه کشیده بودیم از یادم رفت. از تعریف و توصیف آن روضهٔ پاک و بهشت حقیقی زبان و بیان این بندهٔ گنه‌کار لال و نارساست. امثال من بنده را چه حد و یارای آن‌که به توصیف ظاهری و باطنی یک خشتی از خشت‌های گلی و خاکی آن آستان پاک – که ملثم کروبیان عالم بالاست – زبان گشاید. آنان که دیدهٔ باطن دارند و به فیض زیارت آن عتبهٔ فلک‌مرتبه نایل شده‌اند می‌دانند که چه بساط مقدس و مقام بلند روحانی است. چه غم دیوار امت را که دارد چون تو پشتیبان چه باک از موج بحر آن را که باشد نوح کشتیبان؟ بلغ العلی بکماله، کشف الدجی بجماله حسنت جمیع خصاله، صلوا علیه و آله بعد از اتمام زیارت، نماز را به جماعت خوانده بیرون آمدیم. بیست و دو روز تمام صبح و ظهر و شام را بدین شرف عالم‌بها نایل بوده هر روز را هم یک گوشه از شهر را گردش می‌کردیم، ازجمله روزی هم با آقا سید به بیمارخانهٔ حضرت رفتم اما چه بیمارخانه‌ای! هر ناخوشی که بدان‌جا برود هر قدر که در آن‌جاست بیمار است، مگر خود از آن‌جا گریخته در جای دیگر از لطف خدا شفا یابد، نه طبیب معین و نه دارو هست. از نظافت و سایر لوازم بیمارخانه هم اثر نیست. بدین بهانه، مباشرین بی‌انصاف سالیانه از خزانهٔ حضرت مبالغ گزاف به مفت می‌برند. از قراری که آقا سید می‌گفت، از املاک موقوفهٔ آستانهٔ اقدس همه‌ساله زیاده از دویست هزار تومان مداخل می‌رسد. این همه تنخواه را مفت‌خواران بی‌دین و دیانت به عنوان‌های مختلف خاص خود دانسته، پاک می‌برند، در حالی که استحقاق تصرف حبه‌ای از آن را ندارند؛ ازجمله به نام مهمانی زوار هر شب دو خروار برنج پلو با سایر لوازم آن می‌برند، همه به خانهٔ متمولین شهر و قوم و خویشان آنان، که هر یکی به عنوانی خود را به آستانهٔ اقدس بسته‌اند، می‌رود. زوار و غربا کم‌تر روی آش و پلو می‌بیند. بعضی از بزرگان دولت نیز به اندک چیزی از آن خوان یغما قانع‌اند؛ دیگر مداخله نمی‌کنند. این همه مبالغ بی‌حساب مفت متولی‌باشی و دستیاران اوست. گاهی حکام نیز دست‌اندازی دارند. ابداً حساب و مؤاخذه‌ای در میان نیست. مردم شهر در قساوت قلب می‌توان گفت که اشرّ ناس‌اند. در معاملات، متاعی را که قیمتش یک تومان است پنج تومان می‌خواهند. در سر هر سخن هم بی‌شرمانه سوگند دروغ به حضرت یاد می‌کنند. من خود در بازار چیزی می‌خریدم سه تومان قیمت خواست و چهار دفعه سوگند به حضرت یاد کرد. آخرالامر به هفت قران به من داد. بالاتر از همهٔ این مصائب، دیدن وضع سرباز در آن سامان سرحدی است که شخص از مشاهدهٔ آن حال و ملاحظهٔ مخاطرات آن وضع بر خود می‌لرزد. روزی با سید به زیارت می‌رفتیم دیدم چند نفر بر ما گذشتند، با لباس‌های بسیار کهنه و کثیف کرباسین – که رنگش معلوم نبود – و هر یک در سر کلاه‌های بسیار بد، به نوع‌های مختلف، می‌روند که پاشنهٔ پاهایشان از چرک پینه بسته اما هر یک تفنگی در دست دارند. بعضی از آنان پیر پنجاه‌ساله و برخی جوان بیست‌ساله به نظر می‌آمدند. از سید پرسیدم: «اینان به فعله می‌مانند. اما این تفنگ‌ها چیست؟» گفت: «آقا جان! این‌ها سربازان دولت‌اند، در ارگ شب قراول بودند. حالا عوض شده به بازار ریختند. اکنون خواهی دید که یکی قصاب و دیگری پینه‌دوز و برخی صراف و بعضی میوه‌فروش‌اند. به هر کدام از اینان به عنوان رشوت بده مخصوص و معینی به سرهنگ و سرتیپ خودشان دارند.» از شنیدن این ماجرا دنیا در مدنظرم تیره و تار شد، آهی از دل پردرد کشیده گفتم: «خداوندا! این‌ها همه کیفر دعواهایی است که من در مصر به ناحق در سر این کارها با مردم می‌کردم و هر چه از این قبیل چیزها می‌گفتند باور نموده با آنان پرخاش کرده دلشان را می‌آزردم.» سید گفت: «بدتر از همهٔ این‌ها آن است که این سربازان هر چه از ممر کسب و فعلگی حاصل کردند، پس از جدا نمودن حصهٔ رشوت صاحب‌منصبان، هرچه باقی ماند به تریاک داده در غلیان می‌کشند.» دود از سرم بلند شده پرسیدم: «این سربازان بومی هستند یا از سایر ممالک ایران؟» گفت: «غریب‌اند! اینان از فوج خلخال و مشکین هستند. ساخلوی شهر به عهدهٔ این‌هاست، در ظرف دو سه سال یک بار عوض می‌شوند.» پس از آن سید گفت: «بسیاری از زوار در این‌جا برای ایام اقامت «متعه» می‌کنند. اگر شما هم خیال دارید به من بگویید تا تدارک کنم.» گفتم: «هر گاه سوگند یاد کنی که ایام «عده»‌اش منقضی شده چه مضایقه!» گفت: «تو برای نفس خود متعه می‌کنی. به من چه رسیده که قسم یاد کنم؟» گفتم: «معلوم شد که شما خود اطمینان ندارید. من هم کار خلاف شرع در فرنگستان نکرده‌ام تا چه رسد بدین مقام مقدس و خاک پاک. نعوذ بالله! من بسیار شنیده بودم که در مشهد مقدس بعض بدکاران مرتکب چنان فعل حرام می‌شوند ولی باور نمی‌نمودم. حیف!» خلاصهٔ کلام، پس از بیست و دو روز اقامت در ارض اقدس، به یوسف‌عمو سپردم که تدارک سفر طهران کند. یوسف‌عمو در جواب گفت: «سرکار بیگ! من در این سفر از شما خواهشی نکردم. اولاً بسیار متشکرم از این‌که در خدمت شما به زیارت این تربت پاک – که موجب سعادت دو جهانی است – نایل گشتم. حالا تنها یک عرض به شما دارم و استدعا می‌کنم که آن را از بنده قبول فرمایید.» گفتم: «بگو!» * * * Səyahətnamənin mətni, 3 گفت: «بیا عرض بنده را بشنو از همین راه که آمده‌ایم به مصر برگردیم. من طبیعت شما را نیکو می‌دانم در این مملکت هر روز یک ناملایمی دیده غصه می‌کنی. می‌ترسم آخرالامر خدای نخواسته ناخوش و فلان شوید. آن‌وقت من به مادرت چه جواب بدهم؟ قسمتی از ایران را دیدید. تهران هم مثل خراسان. مشتی نمونه‌ای از خروار است. «سالی که نکوست از بهارش پیداست». در تهران چه خواهی دید که اسباب خوشنودی تو شود؟» گفتم: «یوسف‌عمو! خود می‌دانید که من گذشته از سایر جهات به موجب وصیت پدر تاکنون در احترام تو کوتاهی نکرده تو را به جای پدر داشته‌ام ولی خواهش دارم که در این خصوص به من هیچ مانع نشوی. من از این عزم برنخواهم گشت. می‌ترسم که خلاف وصیت پدر از من صادر گردد. این سیاحت به خود من تعلق دارد. تا خود به طهران نروم خدمت وزرا و امرای مملکت نرسم و رو به رو اسباب این غفلت ایشان و پریشانی ملت و خرابی مملکت را تحقیق نکنم دلم آرام نمی‌گیرد. یا باید سر در آن راه گذارم یا سبب این اوضاع ناگوار را بدانم. و السلام!» بیچاره یوسف‌عمو ناچار دم فرو کشید. دیگر هیچ نگفت. پس به همراهی سید برای کرایه کردن اسب به خارج شهر – که مسکن مکاریان بود – رفته از حاجی‌حسین جلودار قوزونی سه اسب در بیست تومان تا طهران کرایه کردیم. دو رأس برای سواری خودمان و یکی هم برای حمل لوازم که دو روز بعد حرکت کنیم. فردای آن به روضهٔ مطهره مشرف گشته زیارت‌نامهٔ وداع خواندیم. از آن بهشت واقعی در نهایت حسرت بیرون آمده یک تومان به کفشدار داده برگشتیم به خانهٔ سید، اسباب را جمع کرده اسب‌ها را هم جلودار آورد، ساعت نیز خوب بود. همان روز به خارج شهر – که کاروانیان جمع شده بودند – نقل مکان نمودیم. سید هم تا آن‌جا ما را مشایعت کرد؛ شام را نیز با هم خوردیم و سه امپریال به او داده وداع کردیم. در این سفر از شدت اوقات تلخی وصیت پدر نیز از یادم رفت که سپرده بود «به هر شهر رسیدی یکی دو تن دوست و آشنای خوب برای خود پیدا کن!» گذشته از آن، مردم شهر را چنان دیدم که حصول این مقصود هم متعذر بود، زیرا که بوی انسانیتی از آنان نشنیدم، گویی خون مردمی در رگشان منجمد گشته برای یک تومان منفعت خود، به ضرر صد تومان دیگری که ملت و هم‌وطن و برادر دینی ایشان‌اند بی‌هیچ اندیشه‌ای راضی می‌شدند، ابداً در خیال منافع عمومیه و حفظ عزت وطن و شئون دولت و آبادی مملکت نبودند. حاکم و محکوم، آمر و مأمور، عالم و جاهل، تاجر و کسبه، همه در فکر خود بوده به طورهای غریب و شیوه‌های گوناگون به سوی خود می‌تراشیدند. در این صورت شخص به دوستی این‌گونه مردمان چگونه اعتماد و امنیت تواند نمود؟ در مملکتی مثل مشهد مقدس، که استعداد هرگونه تجارت را دارد، ابداً یک کومپانی [کمپانی] و شراکت دیده نمی‌شود. حال آن‌که مردمان صاحب ثروت هستند و مال‌التجاره از امتعه و محصولات ارضیه مانند قالی و تریاک و پنبه و غیره نیز الی ماشاءالله زیاد است. و این معنی هم دلیل نفاق ایشان ولی در تقلب و تضییع امتعه و محصولات مملکت آن‌چه قالی است آن‌ها را به قرمز و رنگ‌های قلب معیوب کردند، آن‌چه تریاک است هرگاه آرد و سریش پیدا نشود خاک موجود است. دولت چندین بار رنگ‌های قلابی را غدغن کرد و به طور مؤکد امر داد که تریاک را نیز به چیزهای دیگر مخلوط نکنند باز به جایی نرسید. زیرا که مأمورین رشوت گرفته غدغن را مهمل گذاشتند. بدتر از همه شیوع کشیدن تریاک در این مملکت است که مرد و زن برنا و پیر بدان سم قاتل مبتلایند و در بازار و دکاکین، علی رؤوس الاشهاد همه می‌کشند. این است که نه در مردان مملکت اثری از مردی و نه در زنان لطافتی از نسوانیت باقی مانده است. حکومت هم ابداً اعتنایی بدین عوالم ندارد و چاره‌ای برای دفع این بلای مبرم که خیلی سهل است هم نمی‌کند. عجب است که علمای مملکت نیز این زهر قتال را مسکر نمی‌دانند، حال آن‌که بدتر از سایر مسکرات آدمی را بی‌هوش می‌کند. حتی می‌گفتند در خانه‌های بعضی از علما که دزدان زیر قیافهٔ علمای ملت هستند نیز مانند چای متداول بوده همه می‌کشند. در مسجد «گوهرشاد» مشهد که از مساجد عالیه است، در ایام اقامت آن‌جا در مجلس وعظ ده واعظ نشستم. همه از روی یک سرمشق از استبراء و طهارت و غسل که پای را چنان بردار و چنین بگذار سخن می‌رانند. تماماً مشغول به فرع‌اند. اصل بالمره از میان رفته. از جهاد و آیین آن و اسباب جهاد و مدافعهٔ وطن که چگونه باید باشد ابداً حرفی در میان نیست. حال آن‌که دشمن دین به در خانه‌هایشان رسیده است. باری، می‌توان گفت که به ایران، از زمان پیشدادیان تاکنون، هیچ وقت امثال این غفلت و بدبختی روی نداده است. به هر حال، بامدادان از کنار شهر بار کرده با یک کاروان غم و اندوه به راه افتادیم و پس از چند روز به شهر «سبزوار»، که بلدهٔ کوچکی است، رسیدیم. مال‌التجارهٔ این شهر منحصر به پنبه و آن هم در دست ارامنهٔ قفقاز است. اینان ماشین‌ها آورده پنبه‌ها را – مانند مصر و سایر بلاد متمدنه مضبوط – عدل می‌بندند. تنها یک روز در سبزوار اقامت کردیم. از آن‌جا هم رخت بربسته روانهٔ راه شدیم. بعد از چند روز به شهر «نیشابور» رسیدیم. در اول شهر یک مسجد بسیار عالی بود. به تماشا رفتم. دیدم مسجد چون عالم از آدم خالی است ولی قالی بزرگی – که چهارده ذرع طول آن به نظر می‌آمد – در میان مسجد پیچیده افتاده بود. پیش‌تر رفته دیدم سگی هم در یک گوشهٔ آن قالی خوابیده است. آه از نهادم برآمد؛ بی‌اختیار گریهٔ سختی دست داد دو دستی به سر زده گفتم: «خداوندا! این چه بساط ناگوار و چه اوضاع ناهموار است، از دین و دیانت چه بهره برای اهالی این مملکت باقی مانده است؟ گر مسلمانی از این است که اینان [حافظ] دارند وای اگر از پس امروز بود فردایی.» بعد از تحقیقات معلوم شد که مسجد از واعظ و مؤذن و نماز و جماعت به کلی محروم است. در نهایت مأیوسی و نومیدی و اوقات تلخی به منزل برگشتم. یوسف‌عموی بیچاره از حالت من دریافت که غصهٔ تازه‌ای روی داده است و می‌داند که من چه‌ها می‌کشم، ولی چیزی نمی‌گوید. من هم مراتب تأسف و تأثر خود را بر او اظهار نمی‌کنم. دلی پر اندوه دارم. باری، از آن‌جا هم حرکت کردیم. پس از طی مراحل به شهر «دامغان» رسیدیم. چون داخل بازار شدیم دیدم ازدحام غریبی است. در آن میان شخصی دست به دهن خود گذاشته و در دست مرد بدچهره‌ای نیز ریسمانی است که یک طرفش به دهن آن شخص مربوط است. او ریسمان را به هر سوی می‌کشد، آن هم بدان طرف می‌گردد. من خیال کردم که این نوعی از بازی و رقص است که مردم نیز به تماشا ایستاده‌اند. از حاجی‌حسین جلودار پرسیدم: «حاجی! این چه هنگامه است؟» آن هم به یکی از بازاریان پرسید. گفتند: «این شخص خباز است، نان را کم‌وزن پخته حاکم مهارش کرده است. این‌که ریسمان را می‌کشد میرغضب است. دماغش را سوراخ کرده و ریسمان بسته است.» گفتم: «عجب قانونی است؛ خیلی جای تعجب است!» گفت: «قدری بالاتر بروید عجب‌تر از این راه هم خواهید دید، در آن طرف سه نفر قصاب را نیز گوش بریده‌اند. میرغضب‌ها در بازار برای مداخل خودشان می‌گردانند و از هر دکانی چیزی می‌گیرند.» در این اثنا دیدم های و هویی از آن سوی بلند شد. میرغضب کشان‌کشان بیچارگان را می‌آورد و در دم هر دکانی با کارد خون‌آلود ایستاده پول جمع می‌کردند. بیچاره یوسف‌عمو سواره هی داد می‌زد که «بیگ نگاه مکن، نگاه مکن!» واقعاً از دیدن این حال دلم به هم خورد. اسب را رکاب زده درگذشتم و در کاروانسرایی – که بیرون شهر واقع است – منزل کردیم. از خراسان تا طهران در هر منزل کاروانسرای بسیار بزرگ و معتبر با آب‌انبارهای وسیع هست که اگر هزار نفر زوار برسد، استراحت توانند نمود و آب گوارا خواهند خورد. همهٔ این‌ها را با آجر و گچ و آهک، در نهایت محکمی ساخته‌اند. تماماً از آثار خیریهٔ شاه‌عباس بزرگ صفوی است. راه‌های شوسهٔ طولانی هم از پادشاه بزرگ به یادگار است – خدایش غریق دریای رحمت خود فرماید! – و از این یکی معلوم می‌شود که این شهریار پاک‌نژاد تا چه پایه رعیت‌پرور و خیرات‌دوست و عالی‌همت بوده است. علاوه بر این، پس از تسخیر گرجستان انبوهی از سکنهٔ آن سامان را کوچانیده در نقاط عمدهٔ این صفحات، که محل تاخت و تاز تراکمهٔ «تکه» و غیره بود، در حصارهای محکم با اسباب و آلات مقرری و مخارج کافی سالیانهٔ دولتی، اقامت داده بود که نگهبان زوار باشند. حالا هم اخلاف آن طایفه در صفحات مذکوره هستند. غرض، هر چه از اوصاف این پادشاه دل‌آگاه از پدر مرحوم شنیده بودم همه صدق و اندکی از بسیار آن‌ها بوده گر بماند نام نیک از آدمی به کز او ماند سرای زرنگار است. والد مرحوم در ایام حیات خود هر ماه مبارک رمضان چهار نفر از قراء معروفهٔ عرب را آورده تلاوت قرآن مجید کرده ثوابش را هدیه به روح پرفتوح این شهریار پسندیده‌کردار می‌نمود. ان‌شاءالله من هم به علاوهٔ آن، همه‌ساله احسان دیگری از خود برای آن پادشاه مغفور مقرر خواهم نمود که هر سال در خیرات او صرف شود و بر خود لازم دانستم که اگر توفیق باری یاری کند تمثال بی‌مثال این پادشاه بزرگ عالی‌همت را پیدا کرده در سیاحت‌نامهٔ خود بگذارم تا حق‌شناسان ملت تصویر بی‌نظیر او را دیده به دعا و رحمت یادش نمایند. هرگاه به خودم قسمت نشد، وصیت خواهم نمود هر کس تصور طبع این سیاحت‌نامه را داشته باشد چنان کند، بلکه خریطهٔ تمام ایران را به طوری که در زمان سلطنت او بود نیز ردیف آن تصویر نماید تا اخلاف ملت را از بسطت و وسعت خاک پاک وطن آگاهی حاصل آید؛ و بدانند که در عصر آن شهریار شیرشکار حدود مملکت ما از «بلخ» گرفته تمامی سواحل دریای «خزر» و جبال «داغستان» و کوه‌های «قفقاز» را گذشته از «بغداد» به خلیج «بصره» و «عمان» منتهی می‌شد. در محافظت طرق و شوارع این مملکت پهناور و توسعهٔ دایرهٔ تجارت آن چه زحمات فوق‌العاده و مخارج گزاف بر خود هموار نموده است. واقعاً هرگاه شخص وضع آن زمان را به مد نظر دقت بیاورد خواهد دانست که این پادشاه دل‌آگاه در آبادی مملکت و رفاه حال رعیت تا چه پایه مجد و ساعی بوده است خصوصاً در امر تزیید تجارت مملکت و ثروت عمومی، که مهم‌ترین وسایل ترقی و تمدن است، هیچ نکتهٔ عمده از نظر باریک‌بیناش پنهان نمانده. همین راه‌های شوسه – که در نقاط بسیاری از ممالک ایران دیده می‌شود – خود برای اثبات مدعا دلیل است، و واضح که محض نقلیات ساخته و پرداخته است؛ و می‌توان گفت که آن روز از دول خارجه هیچ یک چون آن پادشاه به نکات باریک توسیع دایرهٔ تجارت مملکت، که موجب مزید سطوت دولت است، ملتفت نشده بود. در حقیقت، هموار نمودن آن همه راه‌های صعب‌المرور و سنگ‌فرش کردن آن‌ها و ساختن پل‌های متین بر روی رودخانه‌ها، و بر پا کردن کاروانسراهای متعدد و محکم در نقاط لازمه و باز کردن ابواب مراوده با دول خارجه، به لحاظ ترقی تجارت، و با همه تعصب دینی، پیوند دادن رشتهٔ دوستی با اجانب، و اوامر مؤکدهٔ او در خصوص گرامی داشتن سفرای دول خارجه و صیانت مال و جان تجار هر ملتی را از هرگونه تعدی و تجاوز و معین کردن سفرای با دین و دانش به دربار دولت‌ها و بخش نمودن مساوات به عموم رعیت، به شرط صداقت به دولت بدون استثنای مذهب و آیین، خود دلیل بلندی مقام آن پادشاه سلیمان احتشام است. چون آدمی این‌ها را با وضع سلطنت‌های آن زمان می‌سنجد واله و حیران فکر متین و رأی رزین او می‌شود. باری، از مطلب دور افتادیم. مقصود بنده تاریخ‌نگاری نیست. ولی کردار پسندیدهٔ آن شهریار دادگر بی‌اختیار بر اینم واداشت. هر کس می‌خواهد بلندی همت و حسن‌نیت و مراتب وفای عهد او را بداند، او راست که بخواند قصهٔ سفر رفتن پیادهٔ او را از «اصفهان» تا «مشهد مقدس» که دویست فرسنگ راه را پابرهنه طی فرمود، در حالتی که پاهایش در قطع آن مسافت یکماهه آبله کرده بود. تحمل این زحمت را به جز از حکم عشق حقیقی و ارادت صمیمی به اهل بیت پاک پیمبر به هیچ چیزی حمل نمی‌توان نمود. آری، جایی که عشق علم زد، کمند محبت معشوق، عاشق بی‌اختیار را به سوی خود خواهد کشاند. رنج‌ها در آن راه همه راحت است. سفر دراز نباشد به نزد طالب دوست به پای خار مغیلان حریر می‌آید به همین ملاحظه، در آن سفر ابداً از رنج راه سخن نگفت. با خدام و غیره در نهایت بشاشت و گشاده‌رویی گفت‌وگو می‌فرمود. دلی را نیازرد. برای تعیین مسافت عرض راه از اصفهان تا مشهد مقدس، با اندازه‌ای که ساخته بودند، این همه راه را با دست خود می‌پیمود که یاران را مشغولیتی باشد و نتیجه‌ای هم از آن زحمت به دست آید. با همه کس به لطف بودی و در هر دقیقه به نوازش چاکران افزودی تا تنگ‌دل نشوند و خود او را هم از رنج راه دل‌خسته نشمارند. پس از ادراک شرف زیارت امام ثامن، همه‌روزه در روضهٔ مبارکه جاروب‌کشی می‌کرد و در خدمت آستانهٔ اقدس به خدام بیشی می‌گرفت. شمعدان‌ها را با دست خود پاک می‌نمود و همه‌شب مقراض در دست فتیلهٔ شمع‌ها را می‌برید. شبی، شیخ بهایی – علیه‌الرحمه – در حالی که آن پادشاه دین‌دار فتیلهٔ شمع‌ها را می‌زد ارتجالاً این رباعی را انشاد نموده به عرض رسانید: پیوسته بود ملایک علیین پروانهٔ شمع روضهٔ خلد برین مقراض به احتیاط زن ای خادم! ترسم ببری شهپر جبریل امین گویند در همان سفر روزی به عرض رسانیده بودند که شکر خدای را از پادشاه عدالت‌دستگاه چندین آثار بزرگ خیر و ابنیهٔ عالیهٔ باشکوه در نقاط لازمهٔ مملکت به یادگار است؛ از شیمهٔ ستودهٔ ملوکانه دور نیست که برای اتمام این همه خیرات و مبرات در بعض نقاط مملکت چند باب بیمارخانه‌های ملی نیز ساخته شود. آن شهریار بلندهمت در جواب گفته بود که: «تمامی خیالات من به سوی ابقای صحت و سعادت ملت متوجه است. فکر بیماری ایشان را چگونه به دل خود راه توانم داد!» خدای را ملاحظه نمایید چه خیال باریک و چه همت عالی و کلام بلند است! راست است «کلام‌الملوک ملوک‌الکلام». در عصر سلطنت این پادشاه بزرگ، جمعیت ایران قریب به چهل میلیون بود. ایرانیان به افتخار تمام زندگانی می‌کردند. یقین می‌دانم که هر ایرانی غیرتمند در خواندن این تفصیل آه سرد از دل کشیده اشک گرم از دیدگان خواهد بارید. امروز باید به یاد آن روزگاران سعادت حسرت بکشیم. باری، باز ناامید نباید شد. از گذشته عبرت باید گرفت و بر اصلاح حال و تأمین استقبال باید کوشید که سعی و عمل بی‌نتیجه و اثر خیر نخواهد شد. «چنان نماند [و] چنین [نیز] هم نخواهد ماند» * * * Səyahətnamənin mətni, 4 باری، از دامغان نیز بار بسته پس از چند روز به شهر «شاهرود بسطام» رسیدیم. حاجی‌حسین جلودار گفت: «در این‌جا دو روز اقامت خواهیم کرد. ولی شما را باید در باغ، زیر چادر، منزل بدهم زیرا که در این شهر «مله» هست. برای غربا از گزیدن آن حیوان موذی خیلی صدمه وارد می‌آید.» گفتم: «با این محذور بزرگ در این‌جا چرا منزل می‌کنید؟ بهتر که بگذریم.» گفت: «اسب‌ها را قوت رفتار نمانده همه از رنج راه خسته‌اند و با این حال نمی‌شود یکسره به طهران راند.» به هر حال، ناچار پایین آمده در نزدیکی شهر در باغی برای اقامت ما چادری زدند. چون موسم تابستان است از ماندن در زیر چادر ضرری ملحوظ نبود. اسباب را جابه‌جا کرده قدری راحت شدیم. یادم آمد که پدر مرحوم در شاهرود با مرد تاجری، حاجی اسماعیل نام، دوستی داشته، طرف مکاتبه و مراسله بودند، زیرا مکتوب‌های او را من خود می‌نوشتم. نام کاروانسرایی را که محل اقامت و تجارت ایشان بود نیز می‌دانستم. با خود گفتم «دوست پدر است باید رفته از او دیدنی کنیم.» به یوسف‌عمو گفتم: «برخیز به هم برویم.» نام کاروانسرا و خود حاجی را پرسیدم نشان دادند. به منزلش رسیده از اتفاقات حسنه، خودش هم آن‌جا بود. سلام داده نشستیم. پس از احوال‌پرسی، گفتم: «نام شما باید حاجی‌اسماعیل‌آقا باشد؟» گفت: «بلی! اما شما را نشناختم. ببخشید!» گفتم: «بنده پسر فلان کس مقیم مصر و نامم ابراهیم است.» آن شخص محترم به محض شنیدن نام پدر برخاسته مرا بغل کشید و از سر و رویم بوسیده گفت: «خوش آمدی. از شنیدن خبر وفات والد مرحوم خیلی متأثر شدم. خدایش غریق دریای رحمت خود فرماید. مردی بی‌مثل و مانند بود. خداوند شما را در جای آن مرحوم پایدار و برقرار دارد. خوب حالا بگو ببینم از کجا می‌آیی و به کجا خواهی رفت؟ ان‌شاءالله والده سلامت است؟ شنیدم خواهری هم دارید. احوالشان چه‌طور است؟» گفتم: «شکر خدای را سلامت و دعاگو هستند. از مشهد مقدس می‌آیم و به طهران می‌روم.» گفت: «بسیار خوب از تشریف شما، که یادگار دوست عزیز من‌اید، خیلی خوشبخت شدم.» آن‌گاه به گوش نوکرش چیزی گفت و رفت. پس از نیم ساعت برگشت و دو مجموعه چلوکباب با قند آب و خربزه، که تازه رسیده و نوبر بود، با خود آورد. حاجی در نهایت مهربانی گفت: «بسم‌الله لقمه‌ای ناهار بخوریم.» به سر سفره جمع شدیم. در اثنای طعام گفت: «کجا منزل کرده‌اید؟» گفتم: «در فلان باغ زیر چادر.» به آدمش گفت: «بروید از آن‌جا اسباب فلانی را بیاورید خانه!» گفتم: «جلودار ما می‌گوید که در شهر «مله» هست. می‌ترسم.» هر چه اصرار کرد راضی نشدم. بعد از ناهار گفت: «عادت دارید بخوابید، یا چای بگذارند بخوریم؟» جواب دادم که روزها به خواب معتاد نیستم. وقت چای هم عصر است. پس به قدر یک ساعت مشغول صحبت شدیم. آن‌گاه به پسرش گفت: «رضا! تو مهمانان را ببر قدری در شهر و کنار آب گردش کنند. عصری هم به خانه تشریف بیارید. بعد از شام من شما را به منزل خودتان می‌فرستم که در چادر بخوابید.» دیدم عذر نخواهد پذیرفت. ناچار قبول کردم. برخاسته به راه افتادیم. گفتم: «کجا باید رفت؟» یوسف‌عمو گفت: «بهتر آن است که به یکی از مکتب‌ها یا مدرسهٔ این شهر رفته وضع آن‌ها را تماشا کنیم.» از آقا رضا پرسیدیم: «این شهر مکتب دارد؟» گفت: «بله! از همه جهت سه باب مکتب است. یکی بسیار دور است که بچه‌های ما در آن‌جاست و یکی هم در بازار نجاران و نزدیک است. اما آن‌جا برویم چه بگوییم؟ در نشان نیست. آن‌جا مرا چندان نمی‌شناسند. بهتر است که یکی طلبکار و دیگری مقروض باشیم و به بهانهٔ نویسانیدن تمسک و حجت بدان‌جا برویم تا مقصود شما حاصل آید.» بدین تدبیر خیلی خندیده گفتم: «عیب ندارد، چنان کنیم!» یوسف‌عمو گفت: «من نام ساخته خواهم گفت. نام صحیح خود را نمی‌گویم.» آقا رضا گفت: «به هر نحوی که دلت می‌خواهد آن طور کن. مقصود نویسنده همان یک عباسی است. تو هر نام که خواهی بر خود ببند. کس را پروای تحقیق و تجسس نام و نشان نیست.» قدری شوخی کردیم که ناگاه از طرف دیگر صدای دورباش بلند شد، از هر طرف بانگ می‌زدند: «برو پیش. بایست، آستین عبا را بپوش.» من در کمال حیرت بدان سو نظر کردم. دیدم یک نفر جوان بلندقامتی که سبیل‌های کشیده داشت، سواره می‌آید و سی چهل نفر با چوب‌دست‌های بلند به ردیف نظام از دو طرف او می‌آیند و در پیشاپیش آنان یک نفر سرخ‌پوش دیوچهر و در پشت سر آن ده بیست نفر سوار با تیپ می‌آیند. از آقا رضا پرسیدم که: «این چه هنگامه است؟» گفت: «حاکم شهر است به شکار می‌رود.» به ما گفت: «راست ایستاده هنگام عبور آن «کرنش» و تعظیم نمایید، چنان‌که دیگران می‌کنند.» چون یک نظر کردم دیدم هی از چهار جانب و شش جهت سجده است که مردم می‌کنند. آن هم ابداً به روی بزرگواری خود نیاورده از چپ و راست هی سبیل‌های خود را تاب می‌دهد. گفتم: «هرگاه تعظیم نکنم چه می‌شود؟» گفت: «آن طرفش را فراشان می‌دانند و چوب‌دست‌های آنان. گویا از حیات هم سیر شده‌اید؟» گفتم: «نه! هزارگونه آرزو در دل دارم.» در نهایت ادب راست ایستاده هنگام نزدیک شدن حاکم در کمال فروتنی رکوعی به جای آوردیم. «رسیده بود بلایی ولی به خیر گذشت.» چون تاکنون این وضع را در هیچ جایی ندیده بودم، خیلی تعجب کردم. گفتم: «آباد باشی ایران! حاکم شهری مانند لندن – که دارای هفت ملیون جمعیت است – از هر جا تنها می‌گذرد و احدی اعتنا به شأن او نمی‌کند. ماشاءالله حاکم یک ولایت کوچک ما این قدر جلال و جمعیت دارد. سلطنت باید این طور باشد.» گفتم: «آقا رضا! حاکم جیره و مواجب این همه جمعیت را از کجا می‌دهد؟» گفت: «این نان مواجب ندارند.» گفتم: «پس چه می‌خورند؟» گفت: «صبح تا شام در کوچه و بازارها می‌گردند. هر جا دو نفر با همدیگر دعوا کنند فوراً آنان را گرفته نزد فراش باشی می‌برند. هرگاه دعوای خالی از اهمیت است دو تومان فراش باشی و پنج قران نایب و دو سه قران هم این فراشان می‌گیرند مرخص می‌کنند؛ هرگاه از دهات اطراف عریضه چی بیاید یکی دو تن این سواران مأمور به تاخت و تاز می‌شوند. اگر دعوای قدری بزرگ شد یکی از پیش‌خدمتان یا امیرآخور و یا تفنگ‌دارباشی یا آبدار و یا قهوه‌چی بدان کار مأمور شده صد یا پنجاه تومان برای شاهزاده و ده بیست تومان برای خودشان به عنوان جریمه و تعارف می‌گیرند.» من از شنیدن این سخنان در جای خود خشک شده از سیاحت بیزار گشتم. با خود می‌گفتم: «ای کاش کور و کر بوده این وضع را ندیده و این سخنان را نمی‌شنیدم. با زحمت و پول عجب بلایی بر خود خریدم؟» باری، به مکتب رسیدیم. این مکتب در بازار نجاران است. تخمیناً سی ذرع طول و ده ذرع عرض دارد. زیاده بر یکصد نفر اطفال معصوم در آنجا جمع بودند، برخی از آنان روی خاک و بعضی بر روی نمد پاره و چند نفر در روی حصیر و جمعی در روی پارچه گلیمی، برای تعلیم، نشسته. معلمشان پیرمردی معمم بود. داخل درون مکتب شده سلام کردیم. معلم از قیل و قال اطفال سلام ما را نشنید. ما هم به گوشه‌ای نشستیم. آخوند پرسید: «چه فرمایش دارید؟» یوسف‌عمو گفت: «من بدین شخص هفتاد تومان مقروض‌ام. خواهش دارم از طرف بنده به مبلغ مذکور حجتی به نام این شخص بنویسید.» گفت: «خیلی خوب. اسم شما چیست؟» گفت: «عبدالغفار.» «اسم آقا؟» گفت: «ابراهیم‌بیگ.» پرسید: «بیع شرط دارد؟» گفت: «بلی! خانهٔ بنده.» پرسید: «خانه کجاست؟» «در اردبیل.» «فرع چه قدر قرار شده؟» گفت: «ماهی یک تومان و به مدت شش ماه.» دیگری خیلی ممنون شد. گفتم: «ماشاءالله خیلی شاگرد دارید!» گفتم: «بلی! چند نفر دیگر هم هستند که امروز نیامده‌اند.» پرسیدم: «اطفال چه می‌خوانند؟» گفت: «بعضی الفبا، بعضی جزو عم، جمعی قرآن مجید. بزرگان که در این صف نشسته‌اند گلستان، بوستان، حافظ و همه چیز.» گفتم: «جناب آخوند! حافظ چه دخلی به درس دارد؟» گفت: «یعنی چه؟ حافظ شیرازی دخل به درس ندارد؟» گفتم: «معلوم است که دیوان حافظ عبارت از اشعار مثنوی است در تصوف که از خواندگان کمتر کسی معنی آن را می‌فهمد. اصلاً از خواندن آن، که ظاهرا سراپا سخن از باده و ساده و محبوب و محبوبه و عشق‌بازی است، چه بهره‌ای حاصل تواند شد؟» گفت: «پس در اردبیل که ولایت شماست در مکتب‌ها به اطفال چه درس می‌دهند.» گفتم: «مملکت ما اردبیل نیست.» گفت: «پس کجاست؟» گفتم: «قطعهٔ دیگری از کره زمین.» گفت: «از قول شما چنان معلوم می‌شود که طرف شیراز یا بغداد باشد.» گفتم: «هیچ کدام نیست بلکه آفریقا [است].» گفت: «آفریک باید نزدیک سلماس باش...» دیدم خیلی آخوند است. گفتم: «بلی. ما شما باید به اطفال از جغرافی و هندسه نیز درس بدهید.» گفت: «هندسه کدام است؟» گفتم: «حساب نیکو می‌دانید؟ «فزوفنزونی» زمین را می‌توانید معلوم کنید؟» گفت: «می‌دانم. به اطفال حساب دینار یاد می‌دهم. خود نیز هندسه را می‌دانم، ولی به اطفال درس نمی‌دهم.» گفتم: «از جمع و تقسیم که نخستین مرحله حساب است چیزی بنویسید ببینم.» گفت: «چه بنویسم؟» گفتم: «بنویسید یک هزار و دویست و سی و چهار.» بدین شکل نوشته ۱۰۰۰۲۰۱۳۰۴. گفتم: «جناب آخوند این ارقام از ملیار [میلیارد] گذشت!» باری، خواستم از اطفال نیز چیزی بپرسم ملاحظه کردم که بیشتر مایه اوقات تلخی خواهد شد، صرف نظر نمودم. از آنجا بیرون شده گردش کنان به خانه حاجی رفتم. پس از تجدید وضو، خدمت حاجی رسیدیم که چای را حاضر کرده منتظر ماست. پرسید: «خوب سیاحت کرده‌اید!» گفتم: «چرا؟» دیدم آقا رضا پسر حاجی بنای خنده گذاشت. حاجی پرسید: «رضا چرا می‌خندی؟» گفت: «آقا! مهمانان محترم عجب حالتی دارند. حاکم ولایت را با فراشان دیده از صدای دورباش و برو بایست ایشان تعجبها کردند که این چه هنگامه است. نمی‌دانند که شاهزاده و حاکم مملکت است.» حاجی بیچاره آهی کشید و گفت: «آری فرزند! مهمانان ما امثال این هنگامه را ندیده‌اند. این بدبختی منحصر به ایران و ایرانیان است. در هیچ نقطه روی زمین حکام را این‌گونه تحکمات نیست. در همه جا تکالیف حکام و وظایف محکوم، معلوم و معین است، مگر در ایران که ما بدبختان اسیر حکم تابع خواهش‌های نفسانی این مشتی فراعنه و نمارده هستیم که هر چه بر مال و جان و ناموس ما حکم رانند مجراست و بازخواست و مؤاخذه‌ای برای ایشان نیست. فریاد دادخواهی ما به جایی نمی‌رسد. امروز زنگیان حبش و سودان از امثال این اسارت و تعدیات رسته‌اند و هر گونه حقوق بشریه را مالکاند؛ مگر ما بیچارگان که زنجیر اسارت را همه‌روزه سخت‌تر و دایرهٔ حقوق بشریه ما را هر لحظه بیش از پیش تنگ‌تر می‌کنند.» دیدم دل حاجی بیچاره بیشتر از من پر است. پس از ساعتی صحبت و صرف شام، نوکر حاجی فانوس روشن کرده ما را به منزل رسانید. فردا حاجی به دیدن ما تشریف آورد. بعد از صرف چای و غلیان برخاست و از ما دوباره برای شب و عده خواست. چون در نصف آن شب قرار بود کوچ کنیم، لهذا عذر خواسته ایشان را وداع کردیم و نیمی از شب رفته از آن جا حرکت نمودیم. * * * Səyahətnamənin mətni, 5 پس از طی منازل به «خاتون آباد» که دو فرسخی طهران است، رسیده حساب کردم سی و شش روز تمام است که از مشهد مقدس حرکت نموده‌ایم. این همه مسافت را ماشین راه آهن در ظرف سه شبانه‌روز در نهایت راحتی و کم خرجی طی می‌تواند نمود. حیف که از این نعمت عظیما نیز ایرانیان محروم‌اند. خداوند خود به حالشان رحم فرماید. باری، سحرگاهان از آن جا بار کرده به شهر رسیدیم. از حاجی حسین جلودار پرسیدم: «ما در کجا منزل کنیم خوب است؟» گفت: «دالاندار کاروانسرا حاجی محمد حسن با من دوست است. شما را آنجا می‌برم. خود نیز آدم خوبی است. می‌سپارم در خدمتگزاری به شما کوتاهی نکند.» خلاصه، رفتم آنجا، حجره‌ای برای ما خالی نمود. حاجی حسین سپارش ما را کرد و رفت. ما هم سرو صورت خودمان را از گرد راه شستیم. دالاندار سماور آورد چای خوردیم. یوسف‌عمو گفت: «برویم حمام.» گفتم: «پس از زیارت حمام مشهد مقدس، من عهد کردم که دیگر در ایران به حمام نروم.» گفت: «این جا طهران و شهر پایتخت بزرگ اسلام است. شاید مثل حمام‌های مشهد نباشد.» گفتم: «امروز تو برو اگر حمامی باشد که آبش پاک، فردا باز با همدیگر می‌رویم.» یوسف‌عمو فوطه و قدیفه برداشته به دلالت دالاندار به حمام رفت. من هم عبا را به سر کشیدم خوابیدم. وقتی با خود آمدم که یوسف‌عمو بیدارم می‌کرد. گفتم: «حمام چه طور بود؟» گفت: «آب اینجا هم بوی بدی دارد. ولی خزینهٔ کوچکی هست که تویش نمی‌روند. اگر خواسته باشید از آنجا آب صاف آورده کیسه می‌کشند.» گفتم: «خوب فردا می‌رویم.» دالاندار را صدا کردم، آمد. پرسیدم: «اسم شما چیست؟» گفت: «مشهدی عبدالله.» گفتم: «دکان چلویی خوبی به ما نشان بده!» گفت: «از این بازار راست بروید قدری در پایین، دو دکان روبه‌رو هست. آنکه در طرف راست هست خوب و دکان پاکیزه و به قاعده است.» ملاحظه نمودم که در این مملکت یک راهنما و بلد، به طور دایمی، لازم داریم. چه باید کرد، همچنان آدمی را از کجا بهدا توانم نمود؟ در این فکر راه می‌رفتم دیدم در اثنای راه یک نفر فرنگی به یکی از ایرانیان راست آمد و به آیین انگلیسی با همدیگر آشنایی کردند. ایرانی مانند انگلیسیان حرف می‌زد، به طوری که گویی خود از مردم انگلستان است. خیلی تعجب کردم، چنانکه ایشان نفهمند خود را در یک طرف به بهانه‌ای مشغول داشته گوش به صحبت آنان دادم. ایرانی پرسید: «چه طور شد؟» انگلیسی گفت: «تمام کرده‌اند. سی هزار تومان به صدراعظم...» دیگر مبلغی را که به شخص سلطنت نام برد نفهمیدم. گفت: «فردا اعلی‌حضرت همایونی نیز امضا خواهند فرمود.» پس از آن از یکدیگر جدا شدند. انگلیسی رفت و من هم به دقت تمام بر او می‌نگریستم که «باللعقب! این ایرانی زبان انگلیسی را بدین پایه خوبی، کجا یاد گرفته است؟» گویا او هم دریافته بود. از من پرسید که: «همشهری چه به حیرت در من می‌نگری؟» گفتم: «همه حیرتم در حقیقت به سبب حرف زدن شما به انگلیسی است. خیلی خوشم آمد.» گفت: «مگر شما هم زبان فرنگی می‌دانید؟» گفتم: «کمی می‌دانم.» به انگلیسی پرسش‌ها کرد. جواب دادم. آن هم از انگلیسی دانستن من اظهار شگفتی نمود. پرسید: «کجا می‌روید؟» گفتم: «دکان چلوپزی که ناهار بخوریم.» گفت: «در آن صورت باید مهمان من باشید.» جواب دادم که: «لطف شما زیاد! همین قدر مرحمت فرموده دکان خوبی به من نشان بدهید و خود هم امروز با ما طعام تناول فرمایید، مرهون منت شما خواهیم بود.» ما را به دکانی دلالت نمود که در حقیقت دکان خیلی پاک ـ و برخلاف دکان‌های چلوپزی تفلیس ـ در نهایت سلیقه و با نظافت بود. در اثنای صحبت پرسیدم: «آن مرد انگلیسی چه کاره است و چه می‌گفت؟» گفت: «این شخص گماشته کومپانی انگلیس است. به طهران آمده که بعضی امتیازات و کار فرمودن معدن‌ها را از دولت ایران بگیرد. اکنون می‌گفت: عمل گذشت و امتیاز را گرفتم. گویا سی هزار تومان به عنوان سبیل‌چرب‌کنی به جناب صدراعظم داده است. حصهٔ شخص سلطنت معلوم نیست.» گفتم: «شما انگلیسی، را کجا یاد گرفته‌اید؟» گفت: «مدتی در «بمبی» بودم در آنجا یاد گرفتم.» بعد از ناهار گفتم: «محض اتمام لطف خواهش دارم که با هم به منزل ما برویم و قدری صحبت کنیم.» قبول کرد. آمدیم به منزل. در اثنای صحبت سبب مسافرت ما را پرسید. از نام و نژادم جویا شد. گفتم: «ایرانی نژادم. در مصر تولد یافته نامم ابراهیم است. از مصر به عزم زیارت مشهد مقدس، و از آنجا نیز به عزم سیاحت وارد این شهر شدم.» من هم از نام و مملکت او پرسیدم. گفت: «نامم مشهدی حسن و مشهور به حسن کرمانی است.» گفتم: «مخصوصا از شما متوقع‌ام این چند روزه که ما در این شهر هستیم ما را فراموش نکرده از غریب نوازی کوتاهی نکنید!» گفت: «به چشم. اما بفرمایید در طهران چه کار دارید؟» گفتم: «کار و بار معینی نیست. راستی این است که آرزومندم به خدمت چند تن از اعاظم و وزرای این مملکت برسم و پارهای معروضات دارم، به عرض برسانم. اما نمی‌دانم کلید این در بسته در دست کیست؟ و معطل هستم که از کجا واسطه‌ای پیدا کنم که سبب حصول مقصود ما باشد.» گفت: «مگر عریضه و فلان خواهی داد؟» گفتم: «نه! می‌خواهم خود ایشان را دیدار کرده گفتنی‌ها را بگویم.» گفت: «هم‌چنین واسطهای را نمی‌دانم. اما اگر توسط یا التماس برای کاری بوده باشد، آن‌چنان واسطهای را می‌دانستم ولی کسی را که از دست تو گرفته با وزرا جلیس کند سراغ ندارم.» گفتم: «آن شخص که برای التماس و وساطت به کار می‌آید کیست و نامش چیست؟» گفت: «تو با نام و نشان او کار نداشته باشی. با من خیلی دوست است. همهٔ وزرا و رجال دولت خاطر او را دوست می‌دارند. در این مملکت همهٔ کاره است. امروز در طهران برای هر کس در ضمن کاری واسطه لازم باشد، هر گاه به من رجوع کند، ده درازده تومان گرفته به او می‌دهم، آن هم رفع و رجوع آن کار را می‌کند و هر چه از این مرد حاصل شد ده یک آن را هم به من می‌دهد.» گفتم: «رفیق، من به تو دو تومان می‌دهم و بدان آدم نیز هر چه دادنی است می‌دهم. تو کر نداشته باشد. از تو همین قدر می‌خواهم که او را به من نشان بدی.» گفت: «به چشم! اما باید اول او را خبر بدهم. هر گاه قبول کرد فردا می‌رویم و این را هم می‌دانم که قبول خواهد کرد، زیرا که خودش آدم خوب و ترک است. خاطر ترکان را دوست می‌دارد. مردی شوخ و ظریف است و تکبر در مذهبش کفر.» خلاصه، آقا مشهدی حسن کرمانی رفت. فردا چهار ساعت از روز رفته باز آمد و گفت: «آن واسطه را دیده و کار را ساخته ام. بسم الله برویم!» برخاسته روانه راه شدیم. پس از طی مسافتی دور به یک دربند تیره و تاریکی رسیده در آن جا واهمه بر من غلبه نمود که چرا یوسف‌عمو را نیاوردم! توکل به خدا کرده تا پایان دربند رفتم. رفیق دری را زد، باز کردند. پیرمردی هفتاد ساله را دیدم کلاه نمدی در سر، لنگی را به دور آن پیچیده، ریش سرخ و چهرهٔ سیاهی داشت. فلک خاک غم بر سرش بیخته و همهٔ دندان‌هایش ریخته بود. چشم‌های نیم مرده اش در چشم‌خانه می‌گردید. لباسش چندان کثیف بود که به تقریر نمی‌آید. معلوم نبود که متن پارچهٔ لباس‌هایش در آغاز چه رنگ داشته. مشهدی حسن پرسید: «حاجی خان تشریف دارند؟» گفت: «بلی، بفرمایید! منتظر شماست.» چون پای به پله‌های اتاق گذاشتیم، بوی گند عرق مغزم را پریشان کرد. دهلیز خانه گویی از عهد حضرت نوح جاروب ندیده از مزبله نشانه‌ای بود. چون دم اتاق رسیدیم، پیرمرد پرده را بالا کرد. چه ببینم خوب است؟ دیدم حاج ملا محمد علی مشهور در صدر اتاق با کمال سنگینی قرار گرفته. او را از دیدار من و مرا از دیدار او حیرت گرفت. هر دو همدیگر را شناختیم. از شدت بهت سلام را فراموش کرده گفتم: «گده مالا سن هارا بورا هارا لوند خان اولمسان.» او نیز مبهوت بود ولی از کمال زیرکی زود خود را دریافته صدا بلند کرد که: «خوش آمدید ابراهیم‌بیگ! خوش آمدید، بفرمایید، بفرمایید!» برخاست، مصافحه و معانقه کردیم. ولی من هی ترکی حرف می‌زنم او خودش را به فارسی می‌زند. پایین می‌کشم، او بالا می‌برد. آخرالامر دستی به ریش برده به ایما رسانید که: «مرگ من از این سخنان دست بکش. مرا ضایع مکن!» فهمیدم که از مشهدی حسن «رودرواسی» دارد. نمی‌خواهد در نزد او از قدرش کاهیده شود. من هم روی سخن را برگردانیده به سویی – «عرض می‌کنم»، «فرمایش بفرمایید!»، «به سر مبارک شما، جناب عالی» – کشیده در بالا به او رسیدم. دیدم ملا نفسی تازه کرد و قدری آسوده گشته دوباره خود را بالاتر کشید. بنای احوال پرسی گذاشت که: «در مصر چه خبر است؟ خدیو مصر با قونسل چگونه رفتار می‌کند؟ البته در اسلامبول سفیر را دیدید، چه کار می‌کند؟ در تفلیس حاکم باز «گراف شرمه فتوف» است؟ با من خیلی دوست است. خلیل افندی، قونسل عثمانی، باز است؟ آن جاست؟ مردی بسیار خوب و نجیب است تجارت ایرانیان در آن مملکت‌ها چه‌طور است؟» همه را در نهایت احترام جواب می‌دادم: «بلی! سرکار حاجی خان به سر مبارک جناب عالی چنین است.» از این جور نیم ساعتی صحبت کرده مرخصی خواستم و در کمال ادب سری فرود آورده به راه افتادیم. از بیرون اتاق دوباره مرا صدا کرد. تنها برگشتم. آهسته به گوشم گفت: «فردا شب را این جا بیابید. خودمانی و محرمانه صحبت و درد دل و راز و نیازی کرده شام را نیز با هم [می] خوریم.» گفتم: «به چشم! یوسف‌عمو را نیز همراه دارم.» گفت: «دیگر بهتر. او را هم بیار!» این دفعه خدا حافظ گفته برگشتم. آمدیم تا بازار به مشهدی حسن گفتم: «شما تشریف ببرید. فردا را هم زحمت نکشیده باشید، ما به حمام فلان خواهیم رفت.» دیگر نگفتم حاجی خان از ما وعده گرفت. آمدیم منزل. منتظرم که فردا وقت شام کی خواهد رسید تا خانه حاجی خان رفته ببینم این حاجی ملا محمد علی کذایی از کجا خان شده و به چه واسطه طرف رجوع مردم گشته است. برای آگاهی مطالعه‌کنندگان لازم آمد که در این جا مختصری از سرگذشت این حاجی ملا محمد علی و اسباب معارفه خود را با او بنویسم تا بدانند که من امروز به کدامین شخص در هنگام ورود «کرنش» کرده‌ام و زمان خروج باز سر تعظیم فرود آورده رخصت بازگشت حاصل نمودم. روزی، در مصر خدمت پدر مرحوم نشسته بودم. دیدم از بندر «بر مصر»، یعنی اسکندریه، تلگراف‌نامه‌ای به نام پدر رسید. مضمونش این‌که: می‌خواهیم به زیارت شما بیاییم. اگر در مصر تشریف دارید و مانعی نیست جواب بدهید. امضا: جعفر تبریزی پدر مرحوم گفت: «این شخص یکی از دوستان محترم من است. شاید به زیارت خانهٔ خدا می‌رود. جواب بنویسید که: تشریف بیاورید، منتظرم.» نوشتم. هنگام غروب برای استقبال به ایستگاه راه‌آهن رفتم. وقتی‌که واغون رسید مهمانان چهار نفر بودند که یکی همین ملا محمدعلی بود که حضرات محض خوش‌گذرانی و ندیمی تمامی مخارج او را بر خود هموار نموده همراهشان آورده‌اند. گویا در اسلامبول او را دیده بودند. این مرد حاضرجواب و بذله‌گو و خیلی خوش‌خلق و ظریف است. بعض حکایت‌ها نقل می‌کرد که مایهٔ تعجب شنوندگان بود. ازجمله روزی از سرگذشت خود داستانی می‌سرود که مستمع را از حیرت به حیرت می‌انداخت. نقل می‌کرد که: «وقتی، یکی از تجار آذربایجان به من شصت توپ قناویز داد که برده در تفلیس بفروشم. من هم مال را برداشته به تفلیس آمدم. دو هفته بعد از ورود من، از ارباب کاغذی رسید که «پول لازم دارم. به رسیدن کاغذ یکصد ایمپریال برات گرفته بفرست.» پرسیدم که برات را در کجا می‌فروشند؟ نشان دادند که فلان کس برات‌چی است. نزد او رفته گفتم: «حاجی، یکصد ایمپریال برات می‌خواهم.» آن هم بی‌چون و چرا نوشت و داد. چون‌که آن‌وقت در تفلیس مردم به یکدیگر اعتبار داشتند و به مدت یکی دو هفته برات نسیه می‌دادند. هفتهٔ دیگر دیدم باز از ارباب کاغذ رسید که «یکصد ایمپریال برات گرفته بفرست!» دوباره پیش تاجر برات‌فروش رفته، یکصد ایمپریال دیگر برات گرفته فرستادم. چند روزی از این ماجرا گذشت که یک بار دیدم آدم حاجی به مطالبهٔ وجه برات آمد. گفتم: «من پول موجود ندارم. باید قناویزها را فروخته بدهم.» صاحب طلب برآشفت که «این چه حرف مفت است؟» بعد از خیلی زد و خورد و بگو بشنو، طلب کار زور آورده قناویزها را از چنگ من کشید و برد و پس از چندی مرا نیز به تبریز خواستند. رفتم. ارباب بعد از احوال پرسی گفت: «هر چه پول آوردی بده!» گفتم: «پول و مولی در بساط نیست.» ماجرای برات و گرو کشیدن طلب کار قناویزها را نقل کردم. مرد که فریاد کشیده به نزد حاکم شتافت و از من عارض شد. از طرف حاکم نیز به اجلاس و تعیین حکم و ممیز حکم رفت. چند بار مجلس تشکیل یافت، از من دفتر خواستند. گفتم: «بابا، دفتر کجا بود؟ دو قطعه برات خریده بدین جا فرستادم. یک قلم هم مال داشتم صاحب طلب به زور گرفت و برد. آن هم در پارچه کاغذی نوشته شده بود. نمی‌دانم در این کشاکش چه شد؟» حضرات مصلحین خیراندیش که اعضای مجلس بودند، فورا نوشته حکم دادند که ملا محمد علی اقرار کرد «دفتر تجارتی خود را گم کردهام.» این صورت مجلس را بردم پیش حاکم مملکت. خود حاکم در تبریز نبود. پسرش که جوانی ساده بود، به عنوان «نائب‌الحکومه» از طرف پدر حکم می‌راند. مرا به حضورش بردند. در دم پنجره سری به حاکم جوان فرود آوردم. تا رفتم عرض کنم گفت: «پسره می‌گویند تو طومار گم کرده‌ای.» گفتم: «قربانت شوم، طومار فلان گم نکرده‌ام.» اعتنایی نکرد. فرمود: «ببرید نگاهش دارید!» مرا کشیدند. فراش باشی با برادرم آشنا بود. به فراشان گفت: «چندان مقصر نیست. در اتاق نگاه دارید.» بردند تا دم محبس رسیدیم. دیدم دوستاقبان کنده و زنجیر حاضر می‌کند. فراش گفت: «زحمت نکنید. فراش باشی فرمود در اتاقش نگاه دارید. چندان تقصیر کار نیست.» دوستاقبان دید از من چندان فایده برای او نیست. از شدت غیظ آبم نیز نمی‌داد. برادرم هر وقت خوراک می‌آورد، از او آب هم می‌خواستم. تا چهار روز به همان منوال آنجا محبوس ماندم. روز پنجم، دم پنجره نشسته بودم یک نفر از تجار را، که با من آشنا بود، دیدم می‌رود پیش شاهزاده حاکم. مرا دید، گفت: «گده مالا بوردا نه ایشون وار؟» گفتم: «آورده‌اند، نمی‌دانم گناهم چیست؟» رفت. من با خود خیال می‌کردم که این شخص با حاکم دوست است، دور نیست که التماس مرا بکند. دیدم برگشت و از دم پنجره رد شد و چیزی نگفت. اما پس از آن معلوم شد که او به شاهزاده گفته است که: «یک نفر محبوس دارید. خیلی بذله‌گوست. از صحبت او غافل مباشید که مغبون می‌شوید.» چیزی از معاودت آن شخص نگذشته بود که دیدم پیشخدمت آمد و گفت: «تو را می‌خواهند!» با او رفتیم پیش حاکم. فرمود: «یالا بیا!» رفتم. سری فرود آورده ایستادم. شاهزاده گفت: «پسره! شنیدم تو خوب صحبت می‌کنی!» گفتم: «چه عرض کنم!» گفت: «چه طور چه عرض کنم؟» باز گفتم: «چه عرض کنم!» اوقاتش تلخ شده و به تندی گفت: «دی بگو!» عرض کردم: «شاهزاده در اینجا مثلی به خاطرم آمد. هرگاه رخصت هست، به عرض رسانم.» گفت: «مرخصی، بگو!» عرض کردم: «وقتی یک شاهزاده آزاد و ساده‌ای، مثل شما، را سخن‌چینان به نمامی گفتند که: فلان پیشخدمت تو بچه‌باز است. شاهزاده آن پیشخدمت را طلبید و گفت: «پسره می‌گویند تو بچه‌بازی؟» جواب داد «چه عرض کنم!» شاهزاده به تندی اصرار می‌کند که باید راستش را بگویی. پیشخدمت عرض می‌کند که: شاهزاده من چه‌طور راستش را عرض کنم. اگر بگویم بچه‌بازم بلکه تو جوان صاف و درسی، البته آن وقت مرا از خدمت خود خواهی راند؛ اگر بگویم بچه‌باز نیستم بلکه تو را دل به حالم سوخته می‌خواهی... بدهی؛ حالا خود بفرما که من سوخته‌خرمن چه کنم؟ چگونه جواب بدهم که صلاح من در آن باشد!» با این سخن، دل از کف شاهزاده ربودم، بنا کرد به قاه‌قاه خندیدن. گفت: «بنشین!» نشستم. بنا کردم به صحبت‌های بزرگ از اروپا و امریکا، وضع سیاسی دول و اختراعات جدیده فرنگان و عظمت شهرهای لندن و پاریس. هی دروغ بود که دامن دامن و خرمن خرمن به مجلس می‌افشاندم. مجلسیان هم مات و متحیر در من می‌نگریستند. چهار روز نیز کار ما بدین منوال گذشت. روزی به شاهزاده عرض کردم که: آیا ممکن است بنده را مرخص فرماید. برادرم را آورده به جای خود در مجلس جای دهم و خود رفته به اصلاح این کار پردازم؟ راضی شدند. برادرم را آورده در آن جا گذاشتم. به هر سو دویدم و به هر دری سری زدم تا کار را به نحوی صورت داده خود و برادر را خلاص کردم. بعد از هفته‌ای، دوباره هوای تفلیس به سرم افتاد. چند پارچه مس و غیره از خانه فروختم که خرج راه نموده به تفلیس بروم. تذکره راه را نیز گرفتم. وقت عصر، دیدم آدم کدخدا آمد که: «شما را آقا می‌خواهند.» با هم رفتیم. سلام دادم. در نهایت گشاده روی جواب داده گفت: «آقا محمد علی، بالا بفرمایید!» آذن جلوس داده، گفت: «من امروز شنیدم تو را حبس کرده‌اند و برده، در محله دیگر اجلاس نموده‌اید. تو را مقصر به قلم داده‌اند. چرا به من خبر ندادید، تا پدر آنان را بسوزانم! خدا رحمت کند پدر تو را، که ستون این محله بود. آدم بدین درجه خوبی کمتر پیدا می‌شود. بر گردن من بسیار حق دارد. خیر، خیر، من چگونه راضی توانم شد که به تو از دیگران تعدی بشود. باید خود از آغاز بدین کار رسیدگی کنم.» عرض کردم: «سایه شما کم نشود. دیگر کاری بود گذشت.» گفت: «نه، نه! ممکن نیست که از محله من آدم نجیبی مثل تو را ببرند و مقصر به قلم داده حبسش کنند. باید پدرشان را آتش بزنم. من این ننگ را بر خود هموار توانم کرد!» گفتم: «سرکار کدخدا کاری شد. خدای عمر شما را زیاد فرماید. دیگر گذشته است. من نیز تذکره گرفتم فردا عازم تفلیس هستم…» هنوز سخن را تمام نکرده بودم که کدخدا به غیظ تمام راست نشست و گفت: «چه طور؟ چه طور؟ از تفلیس خواهی رفت. گه می‌خوری پدر سوخته مادر ق…! تمام شهر را سیر کردی حالا که نوبت ما رسیده، دعا می‌خوانی؟ ما را «مترس» بوستان حساب می‌کنی؟ پدر سوخته! مگر من استخوان کله اسبم؟ بر پدرت چنان آتش بزنم که خود پسندی.» آقا! مرا کشان‌کشان بردند به محبس کدخدا. بیچاره مادرم خبر دار شده چند پارچهٔ دیگر از مخلفات خانه را به نیم بها فروخته، به کدخدای تعارف کرده مرا خلاص نمود. فردای آن، تبریز را وداع ابدی گفته راه تفلیس را پیش گرفتم. و تاکنون رو به سوی تبریز نکرده ام.» ملا از این جور حکایات و سرگذشت خیلی به خاطر داشت، در مجالس نقل کرده مردم را شیفته صحبتهای خود می‌نمود و به همین سرمایه روزگار خود را در مجالس این و آن به سر می‌برد و از مخارج خورد و خوراک آزاد می‌زیست؛ حتی در [سر] سفره انواع بلا به سرش می‌آوردند و هزار گونه شوخی می‌کردند، متحمل بود، ابداً اظهار رنجش نمی‌نمود، مجلس را گرم می‌داشت و شب و روز خود را بدین منوال به سر می‌برد. چند کلمه هم از شمایل این شخص محترم باید گفت. اول اینکه سرش کچل بود، دوم چشم‌های بسیار کوچک و بی‌نور داشت که ده ذرع دورتر از خود را نمی‌دید، سوم دندان‌های کلفت بدمنظر داشت که از دهن بیرون سر زده، لبه‌های ناهموار و شکم بزرگ پر باد و قامت کوتاه را، بالاتر از همه، زبانش نیز قدری لکنت داشت. این‌ها اوصاف خلقی اوست، اما اوصاف خصوصی او: همیشه مست، سست اعتقاد، بی‌حقو، نمک شناس؛ این جور مردمان که حاشیه نتین سفره دیگر انند – غلبا از حسن اخلاق و صفات پسندیده انسانی بی‌بهره‌اند. باری، این شخص که صفاتش را تا یک درجه شمردیم – حالا در ایران حاجی خان و طرف رجوع مردم شده است. چون آن روز را کاری نداشتیم، از آن رو دلم در تاب و تپش بود که وقت موعود کی خواهد رسید تا رفته با این شخص صحبت کنیم تا معلوم شود از کجا به مرتبهٔ خانی رسیده و در پاداش کدامین خدمت نمایان به دولت و ملت دارای این عنوان بلند شده است. * * * Səyahətnamənin mətni, 6 باری، شب را به هزار گونه خیالات به پایان آورده، سحرگاهان یوسف‌عمو را گفتم: «امروز به زیارت شهزاده عبدالعظیم خواهیم رفت. شب را هم در جایی میهمانیم.» گفت: «کجا؟» گفتم: «خانهٔ یک نفر خان که تو نیز می‌شناسی. ولی نامش را نمی‌گویم تا خود دیده بشناسی.» هر چه پرسید نگفتم. از منزل تا موقف راه‌آهن پیاده رفتیم. طول این راه‌آهن کمتر از هفت میل و در تمام ممالک ایران راه‌آهن عبارت از این است که آن را هم یک کومپانی بلژیک ساخته. هر چند خیلی بی‌نظم است، اما خانه‌اش آباد! از خرسواری هزار مرتبه بهتر است. در ظرف یک ساعت به مقصد رسیده به زیارت آن مقام مقدس نایل گشتیم. پس از ادای نماز، به تماشای آن بقعهٔ پاک مشغول شده، به علاوهٔ روحانیت معنوی، ظاهراً نیز بنای بسیار مجلل و باشکوهی بود که در طرز هندسی و آیینه‌بندی و نظافت اولین عبادت‌خانه‌ایست در ایران که از تماشا و زیارت آن دلشاد شدم. قدری نشستیم و به خواندن دعا و تلاوت قرآن مجید، وقت را گذراندیم. هنگام ناهار بیرون آمده در یک دکان بقالی قدری سرشیر و عسل گرفته خوردیم. طرف عصری باز با راه‌آهن به شهر برگشتیم و در میان شهر، در بازار و کاروانسراها، مشغول تماشا و گردش شدیم. بازار و چهارسو بد نیست. کاروانسراها خوش‌طرح و آباد است ولی در هیچ جا از کومپانی و شراکت‌های بزرگ و بانک و کانتور که اسباب جمعیت و شکوه تجارت این‌گونه شهرهای بزرگ است – نشانی دیده نمی‌شد. گویی شهر از حیث تجارت ماتم‌زده است. بعضی دکان صرافی دیده شد، دور نیست که در میانشان چند تن توانگر نیز باشد. ولی آن‌چه وفور داشت و به چشم خود دیدیم کیسه کیسه، خرمن خرمن، پول سیاه بود که جهان را فراگرفته. اما پول طلا مانند کیمیاست که در تمام شهر نشانی از آن دیده نمی‌شود، یا هیچ نیست و یا این‌که در میان صندوق‌ها و یا زیر خاک است. ابداً نظر همت عمومی به سوی اصلاح امور وطن معطوف نیست. هر کس از بزرگ و کوچک و غنی و فقیر و عالم و جاهل منفرداً آخور خود را می‌چراند. هیچ کس را پروای دیگری نیست. احدی از منافع مشترکه وطن و ابنای وطن سخن نمی‌گوید، گویی نه این وطن از ایشان است و نه با یکدیگر هم‌روزند. اما چیزی که اسباب دل‌خوشی گشت دیده شدن مردمان نظامی در کوچه و بازار طهران است. تا این‌جا در ایران کسی را ندیده بودیم که لباس نظامی در بر داشته باشد. لشکریان سواره و توپچیان، حتی تلگرافچیان، لباس مخصوص نظامی دارند. خصوصاً صاحب‌منصبان قزاق و نفرات آن که لباسشان بی‌کم و زیاد، چون قزاقان روس است؛ ولی می‌گویند اینان عبارت از یک فوج‌اند. باری، عصر تنگی بود، به یوسف‌عمو گفتم که باید به جای موعود رفت. با هم رفتیم. تا رسیدیم دم در حاجی‌خان در زدیم. حاجی‌خان خود پشت در آمده گفت: «بفرمایید!» من دو بار سلام دادم. گفت: «سلام دوباره چرا؟» گفتم: «یکی هم قضای سلام دیروزی بود که من از دید شما به ناگهان خرد را گم کرده سلام را فراموش نمودم.» خندید، رفتیم بالا. اما یوسف‌عمو نیز مانند حالت دیروزی من خود را باخته متفکر بود تا این‌که بالاخره به گوش من گفت: «این شخص ملا محمدعلی نیست که در فلان تاریخ در مصر مهمان ما شد؟» گفتم: «آری! خر همان است ولی پالانش عوض شده.» خودش هم شنید. بسیار خندید. از یوسف‌عمو احوال‌پرسی نموده گفت: «او... او... اوسف آقا هیچ عوض نشده‌اید. هَه، هَه... همان اوسف آقا هستید که بودید.» باری، نشستیم. چای آوردند خوردیم. حاجی‌خان گفت: «خو... خو... خوب، حالا بگو ببینم از کجا می‌آیید و به کجا می‌روید؟ شما کجا طهران کجا؟» گفتم: «من لابد تفصیل حالات خود را نقل خواهم نمود. اما شما اول بگویید که این چه عالم است؟ تو کجا خانی کجا؟» گفت: «سرگذشت من دراز است. اما مختصر می‌کنم. پس از برگشتن از مکهٔ مکرمه، وارد تفلیس شده دو سه سال به همان منوال که دیده بودید، لاابالی و لامکان زندگی می‌کردیم. ولی به هر نحو که بود دویست سیصد منات سرمایهٔ توکل به چنگ آورده بودم. اما همیشه خیال می‌کردم که اگر خود را به یک وسیله به طهران برسانم، کارم بسیار خوب می‌شود. زیرا که از وضع بزرگان ایران – که گاهی می‌دیدم – یقین حاصل کرده بودم که به صحبت چون من یاوه‌درایی، میل مفرط خواهند داشت. من در این خیال بودم، که بخت هم به رویم خندید. شنیدم یکی از پرستاران حرم‌سرای شاهی به عزم معالجه در فرنگستان بود، برگشته عازم ایران است. من هم واسطه‌ای تراشیده، خود را در جرگهٔ خدام معیت او داخل کردم. تا شهر رشت، دل کسان او را به خود مفتون ساخته، از رشت تا طهران نیز به همان منوال رفتار نموده خود را در انظار مردم از معتبرین معیت او به قلم می‌دادم. در اثنای راه، هر کس که به استقبال موکب آن مخدره می‌آمد، شیفتهٔ مصاحبت من می‌شد. هر یکی مرا به طرف خود می‌خواند. من هم در کمال استغنا راه رفته، دعوت هر کس را که قبول می‌کردم ضمناً خیلی منت بارش می‌نمودم. تا این‌که به طهران رسیدیم. در اندک زمانی به مجلس‌های بزرگ بزرگ راه یافتم. در همه جا صحبت گرفت، بازارم گرم شد. دیدم که به مناسبت فارسی ندانستن که بلغور می‌کردم، خیلی خوششان می‌آید. من نیز عمداً به مزاج آن‌ها راه رفتم که آن نیز مزهٔ دیگر داشت، آخرالامر، به مجلس صدراعظم نیز راه یافتم. از صحبت من بسیار مشعوف شدند. فردای آن به یک قطعه نشان شیر و خورشید، به انضمام لقب خانی، سرافرازم فرمودند.» در آن اثنا به تکمه‌ای که در یقهٔ سرداری خود علامت نشان بود، یا انگشت اشاره‌ای کرده گفت: «این اولین نشان من است. وقتی‌که پیشخدمت صدراعظم نشان و فرمان را – چنان‌که در این‌جا عادت است – سپرد، از من هم انعام خواست. به او نیز به جای انعام مثل آوردم. دید که حریف پرزور است، راست برگشت. چندی نگشت [نگذشت] این دومین نشان را گرفتم؛ به انضمام منصب سرهنگی و یک‌صد تومان مواجب.» باز با انگشت، اشاره به سینهٔ خود کرده علامت دومین نشان را بنمود و گفت: «اگرچه مواجب نمی‌رسد، خود هم چندان پاپی نیستم. چون‌که به نقد مرجع امید مردم شده‌ام. کارم، به توسط، خیلی خوب می‌گذرد. روزی پنج شش تومان – و گاهی بیشتر – از روی وساطت مداخل دارم. پارسال جناب صدارت‌مآب فرمودند: «حاکم سمنان عزل شده: می‌خواهی حکومت آن‌جا را به تو دهم؟» عرض کردم: «سایهٔ حضرت اشرف کم نباشد، چه عیب دارد!» آمدم در خانه به مادر قاسم – که بنده‌زادهٔ شماست – مژده دادم که: «صدراعظم به من حکومت سمنان را تکلیف فرمودند!» گفت: «خیالت چیست؟» گفتم: «هیچ، حکومت شهری‌ست. البته می‌رویم!» مادر قاسم گفت: «نو برکی، شعور نداری. من راضی نمی‌شوم!» این زنکه اصلاً اصفهانی است، خیلی شیطان است. در جواب گفتم: «این‌که می‌گویند: طایفهٔ زنان گیسوشان بلند و عقلشان کوتاه می‌شود راست بوده است. زنکه! حکومت شهری را – که مردم شش هفت هزار تومان رشوت داده به آرزو می‌خواهند و به‌دستشان نمی‌رسد – به تو مفت می‌دهند؟ قبول نمی‌کنی؟» گفت: «در آغاز هر کار باید انجام آن را ملاحظه نمود. شخص باید مآل‌اندیش، و دوربین باشد. این حکومت تو به چند وجه در آن‌جا صورت نمی‌گیرد: اولاً تو ترکی، مردمان سمنان فارسی‌زبان متعصب، لهذا به اجراآت تو هزارگونه ممانعت کرده اشکالات خواهند تراشید، آخرالامر شورش کرده تو را بیرون خواهند نمود؛ دوم میان خود و خدا، در فطرت و بشرهٔ تو لیاقت حکومت نیست. این است آیینه، بنگر به جمالت! سوم آب و هوای آن‌جا به غلظت مشهور است، تو هم تندرست نیستی، اطفال نیز ضعیف‌المزاج‌اند. چهارم اگر هیچ یک از این محاذیر نباشد، ممکن است که پس از شش هفت ماه هنوز جای خود را گرم نکرده دیگری هفت هشت هزار تومن به عنوان رشوت یا وجه اجارهٔ مملکت پول داده حکومت را از دست تو بگیرد. بگو آن‌وقت چه خواهی کرد؟ این همه مخارج ایاب و ذهاب را از کجا تدارک خواهی نمود؟ سخنان این صدراعظم و فلان پُر اعتبار ندارد. حالا کاشانه‌ای گرم کرده‌ایم و همه‌روزه بی‌خون‌دل چند تومان مداخل هم می‌رسد. بخور، آسوده راه برو! ممکن است که رفته رفته زیاد هم بشود. تو کجا حکومت سمنان کجا؟» دیدم الحق زن از من بسی دانا و به امثال این کارها و اوضاع مملکت بیناست. در دل خود «آفرین»اش کرده، ظاهراً گفتم: «بعض ملاحظات تو هم بد نیست. به من و اطفال بد می‌گذرد. مزاج من و ایشان نباید با آب و هوای آن‌جا بسازد. من هم به ترکش می‌گویم.» دو سه روز پس از این ماجرا، رفتم به خدمت صدراعظم، فرمودند: «حاجی‌خان سفر سمنان تو چه‌طور شد؟ باید حاضر حرکت باشی.» عرض کردم: «قربانت شوم، در پیشگاه باند حضرت مستطاب اشرف صدارت‌پناهی معلوم است که فدوی چاکر ناخوش و علیل‌ام. می‌ترسم بروم آن‌جا ناخوش شده بمیرم. آن‌وقت این اطفال صغیر و بی‌کس را در آن ولایت غربت پرستاری نخواهد بود. هرگاه همچنان مرحمتی در این‌جا بشود موجب مزید دعاگویی خواهد شد که در زیر سایهٔ بندگان حضرت مستطاب اشرف عالی، عمری به آسودگی به سر برم.» فرمودند: «در این‌جا همچنان خدمت مناسبی به نظر نمی‌آید که تو بتوانی از عهده برآیی. بندهٔ خدا! جوانی و جمالی نداری. از خط خوب و سواد مرغوب هم بی‌بهره‌ای، شعر و شاعری هم نمی‌دانی، حکیم و طبیب هم که نیستی. خود بگو: به چه کارت بگمارم؟» عرض کردم: «فدوی در ممالک خارجه خیلی مانده‌ام. در تفلیس یاد گرفتم اندکی روسی هم می‌دانم. اگر چنانچه در وزارت جلیلهٔ خارجیه خدمتی باشد می‌توانم به جای آرم. بی‌مناسبتی هم نیست. فرمودند: «پس باید صبر کرد. یک نفر هست که من ابداً از او خوش ندارم. مدت هاست که می‌خواهم دست آن را از کار کوتاه کنم ولی خود را به جای بزرگی بسته طرف توجه است. البته فرصت خواهد رسید. باشد تا بینم. حالا منتظرم. شکر خدا را زن گرفتم. یک پسر و یک دختر دارم. از زوجهٔ خود هم خیلی راضی هستم. خانه دار است، خانه برانداز نیست. این است مجملی از مفصل: سرگذشت من، حالا نوبت شماست، بگویید!» گفتم: «لقب فلان نداری؟ در ایران هر خانی لقب مخصوص باططرافی نیز دارد!» گفت: «نه! جناب مشیرالدوله، فهرست القاب را که اینک صورتی در پیش من است... دست به جعبه‌ای که در پهلویش بود - کرده پارچه کاغذی بیرون آورده نشان داد و گفت: «این‌ها را به من فرستاده که یکی را انتخاب کنم اما من نخواستم.» گفتم: «چرا؟» گفت: «خیال کردم، بلکه مقتضیات زمان مرا به تبریز انداخت. رنود تبریز را شما خوب نمی‌شناسید، من می‌دانم تا چه پایه حرامزاده‌اند. مرا هم که از اول می‌شناسند، محض کوک کردن من، لقب مرا به خر و استر و سگ و گربه خواهند گذاشت. آن وقت خر بیار و رسوایی بار کن!» گفتم: «این محذور برای لقب خانی هم هست.» گفت: «نه عنوان خانی مانند اسامی عمومیه شده. از القاب مخصوصه به شمر نمی‌رود، هر بقالی و چقالی این عنوان را دارد، حتی غربال بندان و مطربان نیز. گذشته ز آن از کثرت عمومیت اکنون حکم سایر کلمات را دارد، که اولشان حرف «خ» است مانند خرما، خیار، خانه، خان، حلمت، دیگر احترام و امیازی برای آن باقی نمانده است.» پس از آن، دست بلند کرده فهرست القاب را به من داد. گرفته دیدم معرکه است. هر چند نوشتنش به من زحمت و به خواندگان این سیاحت نامه اذیت است، اما چه کنم از وصیت پدر مرحوم بیرون نتوانم شد، به من وصیت کرده است که «هر چه دیدی بنویس!» من هم ناگزیر هستم که بنویسم. این است سواد القابنامه: عزالدوله، شهابالدوله، نصرالدوله، مؤتمر السلطان، معزالدوله، مستشارالدوله، ابین السلطان، شجاعالدوله، صنیعالدوله، طیببالدوله، حکیمالدوله، کاتبالسلطنه، شمعه‌الدل، له، عزیز الدوله، مشاوه السلطنه، افتخار الدوله، ظفر السلطنه، مظفر الدوله، ظفر الدوله، حشمه الدوله، شریف الدوله، ظهیر الدوله، حسام السلطنه، معین الدوله، معظم الدوله، مکرم الدوله، نایب السلطنه، نصرهٔ الدوله، حسام الدوله، سهم الدوله، دبیر السلطنه، یمین الدوله، یسار الدوله، آصف الدوله، سرانجام الدوله، ارفع الدوله، اعتضاد السلطنه، اقبال الدوله، مشیر الدوله، مدیر الدوله، مجیر السلطنه، وکیل الدوله، امین الدوله، امین السلطان، شحنهٔ السلطه، جلال الدوله، جمال الدوله، مجد الدوله، نجم الدوله، کوکب الدوله، مشکوهٔ الدوله، مصباح الدوله، سراج الملک، مؤید الدوله، شجاع السلطنه، ضیاء الدوله، مهندس الدوله، معمار الدوله، ضرغام الدوله، حاجب الدوله، دربان الدوله، ناظم الدوله، نطق الدوله، نعیب الدوله، خطیب الدوله، ادیب الدوله، شمعه السطنه، اعتضاد السلطنه، افتخار السلطنه، رکن الدوله، ممتحن الدوله، معتمد الدوله، بهاء الدوله، احتشام الدوله، سیف الدوله، رمح الدوله، زکی الدوله، رضی الدوله، صارم الدوله، صمصام الدوله، قوام الدوله، علاء السلطنه، وقر السلطنه، شریف المالک، عزالملک، افتخارالملک، اعتمادالملک، انتصارالملک، اعزازالملک، مبشرالسلطنه، مدیرالملک، معزالملک، صدرالدوله، عضدالملک، عضدالسلطنه، صدیق الدونه، خازن الدوله، قادرالدوله، مقتدرالسلطنه، اعتصام السلطنه، وکیل الدوله، وزیرالدوله، نیرالدوله، شجاعالملک، ذکاءالملک، بیانالملک، بنانالملک، معینالملک، احتشامالملک، مستنصرالسلطنه، ارفعالسلطنه، عدلالملک، معینالدوله، معینالایاله، نصرةالملک، اقبالالملک، اقبالالسلطنه، حکیمالملک، طیبالملک، فیلسوڤالملک، مسیحالملک، سهامالملک، قوامالملک، خازنالملک، علاءالملک، دبیرالملک، بهاءالملک، ضیاءالملک، نظمالملک، عضدالملک، ظهیرالملک، سیفالملک، شمشیرالملک، معتمدالملک، ناظمالملک، سراجالملک، وکیلالملک، نجمالملک، قوامالملک، حشمةالملک، مشیرالملک، مشکوةالملک، ادیبالملک، ادیبالممالک، امینالملک، مهندسالماالک، محققالملک، سعدالملک، صنیعالملک، شهابالملک، سحابالملک، یمینالملک، لسانالملک، صدقالملک، صدیقالملک، ناصرالملک، ناصحالملک، عمیدالملک، عمادالملک، عمادالسلطنه، ساعدالدوله، ساعدالسلطنه، ساعداالوزاره، محققالدوله، محققالسلطان، امین دربار، امین شورا، امین خلوت، امین حضرت، امین حضور، امین دیوان، امین نظام، امین لشکر، امین حرم، امین خاقان، امین همایون، امیر نظام، مشیر نظام، وزیر نظام، شجاع نظام، مشرف نظام، سررشته دار نظام، بدایع نغار، وقایع نغار، امین الوزاره، نایب الوزاره، معین الوزاره، اعتضادالوزاره، اعتمادالوزاره، سعتمدالوزاره ـ تمام که نخواهد شد بگذر بابا! به چشم! ـ صدرالملساه، اعتمادالعلماء، افتخارالعلماء ـ از این‌ها درگذرید به ما لازم نیست ـ ملک التجار، وکیل التتجار، امین التجار ـ از این‌ها نیز باید گذشت. ما از طبقه تجار نیستیم ـ صدرالذاکرین، فخرالذاکرین، سیف الذاکرین ـ اینان هم روضه نخوانان هستند که به عوالم ما ربطی ندارد. از این جمله خیلی است، بگذرید!» گفتم: «حاجی خان در روی بعضی از این القاب به رنگهای سرخ و کبود نشان گذاشتهاند، اینها برای چیست؟» گفت: «آفرین، خوب منتفت شدی! آنهاکه نشان سرخ گذاشته شده، مختص امرای لشکری است، که قط کمتر از میرپنجهای و سرتیپی منصب نداشته باشد، می‌دهند، آن هم در مقابل پیشکش زیاد. امثال ما را دان القاب راه نیست. آنها را که نشان کبود گذاشتهاند، آنها نیز القابی است که داده شده صاحبانش زندهاند. آنها که کرده‌اید. بی‌نشان است، من می‌توانم یکی از آنها را برای خود انتخاب کنم – ولی به همان ملاحظه که عرض شد نخواستم. این سرگذشت من که تمام کردم. شما نیز تفصیل حالات خودتان را تقل کنید تا بیینم بر شما چه گذشته، که از مصر تا اینجا سفر اختیار گفتم: «حقیقت این است ما امروز ناهار به قاعد‌های نخوردایم، گرسنه هستیم، بفرمایید شام بیاوردند، بعد از آن من شرح حال خود را خواهم گفت.» شام آوردند. کوفته خوبی بخته بودند. خوردیم. تکلیف شراب کرد، سوگند یاد کردم که «تا حال نخوردام و نخواهم خورد.» آنگه من به سر صحبت رفته گفتم: «سرگذشت ما چندان طولانی نیست. از مصر به عزم زیارت به مشهد مقدس آمده پس از درک شرف زیارت آن آستان ملایک پاسبان، همه جا سیاحت کنان، بدینجا رسیدم و خیال داشتم که از اینجا هم به آذربایجان رفته، هر جا را دلم گرفت و پسندیدم مسکن اتخاذ کرده بروم، املاک مصر را فروخته بدان جا برگردم در آن گوش، وطن گرامی – که در نزد من هزاران بار عزیزتر از مصر است – اقامت کنم. ولی بدبختانه تا اینجا محلی که مناسب حال خود باشد ندیدم. اکنون خیال دارم واسطه‌ای پیدا کرده، به خدمت دو سه تن از وزرای بزرگ برسم، پاره‌ای معروضات شفاهی دارم بکنم. هر گاه این کار از شما ساخته شد، من آن وفت به شما حاجی خان توانم گفت، والا باز همان «گده ملامحمدعلی» هستی که بودی. گفت: «اگر برای چیزی توسط می‌خواهی و یا عریضه به جای بزرگی خواهی داد، می‌توانم برسانم اما تو را به مجلس وزرا راه دادن و با ایشان هم صحبت کردن نمی‌توانم، یعنی به این زودی ممکن نیست. هر گاه پنج شش ماه در این جا بمانید، آن هم ممکن می‌شود. باید یک چندی منتظر فرصت شد.» گفتم: «ماندن من در این شهر، مدت‌های طولانی، در خارج امکان است. باید بروم.» پس از چندی فکر گفت: «از وزرا کدام یک را می‌خواهید بینید؟» گفتم: «وزیر داخله، وزیر خارجه، وزیر جنگ را.» گفت: «حالا فکری کردم، تا نتیجه چه شود؟» برداشت سه رقعه میاد، یاکت گذاشت و روی هر سه را نوشت. گفت: «رقعه‌ای که به نام میرزا کاظم بیگ است، آن معلم اطفال و زیر خارجه و خودش عرب زاده است، عربی را خیلی دوست می‌دارد. وقتی که شما را عربی دان دید، خیلی خوشش خواهد آمد و از تو در نهایت خوشوقتی پذیرایی نموده چاره کار تو را خواهد کرد؛ و دیگر که به نام رضاخان است، او پیشخدمت وزیر داخله است، به او باید داده شود؛ سومی به نام اسدبیگ فراش‌باشی وزیر جنگ است. به او باید برسد. اگر رضاخان و اسدیگ قبول نکرده جواب در بدهند، یکی دو تومان خلوتی به دستشان بگذار! اما میرزا کاظم، رشوت خور نیست، ابدا قبول نمی‌کند. مشهدی حسن کرمانی این وزارت‌خانه‌ها را می‌شناسد. فردا او را دلیل راه کن تا به مقصود برسی.» بسیار شاد شدم. گفتم: «مرسی، حاجی‌خان مرسی!» پس از این‌ها، حاجی‌خان گفت: «بی‌خیال باشید! هر گاه نشان و فالان هم می‌خواهی خود درست می‌توانم بکنم.» گفتم: «نه خیر! من نشان لازم ندارم.» گفت: «خود لازم نداری، برای دوستان چه عیب دارد؟ می‌خواهی دو سه فرمان نشان، از درجات مختلفه، بدون تعیین نام، تحصیل بکنم برده در خارج به هر کس خواسته باشی، بدهی!» گفتم: «آقاجان! از دیدن همین اوضاع دل من خون گشته، تو مرا به نشان فروشی دلالت مکن! خدای ذلیل کند کسی را که نشان دولت را تا این پایه خوار کرده است. شخص باید تا چه درجه بی‌گهر و فرومایه باشد که بتواند این ننگ را بر خود هموار کند. نشان فروشی یعنی چه؟ هر کس عرض و ناموس خود را بفروشد، از آن بهتر است، زیرا که آن یکی تعلق به خودش دارد، این یکی به عموم. باید ما به نشان دولت به نظر تقدیس نگریم و بهایی جز صرف حیات بدان قرار ندهیم و برای تحصیل آن جان شیرین به کف بگذاریم. عزت و شرف ملی ما در خارج همان است. گفت: «بابا! این‌ها چه خیال است؟ خبر ندارید. حاجی محمدباقر «کرک یراق» سه چهار بار به خاک روس و نمسه سفر کرد. در هر سفر، سی چهل قطعه نشان از درجات مختلفه، با فرامین سفید مهر با خود برده. در خاک روس خود دیدم، از یک هزار منات تا ششصد منات می‌فروخت. مبالغی مداخل کرد.» گفتم: «مگر این را پادشاه مملکت نمی‌داند؟» گفت: «آن بیچاره چه خبر دارد؟ آن را چنان به خود مشغول کرده‌اند که سر از پایی نمر شناسد. این‌ها را وزیر خارجه و صدراعظم دست یکی کرده می‌فروشند.» در این جا خود داری توانستم کرد. به‌های‌های گریهام گرفت. به خاطرم آمد دو بیت ترانه که یکی از غیرتمندان ملت در حق وطن سروده، چون خالی از مناسبت نبود در این جا می‌نویسم: وطن، بهشت برینم! به رنگ و بوی تو نیست هوای خاطر من جز طواف کوی تو نیست الهی! آنکه در ایام بی‌کله بادا سری که در پی تزیید آبروی تو نیست الخ. آری، خدای خوار و بی‌مقدار کند کسانی را که با همهٔ اقتدار به حفظ این گونه شئون دولت و ملت نپرداختند و قدر بلند و ملت ما را پست نمودند. پس به ساعت نگاه کرده دیدم شب از نیمه گذشته. گفتم: «ما را مرخص کنید برویم! اما دور نیست که در راه پولیسان پلیسان] بگیرند.» گفت: «آدم من همراه است. همه او را می‌شناسند.» صدا کرد: «غلامعلی فانوس حاضر کنید!» غلامعلی همان آشپز پیر و کنیف است که ذکرش گذشته بود. دیدم فانوس را روشن کرده قمه‌ای هم به کمر بسته، گویی جوانی از سر گرفته. ما را آورد تا دم کاروانسرا. در را زدیم. باز کردند. دو قران به غلامعلی انعام دادم، گفت: «خدا به خان عمر بدهد!» گفتم: «بابا جان من خان نیستم!» گفت: «وای! مملکت طهران نان بدن ارزانی، تا حالا خان نشدی، پس کی خواهی شد؟» خندیدم. او رفت ما هم به منزل آمده خوابیدیم. * * * Səyahətnamənin mətni, 7 صبح، برخاسته پس از ادای نماز و خوردن چای پاره‌ای خیالات خاطرم را مشوش داشت، چه شب بعض خواب‌های پریشان دیده بودم. ساعت از دسته چهار گذشته بود. مشهدی حسن از دور پیدا شد. خواست بالا بیاید. گفتم: «نیایید! با شما به جایی خواهیم رفت.» من هم عبا را پوشیده راه افتادیم. گفتم: «مشهدی! مرا باید به خانهٔ وزیر داخلی، راهنمایی کنی. از آنجا هم به خانهٔ‌های وزرای خارجیه و جنگ خواهیم رفت.» مشهدی حسن گفت: «حاجی‌خان درست کرد؟» گفتم: «بلی!» پس با هم رفتیم به خانهٔ وزیر داخلیه. اگر بخواهم وصف آن عمارت کنم سخن به طول خواهد انجامید. سراغ رضاخان را گرفتم نشان دادند. پیشش رفته سلام داده کاغذ حاجی‌خان تقدیم کردم، خوانده به سوی من انداخت. گفت: «امروز نمی‌شود. ممکن نیست.» پیش رفته یک ایمپریال به دستش گذاشتم. نگاه به روی من کرد. گفت: «قدری صبر فرمایید!» بعد از پنج دقیقه آمد که «بفرمایید!» داخل اتاق شده کرنش و مراسم تعظیم را به جای آوردم. دیدم جناب وزیر یک خرنه ترمه لاکی در بر و در نهایت عظمت نشسته است. من هم ایستادم. گفت: «هه! چه خبر است؟» گفتم: «قربان عرضی داشتم!» فرمود: «بگو!» گفتم: «عرض بنده طولانی است. خودم هم غریب این دیارم. از کرم حضرت مستطاب اجل اکرم، دور نیست که اذن جلوس مرحمت فرمایند تا نشسته عرض خود را به خاک پای مبارک شرح دهم.» پس از اندکی فکر گفت: «خوب بنشین و بگو!» پس از دعا و ثنا، نشسته عرض کردم که: «بنده از راه دور آمده غریب این مملکت‌ام. مذهبیم شیعه و خود ایرانی‌زاده‌ام. اول عرض بنده به خاک پای حضرت وزارت دستگاهی این است که معروضاتم را تا آخر استماع فرموده پس از آن از لطف و قهر به هرکدام سزاوار دیدند – بدان امر فرمایند!» گفت: «بگو!» عرض کردم: «این بنده در خارجه شنیده بودم ولی اکنون به چشم خود معاینه می‌بینم که مملکت ایران نسبت به سایر ممالک روی زمین ویران است. حضرت مستطاب اجل، که دارای عنوان بلند و زارت داخله هستند، باید بر حسب تکلیف و مقتضیات آن مقام عالی، از تمامی مهمات امور داخلیٔ مملکت آگاهی داشته اوقات شبانروزی خود را به آبادی مملکت و فراهم آوردن اسباب مزید شکوه ملک و راحتی سکنه صرف فرمایند. حالا بفرمایید بینیم در کدامین شهری از شهرهای این مملکت وسیع، بیمارخانه‌ای بنا نهاده‌اید؟ و یا دارالعجزه و مسکن ایتامی ساخته و برای تربیت اطفال بی‌کس ملت دارالصنایعی پرداخته‌اید؟ و در کدامین قصبه از قصبات وطن، برای تسهیل نقلیات، راه‌های شوسه درست کرده و اسباب ترقی و تسهیل زراعت و فلاحات، را، که مایه حیات ملک و ملت است، فراهم آورده‌اید؟ در باب ترقی تجارت مملکت ـ که دولت‌های بزرگ دقیقه‌ای از آن غفلت نکرده، بلکه میلیون‌ها پول در راه توسیع آن خرج نموده‌اند و در موقع اقتضا برای حصول آن مقصود خون ریزی‌ها کرده‌اند ـ چه اقدامات مجدانه از شما سر زده است؟ آیا هیچ خبر دارید که سالیانه از امتعه ایران چه قدر به خارج حمل و نقل می‌شود، یا چه قدر مال التجاره از خارج داخل این ملک می‌شود؟ عجب! هیچ به خاطر مبارک عالی خطور کرده است تدبیری به کار برده باشید که مقدار امتعه و محصولات داخله که به خارجه می‌رود بیش از آن باشد که از خارجه به مملکت داخل می‌شود، تا دخل وطن را بر خرج آن غلبه روی داده رعیت را بدان وسیله توانایی حاصل آید و خزانه دولت آباد گردد؟ چرا باید رعیت ایران تا جزییات لوازم زندگانی محتاج خارجه باشند؟ آیا شمع کافوری را خدای به صنعت کامله خود اختصاص داده یا کار بشر است؟ مگر قند از آسمان می‌بارد؟ عجب! خاک ممالک ایران استعداد رویانیدن چغندر و یا نیشکر را ندارد؟ مگر پیه گاو و گوسفند ایران، مانند پیه مواشی و دواب ملل خارجه قابل تصفیه نیست؟ یا للعجب! مگر این همه پنبه ایران، که کرورها به خارج می‌برند، کفایت ملبوس اهالی آن را نمی‌کند؟ جناب وزیر! شما از مقدار نفوس و جمعیت ایران، هیچ خبر دارید؟ از مقدار توالد و تناسل، که مایه بقا و دوام قومیت و ملیت ماست، آگاه هستید؟ آیا تاکنون اسباب مهاجرت این همه ایرانی را که به ممالک روس و عثمانی و هند پراکنده می‌شوند، تحقیق فرموده تدبیری برای منع آن به کار برده‌اید؟ چرا اقدامات به کار نمی‌برید که برای رفع احتیاج ملت اقلا در بعض ولایت‌های مناسب فابریک‌های مختصر به نام سرکار ساخته و پرداخته گردد؟ خواهید فرمود که ساختن فابریک و وظیفه و تکلیف وزیر نیست. سلمنا! لکن تدبیر احداث آن و تشویق نمودن ملت و ضامن شدن به حفظ حقوق رعیت، کار وزیر باکفایت و خردمند بانصاف است. به خدای! در ممالک خارجه این‌ها را که یکان یکان شمردم – همه از تکالیف وزیر داخله است. باید رشته این‌گونه نیک‌بختی‌ها را او از هر جا پیدا کرده به دست رعیت بسپارد. هر گاه نکند معاتب و مسؤول است چرا اسباب پریشانی و پراکندگی ملت را نمی‌پرسید که سبب چیست سالیانه چندین هزار رعیت ایران به ترک دار و دیار گفته به خاک عثمانی و روس و هند می‌ریزند و در ممالک غربت، در پیش دوست و بیگانه، بدان ذلت و پریشان روزگاری به سر می‌برند ؟ آیا هنوز زمان آن نرسیده که وزرای ایران رعیت را به حکام و حکام به پیشکار و پیشکار به بیگلربیگی و داروغه و آنان به کدخدایان و ایشان ایشان را هم به فراش‌باشی و نایب نفروشند ؟ در کدامین مملکت دیده شده است که داروغه گی شهر را به اجاره بدهند و انگهی به ارادل و ادانی ناس ؟ آخر انصاف باید کرد ! این مأموریت گرامی را در ممالک متمدنه دایره پولیس می‌نامند. آیا رواست که پولیس، مرد بی‌سروپای و سوادی باشد؟ و علاوه بر همهٔ عدم لیافت، تجارزادگان محترم را به اسباب چینی‌های گوناگون، به انواع کارهای نامناسب متهم ساخته آبرو و اعتبارشان را برای پنج تومان پایمال سازند و از جوان باحیا و نجیبی، به بلای شرم از پدر و برادر، بی‌هیچ تقصیری، چهل پنجاه تومان، به نام جریمه بگیرند؟ آیا از وضع ناگوار این گمرک‌خانه‌های بی‌تعرفه، که موجب هزارگونه شماتت دوست و دشمن است، خبر ندارید که از یک جور متاع داخله و یا خارجه، از یکی دو تومان و از دیگری یک تومان و از یکی دیگر، که گویا پدرش سرباز یا برادرش توپچی است، پنج قران می‌گیرند؟ اصلاح این هم که محتاج به پول و آدم باتدبیر آسمانی نیست. تا چند در دست حکام ظالم، در باب رفتار آنان با رعیت و اخذ مالیات کتابچه تعلیمات و دستورالعمل مانندی نخواهد شد؟ تاکی حال این ودایع گرانیهای خدای را، که «رعیت» اش نام است، رعایت نخواهید فرمود؟ آنان را به هوای نفس حکام بی‌مروت سپرده، ناگزیر از تبعیت خواهش‌های رذیلانه آن فرومایگان خواهید داشت؟ آیا دولت سه هزار ساله ایران، مقتدر نیست که در هر یک از شهرهای معظم خود اداره صحیحه‌ای برپا نموده، سه چهار تن طیب موظف بدان جاها بگمارد که مردمان آن شهر را از اجل معلقی که اثر جهل و نادانی مطبین است رهایی دهند؟ چرا به جهت معالجه جذام و برص که در دوره اول معالجه آنها خیلی آسان است بیمارخانه‌ای نباشد که در هر شهر مسافر در اول ورود به جماعتی از این بدبختان دچار نشود که از آسیب این مرض کنیف لب و دماغشان ریخته و چشم و دهنشان را اعوجاج روی داده کف گدایی به پیش خودی و بیگانه دراز کرده، خودشان هم مانند و حوش در بیابان زیست کنند و از دار و دیار مطرود و در نظر اهل و عیال منفور باشند؟ به خدای! که برای مرد وطن پرست غیرتمند، مرگ از دیدن حالت آن بدبختان سهل و آسان [تر] است. من یک بار آنان را دیدم، هنوز دلم در تب و تاب است. شما همه‌روزه می‌بینید، هیچ گردی به دامن کبریای شما نمی‌رسد. مگر نه اینان ابنای وطن شما و برادران دینی شماایند؟ دیگران برای حفظ حیات یک تن از ابنای وطن و بنی نوع خودشان چه زحمت‌ها بر خود هموار نموده چه پول‌ها خرج می‌کنند! اصلاح این کارها، که در انظار خارجه موجب ننگ دولت و ملت و است هزارگونه سرزنش خودی و بیگانه است، محتاج چندان مخارج گزاف نیست که دولت و ملت از تدارک آن عاجز باشند. به وحدانیت خدا قسم! از خود ملت وجه اصلاح این گونه معایب را، که سبب کاهش شئون دولت در انظار بیگانگان است، به سهل‌ترین وجهی می‌توان گرفت. چرا از رعیت بیچاره چندان جریمه و رشوت می‌توان گرفت که از آن روی در ظرف بیست سی سال اولاد و اقارب و بستگان یک مرد فقیهی که خود به وساطت چندین نفر از دولت تنها سالیانه شصت تومان وظیفه دعاگویی داشت اکنون صاحب پنج کرور ثروت و سامان بشوند؟ اما برای اصلاح نقایص جزئیهٔ وطن، نمی‌شود به اعانات عمومیه رجوع نمود و همچنان کار مقدس را از پیش برد؟ در این باب آن چه لازم است تنها حسن نیت و تدبیر و درستکاری و بی‌طمعی است، در صورتی که ملت خود را از دولت و دولت خود را از ملت دانست و فهمید که ابنا ن غیر مفارق و تنها در تلفظ دو اما در معنی واحدند، همهٔ کارهای سخت ساخته و پرداخته می‌شود. از دولت و میامن اتفاق این دو عنصرا می‌طن، هیچ مشکلاتی در مقابل پایداری تواند نمود دولت همه ز اتفاق خیزد بی‌دولتی از نفاق خیزد به دستیاری عدالت و مساوات، بر همهٔ سختی‌ها غلبه نوان نمود. در اثنای این مسافرت که قسمت قلیلی از ممالک ایران را دیدم دلم خون شد. همه جا ملک پریشان، ملت پریشان، تجارت پریشان، خیال پریشان، عقاید پریشان، «شهر پریشان و شهریار پریشان»، خدای را این چه پریشانی است؟ تعجب دارم که با این همه پریشانی دیگر این جمعیت و زرا چه لازم است؟ و عرض بنده همین بود که از شما بپرسم سبب این همه پریشانی چیست؟ اگر رسول خدا از شما بپرسد که: ای وزرای ایران و ای رؤسای ملت کو شریعت من؟ کو اسباب جهاد شما؟ کو مجاهدین شما؟ کو ایمان شما که من حب وطن را، ردیف آن قرار دادم؟ چه جواب عرض خواهید کرد و چه عذر خواهید آورد؟ هر گاه یک دوست و یا دشمنی از شما بپرسد که آیا چه مانع شد که در مدت این پنجاه شصت سال سلطنت، که بی‌منازعه خارجه در نهایت استقلال و راحتی حکم می‌راندید، توانستید از این بیست و پنج کرور جمعیت ایران بیست و پنج نفر تربیت کنید که بتوانند به طور لایق از عهدهٔ ادارهٔ گمرکات مملکت برآیند نا محتاج نشودید که از فرنگستان، ملل خارجه را به مواجب گزاف کرایه کرده به گمرک‌خانه‌های خودتان بگذارید، چه جواب خواهید گفت؟ اگر بیگانه‌ای از شما سؤال کند. که چه مانعی پیش آمد که شما در مدت شصت سال توانستید به مالیات این مملکت وسیع حاصلخیز یک میلیون تومان بیفزایید که خرج تزیید اسباب مدافعه وطن شود، چه جواب مسکت بر او خواهید داد؟ حال آنکه در ظرف این مدت شصت سال به مالیات سیر مملکت‌های دور و نزدیک، چند مقابل اول افزوده‌اند و همان مقدار نیز آبادی و جمعیت آنها زیاد شده است. اگر ناموس خودتان از شما بپرسد چه صرفه دیدید که مداخل مملکت را فقط منحصر به اخذ رشوه، تعارف و جریمه داشتید و از فراهم آوردن اسباب تزیید مالیات و توسیع دایره تجارت و زراعت وطن غفلت ورزیدید، چه پاسخ خواهید داد که موجب رفع سرافکندگی نمای گردید؟ آیا می‌ترسید که از اصلاح جگل‌های ممنکت و کار فرمود معادن بی‌صاحب و فراهم آوردن اسباب نقلیات وطن کمتر از تاخت و تاز رعیت منافع حاصلی آید؟ آیا نمی‌دانید که رعیت به منابع دست و پای دولت است، آنان را به کار باید واداشت نه یزکه برید؟ رعیت اسباب مدافعهٔ جسم دولت است. پریشانی امرورزه آنان پنج روز دیگر سبب خواری و پریشانی خود شماست!» وزیر گفت: «هرزه درایی تمام شد یا باز هست؟ من که دیگر طاقت استماع مهملات تورا ندارم. مردکه احمق! این فضولی‌ها را به نو کدام پدر سوخته یاد داد؟ مگر من بیغمبر آخر الزمان که «وا امتنا!» بگویم؟ هر کس هزر درد و فکر برای خود دارد. احمق دو ساعت است چنانه می‌زند، من هم گوش می‌دهم که چه خواهد گفت. مردکه دیوانه پاشو برو پی کارت! عجب احمقی بوده‌ای، برخیز دور شو! برخیز!» ناچار برخاسته بیرون شدم و از راهی که آمده بودم برگشتم. دیدم مشهدی حسن در باغچه زیر درخت از تنهایی چرت می‌زند. گفتم: «برادر برخیز برویم! وقت خواب نیست!» گفت: «کارت را با وزیر تمام کردی؟» خندیدم. در راه متردد بودم که آیا پیش وزرای خارجه و جنگ هم بروم یا نه. باز با خود گفتم: «شخص باید صاحب عزم باشد. هر چند که از اینان برای این درد وطن درمانی نخواهد شد، اما باز دیدن بهتر است که اقل گفتنی‌ها را گفته دل پر درد خود را نا یک درجه متسلی سازم.» به مشهدی حسن گفتم: «بروم به دستگاه وزارت خارجیه؟» گفت: «چه عیب دارد؟» رسیدیم به در خانهٔ وزیر خارجه. دیدم دم در چند تن فراش و یک نفر قزاق روس ایستاده‌اند. از فراشان میرزا کاظم بیگ را سراغ گرفتم. نشان دادند. مرد خوش سیمایی به نظرم آمد. سلام کرده رقعهٔ حاجی‌خان را دادم. خواند و به کمال مهربانی پرسید: «تعرف عربی؟» گفتم: «نعم!» جایی نشان داده به عربی گفت: «بفرمایید.» نشستیم. چای خواست، آوردند، خوردیم. پس از آن خود برخاسته بیرون رفت و به اندک فاصله‌ای برگشت و گفت که «کمی صبر نمایید! نایب اول سفارت روس نزد وزیر است، خلوت کرده‌اند.» من به اندکی تأمل دریافتیم که از داده شدن فلان امتیاز به انگلستان، سفارت روس به تشویش افتاده صحبت و خلوت برای همان مطلب است که یا آن را بر هم بزند یا اینکه خود نیز مانند آن امتیاز دیگری تحصیل نمایند. از قضا، بعد معلوم شد که آن طور هم بوده است. پس از یک ساعت، میرزا کاظم بیگ دوباره رفت. در مراجعت با یکی از پیشخدمتان وزیر همراه آمده سفارش مرا کرد که به خدمت وزیر خواهد رسید. از چندین اتاق گذشته جایی ایستاد و پرده را برداشت. داخل اتاق شدم. دیدم وزیر با این طرف آن طرف می‌رود. سلام و تعظیم کردم. فرمود: «چه خبر است؟» من همان مقدمه را، که در ورود به حضور وزیر داخله ترتیب داده بودم، در این جا هم به خرج داده اذن جلوس خواستم. پرسید: «تو از مصری؟» عرض کردم: «بلی!» – فهمیدم که میرزا کاظم بیگ معرفی کرده. گفت: «رعیت کدام دولتی؟» گفتم: «رعیت ایران.» گفت: «من شنیدم در مصر تمامی متمولین رعیت ایران ترک تابعیت کرده، خودشان را به دیگر دولت‌ها بسته‌اند.» عرض کردم: «غیر از بنده.» نیم خندی کرد و نشست و به من هم امر به نشستن فرمود. باز در این جا استدعا کردم که عرایض مرا تا آخر بشنود. گفت: «آیا قهر در میان نیست، مشروط بر اینکه سخن یاوه و بی‌معنی نباشد.» عرض کردم: «بنده هر چه گفته باشم همه از روی تعصب ملی است، چیز دیگری استدعا نمی‌کنم.» گفت: «بگو بینم!» گفتم: «جناب وزیر! از شما سؤال می‌کند یک نفر غریب و متعصبی از ملت ایران سبب فضاحتی که در ممالک خارجه کونسول‌های شما می‌کنند. آیا خبر دارید یا نه؟ تا چند این تذکرهای دولت، که نمایندهٔ تابعیت ملت ایران در انظار خارجه است، مانند کاغذ دوایبچ عطاران بی‌قدر و بی‌اعتبار خواهد شد؟ تاکی این برات شرف ملی ما مثل کاغذ گنجفه در محل متعده به فروش خواهد رسید، آن هم به قیمت‌های متفاوت؟ مثلاً در طهران پنج قران، در تبریز یک تومان، در کنار ارس یک تومان و نیم، در قفقاز چهار منات و نیم، در خاک عثمانی هفتاد و پنج غروش. و گذشته از این‌ها، مأمورین شما در همه جا به هر دزد و دغل و بی‌سرویایی از تبعهٔ خارجه که چند غروشی بدهد این تذکره‌ها را خواهند فروخت که در تمام ممالک عثمانی و روس و حتی در فرنگستان به نام تبعهٔ ایران دزدی و انواع فضاحت‌ها را مرتکب شده ما را در میان هفتاد و دو ملت رسوا نمایند. و در بعض جاها که به چنگ حکومت‌ها افتادند، پس از تحقیقات معلوم شود که آن دزد و جیببر یا از ارامنه یا گرجی قفقاز بوده یا از راه زنان و چپاولان عثمانی که کونسل‌های ما آن تذکره را به ایشان فروخته‌اند. آیا با این حال عظمی، برای آن کونسل و یا اعتباری برای آن تذکره — که دارای نشان و علامت دولتی و ملی ماست — باقی خواهد ماند؟ آیا رواست که بعض سفرای شما هم دانسته و فهمیده در مقابل چند لیرای مردار و متعفن از مقام بلند خودشان خجلت نکشیده مرتکب این فضاحت بزرگ بشوند؟ این رشوت مشتمل تا چند از مأمورین شما مانع هر گونه مؤاخذه و مستولیت خواهد بود؟ عجبا! هنوز وقت آن نرسیده است که جلو این رسوایی‌ها گرفته شود و دولت و ملت از زیر این بار گران بدناهی و ننگ رهایی یابد؟ تا چند کونسل‌های دول خارجه به سبب این بی‌نظمی‌ها در وطن ما فعال مایرید بوده بالعکس کونسل‌های شما در ممالک روم و روس چون دستنشاندهٔ ولات و حکام از آنان تملق و جاپلوسی خواهند نمود؟ سفرای شما، محض پرده پوشی به سیات اعمال خود شان، این زیاده روی و تعدیات کونسل‌های خارجه را حمل بر عدم اقتدار دولت ایران خواهند کرد و شما نخواهید دانست که این معنی غلط است، زیرا که در عالم دولت‌های ضعیف خیلی هستند. هرگاه بنابراین باشد که اقویا ضعفا را پایمال کنند، امور دنیا مهمل می‌ماند. بلی! هر دولتی که قانون معین و مدون ندارد، به او همه چیز می‌کند و دیگری هم مانع نمی‌شود. حالا جنرال کونسل انگلیس یا فرانسه یا روس هرگاه هنر دارند در بلغارستان، که حکومتی تازه و جمعیتی، زیاده بر سه میلیون نیست، به کاری مداخله نمایند و یا اینکه به یکی از تبعه بلغار بگویند که «از این جا برخیز و در آن جا بنشین!» همان روز نعل‌های شان را می‌کند – چنانکه تاکنون چندین بار کنداند. بلکه سفرا و کونسل‌های خارجه این زیاده روی را که در ایران می‌کند خود از سفرا و مأمورین ایران سرمشق گرفته‌اند، در حالتی که آنان حافظ حقوقی رعیت‌اند، خود علی مالاالناس آنان را بچاپنده، از مأمورین خارجه چه توقع توان داشت؟ در صورتی که خود قانون و عدالت نداریم، به چه زبان به ایشان توان گفت که ما به عدالت و قانون رفتار نمایند؟ به خدای پناه می‌برم از این وضع ناگوار که هر جا قدم نهی پر است با دل‌سوختگان ایرانی که دود آهشان روی سپهر را تیره و تاریک می‌کند. از تعدیات داخله می‌گریزند، در خارجه به ظلم‌های بدتر از آن گرفتار می‌شوند. به هر جا و هر ده که در ممالک روم و روس می‌رسی، خواهی دید که جمعی بی‌غار و بی‌کار به نام فراش دور یکی را گرفته اسمش را کونسل گذاشته‌اند، که نه در دفتر دولت اسمی از آنان هست و نه رسمی. اولا چرا در داخله ابواب ظلم را بر روی ایشان نبست که به ترک وطن گویند؛ ثانیا کونسل‌ها چرا از هر یک این بیچارگان سالی پنج منات به عنوان پول تذکره بگیرند و به کیسه خودشان برود؟ هر گاه بفرمایید که آنها را در مقابل مواجب به ایشان می‌دهیم به خدای بسیار مغبون هستید. در صورتی که این پول رعیت گرفته می‌شود، هر گاه دولت بگیرد و بدین بی‌مروتان بی‌شرم مواجب بدهد، سالیانه مبالغ زیاد منفعت خزانه خواهد بود و امتثال این رسوایی‌ها نیز تا یک درجه از میان خواهد برخاست. امروز در ممالک روم و روس هر ایرانی، از هر طبقه که باشد، وقتی که بمیرد، اولین وارث آن سفارت‌ها و کونسلخانه هاست. هرگاه وراث و طلبکاران قدرتی داشته باشد آنان نیز حصحای توانند برد، و افلا. همچنین است مسئلهٔ پاسپورت. درست حساب شده، در ایاب و ذهاب یک نفر ایرانی به زیارت مکه مکرمـه، از هر سرحدی که حرکت کرد،، چهل و بچ‌تر هان تا بازگشت بدان نقطه پول تذکره و قول باید بدهد. اقالا همه‌ساله چهار هزار ایرانی به مکه می‌رود. وجه تذکره ایتان سالیانه زیاده بر یکصد و شصت هزار تومان است که با این مبلغ در تمام نقاط مهمه و مقتضیه ممالک روس و عثمانی، کونسول‌ها با مواجه و تعلیمات مخصوصه توان گذاشت که در حین وقوع شکوه و شکایتی طرف مؤاخذه و عتاب هم بشوند. در بندر جده که دروازه قبله ما و طرف توجه عموم اسلامیان است - چرا کارپرداز نجیب و بادب و متدین پادشاه شتس از خانواده معروف صاحب علم و سود نباشد؟ و همه‌ساله در «بیع من یزید» کارپردازی آنجا را به دست هر سفله بی‌یدر و فرومایه و بی‌سواد در مقابل یکی دو هزار لیرا بسپارند و او را بر جان و مال حجاج، که رعایت خاطر و حفظ حقوق شان بر ذمت دولت واجب است، صاحب اختیار سازند؟ و او را از هر تذکرهای که دولت زیاده از یک تومان نمی‌گیرد بی‌شرمانه و بی‌باکانه نیم لیرا، که معاذل دو تومان و نیم است، گرفته باز دست برندارد، با جمال و حمال نیز در تاخت و تاز آنان شریک بشود و برای کرایه شتر و الاغی که از جده به مکه، سایرین، یعنی مسلمانان خاک عثمانی و جزایر و هولند [هلند] و هند و فقغاز، سی غروش، می‌دهند از ایرانی دریست غروش که شش برابر آنهاست، بگیرند و همه‌ساله این تفاصیل را روزنامه‌ها بنریسند و فریاد نظم حجاج به آسمان برسد، کسی گوش ندهد، مرتکیین بی‌آزرم ابدا مؤاخذه نشوند؟ تنها آنچه در جده از حجاج ایرانی، کنسول‌های موقتی سه ماهه می‌گیرند، برای مواجب سفیری کافی است. اگر این‌ها راکه عرض کرد می‌دانید و طرف اعتنا نمی‌شمارید، زهی بی‌انصافی است! اگر خبر ندارید و نمی‌دانید، در آن صورت همه حق دارند که شما را غافل پندارند و سزاوار این عنوان بلند نشمارند. والسلام.» وزیر خمیایه‌ای کشیده راست نشست و گفت: «تریبت عربستان بهتر از این نمی‌شود. عجب مرد فضول و بی‌مغزی بوده‌ای، مردک دیوانه! تو نام قانون شنیده بر زبان پیچیدهی هی از قانون دم می‌زنی و ایس را ندانیستهای که اگر سایر دولتها یک قانون هست ر حکمش در یک سال مجری نمی‌شود، در مملکه ما هر وزارت‌خانه‌ای قانون جداگانه دارد که احکام هر یک از آنها در نیم ساعت مجری می‌گردد. من از یک حرکت تو خوش وقت شدم که به ترک تابعیت نکرده‌ای و گرنه با تو به طورهای دیگری رفتار می‌نمودم. یا شو به جهنم، پاشو!» دیدم جای نشستن نیست. برخاسته به راه افتادم و غرق عرق خجلت بودم. میرزا کاظم ییگ با بشاشت تمام پیش آمد و برسید که: «از کونسل مصر شکایت کردی؟» گفتم: «نه. مطلب دیگر بود خداحافظ!» با مشهدی حسن از آنجا نیز بیرون شدیم. گفتم: «هرچند که وقت تنگ است اما امروز باید این کار را به انجام رسانم.» رفتیم به دستگاه وزارت جنگ. بدانزجا رسیده دیدم دم در قرارلان چناتمه زده خودشان هر کدام در گوشه‌ای نشسته چوپوق اچیق ا می‌کشند، خواستم داخل شوم، پرسیدند: «کجا؟» مشهدی حسن گفت: «عرضه چی است.» نمی‌دانم چه اشارتی کردند، مشهدی حسن گفت: «خوب، خوب، در بازگشت و مراجعت!» رفتیم اندرون. از اسدیگ فراشباشی سراغ گرفتیم، اتاقش را نشان دادند. دیدم جوان خو برویی به سن هفده ساله سر داری تمام گلابتون در بر به کمال عظمت نشسته است. سلام گفته به ادب تمام رقعهٔ حاجی‌خان را دادم. خواند و پرسید از کیست. گفتم: «مهر و امضا باید داشته باشد!» گفت: «مهر و امضا محمد علی است ولی نمی‌شناسم.» گفتم: «حاجی‌خان است.» کاغذ را انداخت به سوی من. گفت: «امروز نمی‌شود.» روی به طرف دیگر کرد. رفتم که کاغذ را بردارم، آهسته یک ایمپیرال به کفش گذاشته عرض کردم: «سرکار فراشباشی! بنده غریب و مسافرم توقع دارم.» حالا سخن من تمام نشده، چون ایمپیرال را دید به یکی گفت: «میرزا آقای پیشخدمت را بگو بیاید اینجا!» دیدم جوانی زیباتر از او، که رخسارش چون آفتاب تابان می‌درخشید، آمد. اسدبیگ پرسید: «وزیر تنهاست؟» گفت: «نه…! سرتیپ گروسی آنجاست. پول تحویل می‌دهد. ناظر هم هست.» به من گفت: «قدری بنشین!» به میرزا آقا هم سپرد که «هر وقت وزیر تنها شد، مر! خبر ده!» بعد از نیم ساعت، میرزا آقا آمد و گفت: «رفتند.» فراشباشی هم رفت. پس از لمحه‌ای برگشت و اشاره کرد «بیا!» برخاستم. به گوشم گفت: «بدین پیشخدمت چیزی بده!» گفتم: «به چشم!» سه عدد پنج هزاری داشتم، دادم. پرده را بالا کرده ناظر ده کیسه پول به دو نفر فراش بار کرد، از در دیگر رفتن، قدری پول طلا نزد در مبان است. وزن یکان یکان آن را در ترازو وزن می‌کند. من هم تعظیم کرده دست بر سینه ایستادم. زیاده بر ده دقیقه همان طور بودم تا پول‌ها را وزن کرده به کیسه ترمه‌ای گذاشت. بعد روبه من کرد که: «چه می‌خواهی؟» گفتم: «عرض دارم.» گفت: «بگو!» همان سخنان را، که به وزرای داخلیه و خارجیه در اول ملاقات عرض کرده بودم، به شرح گفته اذن جلوس خواستم. تعجب کنان از پا تا سر نگاهی به من کرده گفت: «فضول آقا! عرض خود را در سر پا نمی‌توانی بکنی؟ بیمار که نیستی؟» عرض کردم: «طولانی است!» گفت: «هر چه هست بگو!» دیدم اذن نشستن نخواهد داد و سر غیظ هم هست؛ اگر حرفی بگویم از پیش خود خواهد راند، عرض کردم: «جناب وزیر شما را قسم می‌دهم به جقه پادشاه اسلام پناه، این بنده را اذن بدهید نشسته، درد دارم بگویم!» به هر نحوی بود گفت: «بنشین!» نشستم. عرض کردم: «من بنده سیاح هستم. خود هم مسلمان و جعفری مذهب‌ام. تمامی فرنگستان را سیاحت نموده لشکریان همهٔ دولتها را دیدم. از وضع انتظام و حالت وزرای جنگ آنان آگاهی دارم. از مشهد مقدس تا این جا، که شهر پایتخت است، من از عساکر ساخلوی سرحد و محافظ مملکت و توپ و توپخانه و مهمات و قلعه و استحکام و برج و بارو اثری ندیدم. تنها در شهر مشهد چند تن سرباز را دیدم در لباس مزدوران و گلکشان که کاش ندیده بودم! حالا از شما، که وزیر جنگ این دولت قدیم هستید، می‌پرسم که وضع دولت ایران از دو شق خالی نیست: اگر با همهٔ همسایگان در سر صلح‌اید... و خاطر جمعی دارید که جنگی به وقوع نخواهد رسید، در آن صورت این همه سرتیپ، میرپنج، امیر تومان، سردار اکرم، سردار افخم، سردار اعظم و دستگاه وزارت جنگ و در روی کاغذ قلم دادن دویست هزار لشکر لازم نیست، برای محافظت ارگ مبارک تنها دو سه فوج کفایت می‌کند و هر شهری را نیز به یک حاکم می‌سپارید، با سی چهل نفر فراش بی‌مواجب ترک و عراق محافظت می‌کند، زیرا که رعیت ایران اطاعت پادشاه را لازم می‌داند. آمدیم به شق ثانی: هر گاه احتمال می‌رود که دولت ایران را ممکن است دشمنی پیش آید، که ناچار از جنگ بشود، پس لشکر آزموده شما که به اقتضای زمان مشق دیده شده باشد که؟ و مهمات جنگ و آذوقه و اسباب دفاع دشمن از توپ و تفنگ کجاست؟ انبار اسلحه و البسهٔ لشکر یان کو؟ اردوهای سرحدی شما چند فوج است و در کدامین نقاط مهمه سرحد اقامت دارند؟ بیمارخانه‌های لشکری شما کجاست؟ اطبا و جراحان اردوها کیان‌اند؟ انبارهای دوا و لوازم جراحیهٔ این اردوها را در کجا معین فرموده‌اید؟ زخمداران و شهدای وطن و ملت را به کدامین وسایل نقلیه از میدان کارزار به در خواهید برده؟ برای اقامت مجاهدان دین و مدافعان وطن در کدامین نقاط مملکت سربازخانه‌ها ساخته و برای گرفتن جلو یورش مهاجمات دشمن در کجا قلاع متین و باستیان‌های حصین پرداخته‌اید که هنگام ضرورت به کار آید؟ آیا با سربازان شصت ساله و سرتیپان بیست ساله، جلو این همه دشمنان را که از چهار جانب چشم به وطن ما دوخته‌اند ـ توان گرفت؟ این همه سرتیپان بیست ساله کدامین خدمت نمایان به دولت و ملت کرده‌اند، که سزاوار شمشیر و حمایل سرتیپی شده‌اند؟ چون سخن بدین جا رسید، دیدم رنگ از رخ وزیر پرید به آواز مهیب صدا زد: «اسد! اسدبیگ فراش‌باشی آمد. گفت: «این پدر سوخته فضول و یاوه گوی را کدام پدر سگ بدین جا راه داد؟» گفت: «قربان حاجی‌خان رقعه‌ای به بنده نوشته بود.» گفت: «گه خورد با پدرش. بزند این پدر سگ را! بزند! بکشید بیرون!» دیگر [حال] خود را ندانستم، هی مشت و سیلی بود که به سر و صورت من از آسمان چون قطرات باران فرو می‌ریخت. وقتی دیدم که نه عبا در دوش و نه کلاه در سر دارم، پنج شش نفر به دست و پای و گریبانم چسبیده پایین می‌کشند و در سر پله لگدی به کمرم زدند که در آخرین پله به زمین نقش بستم، چند تن هم از پایین هجوم کردند که گرفته به محبس ببرند. گفتم: «بابا به رضای خدا دور شوید. وزیر فرمود بیرونش کنید، حبس نفرمود!» گفتند: «ممکن نیست.» مشهدی حسن خود را رسانید، به زبان انگلیسی گفت: «امان برادر جان! چه خبر است؟» گفتم: «هر چه شدنی بود شد اما حکم حبس نداد. طوری کنید که از این جا به در رویم.» گفت: «پول داری؟» گفتم: «هیچ ندارم!» گفت: «ساعت را درآر!» هر چه خواستم ساعت را درآرم دستم می‌لرزید، توانستم. مشهدی حسن جیبم را پاره کرده و درآورد. با زنجیر به فراشان سپرد. دست از ما باز داشته مشغول تعیین قیمت ساعت و تقصیم آن شدند. ما از میان به در شدیم. در بیرون خانه ملتفت شدم که سرم برهنه است و عبا در دوشم نیست. گفتم: «برادر گیرم که بی‌عبا راه می‌توان رفت، اما سر برهنه که نمی‌شود!» مشهدی حسن به فراش دیگر یک قران و عده کرد. رفت کلاه را درآورد و قران را گرفت. حالا نوبت قراوولان شد، آنان هم چیزی می‌خواستند. نمی‌دانم مشهدی حسن چه داد، در شدیم. افتان و خیزان با تن کوفته و دیدهٔ گریان، در حالی که پای رفتن نداشتم، راه منزل پیش گرفتم و در راه به مشهدی حسن التماس کردم که از سرگذشت من به یوسف‌عمو خبر ندهد. به منزل رسیدیم، یوسف‌عمو تا مرا دید به وحشت تمام پیش دوید که: «ای وای! تو را چه رسیده؟ سرکار یک! بگو چرا رنگت پریده و تنت می‌لرزد؟» گفتم: «حالا جواب ندارم. بستر و بالینی بیار!» آورد. من بیهوش افتادم. وقتی به هوش آمدم دیدم که روشنه چراغ هست. چند تن دور مرا گرفته‌اند و شخصی نیز نبضم را در دست دارد و دست دیگر را به پیشانی من گذاشته. فهمیدم که حکیم است. حکیم از من پرسید: «چه طوری؟ کجات درد می‌کند؟» گفتم: «هیچ جا.» روی به طرف یوسف‌عمو کرده گفت: «واهمه مکن! به خدای هیچ باکی ندارد.» دیدم یوسف‌عمو گریان است، می‌گوید: «امان، دخیلم حکیم‌باشی! من دیگر پیش مادر این نمی‌توانم بروم. باید خود را بکشم!» باز حکیم گفت: «بنده خدا! قسم خوردم هیچ چیزی ندارد. قدری دلش در تشویش و اضطراب است. این هم به سبب کدورتی است که بر او ناگهانی روی داده است. نفی نبست می‌گذرد. اگر عادت دارد قدری کویاک [کنیاک] یا شراب کهنه بدهید، بخورد، راحت می‌شود.» یوسف‌عمو گفت: «تاکنون نخورد، اگر لازم است، باید داد، چاره نیست.» گفتم: «خدای قسمت نکند. اگر بمیرم نمی‌خورم. من بیمار نیستم، عموجان مترس!» یک نیم خیز شدم. حکیم گفت: «به چیزی مشغولش دارید، هر چیزی را که دوست می‌دارد، از کتاب شعر یا خواننده و سازنده حاضر کنید که دلش خوش شود.« یوسف‌عمو گفت: «کتاب تاریخ نادری را بیشتر دوست می‌دارد.» حکیم خندید، این را به سادگی یوسف‌عمو حمل کرد. حکیم گفت: «قدری جوهر نعنا بگیرید، چایی هم حاضر کنید، دو سه قطره به چای داخل کرده بدهید بخورد!» دو شیشه شربت دیگر نوشت که از دواخانه بگیرند: «در هر دو ساعت، نیم فنجان قهوه به خور دش بدهید. دیگر به خواست خداوندی حکیم فلان لازم نخواهد شد. هر گاه لازم آمد، خبر دهید باز می‌آیم. خدا حافظ!» مشهدی حسن پنج قران به حکیم داد. خود رفت دواها را گرفت و آورد. من هم در میان آن گیر و دار هی به مشهدی حسن اشاره، می‌کردم که مطلب را از یوسف‌عمو پنهان دارد. ناگاه به خاطرم آمد که بیچاره مشهدی حسن ناهار نیز نخورده است. عذر خواستم. گفت: «نقلی نیست، جان شما سلامت باشد.» یوسف‌عمو از من پرسید که: «تو خود کجا ناهار خوردی!» گفتم: «من در جای دیگر خوردم.» دیدم مشهدی حسن می‌خندد. * * * Səyahətnamənin mətni, 8 باری، از صدمهٔ آن واقعه تا دو سه روز توانستم از منزل بیرون روم. روز چهارم دیدم حاجی‌خان به عیادت من می‌آید اما غلامعلی آشپز او، که معلوم است به خلاف سابق لباس تازه پوشیده کلاه تخم مرغی نو در سر و قمه در کمر و قبای ماهوت در بر، پشت سر حاجی‌خان است. چون مرا زرد و ضعیف دید گفت: «درد نباشد! چه خبر است؟ امروز مشهدی حسن تفصیل را به من گفت.» دیگر نگذاشتم سخن را به پایان آرد، چه ترسیدم یوسف‌عمو خبر دار شود. گفتم: «عموجان شما زود سماور را آتش کنید.» او رفت. حاجی‌خان گفت: «فالنکس! این چه بالای بزرگی بود به سر تو آمد؟» گفتم: «گذشته است، دیگر شدنی شد.» گفت: «چه بار گذاشتی که این همه تو را زدند؟» تفصیل را گفتم. تعجب کرد که: «تو دیوانه شده‌ای. در این مملکت در پیش وزیر جنگی که در تکبر و تجبر از فرعون و شداد خود را بالاتر می‌داند، این طرز صحبت‌ها را می‌توان کرد؟ اینان به جز از چاپیدن مملکت و خیانت کردن به دولت و ملت از سایر اوضاع زمان به هیچ چیزی آگاهی ندارند. من از عنوان خانی که بر خود بستهام خیلی سرافکندهام و شرمنده‌ام. چه فایده که همه مثل من و بدتر از من هستند؟ تماما در یک فکر و عقیده، میدان خیالاتشان محدود و فکرشان تنها به یک نقطه مصروف است. اگر من از آغاز خیال شما را از ملاقات این ناکسان فهمیده بودم، ابدا نمی‌گذاشتم که پیش آنان بروی، بلکه تو را به وجود محترمی دلالت می‌کردم که جوهر مردمی و انسانیت و معنای اصلی غیرت و حب وطن است. آب و گل پاکش به حب ملت سرشته، در صحیفه دل به جز نام وطن و مهر وطن چیزی نبشت. آن رب النوع وطن پرستان با تو همدرد است. من در پاداش این رنج، که در سر حب وطن تو را رسیده، به گنجی تو را رهبری کنم که از ناملایمات آن چه تاکنون بر تو گذشته، همه را فراموش کنی. من حالا خدمت آن بزرگوار می‌رسم و اسباب آن را فراهم می‌آورم که تو را احضار کرده، جام‌های سرشار از آب حوض کوثر غیرتش به تو پیماید که تشنگی تو را فرو نشاند.» پرسید که: «احوالت اکنون چه طور است؟» گفتم: «باکی نیست. این همه می‌گذرد، هنوز اول عشق است.» باری، چای حاضر شده بود، خوردیم. قدری هم صحبت شد. حاجی‌خان اندکی هم با یوسف‌عمو شوخی و ملاطفت کرد. پس ما را وداع نمود و رفت. فردا طرف ظهری، دیدم یک نفر از دالاندار نام و منزل مرا می‌پرسد. نشان دادند، آمد. در نهایت ادب سلام کرد و گفت: «شما را از جایی می‌خواهند، خواهش کردند که هر گاه فرصت داشته باشید بدانجا تشریف بیاورید. و نشانه اش این است که حاجی‌خان به شما چیزی وعده کرده است!» فورا فهمیدم که نقل کجاست. گفتم: «شما قدری بنشینید تا بنده بیایم.» بی‌درنگ به بازار رفته عبایی به چهار تومان خریدم. به منزل برگشته گفتم: «برویم!» القصه، به راه افتادیم. پس از اندکی طی مسافت رفیق گفت: «میل دارید به «تراموای» سوار شویم؟» گفتم: «نه! سیاحت کنان بهتر است.» تا رسیدیم به در خانهٔ عمارت بزرگی که شکوه آن نمونه‌ای از عظمت صاحب خانه بود. از در داخل شدیم. دیدم باغچهٔ بسیار مزین است مشحون به انواع گل‌های رنگارنگ. جمعیتی از خدم و حشم هر یک به کار خود مشغول و کسی را با کسی کاری نیست. از پله‌ها بالا شده، به طبقهٔ دوم عمارت رسیده از تالار بزرگی گذشتم. خادمی در دم اتاقی ایستاده بود. پرده را بلند کرد. دیدم شخصی در بالای صندلی نشسته، که آثار بزرگی و نجابت از جبین پاکش نمایان و گویی ملکی در لباس انسان است. به محض دیدن روی آن وجود محترم و شمایل مردی و شیرینی اش، تمامی کدورت‌های گذشته از من بدرود نمود. از ته قلب سلام گفتم. به کمال گشاده رویی و مهربانی جواب داده گفتند: «بسم الله بفرمایید!» من هم روی فرش نشستم. فرمودند: «پیش بیایید!» صندلی را، که در پهلویشان بود، نشان داده به اصرار تمام در آن جایم نشاندند. پس از احوال پرسی و ادای مراسم خوش آمدی، پرسیدند: «نام تو ابراهیم‌بیگ است؟» عرض کردم: «بلی!» گفت: «هوای مصر خیلی گرم است، در این مدت طولانی چه طور در آنجا زندگانی می‌کنید؟ شنیده‌ام که سالیان دراز است در آنجا سکنا دارید.» عرض کردم: «همهٔ سختی‌ها به عادت آسان می‌شود. ما هم به آب و هوای آنجا عادت کرده‌ایم.» فرمودند: «بلی. بلی. هر چیز به عادت است. » فرمودند: «شنیدم که دیروز یکی از بزرگان در حق تو خیلی ستم‌ها کرده و بی‌احترامی نموده است. راستی خیلی متأسف شدم. افسوس‌ها خورد. چه می‌توان کرد؟ باید سوخت و ساخت. حیف صد حیف! جان شما سلامت باشد. خدای به ایشان هم انصاف بدهد. حقیقت من هم دلم خواست که با شما صحبتی کرده معلوم کنم که مقصود شما از این گفت و گوها چیست و چه می‌خواهید و برای چه به ایران آمدید؟ در نظر شما عیب ایران ما چه چیز است؟ شاید شما هم سهو کرده باشید. » عرض کردم: «بنده را از این سفر مقصودی به جز از زیارت و سیاحت خاک پاک وطن نبود. اما اول این یکی را عرض بکنم که مراتب تعصب خانواده ما در باب وطن دوستی در خطهٔ مصر ضرب المثل است. آری، ما خاک ایران را از جان گرامی‌تر می‌دانیم، زیرا که وطن مقدس ما و محل نشو و نمای گذشتنگان ما و مدنی نیاکان ماست. در خاک مصر – که دورتر از این مملکت پاک است – از عدم انتظام کارهای وطن و ناراستی ابنای وطن و غفلت بزرگان و تعدیات ایشان بر ضعفا و زیردستان خیلی سخنان ناملایم شنیده از شدت حب وطن باور کردن نمی‌خواستم. تا اینکه در دل خود قرار دادم که رفته به رأی‌العین ببینم. هوای جوانی نیز به سرم زد، بی‌محابا رخت سفر بربستم و از آغاز ورود به سرحد تا وصول بدین شهر پایتخت بر هرچه گذشتم بدبختانه دیدم که آن چه مدعیان می‌گفتند همه راست است، از محسنات چیزی در میان نیست. با خود قرار دادم که از وزرای مملکت سبب این ویرانی‌ها و غفلت و فضاحت را تحقیق بکنم، بلکه سبب معقول و مسکتی هست تا اینکه به هزار گونه و سایل راهی پیدا کرده بار حضورشان را یافتم؛ در جواب پرسش‌های خود ندیدم الا سیلی و مشت و نشنیدم به جز از دشنام و فحش چنانکه شنیده‌اید «مسلمان نشود کافر نبیند.» گفت: «اول از قانون بپرسم: مقصود شما از قانون چیست؟ و چه باید کرد؟» عرض کردم: «شرح و بیان قانون بسی مفصل است. اما مختصرش دانستن وظایف حقوق آن است.» گفت: «بگو ببینم کدامین حقوق و آن حقوق کدام است؟» عرض کردم: «در صورت بودن قانون، حقی را که ملت می‌خواهند و همهٔ سخنان در سر اوست عبارت از چهار فقره است: اول: حق متعلق به خود وطن. دوم: حق متعلق به ابنای وطن. سوم: حق متعلق به هیئت عمومیه افراد وطن. چهارم: حق متعلق به امور اداره وطن. این حقوق چهارگانه را که به منزله عناصر اربعهٔ جسم وطن است با تمامی شعبات و جزئیات آن به همدیگر ممزوج نموده، کلیات آن را به نام حقوق ملیه یاد می‌کنند و مجموعه تفصیل و ترتیب آن را قانون می‌نامند. احکام آن نیز در حق همه کس بدون استثنا جاری می‌شود.» حقوق متعلق به خود وطن «عبارت از حفظ آزادی و استقلال وطن است و فراهم آوردن اسباب انتظام امور و سعادت حال سکنه آن خاک پاک، که ایرانش خوانیم و وطن خود می‌دانیم. باید نگذاریم که بدون اذن و اجازه ما یک نیز از بیگانگان از سرحد آن قدم فراتر گذارد، تا چه رسد بر آنکه پارچه‌ای از آن را مطمح نظر استیلا کند و یا در گوشه‌ای از آن خیمه و خرگاه زند.» حقوق متعلق به افراد وطن «عبارت از محفوظ ماندن حیات و ناموس و مال و عزت افراد وطن از تعدی و تعرض زیر دستان خودی و بیگانه است. نه مانند این زمان که پسر جوان شخص آبرومندی را فراشان فلان خان روز روشی به یک بهانه‌ای گرفته ببرند حبس و جریمه کند و گناهش به جز از این نباشد که سرمایه توکلی و آبرو و اعتباری دارد و آن هر دو را ضایع کند، یا اینکه مرد کاسپی را که در دکان مشغول کسب خود است – از یک طرف سی چهل نفر فراش که دور یک زن سواره‌ای را که زوجهٔ فلان حاکم است گرفته‌اند از دور چوب به سرش حواله کرده داد زنند که کور شو، چشم پیوش، پاشو، پایین بدو، بالا برو! یا اینکه یکی از اقربای شخص خطایی کند، او را با ده تن دیگر از خویشانش گرفته به کنده و زنجیر کشند، پس از چندین ماه حبس، هست و نیست همه را گرفته رها کنند. آنان نیز ناچار به ترک دار و دیار گفته، کربت غربت را بر اقامت وطن اختیار نمایند و در خاک بیگانه محو و نابود کنند.» حقوق متعلق به امور اداره وطن «معلوم است که [ادارة] افراد وطن عبارت از تشکیلات یک دستگاه وضع قانون و یک دستگاه اجرای قانون، یعنی تنظیمات سعادت وطن، است. رئیس این دو دستگاه مستقل تنها شخص شخیص پادشاه است، که بلارث و الاستحقاق این دو دستگاه بزرگ را مالک است. حالا بیاید بینیم حقوق وطن، یعنی مطالبه تنظیمات سعادت وطن که حفظ اداره آن و محبت ابنای آن از نخستین تکالیف اوست، در میان هست؟ و اگر هست چگونه است؟ حالا از این‌ها بگذریم! نصف مملکت بلوچستان را که مایه قدرت و شرکت دولت ایران بود، دولت انگلیس بی‌هیچ سبب و زحمتی مستولی شد و هرات - که جزء اعظمی از وطن ما بود - اکنون در دست افاغنه است. سرخس - که دیروز خون یک صد هزار نفر ایرانی در خاک آن ریخته شد - اسما در ایران و فعلا در دست غیر است. ممالک قفقاز به شرح ایضا - که نسبت به سایر جاها کهنه شده است. مراتب محبت ابنای وطن را هم از این یکی می‌توان دریافت که همه‌ساله اقلا پنجاه هزار نفر از آنان به سبب تعدیات حکام و صاحبان نفوذ به ممالک خارجه هجرت اختیار می‌کنند و کسی را پروای حال آنان نیست که کجا می‌رود و چرا به ترک وطن و خانمان می‌گویند. حقوق عمومیه وطن «عبارت از کلیه همان سعادت جزئیه است که حقوق هر فردی از افراد این هیشت عمومیه را جامع و از همان تنظیمات سعادت است. ولی افراد در صورت تنهایی به نیل آن سعادت قادر نیستند، هر چند که در پی تحمیل آن باشند. اما در صورت هیئت اجتماعیه سبب احیای آنهاست و برکات عمومی از آن حاصل می‌آید. ابنای وطن نیز باید به خاک وطن پیش از محبت اولاد دلبستگی داشته باشند و به قدیری که به حفظ مذهب مکلفاند باید به همان پایه حفظ وطن را نیز واجب شمارند، تا امر مقدس «حب الوطن من الایمان» را کار بسته باشند. حال می‌بینیم که برای استدامت این سعادت و حفظ نوامیس شریعت و اطوار قومیت و آیین اسلامیت و ثروت و حیات عمومی وطن، لشکر لازم است و مهمات لشکر لازم است، توب لازم است، تفنگ لازم است، عدل و انتظام لازم است. ولی بدبختانه می‌بینیم که در وطن عزیز امروز از اسباب دفاع دشمن به جز آه گرم و اشک سرد غیر تمندان ملت چیزی دیده نمی‌شود، یعنی نیست که دیده شود. در مملکتی بدین قدمت و وسعت، نه برای تعلیم و تربیت اولاد وطن مکتبی هست و نه دوایر صحیح. نه قانونی که حدود حقوق سکنه بدان معین گردد و نه نامی از علوم و فنون متداوله در میان است.» و جود محترم از شدت تأثرات من بر خود می‌لرزید و گاه دست تأسف به زانو می‌زد. و گاه از ته دل آه می‌کشید. گفتم: «القصیر من بدبخت چه بود که به سبب پرسیدن اسباب این وضع ناگوار، به علاوه شنیدن دشنامه‌ای غلیظ که در عمر خود نشینده بودم، چندانم بزند که سه روز بستری شوم؟» در این جا رقت گلوگیرم شد، بی‌اختیار گریه‌ام دست داد، به‌های‌های گریستم. وجود محترم نیز سخت‌تر از من به گریه درآمد. در آن حال دور دست مهر خود را به گردن من حمایل کرده، در نهایت مهر بانی به بر کشید. از سر و چشمم بوسیده، گریه کنان دست مرا گرفت و گفت: «با من بیا!» دیدم در پشت در پیشخدمت و یک جوان ده دوازده ساله نیز دستمال در دست به حالت ما گریه می‌کنند. اما چنان معلومم شد که آنان از اصل مطلب خبر ندارند و از گریه ما به رقت آمده می‌گریند. باری، از یکی دو اتاق گذشتم؛ وجود محترم دم در اتاق سوم ایستاده، کلیدی از جیب درآورده باز کرد. دیدم اتاق کتابخانه است که دور تا دور کتاب‌ها را به ترتیب بسیار خوب چیده‌اند. صندلی و میزی پیش گذاشته، امر به نشستن کرد. خود شش جلد کتاب آورده روی میز نهاد (و) گفت: «کتاب بسیار داریم، ولی هیچ کدام بهتر از این‌ها به کار شما برنمی خورد. شما به خواندن این‌ها مشغول باشید. من باید بروم. امروز روز سلام است. دور نیست که دیر بیایم. همه چیز برای شما حاضر است، وقت ناهار و چای امر کنید یا بیاورند.» قوطی سیغاری هم پیش من گذاشت و گفت: «تا در طهران اقامت دارید در این جا مهمان من‌اید.» من عرض تشکر کردم و ایشان هم خدا حافظی گفته رفتند. من نیز به تماشای کتابخانه مشغول شدم، دیدم در یک طرف کتب قوانین دولت‌ها را به ردیف چیده‌اند. آن چه به نظرم آمد قانون دولت عثمانی و کتاب زاکون روس و قانون انگلیس و فرانسوی بود، و در سمت دیگر نیز کتب متعلق به فقه و اصول اسلام، که سرمایه نجات است، چیده شده. از وضع این کتابخانه خیلی مشغول گشتم. بعد به خواندن آن شش جلد کتاب، که خود به من داد، آغاز کرده دیدم خطی است، در نهایت پاکیزگی نوشته شده. فهمیدم که اثر از خود و وجود محترم است. از قوانین انگلیس و فرانسه و تمامی موادی را، که مغایر و منافی احکام مطاعهٔ شریعت پاک اسلام است، در یک جلد جمع کرده در اثبات مضرات دنیوی و اخرویه آنها دلایل عقلیه آورده به هر یک جداگانه شرحی نوشته و مدلل نموده است که احکام آنها برازندهٔ شأن بند نسانیت نیست و نام آن را کتاب قانون لعنتی گذاشته و در جلد کتاب نیز همان کلمات را به خط جلی نگاشته است. و از کتاب قانون عثمانی نیز چند مواد را سواکرده به نام «مردود» یاد کرده و بعض مواد را نیز سوا کرده در زیر آنها نوشته «که خیلی خوب است ما امروزه با وضع ایران و طبائع ایرانیان موافقت نمی‌کند»، مابقی را صفحه گذاشته که «با احکام شریعت پاک اسلام منافاتی ندارد، همه مطابق آرای سدیده و عقول سلیمه است» و برای اثبات صحت و سقم آنها نیز از کتب فقه اسلام و احادیث شریفه و کلام بزرگان دلایل مسکته آورده و شرحها نوشته است که از خواندن آنها روح تازه می‌شد. از مراقب فضل و دانش و احاطهٔ آن وجود محترم، در معقولات و منقولات و بهره فوق العادهٔ آن در سیاسیات و علوم جدید متداوله متحیر و متعجب شده، با خود گفتم: «خدایا! این شخص غیرتمند با کثرت مشاغل روزانه که دارد، از کجا فرصت مطالعه این همه کتب خودی و بیگانگان را یافته و در هر یک از آنها تا این پایه تبعات به کار برده است؟» در این جا عظمت آفرینش در نظرم جلوه گر آمد، از صنع خداوندی به شگفتی اندر شدم که در نهاد این مشتی آب و گل که آدمیش نام است، چگونه این همه قدرت و قوت مادی و معنوی را خلق فرموده! از این معنی به مراتب توحیدم افزود و با زبان دل تسبیح و تقدیس نمودم. من در این حالت استغراق بودم که ناگاه پیشخدمت داخل اتاق شد، گفت: «بسم الله بفرمایید! ناهار حاضر است!» گفتم: «برادر عزیز! من از لذت مطالعه سیرم و نمی‌توانم از این غذای روحانی به غذای جسمانی پردازم. شما تنها یک استکان چای با یک لقمه نان و پنیر بدین جا بیاورید. اما چیز دیگر نباشد.» گفت: «به من فرموده‌اند به هر چه رأی شما باشد و فرمایش رود، اطاعت کنم. حالا بی‌کم و زیاد به هر چه فرموده‌اید اطاعت خواهم کرد. آسوده باشید!» رفت لقمه نانی با یک پارچه پنیر و یک استکان چای آورد. و آن پسر کوچک، که صبحی با پیشخدمت به حال ما گریه می‌کردند، نیز نزد من آمده با کمال ادب سلام داد. پیشخدمت رفت و طفل بنشست و کتاب مصوری بود به تماشای آن مشغول شد تا من چای را خوردم. آنگاه در نهایت شرم، که از آنگونه اطفال مؤدب درخور است، از من پرسید که: «شما با آقام چرا گریه کردید و ما را هم به گریه درآوردید؟» گفتم: «چنان مقتضی شد.» گفت: «نه، توقع دارم سبب آن را بیان فرمایید! چون رفته به مادرم گفتم، فرمود از شما بپرسم.» گفتم: «بهتر است که از خود آقات بپرسی!» گفت: «آقام به ما نمی‌گوید و به نزد ما کمتر می‌آید. هر وقت در خانه باشد، توی همین اتاق نشسته مشغول خواندن است و نوشتن.» گفتم: «پس من بگویم. آقات یک دهکده‌ای دارد، «ایران آباد» نام. در آن جا ناخوشی ظهور کرده ما نیز به حال ساکنان آن ده گریه می‌کردیم. «پرسیدم: «به مکتب می‌روی؟» گفت: «بلی به دارالفنون ناصری می‌روم.» گفتم: «سعی کن انشاءالله وزیر خواهی شد.» گفت: «هر گاه علم کامل داشته باشم، البته خواهم شد.» گفتم: «هر گاه علم نداشته باشی وزیر نخواهی شد؟» گفت: «نه، خدا نکند!» گفتم: «چرا؟» گفت: «آقام همیشه به وزرای بی‌علم لعنت می‌کند. آنها واقعا بی‌علم چه طور وزارت می‌کنند؟ هرگاه مالی، عمامه به سر و ردایی در بر، بالای منبری رود و یک نفر بیاید از او مسئله‌ای پرسد اگر تواند جواب صواب بگوید، البته خجالت خواهد کشید؛ چنان نیست؟ از وزیر بی‌علم نیز هرگاه چیزی بپرسند و نداند، معلوم است که در میان خلق شرمنده خواهد شد.» خیلی از هوش و ذکاوت این طفل تعجب نموده دعایش کردم. گفتم: «آفرین، آفرین! من هم دعا می‌کنم که تو وزیر با علم و دانش بشوی. افسوس که من آن زمان را نخواهم دید، عمرم وفا نمی‌کند. ولی ان‌شاءالله اولاد ما آن زمان نیکبختی را دریافته، از سعادت ایام و زارت چون تو وزیر دانشمندی بهره مند خواهند شد.» گفت: «مگر شما چند سال دارید؟» گفتم: «بیست و نه!» گفت: «اگر من عالم شدم و خوب تحصیل کردم، در پنجاه سالگی وزیر توانم شد. حالا دوازده سال دارم و سی و هشت سال بعد از این...» دیدم با انگشتان مشغول حساب است. پس از اندکی تأمل سر برآورد و گفت: «آن وقت شما تمام شصت و هفت سال خواهید داشت. مترسید! آدم هست که نود سال و صد سال عمر دارد. آقام حالا شصت سال دارد، بی‌عینک می‌نویسد.» گفتم: «خداوندا! این طفل را حفظ فرما! اطفال ایران ذکاوت مخصوصی دارند که سرشتی است. ولی چه فایده! خانه غفلت خراب بشود. افسوس! افسوس!» دیدم وقت می‌گذرد، از وجود محترم خبری نشد. بی‌اذن صاحب خانه رفتن هم منافی مراسم ادب است. یک چای دیگر هم خواستم؛ آوردن، خوردم. پس برخاسته تجدید وضو کردم که نماز را ادا کنم و از روش کار معلومم شد که شب را باید در اینجا بمانم. باری، نماز را خوانده دوباره سر میز مطالعه رفتم. از خواندن آن کتابها چندان مشعوفم که در پوست خود نمی‌گنجم. کتک‌کاری وزیر جنگ و غارت شدن ساعت و عبا و آن همه دشنامه‌ای غلیظ، همه از خاطرم محو شد. با خود می‌گفتم که هر گاه من این وجود محترم را ندیده، با آن حال فلاکت از این شهر می‌رفتم، هر آینه غصه مرگ می‌شدم.» * * * Səyahətnamənin mətni, 9 خلاصه، نیم ساعت به غروب مانده، دیدم وجود محترم با لباس رسمی از در آمد. این‌قدر گفت که: «ببخشید، وقت تنگ است! نماز را ادا کرده، بیایم.» رفت. بانگ اذان بلند شده بود. از در داخل گشت. لباس را عوض کرده خرقه ترمه سنیدی در بر داشت. سلام کرد. از جا جسته دستش را بوسیدم. آن هم، از پیشانی من بوسید و نشست. فرمود: «امروز تنها ماندید انشاءالله برای شما بد نگذشت.» عرض کردم که: «آیا در بهشت به کسی بد می‌گذرد؟» خندید. گفتم: «از ذوق و نشأهٔ این باده که به من پیمودی، این { آن چنان مدهوشم که از خود خیری داشته باشم. » بی‌دل از بی‌نشان چه گوید باز؟ » من که اقتدار دریافت این همه نکات بازیک را ندارم، وانگهی نه چندان مسرورم که پروای چیز دیگر داشته باشم، واله! مطلقام و مبهوت صرف.» گفت: «من هیچ کس را بدین اتاق کتابخانه راه نمی‌دهم. چون شما را در کمال یأس دیدم و فهمیدم چنان می‌بنداری که در تمام ایران از وجود قانون احدی خبر ندارد، لهذا گفتم به شما نشان بدهم که قانون داریم ولی حبس کرده کلیدش زده‌اند.» عرض کرد: «بهتر از همه انتخاب بعضی مواد مضره قوانین فرنگستان است، که یکجا جمع فرموده نامش را «قانون لعنت» گذاشته بود.» گفت: «عزیز من! فرنگان آن چه قانون خوب دارند همه را از کتب مقدسهٔ اسلام گرفته‌اند. اکثر شان از قرآن مجید و احادیث شریفه و بیانات منیفه حضرت امام المنتقین اسدالله الغالب علی ابن ابی طالب – علیه السلام – و کتب فقهیه اسلامیان است، زیرا که در دین نصارا [چنین] احکامی نبوده و نیست. در قوانین ایشان، هر چه مضر به عالم مدنیت واقعی و منافی با عوالم بلند انسانیت است، از خودشان می‌باشد. در آغاز کار، آن چه که نوشتنده نمی‌دانستند در آینده چه نمر خواهد داد ولی چنان می‌دانم که حالا خودشان هم به قبح این قوانین متداوله پی برده‌اند. اما کار از کار گذشته است. نمی‌توانند تغییر بدهند زیرا که می‌ترسند موجب حدوث قیل و قال و فتنه و فساد بشود. چه تاکنون عارف و عامی بدان خو گرفته‌اند. اما قانون عثمانی خیلی به احتیاط ترتیب یافته، اگرچه نامش را ار اجانب گرفته‌اند ولی در هیچ جا رعایت احکام شرع انور را از دست نداده‌اند؛ برای مدعی و مدعی و، علیه غالبا راه رجوع به محاکم شرعیه باز است.» عرض کرد: «بدین مواد شرح نوشته‌اند؟» گفت: «شرح اینها خیلی مطول است. نوشته‌ام، در میان کاغذ پارچه هاست. اساس این مواد خیالات مرحوم میرزا تقی خان امیرنظام است اما خودش شرحی نوشته، ب طور اختصار گفته و گذشته است. حالا از شرحی که من نوشته‌ام، ثابت می‌شود که برای تزیید ثروت وطن تا چه پایه سودمند است.» گفتم: «این همه گنجینهٔ پرچمراه گرانبهار از که در جمع آوری آن چندین رنج برده و عمری تلف کرداید... با این حال که در این مخزن پنهان از انظار و محبوس مانده‌اند، برای سعادت ایران و استفادهٔ ایرانیان، چه منفعتی حاصل تواند شد؟» از شنیدن این سخن‌ها آمی چنان سخت از ته دل کشید که من بر خود لرزیدم. بعد گفت: «عزیز من! چه خاک بر سر خود کنم؟ کسی در پیشرفته این مقاصد مقدس با من دمساز و هم آواز نیست. مدت‌ها در پی فرصت گشته، بعضی از این مطالب را در تنهایی در نظر پادشاه جلوه می‌دهم و خاطر همایونی را به اجرای آنها متمایل کرده به نفاذ زن حکم صادر می‌کنم. ولی، از این حکم چهار نفر مسرورند و چهل تن دلگیر. آن جهل نفر، به هر وسیله‌ای که هست، مانع از اجرای آن حکم می‌شوند و به هزار گونه دمدمه و اسون امر را مشتبه کرده طبع پادشاه را از آن منصرف می‌سازند و حکمی که هنیز مرکبش نخشکیده چون بخاری، که از آب گرم متصاعد است، بالا رفته جز، هوا می‌شود، کارشان را می‌سازند. دیگر به جای خود برنمی گردد. پادشاه نیز گاهی در پیلاق و گاهی در شکار است و غالبا که در شهر تشریف دارند هفته‌ها از حر مخانه بیرون نمی‌آیند؛ آن وقت و زرای بی‌هنر و بی‌غیرت — که به جز چاپلوسی و مزاج گویی علمی ندارند — در خلوت بار حضور می‌یابند گفتم: «به آنان از اصلاح کار چه ضرر مترتب تو! اند شد؟» گفت: «هیچ! می‌ترسند آن وقت کارها را به کار دانان بسپارند و اینان در کنار بمانند. چه، بهره‌ای که از آیین و زارت و حکومت دارند همانا پیوند کردن دو سخن دروغ به همدیگر است که شعرش نام گذاشته‌اند. بعضی به واسطه آن سخنان به هم پیوسته پادشاه را به آسمان برده معراج می‌دهند. برخی هم دارا و اسکندر را از گور درآورده تفنگ به دوشش داده به قراولی و دربانی درگاه سلطنت و امی دارند. زمره‌ای نیز در عدالت نوشیروان و در زهد و تقوی ثانی ابادز و سلمان اش می‌شمارند و فرقه‌ای از آن بی‌آزرمای نیز خرس کشتن پادشاه را در جنگل ردیف ضربت اسدالله الغالب در روز خندق می‌نگارند. ایمپراتور آلمان همه‌ساله صد برابر پادشاه ایران در شکار، چرند و برند و درنده به تیر می‌زند اما هیچ یک از شعرای آلمان در ستایش تیر و کمان آن قصیده‌ای نمی‌سرایند، چه می‌دانند که مشتبه نمی‌شود. گروهی نیز که در نفرنگاری دستی دارند، سفر فرنگستان او را از مسافرت پسر فیلیپ، که کمر تسخیر جهان بسته بود، بالاتر گرفته ملاقات او را با ملکه انگلستان همرنگ داستان بلقیس و سلیمان جلوه می‌دهند و آن بیچاره را بدین سخنان که از معنی بسی دورند فریفته به خود مشغول می‌سازند؛ و از طرف دیگر خودشان به تاخت و تاز رعیت، و تخریب مملکت می‌پردازند. به خدا! خرابی اینان در وطن، به مراتب بدتر از ویرانی هاست که از تاخت و تاز چنگیزیان به خاک ایران رسید. « گفتم: «پس انجام کار این مملکت، به کجا منجر خواهد شد؟» گفت: «در حقیقت، هنوز امید ما به کلی سلب نشده راه امیدی باقی است، چون این یکی از امور طبیعیه است که ذوق و شوق انسانی به هر کار از سی سالگی تا پنجاه است. بعد از آن، تمامی قوا روی به انحطاط می‌گذرد، پادشاه ما را که کار از آنجا گذشته ولی امیدی که برای آینده داریم، همانا به ولیعهد دولت است که اگر به خواست خداوندی زیب اورنگ جهانداری شد، کالبد ایران روحی تازه خواهد یافت. زیرا حضرت ولیعهد، که دین را ظفر از اوست، دارای چند صفات پسندیده است که از اسباب حیات ایرانشر توان شمرد: اول: اعتقادش پاک و خداترس است و معتقد به حشر و نشر. می‌داند که روز پرسش و محکمه کبریایی در پیش است که همه چیز را از او خواهند پرسید. البته در این صورت، راضی نتواند شد که دیگران ظلم کرده سبب خسران دنیا و آخرت او شوند. دوم: آن که مسرف و مبذر نیست. مطلق راضی نخواهد شد که در حر مخانه صد نفر حرم و جواری باشد. آن وقت، وزرا نیز از اسراف و تبذیر دوری خواهند جست، زیرا که فرموده‌اند «الناس علی سلوک ملوکهم.» سوم: از وضع حالیه سلطنت خشنود نیست، زیرا که می‌داند رعیت ناراضی هستند. این‌ها همه از اسباب مزید امیدواری است. گذشته از این‌ها، خود حضرت ولی معهد به حسن خلق متخلف است. کبر و غرور به طبیعتش راه نیافته. تجملات بی‌معنی را دوست نمی‌دارد. ساده می‌پوشد. همه چیز را ساده می‌خواهد. از وضع و حالات و زرای کشور و امراهی لشکر هم بی‌خبر نیست، حرکات بسیاری از آنان را به خوبی سنجیده، میزان همه را در دست دارد. این‌ها تماما از اوصاف و اطوار مخصوص را ایتعهد است که با حالت شخص سلطنت حاییه به کلی برعکس است. اما آن چه در این مورد مایه مزید تأسف است، این است: وقتی که زمام رتق و فتق امور سلطنت به کف کفایت او خواهد رسید، هیچ چیزی از دستگاه سابق به او باقی نخواهد ماند که بدان مایه به اصلاح وضع مملکت تواند اقدام نماید. مگر گروهی مردمان فرومایه و مزاج گو و چاپلوس رشوت خوار و بداخلاق که نامشان وزرای دولت است و وجودشان از نخستین اسباب هرج و مرج مملکت! بیچاره در آغاز کار سر رشته را گم خواهد کرد. هر گاه از این وضع پریشان، او خود نیز پریشان نشود هنر بزرگی کرده است. به هر حال، در آن مورد وزیر کارآگاه و صاحب عزتی لازم است که جلو پولیتیک خارجه را اداره نموده همسایگان را فرصت ندهد که به امور داخلهٔ مملکت ما پای مداخله پیش گذارند. تا پادشاه تازه دست و پای خود را جمع کرده به امور مملکت داری قیام فرماید. « گفت: «این است وضع حالیه و آیندهٔ وطن ما – که مجملی از مفصل آن گفته شد. ولی با این همه گفتی‌ها بسیار است. اگر دفعهٔ دیگر بدین جا بیایید همه را در روی کاغذ خواهید دید.» عرض کرد: «سرکار! می‌گویند سبب عمدهٔ این خرابی‌ها و غفلت و بی‌خبری و بی‌قانونی حضرات علمای ملت‌اند. ایشان دولت را نمی‌گذارند که در مملکت خود به اجرای اصلاحات پردازد.» گفت: «نه خیر! به حضرات علما بهتان می‌گویند. گناه است که کسی امثال این اسنادات را به ایشان روا داند. تو خود دیدی که من در قانون بیست و چهار فصل در خصوص و جوب احترام علمای ملت نوشته‌ام. این معنی اختصاص به ایران ندارد. رعایت حال علما و رؤسای روحانی در هر مملکت از لوازم امور سیاسیه است و در هر جا احترام طبقه جلیله علما یکی از مهم امور مملکت داری است. معام علما خیلی بلند است. لذا علمای ملت هیچ وقت به پادشاه نمی‌گویند که باید از حفظ عزت ملت و ثروت مملکت و سعادت سکنه آن چشم پوشی. مگر علما نمی‌خواهند که وطنشان آباد و ملتشان آسوده باشند؟ علمای ملت چه گونه راضی نتوانند شد که عموم مخلوق حضرت خالق در حقوق داری مساوات باشند؟ مگر علما نمی‌دانند که قانون به جز از اجرای احکام شریعت چیزی دیگر نیست؟ شریعت اصل قانون است. معنای هر دو کلمه عبارت از اجرای عدالت است به طور مساوات. اگر کسی بگوید که «من چه سان باضی توانم شد که با نوکر خود در حقوق مساوی باشم؟ این معنی سبب کاهش احترام و اعتبار من است! می‌گویم آن چنان شخص با کسانی حشر می‌شود که بیعت خودشان را شکسته از امر خدا رو گردانیدند. مگر علما راضی نمی‌شوند که رعیت مالیات دولت را خود آورده تسلیم کند، دیگر مأمور بی‌مروت و ظالمی به سر آنان نرود که برای یک صد تومان مالیات پنجاه تومان بیش‌تر به عنوان مداخل یا خدمتانه از ایشان بگیرد، وانگهی به ضرب چوب؟ علما چه گونه راضی نتوانند شد که هر یک از وراث ارث خود را از میراث پدر و یا مادر موافق حکم خدا و شرع بیعمر بگیرد؟ حضرات علما نمی‌دانند که وظیفه و تکلیف دارو غه تنها عبارت از حفظ و حراست بازار از دزد و دغل است، نه گرفتن و بستن مردم و بهتان زدن و جریمه گرفتن از آنان؟ کدامین بی‌شعور است راضی نشود بر این که مهتر و قاطر چی هر خان خانی به یک تجار و یا کسب معقول چیره نگردد و زیر دستی نکند؟ کدام دیوانه ادعا تواند نمود که دولت در مقابل بده و مالیاتی که از رعیت می‌گیرد، ضامن مال و جان و ناموس آنان نیست؟ کدامین جاهل تیره روزگار است که راضی نشود برادر را به عوض برادر و همسایه را به جای همسایه نگیرند و حبس و جریمه نکنند و به گناه زید هست و نیست عمرو را از دستش نگیرند؟ هر کس به این‌ها راضی باشد مسلمان نیست، و امت پیغمبر شمرده نمی‌شود. خدا و رسول خدا از آن چنان شخص بیزار است، و واجب‌القتل هر عالمی که این تفصیلات را نداند و یا این که دانسته و فهمیده به انکار آنها اقدام نماید؛ جهل به مراتب از علم و شریف‌تر است و خود هم خارج از دایرهٔ انسانیت. ولی آنچه در قانون منافق رأی علماست این است که با وجود قانون در یک شهر پنجاه محکمه نخواهد شد که عمر مدعی و مدعی علیه در سر تمیز ناسخ از منسوح تلف شود. بلکه به اقتضای وسمت هر شهر و قصبه‌ای در چند نقطه محدود و معین، محکمه‌ها ترتیب یافته ادارهٔ آنها نیز به عالمی که پیشتر از دیگران طرف وثوق مردم و به امانت و دیانت و زهد و تقوی اشتهر دارد و اعلم از سایرین است - سپرده خواهد شند. سایرین را نیز از جانب دولت یا وزارت اوقاف معاش و مقرری داده می‌شود. اما مسجد و منبر و پیش‌نمازی و موعظه باز حق ایشان است. من که خود با این حالت روی منبر رفتن ندارم، برای آن کار علما لازم است. در آن صورت، مساجد و تکایای ما نیز رونقی خواهد یافت و در انظار بیش از این محترم خواهند شد. البته مساجد را باید دانست که خانه خداست. احترام آن جای پاک را، که محل عبادت است، باید درخور شان بلند آن نگاه داشت. خدام متعدد باید گماشت تا همیشه پاک و پاکیزه نگاه دارند. مخارج لازمه آن را باید پیش از وقت مهیا کرد، که فرض عین و عین فرض است، چه بی‌آنها نه اسلام ماند نه مسلمانی. چون چند شد، از ملک و دولت نیز نه نام ماند نه نشانی، زیرا که تمامی عزت و نوامیس ملیه ما بسته بر آنهاست. این یکی خود از مطالب بسیار عمده سیاسی است که همه دولتها کارشان را به همین وسیله از پیش برده‌اند و گرنه معدوم صرف بودندی. ولی اگر سلطنت با این قرار بماند، علما هم حق مداخله و سخن گفتن را خواهند داشت. سادات را هم حق به دست خواهد شد. چرا باید حق نداشته باشند، در صورتی که یک یاور و یا سرهنگی به ادعای نستگی و یا قرابت خود می‌تواند پنجاه نفر را به زور چماغ حمایت کند و از بلای تعدی نگاه دارد؟ البته شخص عالم هم می‌خواهد خانه خود را بست و ملجأ عمومی قرار بدهد. حق‌الانصاف [الحق و الانصاف] مقام علما نسبت به آنان که گفته شد خیلی بلند است و هر عالمی حق دارد که وابستگان و مریدان خود را از چنگ حکام ظالم براند و اگر کار به سختی کشد، بگوید دفع این ظالمان در حکم جهاد است. در صورتی که عدالت باشد و مساوات باشد و میزان و حسابی باشد، ملا و سید و یا دیگری چه خواهند گفت و چه توانند کرد؟ باری، به خاطر شما تا این پایه بر گفتم. اما دل من هم پر بود. دعا کن! دعا کن! انشاءالله در آینده همهٔ کارها اصلاح و خوب می‌شود. » — صدا زد — «بچه‌ها شام بیارید!» از صحبت وجود محترم چندان دلشاد و مسرورم که می‌خواهم بیخودانه آستین به رقص برا فشانم. پیشخدمت آمد: «بفرمایید! شام حاضر است.» سفره بسیار رنگین و اطعمهٔ لذیذهٔ متعدد بود. نمی‌دانم هر شب چنان است یا به خطر بنده بود. نشستیم؛ کسی نبود مگر آن طفل خردسال. عرض کردم: «امروز با آقازاده صحبت‌ها کرده سخنان بسیار معقول شنیدم. خداوند خود حفظش کند! اگر پیران سالخورده ما به ندر این طفل خردسال عمل و ادراک داشتند مارا هیچ غم نبودی!» پرسیدند: «مگر پیش تو آمده بود؟» گفتم: «بلی! با پیشخدمت چای آوردند صحبتی در میان گذشت.» وجود محترم گفت: «هر گاه میل دارید در خصوص آیین مملکت داری مختصری از روی حکمت با شما صحبت کنم.» عرض کردم: «به جان مشتاقم.» * * * Səyahətnamənin mətni, 10 گفت: «عزیز من! این یکی بر همه کس معلوم است که معنای حقیقی دولت – که ملک و سلطنتش نام است – عبارت از اجتماع هیئت بشریه است که به آیین مخصوصی در یک نقطه جمع می‌شوند. بعضی از محققان دوراندیش و عارفان ستوده‌کیش، که به دقایق حکمت نظریه و عملیه واقف و به رموز طبایع اشیا عارف‌اند، بر آن‌اند که حالت اجتماع بنی‌نوع انسان درواقع مثل حال انفراد ایشان است. چه، هر گاه شخص به نظر امعان نگرد خواهد دید که در بسیاری از امور زندگانی وضع اجتماع و انفراد آدمیان موافق و معادل همدیگر است. چنانکه در نظم جلیل «و خلقناکم اطوارا» به همین معنی ایما و اشارتی فرموده شده است. حکمای دانش‌پژوه می‌گویند: چنانکه سن آدمیان بر سه دوره منقسم است که یکی سن نمو و دومی سن وقوف و سومی سن انحطاط است، برای دولت‌ها و اجتماعات بشریه نیز سه دوره هست. ولی این‌قدر هست که به سبب ضعف‌بنیه و قوت ترکیبات بدنیه، گاهی در آن ادوار ثلاثه تا یک درجه تفاوت نمایان می‌شود؛ یعنی زمان انحطاط شخص ضعیف‌البنیه، لابد پیش از انحطاط و افتادگی مرد قوی و توانا به‌وقوع می‌رسد. این معنی، به‌طوری که در سن افراد مشهود است، در حیات دولت‌ها و اجتماعات بشریه نیز دیده می‌شود؛ یعنی در سن نمو و سن وقوف و سن انحطاط دولت‌ها نیز به سبب ضعف بنیه و قوت ترکیب آنان ابن تفاوت هست. این است که بعضی از هیئت اجتماعیهٔ قدیمه به سبب ضعف بنیه از پای درافتاده در هنگام نمو به حالت وقوف و در حالت وقوف، به انحطاط رسیده، به اجل معلقی گذشته، زودتر از زمان طبیعی محو و منقرض شده‌اند و بالعکس برخی دیگر هم به سبب صحت مزاج و قوت بدن زمان نمو و وقوفشان امتداد می‌یابد. چنانکه به اندکی تأمل در تاریخ گذشتگان این دو نکته باریک بر همه کس روشن تواند شد. برای این سه دورهٔ حالت انفراد و اجتماع بنی‌نوع بشر، علامت‌ها و اسباب مخصوصه‌ای هست که آنها را مدبرین امور و مباشرین مصالح جمهور نیکو می‌دانند، چه آنان منتخبین هیئت اجتماعیه‌اند و نگاهداری صحت مزاج هیئت سپرده به کف کفایت ایشان که به محض وقوع انقلاب در مزاج مملکت و هیئت اجتماعیهٔ آن، بی‌درنگ به ترتیب علاج و تدبیر منع مرض پردازند، زیرا که در وقوع آن حال اندک غفلت ایشان موجب مستولیت بسیار خواهد بود. چنانکه در امر معالجهٔ امراض روحانیه و جسمانیه نیز قاعدهٔ کنیه است که باید از سوء‌تدبیر اجتناب کند و در امر مداوا دقت نمایند. زیرا واضح است دوایی که پیر مرد افتاده‌ای را در کار است، آن را به طفل شیرخواره نمی‌توان داد. عکس آن را نیز به همین منوال. پس باید معالجه موافق مزاج باشد و گرنه به جای فایده از آن ضرر مترتب می‌شود. چنان‌که معلوم است هیکل مخصوص انسانی از عناصر اربعه تشکیل و ترکیب شده زمام تصرف آن به واسطهٔ قوا و حواس، به کف کفایت نفس ناطقه سپرده شده است. زمام ادارهٔ هیئت اجتماعیه نیز به واسطهٔ وزرا و مدبرین امور – که به منزلهٔ حواس و قوا هستند – به دست مؤید سلطان و پادشاهی – که به مثابهٔ نفس ناطقه است – محول گردیده؛ عناصر و ارکان اربعهٔ آن هم زمرهٔ علما، وزرا، تجار، رعایا هستند. زمرهٔ علما نسبت به هیکل انسانی به جای «خلط محمود» است، یعنی خون که فیض آن را به قلب صنوبری – که منبع روح حیوانی است – می‌رساند. زیرا که روح حیوانی خود جوهر لطیفی است که از کمال لطافت در بدن بالذات نمی‌تواند جریان کند، لاجرم خون – که قوت جریانش معلوم است – او را با خود برداشته از مجراهای بسیار باریک عروق گذرانیده به اعماق بدن منتهی می‌کند تا فیض آن به تمامی اعضا و جوارح واصل گردد، به درجه‌ای که بدن از جریان آن حیات یافته طراوت پیدا می‌کند. علمای شریعت و حقیقت نیز علوم شریفه را – که به مثابهٔ روح حیوانی در ابدان است – از مبدأ فیض بالذات یا بالواسطه حامل بوده آن را به زبان ملایم به عوام – که به منزلهٔ بدن هیئت اجتماعیه‌اند – می‌رساند. چنان‌که بدن انسانی از روح حیوانی منتفع شده بدان زنده می‌گردد، آنان نیز از فیض علوم – که به واسطهٔ زمرهٔ علما برایشان تلقین می‌شود – از علم قوت می‌یابند. و به سبب آن ایام بقا و دوامشان ممتد گشته به عزت و افتخار زندگانی می‌نمایند. لشکریان هم در بدن ملک در مقام «بلغم» تجار به جای «صفرا»، رعیت و دهقانان مشابه «سودا» هستند، که طبیعتشان خاکی است. این اخلاط چهارگانه به کسر و انکسار از همدیگر انتفاع می‌یابند. چون این ارکان اربعه مدنی بالطبع‌اند، لهذا این معنی سبب صحت مزاج شده آنها خود نیز از کار و کردار یکدیگر فایده می‌برند و از این فایده آنان، هم به مراتب انتظام هیئت اجتماعیه می‌افزاید و هم مزاج دولت، چنان‌چه شاید و باید، استقامت و قوام می‌گیرد. پس واجب می‌شود که همیشه این عناصر چهارگانه در حد اعتدال نگاه‌داشته شود تا از جهت کم و کیف یکی از آنها را به دیگری غلبه و فزونی حاصل نیاید. هر گاه بدین نکته رعایت نشود، به سبب اختلال اعتدال به صحت بدن فساد راه یافته انحراف در مزاج دولت پدید می‌آید. گر یکی زین چهار شد غالب جان شیرین برآید از قالب چنان‌که گفتیم، رعایا و دهقانان در طبیعت مملکت، که عبارت از هیئت اجتماعیهٔ یک ملت است، به منزلهٔ «سودا» است. پس، به‌طوری که در فن طب و تشریح به درجهٔ ثبوت رسیده که پس از هضم طعام هر گاه به معده غذایی وارد نشود، طحال به لحاظ این‌که معده بالمره خالی نماند قدری سودا به معده می‌ریزد تا سبب اخلال عمل معده نشود، همچنان خزانهٔ دولت – که به مثابهٔ معدهٔ مملکت است – هر وقت که از نقود خالی گردد رعایا و برزگران از سعی و عملشان نقد و جنس را – که به جای غذای آن معده است – از هر سو گرد آورده بدان‌جا می‌ریزند تا خالی نمانده سبب اختلال مزاج دولت نشود. لهذا برای دولت رعایت حال رعیت بیش از دیگران واجب است. این است که بسیاری از سلاطین بزرگ سلف بدین نکتهٔ باریک – که نخستین وسیلهٔ دوام ملک و اقتدار سلطنت است – برخورده همت بلند خودشان را به حمایت رعیت و تهیهٔ اسباب رفاه حال ایشان مصروف می‌داشتند، اسباب آبادی دهات را از هر قبیل فراهم می‌آوردند و دهاتیان و کشت‌کاران را از هر گونه گزند و آسیب مصون و محفوظ می‌کردند تا از جای خود نجنبند و از دل و جان به تزیید زراعت و حراست پردازند. این یکی هم معلوم است که هر گاه سودا را در ملک بدن غلبه روی دهد هر آینه سبب ظهور بعض امراض یابسه، مانند و سوسه، خولیا امالیخولیا، بی‌خوابی، خیالات و غیره می‌شود، که از آن روح ضعیف و بدن تا یک درجه نحیف می‌گردد؛ و گاهی می‌شود که به علاوهٔ نزاع با همدیگر در ادای تکالیف دولتی به حکام نیز سرکشی می‌کنند. اما از آن‌جایی که امراض سوداویه خود چندان مهلک نیست، لهذا از رعیت و دهاقین به دولت و مملکت ضرر بزرگ متصور نیست. به مختصر آب تدبیری نایرهٔ داد و فریادشان فرو می‌نشیند. در هر حال، باید رفاه و آسودگی آنان نیز از درجهٔ اعتدال بیرون نشود. طبقهٔ تجار و سوداگران را گفتیم به مثابهٔ خلط «صفرا» در بدن مملکت هستند. از آن‌جایی که صفرا موجب اندفاع کثایف و انتقالات ملک بدن از مجراهای طبیعی به خارج است، البته وجود آن سبب ازدیاد صحت و قوت بدن خواهد شد، اما در صورت اعتدال. هر گاه در میزان آن افراط پدید آید، هر آینه، در مصالح کارها و انتظام معاملات خلل وارد می‌شود و به سبب افراط در خوراک و پوشاک و تجملات خانگی و ازدیاد مخارج کارشان به تزیید حرص و طمع و احتکار و کنم حقوق سایرین کشیده واسطهٔ تولید حمای فقر و سفالت در میان هیئت اجتماعیه و سبب ظهور افلاس عمومی اهل مملکت می‌شوند. لشکریان را هم به مثابهٔ «بلغم» در مزاج بدن مملکت یاد نمودیم. چنان‌که افراط و کثرت بلغم موج اختلال صحت بدن است و اعتدال آن سبب بقا و دوام روح حیوانی، همچنان انتظام هیئت اجتماعیه نیز به اعتدال این ارکان رابعه منوط است، هر چند نگاه‌داشتن این‌ها در یک میزان معین که اعتدال حقیقی حاصل آید ممکن نیست ولی باید طوری کرد که حالت کسر و انکسار آن‌ها از یک حد معین تجاوز نکند که عرض از مزاج خارج شده به صحت بدن اختلال راه یابد. آدمی پس از آن‌که از سن وقوف بالاتر رفت، لاجرم به سبب پیری طبیعی، آنگاه بلغم را در ملک بدن غلبه روی می‌دهد و آن هم باعث تولید رطوبت و برودت در مزاج شده حکم خود را مجرا می‌دارد و در هر بار که اخراج و تسکین می‌شود طبیعت خود جای آن را پر می‌کند. و آن‌وقت سایر اخلاط نیز بالطبع متمایل می‌شوند که بدان منقلب گردند. این است که به تجربه معلوم شده مقدار لشکریان هر دولتی پس از سن وقوف روی به تزاید می‌گذارد. هر قدر که مقدار آنان تحدید بشود، باز تمایل سایر صنوف هیئت اجتماعیه بدان بیش‌تر می‌شود. هر گاه فعلاً از داخل شدن به سلک لشکریان محروم شوند لامحاله سعی می‌کنند که در زی و قیافت و لباس و حرکت از لشکریان تقلید نمایند. پس به هر نحوی که باشد به مقدار لشکریان هر دولتی پس از سن وقوف می‌افزاید. در آن حال چنان‌که آدمی ناگزیر از قبول غلبهٔ بلغم در مزاج است، یعنی به حکم طبیعت جلو غلبهٔ آن را نمی‌تواند بگیرد، دولت را نیز – که به مثابهٔ روح حیوانی بدن هیئت اجتماعیه است – مناسب آن است که به شرط عدم وقوع ضرر آن به سایر عناصر به غلبهٔ مقدار لشکریان – که به منزلهٔ بلغم در مزاج هیئت است – راضی باشد، زیرا که در آن صورت هر قدر به گرفتن جلو غلبهٔ آن سعی کند بی‌جاست؛ طبیعت به حصول آن مقصود اطاعت نخواهد نمود. چون اخلاط اربعه، یعنی عناصر چهارگانه، را به چهار صنف هیئت اجتماعیه تشبیه کردیم و گفتیم که «نفس ناطقه» به مثابهٔ سلطان و «قوهٔ عاقله» به جای وزیر و «مدرکه» به منزلهٔ مفتی است، «معده» به جای خزانه، «قوهٔ ذائقه» صراف، «قوهٔ ماسکه» خزانه‌دار و «هاضمه» محاسب و مستوفی، و «قوای سائره» نیز به منزله سایر مباشرین امور مملکت‌اند. لهذا آن‌چه از مالیات به خزانه – که معدهٔ مملکت است – داخل شد، مانند مواد غذاییه، قوهٔ «ماسکه» آن را تصرف نموده به سایر قوا به اندازهٔ معینی تقسیم می‌کند. آنگاه تمامی قوا به صرف حصهٔ خودشان قیام نموده همهٔ هیئت اجتماعیه نیز، درخور سعی و عملشان، از صرفیات آنان بهره‌مند می‌شوند. این معنی در صورت اعتدال تقسیم است. هر گاه در تقسیم به میزان اعتدال رعایت نشود، قوت یکی و ضعف دیگری سبب ظهور خصوصت و فساد شده به مزاج مملکت اختلال راه می‌یابد. بالاخره دایرهٔ فساد وسعت یافته به مزاج دولت نیز ضعف و فتور عارض می‌شود. اگرچه در این حال تا پایان سن وقوف آن دولت پایداری می‌تواند بکند ولی پس از آن به قوهٔ هاضمه سستی و علت روی می‌دهد. معده نیز به‌تدریج از کار مانده بالمره عاطل و باطل می‌گردد. آن وقت، هر گونه عزت و افتخار آن هیئت اجتماعیه را بدرود گفته، دولت از پای برمی‌افتد و هر ناکس که سبب وقوع این حال پرملال شد تا قیامت هدف سهام لعن و نفرین عالمی گشته تاریخ نیز نام آن را در جرگ اخرگهٔ اسامی خائنان و بدکاران یاد خواهد نمود. باری، از این تفاصیل معلوم شد چنانکه آدمی را در حالت انفراد سه دورهٔ حیات هست که اول سن «نمو»، دوم سن «وقوف»، سوم سن «انحطاط»، هر مملکت و دولت را نیز – که عبارت از هیئت اجتماعیهٔ بشریه‌اند – بی‌کم و زیاد همان سه دوره هست. ولی این‌قدر هست که مقتضیات هر یک از این اطوار ثلاثه مغایر ملزومات آن دیگری است. چنانکه آدمی در سن نمو محتاج تربیت پدر و پرورش مادر است، هر دولتی نیز در آغاز ترتیب و تشکیل محتاج به تعصب و تعاون رجال مدیر و باهمت است که پس از آن هر یک از افراد هیئت اجتماعیه هم به یاری فکرت دوربین باید راه تحصیل معاشی برای خود پیدا کنند. دولت‌ها نیز از میان قوانین عدل و انصاف اسباب جمع‌آوری بده و مالیاتی فراهم آورده به خزانه می‌گذارند که در هنگام لزوم در راه بقا و دوام رفاه و آسایش هیئت اجتماعیه صرف کنند و بدان وسیله انتظام حال عمومی را نگاه دارند. چنانکه هر فردی از افراد بشر در سن نمو روزبه‌روز در ترقی است، هر دولتی در آغاز ظهور و اواسط آن همه‌روزه متمایل به ترقیات است. از حیث مال و منال و شوکت و جلال پیش می‌رود تا رسیدن به سن وقوف. هر گاه رفتارش تا آن زمان موافق احکام عدل و انصاف باشد و به اعتدال راه برود، هر آینه ایام سن وقوف آن امتداد می‌یابد و به عزت و افتخار زندگی می‌کند – که فرموده‌اند «خیرالامور اوسطها» – و در سن انحطاط نیز چنانکه آدمی را ضعف پیری زبون و ناتوان داشته همه‌روزه حواس و قوایش روی به نزول می‌گذارد، حالت اجتماعیه نیز به همان منوال است. در زمان انحطاط همه‌روزه به ارکان آن سستی راه می‌یابد، یعنی حرارت و رطوبت غریزیهٔ آن – که منشأ قوا و حواس است – روی به کاهش گذاشته بالأخره به ضعف هاضمه و فساد معده گرفتار می‌شود. وزرای مملکت را – که به مثابهٔ حرارت و رطوبت غریزیهٔ ملک بدن هستند – با ارکان و خدام حواشی بساط سلطنت – که به منزلهٔ سایر قوای بدنیه‌اند – در کم و کیف امور اختلافات پدید آمده از سوء تدابیر و اختلاف آرای آن‌ها به طبایع صنوف اربعهٔ ملک – که به اخلاط چهارگانهٔ بدن تشبیه نمودیم – نیز ضعف و اختلال راه یافته سبب تعمیم و اشتداد علت می‌شود. چنان‌که سفیدی موی ریش و چین‌های پوست پیشانی از علامت‌های پیری و شیخوخت افراد انسانی است، همچنان، در میان هیئت اجتماعیه نیز ظهور ابتلای زینت و تجملات نشانهٔ پیری و انحطاط است، زیرا که ارکان هیئت پس از سن وقوف به آسایش و رفاه متمایل گشته، هر کدام به رقابت همدیگر به تزیید تجملات و توسیع دایرهٔ شأن و عنوان برخاسته به اسباب افتخار دیرین خودشان پشت پای می‌زنند و به‌تدریج این حال به سایر صنوف هم سرایت کرده اواسط ناس نیز در مساکن و ملابس به وزرا، نه بلکه به ملوک رقابت می‌کنند. لذا رفته‌رفته مخارج و مصارف هیئت عمومیه روی به ازدیاد می‌گذارد. مردان جنگی و کارزار نیز از این عرف و عادت پیروی نموده، راحتی و سایه‌نشینی را به رنج سفر اختیار می‌کنند. از مجاهده با عدو و محافظت وطن غفلت می‌ورزند، پس به فحوای «لکن اجل کتاب» آن وقت دربارهٔ ایشان از محکمهٔ قضا هر چه امضا شده مجر می‌گردد، و مفاد آیهٔ شریفهٔ «یمحوالله مایشاء و یثبت» ثابت شده به اجل معلق می‌گذرد و آن‌چه در حق اجل معلق گفته‌اند ثابت می‌شود. پس در این صورت، معلوم می‌شود که زمان انحطاط بعضی از هیئت‌های اجتماعیه ممکن است که قبل از هنگام طبیعی به‌وقوع برسد. چنان‌که هر گاه کسی زهر بخورد و یا این‌که خود را به دریا بیندازد البته پیش از وقت حلول اجل موعود خواهد مرد، همچنان دولتی نیز که در اجرای قوانین عدل و داد اهمال کرده سالک مسلک جور و بیداد گردد هر آینه به تسریع زوال و تعجیل انقراض و اضمحلال خود سعی نموده است و هیچ شبهه نیست که اساس آن‌چنان حکومت، قبل از حلول زمان انحطاط، از پای خواهد افتاد. هر گاه مشیت ازلیه بدان تعلق گیرد که سن شخصی به منتها درجهٔ انحطاط برسد یا او را بشخصه بدان وامی‌دارد که اسباب حفظ صحت خود را فراهم بیاورد یا این‌که او را به طبیب حاذقی راهنمایی می‌کند که به معالجهٔ آن به صحت مزاجش اختلال راه نیابد؛ همچنان اگر تقدیر خداوندی بدان تعلق گیرد که دولتی به منتها درجهٔ انحطاط برسد حکمران آن دولت را به طریق رشد و سداد راهنمایی کرده به وزرای دوراندیش و وکالای پاکیزه‌کیش – که به مثابهٔ اطبای حاذقه‌اند – قرین می‌کند که به حسن سیاست و تدابیر ایشان، آن دولت، تا پایان زمان انحطاط، قوام گیرد و دوام پذیرد. خلاصه، بقا و دوام هر دولتی بسته به حسن سیاست است؛ و آن نیز بر دو قسم است: عقلی و شرعی. آن‌چه عقلی است عبارت از حکمت عملی است، آن را سیاست ملوک گویند. سیاست شرعی عبارت از تعبد به احکام الهیه و انقیاد به اوامر شریعت نبویه است. چون سیاست شرعیه مستغنی از سیاست عقلیه است، لذا ملوک اسلامیه را فرض است که در فصل امور متعلق به حقوق بندگان خدا آن را دستورالعمل قرار دهند و هر وزیر باتدبیر نیز باید از آن پیروی نمایند تا این‌که مظهر تأیید خداوندی شده در دنیا و آخرت سربلند شوند؛ لهذا از امیر و وزیر هر کدام از این صراط مستقیم دوری جستند و به خواهش نفس طریق هوا و هوس سپردند، هر آینه به هلاک و دمار خویشتن کوشیدند – چنان‌که فرموده‌اند «الملک یبقی مع الکفر و لایبقی مع الظلم.» پس از آن عرض کردم: «سرکار! شکر خدای راکه جناب‌عالی به تمامی رموز سیاسیه عارف و به حکمت حکومت واقف هستید. در این صورت، حکمتش چیست که این نکات باریک را در مجلس شورای دولت مطروح و مذاکره نمی‌فرمایید و سایر وزرا و وکالی دولت را در لزوم اصلاحات و تشکیلات دوایر دولتی با خود هم‌آواز نمی‌کنید تا به دستیاری و اتفاق ایشان کار را از پیش برده، وطن و ابنای وطن را از این مهلکه نجات بدهید؟» گفت: «زخم دل مرا پیش از این مخراش! در این باب هر چه داد زدم و فریاد کردم به جایی نرسید. «گوش سخن شنو کجا، دیدهٔ اعتبار کو؟» کیست که بدین فریادها گوش دهد و این مقوله سخنان را بشنود؟ برای قبول کردن امثال این نصایح – که پذیرفتن آن مایهٔ سعادت و سربلندی است – دو چیز لازم است، یکی علم و دیگری انصاف. افسوس که ما بدبختانه از آن هر دو محرومیم، اقلاً در حواشی بساط سلطنت امروزه زیاده بر دویست تن صاحبان القاب بزرگ هستند که هر یک از آنان جداگانه کبادهٔ صدارت و وزارت می‌کشند و به انتظار فرصت روز می‌شمارند و می‌دانند که بدین مقصود به‌جز از پول و رشوت دادن راهی پیدا نتوانند کرد. این است که از هر جانب به تاخت رعیت کمر بسته‌اند. به هر وسیله که دست دهد، مبلغ معتنابهی به چنگ آورده در حین حاجت بذل کنند تا بدان وسیله به مقصود راه یابند. همهٔ تدابیرشان بدین منحصر است که به کدامین حیله به زیر پای همدیگر صابون مالیده از پای دراندازند و منصب یکدیگر را بگیرند. آن‌چه به خاطرشان نمی‌رسد همانا حب وطن و غیرت ملیه است. پس چنان‌که مکرر گفتم، می‌دانند که هر گاه بای، قانونی در میان باشد ایشان راه بدین مقصود پیدا نتواند نمود، سهل است که هر یک از سی جهل هزار تومان مداخل سالیانه نیز محروم خواهند شد و در آن صورت، به تجملات فرعونی – که امروز دارند و هر کدام صاحب اصطبل و یدک و چندین خدم و خشم هستند – نیز باید وداع گویند. این است که نام قانون را نمی‌خواهند بشنوند تا چه رسد به وضع و اجرای آن. لهذا، از شومی این ملاحظات ناروا ایران – که گلستان روی زمین بود – باید این‌گونه ویران گردد که سکنهٔ آن – در ایام پیشین عزیزترین اقوام روی زمین بودند – بدین پایه که امروز می‌بینیم خوار و بی‌مقدار شوند و کسی یارای آن نداشته باشد که سبب این همه خرابی مملکت و پریشانی رعیت را از ایشان پرسد. می‌دانید که خاک دولت اینالی کوچک‌تراز خاک ایران است. در اوایل عصر نوزدهم، مالیات آن مملکت ز همه جهت پنج میلیون تومان بود ولی امروز پنجاه میلیون تومان است، افزایش جمعیت آن مملکت نیز به همین منوال، سایر دولت‌ها به شرح ایضاً. هر گاه بگویم که واردات مطبعهٔ روزنامهٔ تایمس منطبعهٔ لندن بیش از مالیات یک سالهٔ ایران است، وزرای بی‌علم ما البته قبول نخواهند کرد، حال آنکه این معنی از آفتاب روشن‌تر است. هنوز وزرای مملکت ما بلکه صدراعظم ما نیز نمی‌دانند که راه رواج دادن «پول کاغذی» و «بانک» و معنی مجلس مبعوثان – پارلمنت – چه‌سان و چه‌گونه است. تاکنون ما به یاد نداریم که یکی از وزرای ایران تدبیر صوابی در امر تزیید مالیات مملکت به کار برده، کتابچه‌ای در آن باب ترتیب داده باشند، زیرا که بسیاری از وزرای مملکت ما در مراتب فضل و دانش و علم و حقوق دول و ملل و معاهدات دولتی سمت رجحان و امتیازی به مهتر و آبدار و پیشخدمت خودشان ندارند. سمت امتیازشان یا دانستن اشعار عربیه است یا این‌که نیاکانشان آن منصب را به ایشان به ورانت گذاشته‌اند، یعنی از پدر و جد، خائن دولت و ملت بوده‌اند و به سبب این خیانت – که اسلافشان در نظر دولت به خرج داده‌اند – باید بیست کرور مردم ایران را زرخرید خودشان پندارند و آنان را از موجودات نشمارند. باری، هر گاه از این هیئت وزرای بی‌دین کسی سؤال کند که: آقایان وزرا، هر گاه یکی از افراد ملت به جایی سفر کند در بازگشت البته چیزی که از آن فایده‌ای باشد به هدیه می‌آورد، شما سه بار به فرنگستان سفر کردید و مبالغی پول مملکت را در آن راه خرج نمودید، در مقابل آن همه رنج راه و مصارف، زیاد چه هدیه و ارمغان به وطن و هموطنان خودتان آوردید؟ ایشان که چیزی نتوانند گفت، باری من خود بگویم، معایب و مفاسد را! یاد دارم وقتی یک هیشت از ملت ژاپون به عزم سیاحت وارد آلمان شد. روزی محض تماشا به کارخانه توپ‌ریزی آن‌جا رفته، بدون این‌که در دست قلم و کاغذی داشته باشند و آلمانیان را در حق خودشان بدگمان کنند، هر کدام رشته‌ای از نکات باریک آن صنعت را به خامهٔ اندیشهٔ دوربین بر صحیفهٔ خاطر نقش کرده در بازگشت به وطن نیکبخت خودشان مثل آن ماشین را بی‌کم و زیاد ساخته و از آن مقدار زیادی توپ‌ها پرداختند که از توپ‌های آلمان هیچ فرقی نداشتند – باید این تفصیل را آن وقت در روزنامه‌ها شما هم خوانده باشید. بیش از این از این مراتب فضل و دانش و غیرت ملیه و حب وطن و پادشاه‌پرستی و ملت‌دوستی و دیانت و امانت این وزرای بداندیش پست‌فطرت – که تو به خدمتشان رسیدی – چه گویم؟ من از بیم مکیدت آنان هر چه نوشته و حاضر کرده‌ام، غیر از تو و چند نفر دیگر از دوستان صمیمی و ممتحن و مجرب خود، به کس دیگر نشان نداده‌ام. چه به‌خوبی می‌دانم که این خیالات در عصر حاضر سبب قتل و یا عزل صاحب خیال است و بس.» عرض کردم: «سرکار! چه حظی در عالم بهتر از این تواند شد که شخص در راه وطن‌پرستی کاری بکند که موجب بقای نام نیک او بشود؟ بنده چنان می‌دانم که نام پرنس بسمارک، وزیر اعظم آلمان، را هر طفل هشت‌ساله و هر پیرزن هشتادساله، خواه دوست باشد و خواه دشمن، تا دیرگاهی به احترام یاد خواهند نمود. هر چند که از امیر اتابک‌میرزا تقی‌خان مرحوم از بدبختی وطن چیزی به یادگار نماند، یعنی بداندیشان و خائنان ملک و ملت مجال ندادند، ولی با این‌همه به‌جز از یک مورخ بی‌دین و چاپلوس تاکنون احدی از ایرانیان را ندیده‌ام که نام بلند آن مرد بزرگ را بدون احترام یاد کند و یا روان پاک او را به رحمتی شاد ننماید. همه کس به بلندی خیالات وطن‌پرستانه از او ستایش می‌کند. گذشته از این‌ها، از آن‌جایی که می‌گویند «محتسب در بازار است»، شنیده‌ام هر چه این ظلمه، یعنی بقایای فراعنه و نمارده، از زیردستان به تعدی می‌گیرند زبردستان هم از آنان و اگر از خودشان نشد پس از مرگ از اخلافشان، به هر وسیله که دست دهد، به اضعاف مضاعف می‌گیرند. فرمودند: «راست است. «آنان مظلمه می‌برند، دیگران زر». ولی اینان نه در فکر اولاد خود هستند و نه باکی از پرسش روز جزا دارند. چون پیمانه‌کشان بی‌هوش که مغزشان از حرارت باده به جوش آید مستانه مترنم این مقال‌اند که: سعدیا دی رفت و فردا همچنان معلوم نیست در میان این و آن فرصت شمار امروز را! این بیت رندانه را – که از زمان طفولیت به یاد دارند – چندان می‌خوانند که عمرشان سبری می‌شود. ما همه‌روزه می‌شنویم و در روزنامه‌ها می‌خوانیم که وزیر فلان دولت استعفا داد. این استعفا چند سبب دارد: یا از علت مزاج است که به تجویز اطبا باید چندی از کار کنار کشیده به معالجه و استراحت بدن کوشد تا باز پس از اعاده صحت به مراغت بال بتواند به خدمت وطن کمر بندد یا سبب دیگر پیری و ناتوانی است که از آن جهت، چنان‌چه شاید و باید، نتواند به ادای خدمت پردازد. ولی سبب عمدهٔ استعفا که بیش‌تر اتفاق می‌افتد همانا به ملاحظهٔ وطن‌پرستی است که آن وزیر تدبیری در باب منافع وطن و یا در خصوص صلح و جنگ به خاطرش رسیده لایحه‌ای برای اجرای آن تدبیر به مجلس شورای ملتی – «پارلمنت» – می‌دهد در صورتی که خیالات او را صواب ندیده لایحهٔ او را وازدند، آن وزیر هم محض حفظ شرف و اعتبار و ناموس خود – که از محاذیر ملحوظهٔ آینده بری‌الذمه باشد – به ریاست و شئون وزارت خود دامن برافشانده می‌گذرد. افسوس که وزرای ما اگر صد سال وزارت کنند و مملکت را به هزار مخاطره بیندازند نه از سوء ادارهٔ خود خجلت می‌کشند، نه خود را از کار کنار می‌نمایند. سبب عمدهٔ بقا و دوام این وضع ناگوار بی‌علمی است. تاکنون من هر چه داد می‌زنم که بیش از همه چیز برای ما مکتب لازم است، علم لازم است، وضع ما اصلاح نپذیرد مگر به همت مردمان بافضل و دانش که از علوم و فنون متداوله آگاهی داشته باشند، به جایی نمی‌رسد و به گوشی نمی‌رود. این بی‌بصران نمی‌بینند که سبب هر گونه عزت و افتخار مغرب‌زمین همان علم و آگاهی ایشان است و سبب ذلت و خواری مشرقیان نیز عدم علم و جهالت آنان. این بی‌خردان ملاحظه نمی‌کنند که در این عصر اخیر سبب هرج و مرج ایران و عدم پایداری سلطنت در یک سلسله و خانواده – که هر روز چون انگشتر در انگشت‌ها می‌گردید – به‌جز از بی‌علمی و بی‌قانونی چیزی نبود و اسباب عمدهٔ آن خرابی‌ها ظلم و مایهٔ آن هم جهالت بود. در اثبات این مدعا چه دلیل واضح‌تر از سلطنت نادری بیاوریم که به‌شومی جهالت از آن‌همه فتوحات و شجاعت در ظرف اندک مدتی آثاری باقی نماند، سهل است که نه سر ماند نه دستارش. این مشتی خاک ایران از روی جهل چه بلاست که ندیده باشد! پیش از نادر و بعد از آن، همیشه پایمال خیول حوادث و فتن روزگار بوده که اسباب همهٔ آن‌ها را هر گاه تحقق کنیم خواهیم دید که جهالت و نادانی است. راستی به حال این مملکت بدبخت باید گریست! من در اثبات اسباب این بدبختی‌های طولانی – که همان جهل و نادانی است – کتابی نوشته، در هفتصد صحیفه تمام کرده‌ام. اگر خدایم به طبع و نشر آن توفیق کرامت فرمود، یک جلد از آن را هم به شما خواهم فرستاد. پس از خواندن آن خواهید دانست که چه هنگامه است.» * * * Səyahətnamənin mətni, 11 باری، شام را خوردیم، سفره را برچیدند. قدری از سرگذشت خود نقل کردند و از کل کار تجارت مصر و غیره پرسش‌ها فرمودند. آن‌چه می‌دانستم عرض کردم. ساعت به پنج رسیده بود، رخصت بازگشت طلبیدم. فرمودند کالسکه حاضر کنند. در نهایت الحاح راضی نشدم. پس فانوسی روشن کردند. دو تن از نوکران را فرمودند که مرا به منزل برسانند. برخاستم که دستش را ببوسم مانع شدند. عرض کردم: «تاکنون هر صدمه‌ای که در پی جست‌وجوی اسباب نقایص وطن به حقیر وارد شده بود از فیض دریافت شرف حضور جناب‌عالی به کلی رفع شد و هر زخم لسانی که از بعض ناکسان به دل ناتوانم رسیده بود، از مرهم فرمایشات تسلیت‌آمیز شما بهبودی یافت. از ادای تشکر این نعمت غیرمترقبه عاجزم. امیدوارم که به خواست خدای پس از این – چنان‌که فرمودید – اسباب اصلاح کارها فراهم آید.» گفت: «غصه نخور، خدای کریم است. انشاءالله خوب خواهد شد. این‌قدر هست که دعا کن حیات پسر از پدر طولانی[تر] باشد و اولاد هر کسی بعد از پدر بمیرد! این دعا را در حق عموم می‌کنم نه‌تنها در حق یک نفر.» فهمیدم اشاره به کجاست. عرض کردم: «انشاءالله!» پس خداحافظی کرده بیرون شدم. گفت: «هر گاه به این زودی‌ها نرفتی، بار بدین‌جا بیا.» گفتم: «خیال دارم زودتر بروم.» خواستم به راه بیفتم، گفت: «خوب است که به خاطرم آمد. یک خوابنامه‌ای هست صبر کن او را بدهم بخوانید.» نشستم. وجود محترم گفت: «یک نفر مانند شما – که به درد تعصب ملی و ناخوشی وطن‌پرستی گرفتار است – با من معارفه دارد. گاهی نزد من می‌آید. روزی هم به خانه آمد و همین کاغذ را که به تو می‌دهم، به من نشان داده گفت: امشب خوابی دیدم پس از بیداری نوشتم که فراموش نشود. این است که خوانده تعبیر فرمایید. چون خواندم تعبیرش معلوم شد. گفتم از غایت وضوح این خواب را اشکالی نیست. آن‌که آمده آب می‌دهد، گلاب می‌باشد ولیعهد است. بگیر بخوان! این است صورت خواب همدرد شما!» کاغذ را گرفتم. نوشته بود: دیشب پیش از خواب، از وضع ناگوار مملکت بر خود پیچیده با خود در جنگ بودم که مرد حسابی به تو چه که مشتی از اراذل مملکت ظالم‌اند، و چندین میلیون مظلوم. آنان‌که با همهٔ کثرت و جمعیت در رفع ظلم از خودشان اتفاق نمی‌کنند، تو را چه رسیده که یکه و تنها از صدمات و تعدیاتی که همه‌روزه بر آنان وارد می‌آید خود را پریشان و شیرینی حیات را بر خود تلخ داری و شب و روز در آرزو و حسرت دیدن ترقیات وطن و سعادت ملک و ملت و انتظام امور مملکت و آسایش رعیت و تعمیم عدالت، عمر خود را به اندوه و کدورت به پایان آری؟ به تو چه مردکهٔ دیوانه؟ در پایان اندیشه خوابم برد. در خواب دیدم در خیابان «نصیریه»، پیرمرد ریش‌سفید و ژولیده‌موی و پریشان‌احوالی با اعتدال قامت و تناسب اعضا که لباس‌های فاخره در بر داشت، نمایان شد و جوانی دست او را گرفته است. پیر در نهایت هراسانی با جوان صحبت‌کنان راه می‌رفت و هر لحظه به اطراف خود نگران بود. ناگاه از یک طرف شورش عظیمی برپا شد. گروهی ز بازاریان و مردمان بی‌سرویا و ارادل اطراف پیرمرد را گرفته هر یک چیزی از او به غارت می‌ربودند. برخی به وجودش نیز صدمه رسانیده به سر و صورتش زخم می‌زدند. و بعضی دست و پا و اندامش را پاره‌پاره کرده گروهی جواهرات جامه‌اش را به غارت می‌گرفتند. تا این‌که او را از همه چیزی برهنه ساخته نیمه‌جان به گوشه‌ای انداختند. و از شدت صدمات وارده ضعف به وجودش مستولی شده گریه‌کنان از پای درافتاد. بیچاره با کمال ضعف و ناتوانی به آواز حزین فریاد می‌کرد که «ای فرزندان ناخلف و ای نمک‌خواران حق ناشناس و بی‌معرفت گناه من چیست که بدین خواری در خاکم می‌کشید و به کیفر کدامین خطا بدین عقوبت سختم گرفتار می‌دارید؟» چند نفر نیز از دور و نزدیک، به آواز بلند آن جوان را مخاطب داشته می‌گفتند «آخر تو مگر نه مسلمانی؟ از این بیچارهٔ افتاده دستگیری کن، آبی به رویش بزند، دشمنان را از اطراف او بران!» آن پیرمرد پریشان‌روزگار به همان حالت بیخودی افتاده جوان نیز هر دم به یکی متواصل گشته هر لحظه از کسی یاری می‌خواست – چه کند؟ «الغریق یتثبت به کل حشیش» – ولی از هیچ‌کس یاری و حمایت نمی‌دید. یکی می‌آمد که زخمش را مرهم بندد، زخمی دیگرش می‌زد، دیگری می‌رسید که جامه‌اش رفو سازد چون نزدیک‌تر می‌شد پیراهن از تنش می‌کشید. از دهشت این حال نزدیک بود روح از بدن من پرواز کند. با خود می‌گفتم «خدایا این چه هنگامه است و این پیرمرد کیست و تقصیرش چیست که این‌همه ستم را در حق او روا می‌بینند و احدی از او یاری و حمایت نمی‌کند؟» از یکی پرسیدم که «نام این پیرمرد مظلوم کیست؟» گفت: «مگر نمی‌شناسی؟» گفتم: «نه!» گفت: «نامش ایران خان است. آن غارتگران عمه فرزندان او هستند که به واسطهٔ عدم اطاعت و نافرمانی پدر – که ناشی از عدم تربیت است – از دولت و مکنت و افتخار و عزت محروم مانده، اکنون که همهٔ ثروت و سامان پدر را تمام کرده املاکش را بر باد داده‌اند، کارشان به دزدی و راهزنی کشیده – چنان‌که می‌بینی – پدر را بدین روز تیره نشانده، از حیاتش نومید ساختند.» در این گفت‌وگو بودیم که ناگاه از طرفی گرد برخاست. شهسواری از دور نمایان شد که فوجی از تیراندازان در پشت سر او به طرف پیر به تعجیل اسب می‌راندند. گفتم: «سبحان‌الله! این‌همه مردمان با تاب و توان، از این پیر افتاده چه می‌خواهند؟ هر گاه اینان هم پی غارت می‌آیند، چیزی به‌جا نمانده است. اگر قصد قتل او را دارند، او خود در شرف موت است، اگر برای تکفین و تدفین است، این نیزه و شمشیر را لازم ندارند. اسباب طعن و ضرب برای چیست؟ در این اثنا، یکی از سواران به من رسید از او پرسیدم که «تو را به جوانی خودت سوگند می‌دهم، این‌جا برای چه آمدید و شما چه کسانید؟» گفت: «آن جوان سوار شیرین شمایل سرکردهٔ ماست. نام نامی‌اش مظفرالدوله است. ما را برای دادرسی و یاری این ایران خان آورده است.» هنوز این سخن تمام نشده بود، دیدم مظفرالدوله نزد ایران‌خان رسید و فوراً از اسب فرود آمد و سر ایران‌خان را از خاک برداشت و به روی زانو گذاشت. قدری شربت به گلویش ریخته گلاب به رویش پاشید. کسانش نیز از هر طرف به شورشیان طاغی حمله برده از اطرافش پراکنده کردند. جوان چند تن از مقربان و معتمدین خود را به معالجهٔ آن پیر مقرر داشت و جمعی دیگر را به شستن سر و صورت و تجدید لباس او مأمور کرد. از مشاهدهٔ این همه یاری و مهربانی مظفرالدوله در حق آن پیر افتاده، ابواب شادمانی به روی من گشوده شد. پیش رفتم که زخم‌های پیر را ببینم، دیدم که مهلک است. بعضی از زخم‌ها آماس کرده، خون و استخوان‌های بدن را فاسد نموده است، به نوعی که هر حکیمی آن زخم‌ها را معالجه کرده بهبودی بدهد یا استاد حضرت لقمان و یا شاگرد حضرت عیسی‌بن مریم است. از خوف آن حالت به‌شدت هر چه تمام‌تر هراسان شده بر خود لرزیدم و از شدت لرزه بیدار گشتم. در آن حال بانگ اذان به گوشم رسید که مؤذن می‌گفت «اشهد ان لا اله الا الله!» چون بر خود آمدم دیدم اذان صبح است. برخاسته وضو گرفتم. دوگانه برای معبود یگانه به جای آوردم و در پی آن هم نماز حاجتی خوانده مخصوصاً تندرستی و عزت ایران‌خان را از درگاه واهب‌الآمال درخواست نمودم. انتهی بعد از خواندن این خوابنامه عرض کردم: «تعبیر این خواب چون آفتاب روشن است.» پرسیدم: «آن جوان که به او می‌گفتند «آخر تو مسلمانی، از این پیر افتاده و مظلوم دستگیری و یاری کن کیست؟»» گفت: «آن جوان همان بیننده خواب است که مثل تو و دیگران باید از قهر و غضب وزرای داخلیه و خارجیه باکی نداشته از کوتک وزیر جنگ نترسد. از طعن و سرزنش دیگران نیندیشد. باید همه‌جا داد بزنید و فریاد بلند کنید که خداوند عالمیان حضرت فخر کائنات و افضل موجودات علیه و آله اکمل‌التحیات را به رسالت مأمور فرمود که ریشهٔ ظلم را از روی زمین براندازد و اساس قسط و عدل را محکم سازد. آن حضرت به فرمان خدای به شدایدی که از ابتدای آفرینش تا انتهای آن احدی بر آن‌ها متحمل نتواند شد، تن در داد. زمانی به بردباری و هنگامی به قوت شمشیر و جان‌سپاری، آن بنای مقدس را – که عدلش نام است – استوار فرمود. حالا چه شده که امت مرحومهٔ آن علت غایی موجودات، باید در زیر بار این همه مظالم فوق‌التحمل محو و نابود شوند و ترک دار و دیار گفته در خاک بیگانگان سرگشته و پریشان باشند؟ بسا کسانی هستند که شب دوم زفاف، از مظالم حکام بی‌انصاف، از خانمان خود آواره گشته زوجهٔ پانزده‌سالهٔ چندشبه‌اش را دیدهٔ امید از انتظار عودت او سفید گشته! آخر این نه همان ایران است که گلستان روی زمین و همسنگ بهشت برین بود، چرا امروز چون مغیلانزار به نظر می‌آید؟ مگر نه این‌که این خاک پاک به روزگاران مهد مدنیت جهان بود، چه شد که اکنون سکنهٔ آن راکه آموزگار تربیت دیگران بودند به عدم تربیت نام می‌برند؟ آن وقت که ایرانیان به علم و دانش بلند‌آوازه بودند، مردم فرنگ چونان دیو و دد روزگار به وحشت می‌سپردند. آیین عدالت پیشدادیان اکنون نیز سرمشق حکمرانان دادپسند تواند شد. آوازهٔ عدالت نوشیروان، هنوز طنین‌انداز مسامع جهانیان است. مقصود از نقل این حکایات باستانیان تسلی خاطر شماست. از بی‌احترامی که آن وزیر جاهل در حق تو نمود، غمگین مباش! در این‌گونه موارد ثبات قدم لازم است. باید به عزم متین بر شداید غلبه نمود یا در آن راه سر سپرد. یا به مراد ابرا سر گردون نهیم پای یا مردوار در ره همت دهیم سر من خود بهتر می‌دانم از ایرانیان آنان که در ممالک خارجه مانند بمبئی یا کلکته یا مصر یا سایر ممالک عثمانی یا در ممالک روسیه، تنخواه معتنابهی فراهم آوردند، از بیم تاخت و تاز سفرا و کارپردازان و کونسل‌های خودرأی ایران، ناچارند که ترک تابعیت کنند. تا مال و اعتبار خودشان را حفظ نمایند. هر بدبخت متعصبی که آن‌چنان نکرد همه‌چیزش را باخت و هیچ‌کس را بر آنان‌که ترک تابعیت کرده‌اند، جای ایراد و ملامت نیست. هر گاه به عدل و انصاف پرسشی باشد «مجرم هزار عذر بگوید گناه را!» مگر از حالت باقی ماندن ایشان در تبعیت ایران به دولت و مملکت فایده‌ای نمی‌رسید یا واسطهٔ کاری نمی‌شدند که موجب آبادی وطن شود؟ سخن گذشتگان را هر بچهٔ مکتبی می‌خواند و می‌داند که سلطنت پایدار نمی‌شود مگر به لشکر، لشکر جمع نگردد الا با پول، پول فراهم نمی‌آید به‌جز از امن و امان و رفاه حال رعیت، آسودگی رعیت دست نمی‌دهد مگر به اجرای قوانین عدل و مساوات. افسوس که وضع سلطنت و مملکت ما به کلی در این موارد بر عکس است و نتیجهٔ آن بر تلخ و ناگوار. خدای عمر ما را کوتاه کند که تیره‌روزی را نبینیم!» باری، با نوکران وجود محترم، به منزل رسیده خوابیدم. فردای آن، مشهدی حسن آمد. در دست پارچه کاغذی داشت. پرسیدم: «آن چیست؟» گفت: «روزنامهٔ ایران. هفته‌ای یک‌بار، روزهای چهارشنبه، طبع و نشر می‌شود.» متعجبانه گرفته و خواندم. در زیر عنوان «اخبار داخله»، پس از تفصیل تشریف‌فرمایی موکب همایون به شکارگاه و دعای ذات ملکوتی صفات همایونی، مجلس دربار دولت هفته‌ای سه روز در عمارت مبارکهٔ «خورشید»، به ریاست فلان، انعقاد می‌یابد. سپاس خدای راکه کلیهٔ امور و اعمال دربار دولت و مهام داخلیهٔ مملکت، قرین نهایت انتظام است و در ضمن اخبار ولایات نیز از این قبیل. مثلاً می‌نویسد «کاشان: الحمدلله از اهتمامات کافیهٔ فلان حاکم، رعیت مرفه‌الحال و آسوده به دعای بقای عمر و دولت همایونی مشغول‌اند. کاه و جو فراوان و سایر اجناس هم ارزان است. اصفهان: ایضاً. کرمان: ایضاً. شیراز: ایضاً.» و قس علی‌هذا البواقی. در ضمن اخبار خارجه هم از جغرافی جزیرهٔ «کوبا» و امثال آن بعض چیزها می‌نویسند که نه خود آن مطالب را می‌فهمند، نه یکی دیگر از ایرانیان. از دیدن این‌ها دود از سرم بلند شد. روزنامه را به دور انداخته گفتم: «در تمامی ولایات ایران فریاد مردم از بیداد حکام به فلک می‌رسد، این بی‌انصاف به عدالت آنان شاهد می‌گذراند؟ مسلمانان! کسی نیست که از این روزنامه‌نویس بی‌دین سؤال کند: در حالی که در تمام ایران پنجاه نفر پیدا نمی‌شود که از جغرافیای وطن خودشان خبردار شده سرحدات و ثغور ممالک ایران را بشناسند، از خواندن و نفهمیدن جغرافی «کوبا» به حال ایشان چه فایده حاصل تواند شد؟ به جای این مطالب بی‌سر و بن، مقاله‌های سودمند نوشته، رعیت را به اطاعت پادشاه و پادشاه را به مهربانی در حق رعیت تشویق و ترغیب کن، کردار نیکوکاران را ستایش و معنی این را یادآوری کن که رعیت بی‌سلطان و سلطان بی‌رعیت، نمی‌شود این دو عنصر لازم و ملزوم همدیگرند و در لفظ دو اما در معنی یکی هستند. باید رعیت پادشاه را پدر مهربان و پادشاه رعیت را اولاد گرامی خود شمارد تا هر دو نیکبخت شوند!» مشهدی حسن دید اوقاتم تلخ شد. گفت: «برخیزید برویم گردش!» گفتم: «به کجا؟» گفت: «هر جاکه پیش آید!» گفتم: «یوسف‌عمو! برخیزید برویم!» از منزل بیرون شده در بازار به دو نفر راست آمدیم. یکی سیدی معمم بود، دیگری مردی چهل‌ساله. اینان با مشهدی حسن معارفه داشتند، از همدیگر احوال‌پرسی کردند، بعد پرسیدند: «کجا می‌روید؟» مشهدی حسن گفت: «می‌رویم به گردش. هر گاه کاری ندارید با هم برویم!» گفتند: «چه عیب دارد!» مشهدی حسن آنان را معرفی کرد. این سید نامش آقا میر حبیب‌الله، آن دیگری که بالتویی در بر داشت، از اهل قراباغ بود. می‌گفت: «در اسلامبول و شهر مسکو مدت‌ها اقامت کرده‌ام.» باری، رفتیم. همه‌جا تماشاکنان تا میدان مشق رسیدیم. میدانی دیدیم بسیار بزرگ، آب‌پاشی کرده‌اند، پاک و خیلی باصفا بود. چند دسته از سربازان مشق می‌کردند. خیلی تماشا کردیم. مشاق این سربازان، جوانی سی‌وپنج‌ساله از اهل مجارستان بود. خیلی متأسف شدم، زیرا که آن جوان به صاحب‌منصبان پنجاه‌سالهٔ ایرانی مشق می‌داد. از آن‌جا گذشتیم. در بیرون میدان حوض بسیار بزرگی هست، خالی از صفا نبود. قدری در اطراف آن گردش کرده، رو به بالا رفتیم تا آن‌جاکه مجسمهٔ اعلیحضرت شاه را در حالت سواری از آهن و روی ریخته گذاشته بودند. بسیار با صنعت بود. گویی که خود شاه در روی اسب ایستاده است. قدری در اطرافش گشتیم. پس از آن در روبه‌روی مجسمه نشسته به سیگار کشیدن مشغول شدیم. آن مرد قراباغی گفت: «این مجسمه بسیار خلاف قاعده است. در هیچ‌جا چنان چیزی نیست.» سید گفت: «چه‌طور نیست؟ در همه جای فرنگستان امثال این بسیار است. در ممالک روس نیز از این قبیل خیلی دیده‌ام.» قراباغی گفت: «عرض کردم که در هیچ‌جا چنان چیزی نیست. شما سهو دارید.» سید از روی قهر قسم خورد و گفت که: «امثال این را در ممالک خارجه بسیار دیده‌ام.» قراباغی گفت: «جناب آقا! راست است، آن‌ها راکه تو دیده‌ای من هم دیده‌ام، اما حرف در این‌جاست که هر یک از آن‌ها خدمات بسیار نمایان به دولت و ملتشان کرده‌اند. در پاداش آن خدمات پس از مرگ بر آن شرف نایل آمده‌اند. مثلاً یکی قلعهٔ بسیار محکمی را به یورش جان‌سپارانه فتح کرده یا حصار متینی را از دشمن قوی‌پنجه به دست آورده یا راه سعادتی برای هموطنان خود پیدا کرده است یا مؤسس قانونی بوده یا این‌که به منافع عمومیهٔ وطن خدمتی نموده یا سبب رفع ظلم و بدبختی از هموطنان خود گردیده اسباب آبادی عمدهای در مملکت خود فراهم آورده است. ملت و دولت نیز در مقابل آن مآثر حسنهٔ همچنان پادشاه یا سردار لشکری یا آن‌چنان عالم و یا ادیبی، پس از فوت آن، محض ابراز حق‌شناسی از کیسهٔ خودشان بالطوع و الرغبه پول جمع کرده به ملاحظهٔ این‌که وجود آن شخص بزرگ همیشه منظور نظر عمومی باشد همچنان مجسمه‌ای برای او ساخته یادگار می‌گذارند، نه این‌که شخص در حیات خود مجسمه‌اش را خود خریده در معبر مردم بگذارد و به خلق بگوید که «من مرد بزرگی هستم، مرا بشناسید!» بالفرض اگر من حال خود را به شما تعریف کنم که من چنین و چنانم هر آینه شما در غیاب من حتماً خواهید گفت که این مرد خیلی بی‌معنی است که خود را تمجید می‌کند! خودپسندی را خدا و پیغمبر و حضرات ائمهٔ هدی و حکما و ادبا و شعرا و فضلا مذموم دانسته‌اند و چنان نیز هست. وانگهی امثال این مجسمه‌ها نیز در شریعت پاک اسلام مذموم است. یک‌هزار و سیصد سال می‌شود که از اسلام پادشاهان بزرگ پدید آمده‌اند اما هیچ‌یک از ایشان مانند این مجسمه از خود چیزی به یادگار نگذاشته‌اند، حال آن‌که بسیاری از ایشان به عالم اسلامیت و انسانیت خدمت‌های نمایان کرده‌اند. اگر بنابراین بود، سلطان محمد فاتح بایستی به نام خود ده همچنان مجسمه از طلا و نقره به یادگار بگذارد که حق هم داشت، زیرا که بسیاری از خلفا و سلاطین بزرگ اسلام در خصوص فتح اسلامبول سعی‌ها کردند و لیکن به هیچ‌یک فتح آن‌جا میسر نشد تا این‌که آن سکهٔ سعادت به نام سلطان محمد فاتح زده شد. آن پادشاه صاحب عزم – چنانکه در تواریخ مسطور است – از خشکی کشتی‌ها رانده و خود را به هزار جان‌فشانی به مقصود رسانده است که با همهٔ ترقیات جدیده و علوم متداولهٔ امروزه تفصیل این فتح خیلی مشکل به نظر می‌آید ولی از قوت عزم و طالع آن پادشاه این فتح عظیم قسمت او شد. چون صورت و مجسمه را صاحب شریعت غرا نهی فرموده، از آن‌رو از سلطان محمد فاتح مسجد جامع بزرگی به یادگار است که تا سالیان دراز سبب نام نیک و ذکر خیر آن پادشاه بزرگ خواهد بود. لهذا برای مسلمان بزرگی، در حالتی که هیچ آثار خیری از خود به یادگار نگذاشته است، برافراشتن همچنان هیکل آهنین در معبر مسلمانان بسیار عیب است و گناه است. این‌ها نیست مگر خودستایی و تکبر که هر دو از صفات مذمومه است.» گفتم: «بابا، این‌ها را ول کنید! به ما چه؟ بگذارید چند قدمی آسوده راه برویم!» قراباغی از من پرسید: «قلم مداد داری؟» گفتم: «آری.» گفت: «به من بده!» دادم. از دفتر بغلی خود یک ورق کاغذ نیز پاره کرد، بنا کرد به نوشتن. دانستم چه می‌نویسد، قلم را از دستش گرفته گفتم: «کار از این‌ها گذشته، بیایید برویم پی کار خودمان!» سید گفت: «در هر صورت قبلهٔ عالم خودش در فرنگستان از این جور مجسمه‌ها بسیار دیده‌اند، اگر خوب نمی‌دانستند از خود به یادگار نمی‌گذاشتند!» قرباغی گفت: «خود فرنگان به شما یادگاری گذاشته‌اند که تا سالیان دراز باقی خواهد بود.» سید گفت: «چه یادگار؟» قرباغی گفت: «در آخرین سفر اعلیحضرت شاه به فرنگستان، روزنامه‌های پاریس آشکارا نوشتند که ملت فرانسه مخارج مسافرت پی‌درپی این مهمان عزیز را نتواند داد. زیرا که می‌دانیم وزرای دولت ایران میل آن دارند که در هر چندگاهی به تماشای فرنگستان آمده به اجرای سیاحت پردازند و عیشی بکند، ما هم نذر نکرده‌ایم که مخارج اسرافات بیهودهٔ آنان را بدهیم که به آرام‌دل گذران کنند. آن بود که «مسیو کارنو»، رئیس جمهوری آن زمان، لابد مانده از کیسهٔ خود نود هزار فرانک داد و برای یادگاری آن تاریخی به نام ایران نوشته در جهان یادگار گذاشت و گذشت، که ننگ آن برای اخلاف ما تا قیامت بس است و برای ایران نیز در مقابل چند کرور تومان مخارج این سفرهای پی‌درپی به‌جز از امثال این بدنامی‌ها فایده‌ای حاصل نشد. سیاحت را باید مانند پتر کبیر کرد که هجده میلیون جمعیت ملت روس در سایهٔ آن سیاحت حالا به یکصد و هجده میلیون رسیده است و از پادشاهان صاحب‌عزم نیز بسی هستند که ابداً سیاحت نکرده‌اند ولی از میامن بیداری و کارآگاهی خودشان ملتی را زنده کرده‌اند. مثلاً ایمپراتور ژاپون در حالی که از خانهٔ خود قدم بیرون نگذاشته در ظرف اندک مدتی ملت و دولتش را چندان ترقی داد که چشم بینندگان خیره شد و روزی به ناگاه از پس پرده با کمال آراستگی بیرون آمده، به همسایگان خود سلام داد که «رفیقان احوال شما چه‌طور است؟» و همهٔ دولت‌ها از ترقیات غیرمعمول آن به واهمه درافتادند. حالا با همهٔ دولت‌های بزرگ پهلو می‌زند و در همهٔ کارهای سیاسی جهان انگشت مداخلهٔ او درمیان است و امروز همهٔ دولت‌های بزرگ از او حساب می‌برند.» در این‌جا، من روی سخن را برگردانیده گفتم: «بهتر است که با هم برویم به تماشای مسجد جامع مرحوم میرزا حسین‌خان مشیرالدوله که از ابنیهٔ جسیمیهٔ تازه است!» رفتیم. این مسجد را مشیرالدوله، سفیر اسبق ایران مقیم اسلامبول – که به سپهسالاری و صدارت ایران هم رسید – از روی نقشهٔ یکی از جوامع شریفهٔ اسلامبول بنا نهاده، در جنب آن مدرسهٔ باشکوهی نیز ساخته است. خدایش رحمت فرمایاد! شنیدم سه پارچه قریهٔ بسیار بزرگ و حاصل‌خیز هم خرید، وقف این مسجد و مدرسهٔ عالی کرده است. برای امر تولیت و محافظت آن نیز قرارنامه‌ای در نهایت مضبوطی و به قاعده – که از آن‌چنان شخص با تدبیری سزاوار است – نوشته ولی افسوس که عمر آن مرد بزرگ غیرتمند به انجام آن نای خیر و اجرای سایر مقاصد سودمندش وفا نکرد و همه ناتمام ماند. از قراری که به کمال تأسف شنیدم امروز نه از قرارنامهٔ آن اثری و نه از مونوفاتش در میان خبری هست. از بلای بی‌قانونی اساس آن معبد مقدس هنوز تمام نشده بر هم خورده است. قدری از جوانب اربعهٔ آن تماشا کردیم. بعد به رفقا گفتم که «بنشینید هر کس یک سوره‌ای از قرآن مجید خوانده، ثواب آن را به روح پرفتوح بانی این مسجد هدیه کنیم. واقعاً خیلی آدم خوب و مرد بزرگی بود. از کارهای نمایان آن، یکی هم سفارتخانهٔ بسیار عالی‌ای است که در اسلامبول به نام دولت ایران بنا نهاده، در حقیقت مایهٔ سربلندی دولت و ملت ایران در آن پایتخت بزرگ است. هر گاه آن مرحوم این بنای معظم را نساخته بود، تا امروز سفرای ایران در اسلامبول خانه بر دوش بودند. جای افسوس است که اجل نگذاشت که دولت و ملت از وجود آن شخص غیرتمند و کارآگاه چنان‌که شاید و باید سودمند شوند – که این هم یکی از علایم بدبختی ایرانیان است. * * * Səyahətnamənin mətni, 12 پس از آن، به سید گفتم: «جناب آقا! دو تن از ایرانیان را در اسلامبول می‌دانم – که اسمشان تا سالیان دراز از لوح خاطر ایرانیان سترده نخواهد شد – یکی را همیشه به رحمت و دیگری را پیوسته به لعنت یاد می‌کنند. از هیچ ایرانی مقیم اسلامبول نشنیدم که در وقت یاد شدن نام مرحوم میرزا حسین‌خان مشیرالدوله، اول به روح او رحمت نفرستد و همچنان هیچ‌کسی را ندیدم که در هنگام ذکر نام میرزانجف علیخان ابتدا نام او را به لعنت یاد نکند، حال آن‌که این هر دو مرده‌اند. ثمرهٔ نیکنامی و بدنامی جز این نخواهد بود – فاعتبرو یا اولوالابصار!» سید پرسید: «مرحوم میرزا حسین‌خان مشیرالدوله را می‌دانم، ولی نجف‌علیخان کیست؟ او را نمی‌شناسم!» گفتم: «آن هم در زمان سفارت شیخ محسن‌خان در اسلامبول جنرال قونسل بود. بعد به سمت کارپردازی به مصر و بغداد رفت. شقی‌ترین مردمان زمان خود بود. هنوز بدعت‌های او در اسلامبول و سایر ممالک عثمانی، مجری و خانمانسوز ایرانیان بی‌نواست. تنگی که از مظالم و بدعت‌های آن به دولت و ملت ایران تاکنون وارد آمده و می‌آید از شرح و بیان آن زبان‌ها عاجز است. بهر شرح جور آن کافرنهاد غیر از این منطق، لبی باید گشاد خدایش لعنت کند!» به هر حال سوره و فاتحه‌ای خوانده روح آن مرحوم را شاد داشتیم. پس از آن‌جا برگشتیم. مشهدی حسن گفت: «کجا برویم؟» گفتم: «قافله را بکش به سوی مدرسهٔ دارالفنون.» گفت: «به چشم! اگر شما مرا به ساریانی قبول نمایید من هم حرفی ندارم.» گفتم: «من شتر می‌شوم اما نمی‌دانم جناب آقا قبول کنند یا نه؟» قدری ظرافت کرده خندان به راه افتادیم. چون به در مدرسه رسیدیم فراش جلو در ایستاده بود. گفتم: «آقا جان ما غریب‌ایم و به سیاحت وارد این شهر شده‌ایم. آیا ممکن است که مدرسه را تماشا کنیم؟» فراش گفت: «ممکن است. اما امروز جمعه است، کس نیست.» در حقیقت ما هم غافل بودیم که آن روز جمعه است. گفتم: «لامحاله وضع مکتب را می‌توانیم ببینیم؟» فراش اذن داد و ما را به داخل دارالفنون برد. همه چیز را در جای به‌قاعده دیده بسیار شاد شده بیرون آمدیم. تخته‌های سیاهی جند، برای حساب و امتحان از املا و انشا از دیوار آویخته بودند. رفتم یکی از آن‌ها را بوسیده سر و صورت خود را بدان مالیدم. سبد پرسید: «این چه حالت است؟ بوسیدن تخته چه معنی دارد؟» گفتم: «آقا! این تخته‌ها تبرک است. کاش در هر شهری از شهرهای ایران هزار جای از این تخته‌های تبرک آویزان بودی، زیرا که اسباب افتخار من و شماست.» سید گفت: «عجب است! از تختهٔ خشکی چه افتخار برای من و تو حاصل تواند شد؟» گفتم: «جناب آقا، بنده با شما نیستم!» باری، از آن‌جا هم برگشته به منزل آمدیم. بسیار خسته شده بودیم. زود شام را خورده خوابیدیم. فردا را تا وقت ناهار در منزل نشستم، مشهدی حسن نیامد. بعد از ناهار قدری خوابیدم. وقتی دیدم یوسف‌عمو بیدارم می‌کند. گفتم: «چه خبر است؟» گفت: «حاجی محمدحسن امین‌ضرب آدم فرستاده شما را می‌خواهد.» گفتم: «بگو در منزل نیست!» گفت: «نمی‌شود زیرا که اول پرسیدند، گفتم در منزل است.» ناچار پا شدم. اما دلم نمی‌خواست بروم چون‌که از اول او را دیده و از حالتش خوشم نیامده بود. شخصی بی‌حقوق است. دودفعه به مکه رفته هر دو بار چند روزی در خانهٔ ما مهمان بود. مرحوم پدر خیلی زحمات از او کشیده ولی بعد از فوت پدر مرحوم یک کاغذ سرسلامتی به من ننوشت. علاوه بر آن، بسیار مرد طمع‌کار و متقلب است. هر بیچاره‌ای راکه زیر جنگ خود بیاورد حکماً یک فیروزهٔ دو تومانی را به تقلب در پنجاه تومان به او خواهد فروخت و بالعکس اگر در دست یک نفر انگشتری الماس صد تومانی ببیند هزار گونه نقش می‌زند که بلکه به ده تومان آن را از دست صاحبش بگیرد. ابداً به خاطر خدا سلام به احدی نمی‌دهد. معلوم بود که از خواندن من نیز همین ملاحظات را در نظر داشت. باری، دیدم ناچار باید رفت. از اتاق بیرون آمدم. دیدم که پیرمرد معمری ایستاده گفت: «جناب حاجی امین‌ضرب، شما را می‌خواهد.» به همراهی او رفتم. داخل حجرهٔ حاجی شده سلام دادم. حاجی: «او! علیکم‌السلام، آقا میرزا بیگ! بسم‌الله! مرد حسابی، چند روز است این‌جا هستی، چرا پیش من نیامدی؟ دیروز حاجی‌خان به من گفت. احوال شریف؟ از وفات مرحوم حاجی ابوی بسیار متأثر شدم، خدای رحمت کند؛ شما با متعلقان سلامت باشید! از کجا می‌آید؟» گفتم: «از مشهد مقدس.» گفت: «حاجی ملک را دیدید؟» گفتم: «نه خیر.» گفت: «چرا؟» گفتم: «آشنایی نداشتم، کسی هم پیدا نشد که مرا به ایشان دلالت کند.» گفت: «در مشهد چه خریدید؟» گفتم: «هیچ چیز.» گفت: «خوب، من در این‌جا قدری فرش «سلطان‌آباد» دارم، مال بسیار خوب و خرج مصر و اسلامبول است. این‌ها را با خود بیر، به شما ارزان حساب می‌کنم. خیلی مال خوب نان‌دار است.» گفتم: «چیزی خرید نخواهم کرد.» گفت: «اگر پول نداری بعد می‌فرستی.» گفتم: «نه، هیچ خرید نخواهم کرد.» گفت: «ده من فیروزهٔ خرج مصر دارم، باری این‌ها را بگیر.» عرض کردم که: «هیچ چیز نمی‌گیرم.» گفت: «پس چرا آمدی؟» گفتم: «به عزم سیاحت.» گفت: «خوب، طهران را چه‌طور دیدی؟» گفتم: «در طهران چیزی نیست که آدمی از دیدنش خشنود باشد.» گفت: «چطور نیست؟» گفتم: «در این شهر با وجود مرد توانگری مانند شما بایستی تاکنون برای ترویج تجارت وطن و تزیید امتعه و محصولات آن کومپانی‌ها و «بانک ملی» تشکیل یافته، از این‌جا تا تبریز یک راه‌آهن درست بکنند که برای شما موجب مزید منفعت و برای وطن اسباب آبادی و به جهت هموطنان مایهٔ تزیید روابط تجارت و راحتی باشد. گذشته از آن، در این شهر بزرگ که پایتخت است چند نفر توانگران و بزرگان یک‌جا جمع نشدید که به اتفاق بیمارخانه‌ای برای اطفال یتیم و بی‌کس ملت برپا دارید که در دنیا برای شما موجب سربلندی و افتخار و در آخرت وسیلهٔ رحمت شود.» گفت: «ماشاءالله ابراهیم‌بیگ! هی مسلسل از این مطالب بزرگ می‌شماری! پول کجاست؟ این‌ها همه با پول می‌شود.» گفتم: «حاجی‌عمو، این چه فرمایش است. بیست سال است که تمام مداخل ایران سپرده به دست شماست. در مصر از خودت شنیدم که یک‌پارچه جواهر یک‌صدتومانی را به دیوان و اهل در خانه به پانصد تومان می‌فروشی، و گذشته از آن در بازارهای تمام شهرهای ایران هر جا بنگری جوال جوال، خرمن خرمن پول سیاه است که ریخته‌اید. مردم می‌گویند بیست‌وپنج کرور پول سیاه را شما به ایران پاشیده‌اید. سرمایهٔ این‌ها نهایت سیصد هزار تومان است، ببین تفاوت ره از کجاست تا به کجا!» دیدم از هر طرف حضار مجلس لب به دندان گرفته اشارت می‌کنند که «خموش!» حاجی هم معلوم است که از این صحبت متغیر خواهد شد. به کمال غیظ از جای برخاسته گفت: «فضولی به تو میراث است!» آستین بالا زده که یعنی می‌رود تجدیدوضو کرده نماز بخواند. بدان بهانه رفت و از شنیدن صحبت‌های تلخ من رها شد. من ماندم و مجلسیان، همه از بی‌باکی من در صحبت با حاجی متعجب بوده، به روی همدیگر نگاه می‌کردند و یکی از من پرسید: «مشهدی شما کجایی هستید؟» گفتم: «جهنمی!» و پا شدم. معلوم شد سبب احضار من آن بود که جناب حاجی – چنان‌که خود اظهار کرد – قدری فرش و فیروزه به من بفروشد که من نیز هست و نیست خود را به روی آن بگذارم و بدین وسیله حق سلام و طعام دیرین را ادا نماید. باری، سه چهار روز دیگر در طهران بودیم. روز چهاردهم ماه، مشهدی حسن را فرستادم از پوستخانه یک کالسکهٔ چهاراسبه کرایه کرده ما را تا قزوین بفرستد. خود هم رفتم با حاجی‌خان خداحافظی کنم. چون به در ایشان رسیدم غلام‌علی را دیده پرسیدم: «حاجی‌خان را بگویید فلان کس است!» حاجی‌خان آمد: «بسم‌الله، بفرمایید!» گفتم: «برای خداحافظ آمدم.» گفت: «چه می‌گویی؟» گفتم: «بلی، باید رفت!» گفت: «کی و کجا؟» گفتم: «امروز تا قزوین و از آن‌جا هم به آذربایجان.» گفت: «بابا، چه تعجیل دارید؟» گفتم: «بس است، خیلی بد گذشت. دلخوشی من در این ملک تنها از ملاقات همان وجود محترم بود و بس. در مقابل دلالتی که به ملاقات آن شخص بزرگم فرمودید به شما هر قدر شکر کنم کم است. واقعاً آدم بزرگی است. از من عرض بندگی برسانید. هیچ‌وقت ایشان را از دعا فراموش نخواهم کرد.» گفت: «امین‌ضرب را دیدی؟» گفتم: «خیرش ببینی!» – «خیرش کجا بود که من ببینم؟ خاک سیاه خیرش را ببیند! چندین بار کارها به من رجوع کرده زحمت‌هایش را کشیدم، در پاداش آن‌ها روزی یک فیروزه به من بخشید و خیلی تمجید از آن کرد. چون بیرون آمدم به هر کس نشان دادم، یک قران قیمت کردند. من نیز به همین غلام‌علی بخشیدم. غلام‌علی، چنان نیست؟» گفت: «بلی! در جیب من است.» بعد وداعش کردم. هر چه اصرار نمود به مشایعت بیاید، قبول نکردم. دو تومان به غلام‌علی انعام داده خداحافظی کرده برگشتم به منزل. مشهدی حسن هم رسید. گفت: «کالسکه تا دو ساعت حاضر است.» دالاندار آمد. حسابش را دیده پنج تومان و نیم دادم خیلی ممنون شد. اشیاء را چیدیم همه را بسته به حمال سپردیم. گفتم: «قدری خرده‌ریز هم باید خرید.» مشهدی حسن گفت: «پس یوسف‌عمو با حمال برود ما از این دربند – که راه پوستخانه نزدیک است – برویم که میوه‌فروشان در این راه بسیارند.» یوسف‌عمو و حمال رفتند؛ ما نیز از در پایین کاروانسرای بیرون شده به یک دربند بسیار قشنگ رسیدیم. دیدم زنی بی‌چادر از دری دویده در آن طرف دربند به دری دیگر داخل شد. از مشهدی حسن پرسیدم: «این‌جا حمام است؟» گفت: «نه، خانه است!» گفتم: «پس این زن چرا برهنه بود؟» گفت: «خیر برهنه نبود، پیراهن و زیرجامه داشت.» گفتم: «نه بابا! من خود دیدم؛ پیراهن داشت اما زیرجامه نداشت.» گفت: «در این‌جا زنان زیرجامهٔ بس کوتا، می‌پوشند و شلواری هم از زیر آن مثل شلوار مردانه دارند ولی در خانه گاهی شلوار زیرین را نمی‌پوشند. چون کوچه خلوت است ضعیفه به خیالش که کسی نیست بی‌جادر به خانهٔ همسایه می‌رفت که از قضا به ما دچار شد.» گفتم: «پناه بر خدا؛ این تا چه پایه بی‌حیایی است! در میان هیچ‌یک از اقوام اسلامیه همچنان لباس نیست. اگر حرمت آیهٔ حجاب را باید چنین داشت، پس «کافرم من اگر این طایفه دین‌داران‌اند.» بسیار تعجب کردم. گفتم: «مگر اینان را شوهرانشان نمی‌بینند.» خندید. گفت: «چطور نمی‌بینند، لباس همه این‌جور است. زنان علما، وزرا، اغنیا، فقرای همهٔ ایران همه این‌طور است.» گفتم: «مرگ من راست بگو! زوجهٔ شما نیز این‌جور لباس می‌پوشید؟» گفت: «اختصاص به من و غیر من ندارد. عرض کردم همهٔ زنان را لباس این است که دیدی.» خلاصه، رسیدیم نزدیک پوستخانه. هنوز یوسف‌عمو و حمال نرسیده بودند. خود رفته کرایهٔ کالسکه را تا قزوین – که چهارده تومان و نیم بود – دادم. دیدم یک نفر در لباس تجار ایرانی در آن‌جا ایستاده گویی انتظار چیزی را دارد. آمد پیش من، سلام داد و گفت: «من هم به قزوین خواهم رفت. از صبح تا حال در این‌جا منتظر بودم که بلکه رفیق راهی پیدا شود، تاکنون راست نیامد. اگر راضی باشید چهار تومان و نیم را من بدهم، سه نفری سوار شویم.» ملاحظه کردم از رفاقت این شخص ضرری به حال ما نخواهد شد. چون نمی‌شناختم به روی مشهدی حسن نگاه کردم. اشاره نمود که ضرر ندارد. من هم جواب قبول دادم. اظهار ممنونیت و تشکر نمود. در آن اثنا یوسف‌عمو هم رسید. اسباب را بستم به پشت کالسکه، قدری خرده‌ریز را هم – که در سر دست لازم بود – در توی کالسکه جابه‌جا کرده نشستیم. دو ایمپریال به مشهدی حسن نیاز کرده، عذر خواستم. تشکر و دعا کرد. همدیگر را وداع نمودیم: – «خداحافظ!» – «خداحافظ!» این مشهدی حسن آدم خیلی خوب بود، بسیار زحمت ما را کشید. به هر حال به راه افتادیم. در این‌جا به خاطرم آمد که اجمال سیاحت طهران را، به لحاظ این‌که در آینده به کار خواهد خورد، بنگارم. این است اجمال آن تفصیل پادشاه مملکت ایران، تقویم در پیش، ملاحظه می‌کند که برای عزیمت [به] شکار کدام روز [و] ساعت خوب است. همهٔ وزرا، امرا و رجال و مأمورین در خیال این‌که لقب تازه‌ای برای خود پیدا کنند و از مقامی که دارند به هر وسیلهٔ نامشروع که دست دهد بالا بروند و همچشمان خودشان را، به هر افترا و بهتان که ممکن باشد، از منصبی که دارند پایین بیاورند؛ همه این خیال را دارند، حتی دربان هم امید حکومت ولایتی را دارد، و امثالش هم بسیار است. طبقهٔ تجار نیز اصلاً در خیال ترقی تجارت و ترسیع ادارهٔ آن نیستند و به همان طریق که از نیاکان خودشان دیده‌اند راه می‌روند. در تمام طهران یک کومپانی و شراکت برای ترویج امتعه و محصولات مملکت تشکیل نیافته، با این‌که چند تن صاحب سرمایهٔ کافی هم هستند ولی به همدیگر امنیت ندارند. حتی در معاملات نیز با همدیگر خیلی به احتیاط حرکت می‌کنند و همه در آن خیال است که به دیگری پای بزند. مانند دولتین انگلیس و روس چشمشان همیشه به حرکات و کردار همدیگر معطوف است. اصناف و کسبه هم در قیل و قال پول سیاه: امروز هفتاد شاهی، یک قران. فردا هشتاد شاهی؛ فقرا در فکر تدارک نان: امروز یک من دو قران، فردا سه قران. سفرای دو دولت بزرگ همسایه نیز در پی ترویج مقاصد پولتیکی خودشان هیچ‌کس را پروای وطن و از حب او اثری در ظاهر و باطن نیست. همگی قاصرالعقل و ناقص الایمان، «مرده‌اند ولی زنده، زنده‌اند ولی مرده». باری، کالسکهٔ ما رو به قزوین در تک و پو درآمد. از رفیق راه پرسیدم: «اسم شریف شما؟» گفت: «حاجی غلام‌رضا.» او هم از من پرسید. گفتم: «ابراهیم.» گفتم: «کجایی هستید؟» گفت: «قزوینی.» دیدم خوب است، رفیق ما به راه بلد است، این راه از طهران تا قزوین خیلی تعریف دارد؛ راه همه‌جا راست و مسطح و منزل‌ها خوب و آراسته. در حقیقت می‌توان گفت که بهترین راه‌های ایران است – یعنی غیر از این راهی نیست. حاجی غلام‌رضا دهات عرض راه و ایستگاه‌ها را یکان‌یکان به ما تعریف می‌کند. در هر منزل به ورود، اسب‌ها را عوض کرده ما را معطل نمی‌کنند. یک شب، در میان راه منزل کردیم. هر گونه اسباب راحتی برای مسافرین مهیاست. به رسیدن ما سماور آوردند. چای دم کردیم. خدمتکاران به قاعده سؤال و جواب می‌کنند. بعد از نماز صبح اسبان را بستند، سوار شده به راه افتادیم. قریب نماز شام به قزوین رسیدیم. از حاجی پرسیدم: «در کدامین کاروانسرا منزل کنیم بهتر است؟» گفت: «در اول شهر مهمانخانه‌ای هست. آن‌جا برای شما خوب و مناسب است. اگر در آن‌جا منزل کنید راحت می‌شوید.» * * * Səyahətnamənin mətni, 13 رسیدیم به مهمانخانه. دیدم واقعاً جای خوب است. اتاق‌های متعدد دارد. یکی را دادند، شبی به دو قران، که خیلی ارزان است. از اسباب و مبل نیز تخت‌خواب و میز و صندلی و سایر لوازم و رختخواب و غیره موجود است. با حاجی خداحافظی کردیم. او رفت. خدمتکار مهمانخانه سماور حاضر کرد و گفت: «برای شام چلو می‌خواهید یا پلو؟» گفتم: «مگر آشپزخانه و طعام هم دارید؟» گفت: «همه‌چیز هست.» گفتم: «اگر چلو با خورش جوجه بدهید بهتر است.» گفت: «به چشم!» چای خورده نماز خواندیم. آنگاه شام آوردند: یک مجموعهٔ به‌قاعده چلو و خورش و شربت و دوغ و پنیر و سبزی، در نهایت سلیقه و پاکیزگی. خوردیم. فردا حاجی غلامرضا به دیدن ما آمد. قدری صحبت کردیم. هنگام رفتن برای فردا شب از ما وعده گرفت. او رفت، ما هم از منزل بیرون شدیم. راه بازار را پرسیدیم. گفتند: این خیابان راست می‌رود به «عالی‌قاپو»، از آن‌جا طرف چپ راه بازار است. گردش‌کنان رفتیم تا بازار. این شهر قزوین وقتی پایتخت بود ولی حالا از رونق افتاده، خیلی کنیف و خراب است. نسبت به شهرهای فرنگستان دهکده‌ای هم به شمار نمی‌رود، زیرا که شهرهای اروپا در و دیوارش را نیز گویی روح و حس هست. از کثرت آمد و شد مردم و اشتغال به معاملات، شخص به رونق تجارت آن‌جاها پی تواند برد. یک نفر را در همهٔ شهر بی‌کار نمی‌توان دید. همه مشغول کار و در فکر تزیید ثروت ملی و آبادی مملکت‌اند. بالعکس در ممالک ایران، هر جاکه می‌نگری، مردمان تنبل و بی‌کارند که در هر گوشه‌ای جوق جوق نشسته‌اند. شهرها همه خراب و چون گورستان است. اگر شخصی به دیدهٔ بصیرت بنگرد از در و دیوار شهر توان شنید که به آواز بلند می‌گوید: «من صاحب ندارم و برای آبادی من هیچ اقدامات به کار نمی‌برند.» خیلی افسوس خوردم چه می‌توان کرد؟ باری، گفتم: «یوسف‌عمو، برویم یک دکان آشپزی لقمه‌ای نهار بخوریم!» دکان آشپزی سراغ گرفتیم، یک دکان چلوپزی نشان دادند. بدان‌جا رفتیم. نگاه کردم از کثرت کنافت به دکان داخل شدن ممکن نیست تا چه رسد به چیز خوردن. برگشتیم. دیدم یوسف‌عمو می‌گوید: «اطبای پدرسوختهٔ فرنگستان همه دروغ می‌گویند که میکرب‌های ناخوشی از کنافت تولید می‌شود. اگر چنان است پس اینان با این‌همه کنافت ناخوش نمی‌شوند؟» گفتم: «برویم به مسجد، نماز خوانده برگردیم به منزل ناهار را هم در آن‌جا نخوریم!» رفتیم به مسجد شاه، در حقیقت مسجد خیلی عالی است. اما چه فایده؟ چنان‌که از بیرون باشکوه دیده می‌شود اندرونش صد چندان پریشان است. حضیرها همه‌جا پاره‌پاره، در گوش‌های دو سنگ گذاشته بودند، دو نفر گردو شکسته مغزش را سوا می‌کردند. در طرف دیگر چند نفر نشسته انار می‌خوردند. و در گوشهٔ دیگر خربزه خورده، پوست و تخم‌هایش را ریخته بودند، به‌طوری که – پناه بر خدا! – هیچ مسلمان غیرتمندی پیدا نمی‌شود که از دیدن آن وضع ناگوار خود را از گریه بازدارد. با خود گفتم «خدایا! این‌جا معبد اسلامیان است. این بی‌حمیتان چرا حرمت او را نگاه نمی‌دارند؟ این خانهٔ توسط، شرف اسلامیت از این‌جا باید منتشر بشود. آخر در مصر و اسلامبول ما مساجد و جوامع را دیده‌ایم که همه با فرش‌های گران‌بها مفروش‌اند و از در و دیوار روایح طیبه به آسمان بلند است. مؤذن و خدام دارند. در اوقات پنج‌گانه از تمامی مساجد بانگ اذان محمدی بلند است. در مقابل آن‌ها بدین‌جا چگونه مسجد و معبد نام دهیم؟ نمی‌دانم چه بلا به سر این ملت بدبخت رسیده که همه کور و کر شده‌اند؟ بالفرض گیرم که افراد ملت عوام و جاهل‌اند، آیا علما و حکما و سادات و بزرگان نیز این وضع را نمی‌بینند یا معنی مسجد را نمی‌دانند؟» در این مساجد نماز جماعت کمتر ادا می‌شود. در هر گوشه چند نفر دستمال خود را به عوض جانماز پهن کرده منفرداً نماز می‌گذارند. چون‌که زمین پر از گرد و غبار است. ما نیز چنان کردیم. پس از ادای نماز از مسجد بیرون آمده چند قدمی دورتر دیدم قیل و قال بلند است. درست گوش دادم دیدم صدای طلاب است که از مدرسه بیرون می‌آید. رفتم توی مدرسه، بنای بسیار بزرگ و معتبری بود. می‌گویند یکی از پادشاهان صفویه ساخته است. در سکوی یک حجره آخوندی را دیدم وضو می‌گیرد اما در آن حجره صدای دو نفر به غوغا بلند است. با خود گفتم «در حالی که این آخوند می‌بیند که دو نفر مسلمان دعوا می‌کنند هیچ التفات نکرده مشغول وضو است؟» از حالت او تعجب نموده، نگاه کردم، دیدم دو تن از طلاب در حجرهٔ روبه‌رو نشسته، در دست هر یک کتابی، مشغول جنگ و جدل هستند. گاه کتاب را به شدت تمام بالا برده چنان که گویی به سر آن دیگری خواهد زد. آن یکی نیز به همان‌طور. خلاصه، صدای «لم ولانسلم» است که به آسمان بلند می‌شود. معرکهٔ غریبی بود. از آن آخوند – که وضو می‌گرفت و حالا تمام کرده مسح می‌کشید – پرسیدم: «جناب آخوند اینان چرا دعوا می‌کنند؟» گفت: «دعوایی نیست!» گفتم: «مگر اینان را نمی‌بینی.» گفت: «مباحثه می‌کنند نه دعوا!» گفتم: «چه مباحثه دارند؟» گفت: «مباحثهٔ علمی.» گفتم: «چرا این سخن‌ها را به ملایمت و شیرین‌زبانی به همدیگر نمی‌گویند؟» گفت: «مگر با خنده و ملایمت علم توان آموخت؟» گفتم: «بنده عرض نکردم که به همدیگر بخندند بلکه چنان‌که من با شما حرف می‌زنم این طرز گفت و شنید بکنند.» آخوند با خشم هر چه تمام‌تر از سر تا پای من نگاهی کرد و گفت: «تو ترکی؟» گفتم: «بلی، آذربایجانی هستم.» گفت: «این است که چیزی نمی‌فهمی. برو، برو. این‌جا محل تماشا نیست!» ناچار گذشتم. اما در هر حجره همین هنگامه برپا بود. گفتم: «یوسف‌عمو برویم! در این مملکت هر چه نگاه کنیم غم‌افزاست. این یکی را من ندانسته بودم که برای آموختن علم باید داد زد، فریاد کرد و نعره کشید.» از مدرسه چند قدمی فراتر نگذاشته بودیم که ناگاه از طرف دیگر صدای «دورباش!» بلند شد. از بانگ فراشان که «چشم بپوش، برگرد، بالا برو، پایین بیا!» گوش آسمان کر می‌شد. دیدم از دو طرف صف فراشان است که می‌آیند. همان‌طور که در شاهرود دیده بودیم، در میان صفوف فراشان کالسکه‌ای در حرکت بود. دیدم مردم رو به دیوار کرده ایستادند. در شاهرود این تشریفات را یاد گرفته اما رو به دیوار کردن را ندیده بودم. خلاصه به مردم تبعیت نموده روی به دیوار کردیم. آستری روی به طرف کالسکه ایستادیم. چون‌که به یوسف‌عمو در شاهرود تعلیم داده بودند که در آن حال رکوع نماید، یعنی خم شود، بیچاره روی به دیوار کرنش کرده معلوم است پشت به خانم بود. فراشان خیال کردند که این استهزا می‌کند، مخصوصاً طرف وارون را به خانم نشان می‌دهد. من هم رو به دیوار ایستاده بودم، یک وقت دیدم که بزن‌بزن است، به سر و صورت بیچاره یوسف‌عمو هی مشت و سیلی و چوب است که از در و دیوار فرو می‌ریزد. بیچاره هی داد می‌زند: «بابا! چرا می‌زنید، تقصیر من چیست؟» من هم پیش رفته گفتم: «بابا آخر مسلمان‌اید، این غریب بیچاره را چرا می‌زنید؟» گفتند: «این پدرسوخته به شاهزاده خانم بی‌ادبی کرده. هی پدرسوختهٔ مادرقحبه!» کالسکه گذشت، فراشان ماندند که یوسف‌عمو را ببرند. من با خود در اندیشه‌ام که خدایا چه کنم. به این و آن بنای عجز و لابه گذاشتم «که بابا جان! به خدا تعظیم کرده.» دیدم به جایی نمی‌رسد. یک دفعه به خاطرم آمد که در این‌گونه موارد بنا به عادت زشت این مملکت‌ها پول حلال همهٔ مشکلات است. پواشکی پنج قران درآوردم. به محض دیدن پول اختیار از دستشان رفت، چون موم نرم شدند و آن مبلغ را از دستم گرفته در رفتند، ما هم خلاص شدیم. اما یوسف‌عمو گریان است. من از او خجلت می‌کشم ولی بیچاره خبر ندارد که من در طهران خیلی بدتر و سخت‌تر از او کوتک خورده‌ام. باری، به سخنان تسلیت‌آمیز از او دلجویی کرده رفتم به منزل و به جای ناهار هی سیگار است که پی در پی می‌کشیم و دود می‌خوریم. با خود می‌گفتم «اگر برای فرداشب به حاجی غلامرضا وعده نداده بودم، الان از این شهر بیرون می‌شدم.» خلاصه، بیست‌وچهار ساعت دیگر از منزل بیرون نرفتیم. فردا طرف غروب بود که آدم حاجی آمد. از خدمتکار مهمانخانه پرسید که ابراهیم‌بیگ کدام است. نشان دادند. آمد و سلام کرد و گفت: «بفرمایید! حاجی منتظر است.» دیدم یوسف‌عمو میل ندارد. گفتم: «خوب نیست، وعده داده‌ایم، باید رفت. فردا انشاءالله از این‌جا حرکت می‌کنیم!» برخاسته همراه آدم حاجی رفتیم. حاجی از دم در ما را پیشواز کرده در نهایت احترام داخل اتاق نمود. دیدم ده دوازده نفر مهمان دیگر هستند. سلام کرده نشستیم. بعد از مراسم احوالپرسی و خوش‌آمدی، از هر طرف صحبت درگرفت. یکی از آنان گفت: «امروز در حقیقت دلم به حال پسر حاجی نوروزعلی خیلی سوخت، دیدم یک بار الاغ علف برای فروش می‌آورد، سر و پای برهنه. معلوم است امر گذرانشان منحصر به همین است.» دیگری گفت: «به ما چه؟ گناه خودشان است.» سومی گفت: «نه، خودشان تقصیری ندارند. همهٔ این گناهان عاید به حال آخوند ملا احمد پیشنماز است. این بیچارگان را او خاکسترنشین کرد.» چهارمی گفت: «آقاجان! این‌ها همه کارهای خدایی است، اسباب آن بر ما پوشیده است. بلکه حاجی نوروزعلی نیز به ظلم آن همه ثروت و سامان را جمع کرده بود که در ظرف مدت سه چهار سال این‌طور نابود و پایمال شد!» یک نفر دیگر – که گویی مثل ما غریب بود – پرسید: «حاجی نوروزعلی کیست، و چه شده است؟» به او نقل کردند که: «این حاجی نوروزعلی تاجر معتبری از اهل «گروس» بود. از سه زن هشت پسر و سه دختر داشت. خودش فوت شده شصت هزار تومان نقد و املاک به اولاد خود میراث گذاشت. هر یک از علمای مملکت، اطراف یکی دو تن از این وراث بدبخت را گرفته هر کدام به طرفی کشیدند. امام جمعه – که پسرش داماد حاجی نوروزعلی و خودش هم وصی بود – همه را به طرف خود می‌کشید. القصه، کار به محاکمه و مرافعه انجامید. دو دفعه حاکم عوض شد. هر کدام حصهٔ معتنابهی از متروکات آن شخص، بیش از وراث او، گرفتند و باز وراث در کشاکش بودند. گاه یکی را حبس می‌کردند و گاهی دو تن بست می‌نشستند. این گرفت و آن برده، خرده‌ریزی هم به وراث رسید. دو تن از ایشان هم بی‌شعور بودند، آن‌چه به دستشان رسیده بود به قمار باختند، حالا هیچ ندارند و گریختند به «حاجی‌طرخان»، عیالشان در این جا گرسنه‌اند. از آن شصت هزار تومان ثروت، امروز – که چهارمین سال فوت اوست – شصت دینار باقی نیست.» بسیار افسوس کردند. هی غلیان و چای است که می‌آید، صحبت نیز گرم است. یک نفر از مهمانان را – که در صدر مجلس جای داشت – یکی از حضار مخاطب داشته به آواز بلند گفت: «جناب شمس‌الشعرا! به‌تازگی چیزی انشا فرموده‌اید؟» گفت: «بلی! دیشب به نواب والا امیرزاده نوشتم. فردا جمعه است برده حضوراً خواهم خواند.» دست کرد به بغل، کاغذی درآورد. بنا کرد به خواندن و در اتمام هر بیتی، از مستمعین صدای «بارک‌الله، احسنت احسنت» است که بدل می‌شود. یکی از آن میان گفت: «آفرین به خیال مبارک شما! به‌به، چه خوب گفته‌اید!» پس روی به من کرد که «چه‌طور است مشهدی؟» گفتم: «بنده از این چیزها نمی‌فهمم.» گفت: «چه‌طور نمی‌فهمی؟ کلامی است که سراپای روح است.» گفتم: «هیچ روحی ندارد. این شیوه کهنه شده، مقتضیات زمان امروز در امثال این ترهات روحی نگذاشته. به بهای این سخنان دروغ در هیچ جای دنیا یک دینار نمی‌دهند، مگر در این ملک، که سبب آن هم به‌جز بیکاری و بیماری و بی‌علمی و غفلت و دنائت نفس نیست که ظالمی را دانسته و فهمیده به عدالت و جاهلی را به فضیلت و لئیمی را به سخاوت ستایش کنی و به سبب بافتن این دروغ‌های بی‌معنی نیز برخود ببالی. زمان آن زمان نیست که مرد دانا بدین سخنان دروغین مزور فریفته شود. شاعری یعنی مداحی کسان ناسزاوار. مانند آن است که خوشنویس کشیدهٔ کاف و یا دایرهٔ نون را خوب می‌کشد و نیکو می‌نویسد. دیگر امثال این کارها چندان از فضایل انسانی معدود نیست. تو مطلب را درست بنویس گو کشیدهٔ کاف کج باشد، همهٔ منصفان می‌گویند راست است. امروز بازار مار زلف و سنبل کاکل کساد است. موی میان در میان نیست. کمان ابرو شکسته، چشمان آهو از بیم آن رسته است. به جای خال لب از زغال معدنی باید سخن گفت! از قامت چون سرو و شمشاد سخن کوتاه کن، از درختان گردو و کاج جنگل مازندران حدیث ران! از دامن سیمین‌بران دست بکش و بر سینهٔ معادن نقره و آهن بیاویز! بساط عیش را برچین، دستگاه قالی‌بافی را پهن کن! امروز هنگام استماع سوت راه‌آهن در کار است نه نوای عندلیب گلزار! بادهٔ عقل‌فرسای را به ساقی بی‌حیا واگذار، تجارت تریاک وطن را ترقی و رواج بده! حکایت شمع و پروانه کهنه شد، از ایجاد کارخانهٔ شمع کافوری سخن‌ساز کن! صحبت شیرین‌لبان را به دردمندان واگذار، سرودی از چغندر آغاز کن که مایهٔ شکر است! والحاصل، این خیالات فاسده را – که مخل اخلاق اخلاف [است] – بهل کنار، از حب وطن، ثروت وطن، از لوازم آبادی وطن ترانه‌ای بساز! از این شاعری که پیش گرفته‌اید برای دنیا و آخرت شما چه فایده حاصل تواند شد؟ وطن شما از مظالم این حکام بی‌مروت چنان خراب شده که دیگر آبادی آن را تصور نتوان نمود. این امیرزادهٔ ظالم که شما او را در صدق ثانی حضرت یوسف و در جلالت شأن بالاتر از حضرت سلیمان نبی تعریف کرده‌اید، بیدادگری است بی‌تربیت که امروز در بازار از شماتت مادر آن غدار – که شما با یوسف پیغمبرش قرین داشته‌اید – به سر این یوسف حاضر بیچاره چه بلاها که نیاوردند! از چوب و مشت و سیلی و لگد هیچ فروگذاری نکردند و کسی پیدا نشد که به حال او رحمی کند و یا این‌که از تقصیر او بپرسد. هر گاه می‌کشتند باز احدی نمی‌پرسید. خدای چشم را برای دیدن احسان فرموده. بایستی آن خود را مستور دارد. به دست جمعی بی‌پدران چوب دادن و به جان مردم انداختن که «کور شو، دیده ببند، رو به دیوار کن!» چه معنی دارد؟ این از آیین مسلمانی است؟ هر گاه تو شاعری و از حکمت شعر خبر داری، سرگذشت امروز ما را نظم کرده در شهر سمر کن تا خلق بدانند در ایران چه خبر است و هموطنانت را از حقوق بشریهٔ خودشان بیاگاهان که در مقابل تعدیات این مشتی خذله بیش از این بردباری نکنند. به اتفاق سایر امم، ایرانیان اولین قوم متمدن روی زمین بودند و بیشتر از سایر ملل به عزت و افتخار می‌زیستند؛ حالا چه شده که وحشی‌تر از همهٔ اقوامشان می‌دانند و بیگانگان در ایشان به نظر خواری می‌نگرند؟ من خود ایرانی هستم، پنج ماه است به عزم دیدار وطن و زیارت بدین مملکت بدبخت رسیده‌ام. از بس ناملایمات که همه‌روزه در هر طرف و در تمامی شعبات ادارهٔ ملک می‌بینم، دلم آخر خون شده از خور و خواب و عیش و نشاط وامانده‌ام ولی شما را از این عوالم بی‌خبر می‌بینم. افسوس که خون در ابدان شما فسرده گشته، از حسیات انسانی غافل مانده‌اید!» از شدت تأثر که داشتم گلوگیر شدم و اندکی نماند که خفه شوم، ناچار سکوت ورزیدم. مجلسیان تماماً مات و متحیر به روی من می‌نگریستند. پس از اندکی خودشان را جمع کردند. چون از این عوالم به کلی بی‌خبر بودند، باز بنای تصدیق شمس‌الشعرا را گذشتند. یکی از آن میان گفت: «مشهدی زغال معدنی یا سنگی برای چه لازم است؟ ما همه هیزم می‌سوزانیم، زغال هم داریم. مزایای این خیالات مبارک شمس‌الشعرا را نیز همه می‌دانیم، اگر شما نفهمید بر ما حرجی نیست.» دیدم که ورق برگشت. اینان مرا به جهالت نخطته می‌کنند. با خود گفتم که با اینان جور دیگر باید رفتار نمود. گفتم: «آقاجان شب دراز است صحبت هم گرم. می‌خواهم یک مثل به شما بگویم.» گفت: «بگویید، چه عیب دارد!» گفتم: «روزی یکی از علمای افغان در یکی از مدرسه‌های هرات به طلاب درس تقریر می‌کرد. از قضا، مهدی‌بیگ شقاقی را سکه اسمش بر همهٔ شما معلوم است – بدان مجلس درس گذار افتاد. در کمال بی‌اعتنایی آمد تا نزدیک رحلهٔ […] مدرس بنشست. آقای مدرس از هیولا و هیئت کذایی و لباس دهاتی آن رم‌خورده خیالش پرت می‌شود. ولی بعد از ختام درس، مهدی‌بیگ را مخاطب داشته می‌گوید: «درسی راکه تقریر کردیم، تو هم فهمیدی؟» مهدی‌بیگ نیم‌خندی کرده می‌گوید: «چرا فهمیدم!» می‌گوید: «چه درس بود؟» جواب می‌دهد: «درس است دیگر!» می‌گوید: «چه‌طور درس است دیگر؟» درس از چه بود؟» جواب می‌گوید: «از ایهام و کنایه.» – واقعاً درس هم از آن بوده است – می‌گوید: «معنی ایهام چیست؟ تعریف کن بینم!» جواب می‌دهد: «ایهام است دیگر!» می‌گوید: «این حرف دلیل آن نمی‌شود که تو معنی ایهام را دریافته‌ای، اگر می‌دانی بگو!» مهدی‌بیگ می‌گوید: «معنی ایهام این است که مثلاً بنده یک غلام دارم نامش مبارک و شما هم غلامی دارید نامش مبارک. هر دو مبارک با همدیگر دعوا کردند. مبارک غلام بنده مبارک شما را زد بر زمین، رید به سر مبارک شما.» آن‌وقت حال مدرس معلوم است. حالا من هم به شما می‌گویم خیال مبارک بنده رید به خیال مبارک شمس‌الشعرای شما! مرد عزیز! وطن شما پایمال جور شده از غایت جهل هیچ در پی دفع آن نیستید و علم و فضلی که دارید همین بستن چند کلمات بی‌معنی به همدیگر و بافتن بعضی دروغ‌های بی‌فروغ دربارهٔ جمعی از اراذل ناس است که بافندهٔ آن را ملک‌الشعرا، شمس‌الشعرا نام داده در صدر مجلس می‌نشانید و در مخاطبه، بندهٔ شما، به سر مبارک شما و چه‌ها و چه‌ها خطاب کرده شخص را مشتبه می‌کنید. بیچاره خیال می‌کند که داناترین مردم روی زمین است، حال آن‌که جواب هیچ بچه مکتبی را در بحث علوم و فنون متداوله نمی‌تواند بدهد. فضیلتی که دارد همانا دروغ‌بافی و یافه‌درایی است. حالا می‌دانم صاحب‌خانه از شمس‌الشعرا خجالت می‌کشد. تنها یکی دو تن از مجلسیان چنان می‌نماید که به طرف من مایل‌اند، اما سایرین می‌خواهند مرا کشته ریزه ریزه کنند. یکی گفت: «بابا بگذارید به حال خود! اینان ترک‌اند، ساده دل و بی‌تربیت باشند.» دیگری گفت که: فرموده‌اند «اکرم‌الضیف ولو کان کافرا.» * * * Qəzvin səyahətinin icmalı شام آوردند. صرف شد. بعد از قهوه و غلیان مجلس متفرق گشت. نوکر صاحب‌خانه نیز فانوس روشن کرده ما را به منزل رسانید. هر چند که اول در خیال داشتم سه روز در قزوین بمانم ولی بعد از حادثهٔ یوسف‌عمو دل از اقامت آن‌جا برکنده، چنان‌که به یوسف وعده کرده بودم، فردای آن آفتاب‌نزده رفتم چاپار دیده رخت از آن‌جا بربستیم. نام مکاری ابراهیم و از اهل زنجان است. بعضی چیزها که لازم داشتیم خریده عصری از منزل با رخت و بنه حرکت کردیم و در بیرون شهر جایی که کاروان افتاده بود منزل نمودیم، تا صبح از آن‌جا رو به شهر اردبیل حرکت کنیم. از در و دیوار شهر غم و غصه می‌بارد. مردمانش از حیات بی‌خبر، بس‌که اوهام در عروق و اعصابشان جا کرده که از وضع زمان به‌کلی غافل و از هر گونه عوالم مدنیت جاهل‌اند. از وضع مدارس و مساجد شهر نیز مختصری گفته شد. نه بهره از دنیا دارند و نه از آخرت. احدی را پروای تزیید ثروت عمومی وطن و خبر از حب وطن نیست. خون در رگشان فسرده، «زنده‌اند ولی مرده، مرده‌اند اما زنده.» باری، سحرگاهان از آن‌جا با کاروان به سوی اردبیل حرکت کردیم. عمدهٔ مقصود من از سفر اردبیل همانا زیارت مرقد پاک سید جلیل‌القدر شیخ بزرگوار صفی‌الدین اسحق اردبیلی است که مذهب حقهٔ اثناعشری به گرامی وجود آن ضیاپاش جهان انسانیت منتشر شد. جانم به فدای روح پاکش! در اثنای راه، چیزی که قابل نگارش باشد دیده نشده همه‌جا دهات بزرگ و کوچک دیده می‌شود. از دهاتیان هیچ چیز متوقع نتوان شد. این‌قدر توان گفت که همه مردمان ساده‌لوح و دین‌دارند. دائم‌الصلواة و مهمان‌نوازند. بی‌علمی برای ایشان سعادت بزرگی است، زیرا که اوصاف حسنهٔ دینداری و مهمان‌نوازی و راستگویی و درستکاری را بی‌تعلیم یاد گرفته‌اند. در عفت و عصمت مردان و زنان ایشان حرفی نیست. واضح است که زنان طهران بلکه تمام شهرهای ایران روز رستاخیز در بهشت به درجات بلند این زنان دهاتی حسد خواهند برد. اگرچه غالباً روگشاده‌اند اما دلشان صاف است و به‌جز از حلال خودشان سایرین را مثل برادر می‌دانند و خیال ناپاکی ابداً از خاطرشان نمی‌گذرد. سوگند یاد توان نمود که از میان ده‌هزار اینان یک نفر پیدا نمی‌شود که به شوهر خود خیانت کند. از سیاحت خود تنها بدین یکی دلخوش‌ام. درد و بلای اینان به جان آن شهریان بی‌حجاب! همه دهات ایران برخلاف ممالک خارجه ملک است. روز ششم رسیدیم به شهر اردبیل. در کاروانسرای حاجی محمد منزل کردیم. یوسف‌عمو گفت: «باز حمام نخواهی رفت؟» گفتم: «عموجان! کار بسیار خراب و بدنم خیلی چرک است. در تصور آنام که به دالاندار بگویم بلکه مرا به خانهٔ خودش برده آب گرمی درست بکند تا بدن خود را شست و شویی کنم. شما بروید، من حالا قدری می‌خوابم که کمی از رنج راه بیاسایم.» او رفت، من هم خوابیدم. بعد از ساعتی بیدار شده مطلب را به دالاندار گفتم. دالاندار گفت: «در این‌جا آب حمام‌ها را ماهی یک بار عوض می‌کنند. برادرم حمامی در اجارهٔ خود دارد. فردا آب آن عوض خواهد شد، کسی داخل نشده، من شما را می‌برم.» خیلی خوشوقت شده دعایش کردم. فردا چنان شد که قرار گذاشته بودیم. پس از استحمام، یکی از حمالان کاروانسرای را دلیل برداشته رفتیم به زیارت سید بزرگوار شیخ صفی‌الدین. با کمال خشوع و خضوع بدن تربت پاک وارد شدیم. یکی از خدام آن درگاه بلند ما را برد به سر مرقد حضرت شیخ، زیارتنامه خوانده فاتحه فرستادیم. بعد رفتم به سر قبر شاه رضوان جایگاه شاه اسماعیل. آن‌جا نیز فاتحه‌ای خوانده همت بلند آن بادشاه پاک‌نژاد که – زیب صحایف تاریخ ملی و مذهبی ماست – در نظر جلوه‌گر افتاد. از مقایسهٔ آن با وضع حاضر بی‌اختیار گریه‌ام گرفت. گفتم «ای من به فدای تربت پاکت! اساس این دولت و مذهب مقدس را در سیزده‌سالگی تو استوار داشتی. قربان غیرت نو شوم. اکنون سر از خاک رحمت بردار و ببین که آن مذهب و دولت متین را ناکسان اخلاف تا چه پایه خوار و بی‌اعتبار کرده‌اند. از علمای اثناعشریه تنها اسمی باقی است. همه در پی کسب ثروت و سامان و تحصیل ریاست و سیاستاند. احدی در صدد ترویج شریعت پیغمبر نیست. عمدهٔ مشاغلشان محض ملاحظهٔ تکثیر صدای نعلین، مداخله به کارهای حکومتی است؛ خواه حق و خواه ناحق. هیچ‌یک از ایشان در خیال تزیید رونق شکوه آن آیین پاک – که تو احیا فرمودی – نیست؛ نخستین مقاصدشان این است که به هر وسیله‌ای باشد پیش از همه‌چیز هر کدام پنج شش پارچه دهات حاصل‌خیز به چنگ بیاورند. آنگاه به فراغت خاطر به هر سوی تازند و برای یک دعوا به دست مدعی و مدعی‌علیه چندین احکام ناسخ و منسوخ بدهند و برای آبادی خانهٔ خودشان خانهٔ هر دو را خراب کنند. احکام لایتغیر شریعت پاک را نیز مشوب و ممل به غرض و وسیلهٔ جلب منفعت غیرمشروعه سازند و به جای اصلاح حال مسلمانان به افساد آن پردازند و در عرصهٔ گیتی مصداق «اذا فسدالعالم فسدالعالم» را ظاهر کنند.» باری، پی از این خیالات جگرسوز آمدیم به مقبرهٔ جنت‌مکان شاه‌طهماسب اول. در این‌جا هم پس از فاتحه و طلب آمرزش در حق آن پادشاه دین‌دار گردش‌کنان آمدیم به «چینی‌خانه» که به عنوان نذر از هر طرف بدان بقعه وقف کرده‌اند. واقعاً خیلی نفیس داشت. در آن دایره از بس ظروف گران‌بهای چینی از هر سوی چیده‌اند که دیده از تماشای آن‌ها سیر نمی‌شد. اما جای بسیاری از ظروف خالی بود. گفتند این‌ها در استیلای روس به یفما رفته. در حقیقت این واقعهٔ تاریخی است. به خاطرم آمد. از این رهگذر خیلی افسرده‌خاطر گشتم. چون ذکر تفصیل آن بسیار ملال‌انگیز و اندوه‌خیز است از نقل و بیانش صرف‌نظر کردم. این مقبره و مسجد بسیار باشکوهی که در جنب اوست با مخارج گزاف ساخته و پرداخته شده ولی چنان‌چه شاید و باید به حفظ آن‌ها همت نکرده‌اند. محتاج تعمیر است. می‌گویند موقوفات زیادی دارد ولی معلوم نیست که کدامین نامرد خدا ترس می‌برد و می‌خورد. در ایران از این عمل موقوفات اسمی باقی است. پس التماس کردیم، در خزانهٔ مقبره را باز کردند. لوحه‌ای به خط مبارک حضرت امیرالمؤمنین اسدالله الغالب علی‌بن ابی‌طالب – علیه‌السلام – دیدم که به خط کوفی در پایان لوحه مرقوم بود «کتبهٔ علی‌بن ابوطالب» و لوحهٔ دیگر نیز به خط مبارک حضرت امام حسن – علیه‌السلام – زیارت شد که در آخر آن هم «کتبهٔ حسن‌بن علی» مرقوم بود. هر دو را زیارت کرده، بوسیده و بر مردمک دیده نهادیم، دل و دیده را از زیارت آن دو گوهر کونین قیمت نیرو و روشنایی افزود و به سعادت بی‌پایان نایل گشتیم. شکر خدای راکه گاهی امثال این سعادات – که موجب تسلیت خاطر شکسته است – روی می‌دهد که دل رمیده را چندی آرام می‌دارد. پس از اتمام زیارت، انعامی به خدام داده برگشتیم منزل. فردای آن به تماشای «نارین قلعه» رفتیم. این قلعه بسیار محکم است. هر چه تعریف کنم به جایی نخواهد رسید. در دم دروازه قلعه پیرمردی ایستاده بود؛ گویا توپچی و قراول است، شمشیری در دست به دیواری تکیه داشت. قلعه دو خندق مارپیچ دارد که در روی هر یک پلی برای آمد و شد مردم بسته‌اند. از پل‌ها گذشتیم. قلعه بسیار وسیع و عمارات حاکم‌نشین در توی قلعه است. مسجد عالی و حمامی دارد. ده دوازده عراده توب در جاهای مختلف دیدیم که یادگار زمان‌های قدیم بودند. امروز از آن‌ها کاری ساخته نمی‌شود. می‌توان گفت که از قیمت فلزی آن‌ها نیز کاسته است. در جنب توپخانه بعضی حجرات خالی دیدیم. گویا سربازخانه است ولی سربازی دیده نشد. محض اطلاع از درون آن‌ها، خواستیم به یکی داخل شویم که بوی تعفن مغزم را تکان داد، دیدم که همه آن‌جور و پر است. دستمال را به دماغ گرفته برگشتیم و از آن‌جا بالای برج رفته روی به طرف «قم» معطوف داشته فریاد زدم: «ای شهریار غیرتمند، شاه عباس، و ای نایب‌السلطنه عباس‌میرزا کجایید؟ سر از خاک تیره بردارید! ببینید که این اخلاف ناخلف ودایع شما را چگونه نگاه داشته‌اند! شما این قلاع محکم و حصارهای وسیع را برای محافظت وطن و مدافعه دشمن با هزاران زحمت ساخته و پرداخته‌اید، اکنون در نقاط عالیه آن نشسته برای خراب کردن وطن و غارت نمودن و کشتن ابنای وطن حکم‌های ناحق می‌رانند و جاهای پایین آن را که مجاهدین اسلام را قرارگاه بود – بی‌شرمانه جای زباله و کنافت نموده‌اند. کجایی ای شهریار شیرین‌کار و ای پادشاه غیرتمند دین‌دار؟ ای آبروی خاندان صفوی، شاه دلاور عباس، و ای نایب‌السلطنه عباس‌میرزا! ای آقا! چه شتاب نمودی در رفت و چه زود مرگ بی‌مروت بر تو تاختن کرد؟ چه بودی که سی چهل سال پادشاهی میسر گشتی تا گم کرده‌ای خود را که به سبب بی‌هنری دیگران بود، دریابی و ایران را دوباره زنده کنی؟ ای آقا! غیرتمندان حق‌شناس ایران تو را فراموش نکرده‌اند و نخواهند کرد. تو بودی که تمامی عمر خود را در سر زین به‌سر بردی، ولی بعد از تو احدی از مقاصد مقدسهٔ تو پیروی نکرد. غیرت و حمیت و حب وطن با تو به خاک رفت. از فوت تو کمر ایران چو دل ایرانیان شکست. وطن و ما هر دو بدبخت شدیم. تنها بعد از تو نوکرت میرزا تقی‌خان کمر خدمت وطن را بر میان جان بست؛ برخاست که شکسته‌ها را درست کند، خائن وطن دو دستش را بست، در حمام کاشان غسل توبه‌اش دادند که زبان از سخن ترقی ایران دربند و چشم از همه‌چیز بپوشد. آن هم متمم بدبختی‌های ایران گردید. خدای بر شما رحمت فرمایاد!» با آن حال اندوهگین که دلم بر خود می‌تپید آمدیم منزل. فردا وقت چاشت بود [که] دالاندار آمد. گفت: «آقا شما چرا نمی‌روید؟» گفتم: «به کجا؟» گفت: «امروز در میدان نارین‌قلعه گاومیش را به کشتی و جنگ خواهند درانداخت. تماشا دارد، همهٔ مردم شهر در آن‌جا جمع‌اند.» گفتم: «یوسف‌عمو، چه عیب دارد، کاری که نداریم، ما نیز برویم!» رفتیم به میدان. دیدیم واقعاً عجب ازدحامی است. مردم شهر از هر سو بدان نقطه ریخته‌اند. عجب معرکه‌ای است. من متعجب بودم که آیا این همه مردم کار و کسبی ندارند. بعد معلوم شد که این دو گاومیش جنگی یکی مال «خدام‌باشی» بقعهٔ شیخ صفی و دیگری از آن «نایب‌الصدر» است و این هر دو از علمای اردبیل به‌شمار می‌روند و از مردم شهر نصفی مرید خدام‌باشی و نیمی هواخواه نایب‌الصدرند. خلاصه گاومیش‌ها را کشیدند به میدان. دیدم هواخواهان طرفین با تدارک آمده‌اند. همه با چوب و چماق و با قمه و قداره و طپانچه مسلح‌اند و احتمال زد و خورد هم می‌رود. به هر حال، گاومیش‌ها را به همدیگر درانداختند. این دو حیوان زبان‌بسته اول قدری به یکدیگر نگاه کردند، گویا به زبان بی‌زبانی گفت‌وگویی کردند، سپس، شاخ بر شاخ، کله بر کله به جان هم درافتادند. دی بزن، هی بزن. از صدمهٔ کله، زانوهایشان گاهی به زمین خورده سینه به سینه همدیگر را مالیدن گرفتند. تا این‌که پس از چند زخم کاری مال خدام‌باشی روی برتافت. در آن اثنا، های و هوی غریبی از مردم بلند شد. کسان نایب‌الصدر دور آن حیوان بی‌زبان را گرفته، یکی از چشمش می‌بوسید، دیگری دست و پایش را می‌مالید، از یک طرف هم چند طاقه شال‌های قیمتی آورده به پشت و گردن آن حیوان انداختند و کف‌زنان و پای‌کوبان در نهایت شادی از میدان به‌در بردند. من هم بی‌خودانه، در کمال تحیر، مبهوت این حال و سراسیمهٔ این قیل و قال بودم. آهی از ته دل کشیده گفتم: «خدایا، چه می‌شد که من در این سیاحت به جای این هنگامهٔ پروحشت به جمعیت استقبال یک سردار ایرانی که از مدافعهٔ وطن فتح و پیروزی برگشته راست می‌آمدم که دشمن بدخواه را مغلوب کرده، چند عراده توپ و مهمات جنگ و سیر غنایم حرب در پیشاپیش خود وارد این شهر می‌شد که اهالی نیز در پاداش این خدمت به وطن از در و دیوار به سر او گل می‌افشاندند. به جای این های و هوی وحشیانه به ترانه‌های دلکش سربازان وطن بلندآواز بودند و امثال این شال‌ها که به گردن این حیوان زبان‌بسته انداخته‌اند به جای پای‌انداز فرش رهگذر آن سردار پسندیده کردار می‌نمودند و از طرف دیگر صدای هلهله و تکبیر علمای ملت در شکرگزاری آن فتح و پیروزی بلند می‌شد.» – نویسنده در این‌جا گریه می‌کند، خوانندگان محترم مختارند خواه بگیرند خواه بخندند. روز دیگر به تماشای بیرون شهر رفتم. چنان‌که معلوم است، این شهر اردبیل از بلاد قدیمهٔ دنیاست، جلگهٔ بسیار وسیع خوبی دارد ولی باغ و بوستانی نیست. معلوم است که هوایش پرورش نمی‌دهد. تجارت این شهر نیز به سبب بندر آستارا که قریب به دریای خزر و سرحد روس است، خالی از اهمیت نیست. بسیاری از امتعه و محصولات و محمولات ممالک روس از این شهر به آذربایجان می‌گذرد. لهذا کاروانسراهای معتبر و خوب هست اما تجار معتبر و کومپانی و شراکت‌های سودمند به حال مملکت و تجارت ابداً نیست. روز چهارم بود. دیدم از هر طرف مردم به چپ و راست می‌دوند و از هر سویی صدا بلند است که «بابا جهاد است!» با خود گفتم «دیگر این بازی تازه چیست و جهاد با کیست؟» برخاستم تا ببینم چه هنگامه است. یوسف‌عمو به دامن آویخت: «نمی‌گذارم بیرون روی. مبادا در آن میان آسیبی هم به تو برسد.» گفتم: «بابا ولم کن ببینم چه معرکه است!» دامن از چنگش رها کرده بیرون دویدم. پس از تحقیق حال گفتند که آقا میرصالح یا شیخ‌صالح است که شمشیر در دست و کفن بر خود راست کرده حکم جهاد داده است! زیاده بر دو هزار نفر از مردم شهر دور او جمع شده‌اند. نمی‌دانم یکی از مأمورین حکومت چه کرده بود که به طبع آقا ناگوار آمده با این حال حکم داده بود که او را گرفته کشان‌کشان به منزلش ببرند. آن‌قدر زده بودند که از خود درگذشته؛ جمعی می‌گفتند که مرده، برخی دیگر گفتند نمرده است ولی خواهد مرد. با خود گفتم «سبحان‌الله! این چه قیامت است؟ آیا در این مملکت حکومت نیست و صاحبی ندارد؟ ملایی را چه رسیده است که مأمور حکومت را در زیر چوب بکشد و حکومت هم نتواند نفس بکشد. نمی‌دانم این سر بلاکش من در این سفر چه‌ها خواهد دید؟» باری، پس از این هنگامه، به من نقل کردند که: این آقا سه چهار سال است از عتبات عالیات آمده، درهای سایر علمای مملکت را به‌کلی بسته است. خود در بیرون خانه‌اش با هر کسی باشد به‌جز نان جوین و سرکه چیزی نمی‌خورد اما در حرمخانه انواع نعمت‌ها به کار می‌رود و به جای آب و سرکه آب‌لیموی شیرازی صرف می‌شود. آری! «چون به خلوت می‌روند آن کار دیگر می‌کنند». هر گاه ده سال چنین بگذرد هیچ شبهه‌ای نیست که جناب آقا صاحب ده قطعه قریهٔ شش‌دانگ معتبر خواهد شد، چنان‌که سایرین هم اول این‌جور کرده‌اند. حالا جناب آقا میرزاعلی‌اکبر نیز یکی از علمای این مملکت است. خودش برای اخذ زکات، تمامی دهات اطراف را می‌گردد. در این ولایت اقلاً ده نفر از این ملاهای بزرگ هم هست، هر یکی صاحب نفوذ و مریدان بسیارند که هر کدام از آنان نیز از ده رأس اسب و شتر سودمندترند. خلاصه، بعد از هشت روز اقامت این شهر، از جلودار به عزم رفتن مراغه سه اسب، هر یکی را از قرار هجده قران، کرایه کرده پانزده قران هم بیعانه دادیم که صبح آمده ما را ببرد. صبح شد نیامد، ظهر شد نیامد، تا این‌که آدم از پی او فرستادم. خبر آوردند که جلودارها گریخته‌اند. پرسیدم: «چرا؟» گفتند: «اسب‌گیری است، حاکم مملکت می‌خواهد برود.» گفتم: «چه‌طور، چه‌طور؟ اسب‌گیری یعنی چه؟» گفتند: «بلی اگر زحمت نباشد خود بیرون بروید ببینید چه بگیرگیر است!» من مطلب را باز نفهمیدم. گفتم: «بابا، حاکم می‌رود به من چه؟ من رفتنی هستم، اسب کرایه کرده و پول داده‌ام به واسطهٔ شما. گفتید که جلودار آدم خوب و امین است.» گفتند: «بلی! باز می‌گوییم که جلودار مردی امین است اما کسی نمی‌دانست که امروز اسب‌گیری خواهد شد. برو ببین، در هر کاروانسرا هر چه بار تجارت برای تبریز و همدان و قزوین و سایر جاها بسته‌اند همه زمین مانده و همچنین از هر ولایت که به اردبیل کاروانی مال‌التجاره می‌آورد جلوداران همگی از ترس اسب‌بگیری مال‌التجاره را به زمین ریخته و خود گریخته‌اند!» گفتم: «این هنگامه تا کی امتداد خواهد یافت؟» گفتند: «معلوم نیست. ده روز، پانزده روز. تا حاکم نرفته، همین آش در کاسه است.» دیدم برای رفع شر این غولان به‌جز از ذکر لاحول فایده نیست. خواندم. بدتر از همه این‌که اشیا را نیز بسته بودیم. دوباره باز کردیم. رفتیم بازار دیدم عجب معرکه است. از یک طرف چند داروغه شاگرد و از یک سو پنج شش نفر فراش، هی این‌طرف و آن‌طرف می‌دوند. هر جاکه شتر و اسب و استری دیدند بی‌محابا جلو یا افسار آن را از دست صاحبش گرفته می‌برند. بیچاره صاحبانشان نیز بی‌اختیار از پشت سر آنان می‌روند. از دیدن این وضع، چشم‌هایم خیره گشت و سرم چرخید. در نهایت اوقات تلخی و پریشانی خیال به منزل برگشتم. یوسف‌عمو گفت که «برای ظهور حضرت صاحب‌الامر – عجل‌الله فرجه – علمای دین خیلی علامت‌ها نوشته‌اند و خوانده‌ایم، اما در آن میان اسب، شتر و استریگیری نیست. این یکی هم بر علم ما افزود، واقعاً خیلی عجیب است. مال مردم را در سوق اسلام به زور بگیرند و ببرند و از آن‌همه انبوه مردم احدی به فریاد آن مظلومان گوش ندهد. بسیار غریب است!» باری، از شدت دل‌آزردگی عبا را به سر کشیده در گوشه‌ای خوابیدم. قدری نگذشته بود صدای قیل و قالی شنیده برخاسته و دیدم دو نفر فراش در دم منزل ایستاده‌اند. یکی گفت: «هشمهری! شما دیروز سه رأس اسب کرایه کرده‌اید؟» گفتم: «بلی.» گفت: «کو اسب‌ها؟» گفتم: «مکاری نیامده، ما هم معطل مانده‌ایم.» گفت: «نه، شما باید التزام بدهید که اگر بیاید هم نروید!» دیدم «چرند» می‌گوید. گفتم: «التزام» چه معنی دارد. ما پانزده قران پول هم داده‌ایم، دست ما جایی بند نیست.» قیل و قال بلند شد. گفتند: «باید تو را خدمت فراش‌باشی ببریم.» ملاحظه کردم هر گاه ایستادگی کنم به گریبانم چسبیده کشان‌کشان خواهند برد. گفتم: «بسم‌الله، برویم!» عبا را برداشته راه «نارین قلعه» را – که حاکم‌نشین است – پیش گرفتم. دیدم یوسف‌عمو هم می‌آید. هر چه اصرار کردم به منزل برگردد قبول نکرد. گفت: «دلم تاب ندارد.» چون بدان‌جا رسیدیم اول ما را پیش یک شخصی بردند. گویا او نایب بود. یکی از فراشان به گوش آن چیزی گفت و برگشت. پس نایب ما را پیش یکی دیگر برد که آن نیز فراش‌باشی بود. آن هم به گوش او سخنی گفت. حال، دل من در تشویش است. فکر می‌کنم که «شاید ما را این بی‌مروتان در این‌جا تا یک سال حبس کردند، فریاد ما به کجا خواهد رسید؟ یا این‌که حاکم به بریدن گوش و دماغ ما حکم کرد، کیست که از ما حمایت و یاری کند؟» هر کس خواب هولناکی دیده یا کابوس هولناکی بر او مستولی شده باشد از حال من تا یک درجه آگاه تواند شد تا چه پایه دلم مشوش است. باری، فراش‌باشی به شیوه‌ای که مخصوص امثال اوست بعد از چندی سر بلند کرد و به‌تندی هر چه تمام‌تر گفت: «مردکه! اسب‌ها را چه کرده‌اید؟» گفتم: «چه اسب؟» گفت: «آن اسب‌ها که دیروز کرایه کردید.» من صدا را بلند کرده گفتم: «تو خود نمی‌دانی که چه می‌گویی، من از سؤال تو چه چیز توانم فهمید؟» قدری فضولی نیز کردم. فراش‌باشی به قهر تمام برخاست گفت: «بیا!» رفتیم اندرون. حیاط بزرگی بود. قدری هم رفتیم تالار بزرگی نمودار شد. دیدم در جلو پنجرهٔ تالار چند نفر عارض دست بر سینه ایستاده‌اند، چنان ساکت که گویی روح در بدنشان نیست. حاکم در بالا سر صندلی نشسته چند نفر معمم نیز قدری دورتر نشسته‌اند. فراش‌باشی ما را کشید پیش. سری فرو کرده ایستادیم. فراش‌باشی عرض کرد: «اینان اسب کرایه نموده ولی انکار می‌کنند.» حاکم گفت: «کو اسب‌ها؟» گفتیم: «سرکار! خبر نداریم.» چند کلمه هم زیاد گفتیم. از طرف دیگر، یوسف‌عمو هم گفت که: «سرکار ما مسافریم و رعیت خارجه. اگر ما را برنجانند یک‌سر می‌روم پای تلگراف در طهران، به وزیر مختار انگلیس خبر می‌دهم. این چه اوضاع است؟» حاکم قدری فکر کرد، سبیل‌هایش را تاب داد. چون حرفی پیدا نکرد گفت: «مرخص‌اید، مرخص!» من جسارت گرفته گفتم: «سرکار! ما رعیت خارجه باشیم یا داخله بحثی نیست، شکر خدای راکه مسلمان‌ایم. اما به شما عرض نمایم در قدیم‌الایام هر پادشاهی می‌خواست به مملکت دیگری لشکری کشد دعوای مذهبی به میان می‌انداخت، مادهٔ مذهبی را بهانهٔ ملک‌ستانی می‌کرد. اما امروز هر دولتی که بخواهد تجاوز به خاک دیگری کند تجارت و آزادی آن را – که مایهٔ وسعت معیشت و آسایش رعیت و آبادی مملکت است – از اسباب عمده آن تجاوز قرار می‌دهد و در راه توسیع دایرهٔ تجارت کرورها خرج می‌کنند و خون‌ها می‌ریزند. عجب است که شما به دست خودتان اوباب تجارت را به روی ملت می‌بندید. به جای راه‌های آهن و عرابه، اسباب نقلیهٔ این مملکت را که منحصر به اسب و استر و مستلزم هزاران زحمت است، آن را هم به عنوان سخرهٔ «اسب‌گیری» مانع می‌شوید و بندگان خدا را اذیت می‌کنید، از خدا نمی‌ترسید؟» باز حاکم با صدای بلند مخصوصی گفت: «مرخص‌اید!» و روی از من بگرداند. فراش‌باشی نیز اشارت بازگشت داد. ما هم برگشتیم. به نایب گفت: «عجب مداخل برای ما آوردید؟» – به ما هم گفت: «کاری ندارید، بروید!» آمدیم در دروازهٔ قلعه دیدم آن دو نفر فراش پیش دویدند که «پول چلو ما را بدهید.» گفتم: «چه؟ چه؟» گفت: «قوللق!» گفتم: «پدرسوخته چه قوللق به ما کردید؟» گفت: «پس ما نوکر پدر تو بودیم، یا پستان مادر را خواهیم مکید؟ خرج داریم.» گفتم: «به من چه؟ ای عملهٔ فرعون و شداد، کنار شوید از برم! خدای ریشهٔ شما و امثال شما را از روی زمین بردارد! می‌خواهید دوباره پیش آن «نمرود» برگردم و بپرسم که این ابنای شیاطین از ما چه طلب دارند؟» آن دیگری گفت: «مشدی رضا برگرد! این تبعهٔ خارجه پدرسوخته‌ها همه دیوانه هستند.» خلاصه، از چنگ آن گرگان خلاص شدیم. در اثنای راه، به یوسف‌عمو گفتم: «چرا دروغ گفتی؟ ما که تبعهٔ خارج نیستیم بلکه تذکره‌های ما را می‌خواست، آن وقت چه می‌کردیم؟» گفت: «دروغ مصلحت‌آمیز بود. اینان کجا دارای آن شعورند که تذکره به خیالشان آید. این‌ها کیسه‌ای برای مداخل دوخته بردند، آن هم که نشد.» اغلب حکام ایران، هنگام مکالمه با رعیت، دستشان در سبیل و مشغول تاب دادن هستند. سخن را با لهجهٔ مخصوصی تندند و زودزود و ناتمام می‌گویند. مثلاً: «نه، نه، نه خیر، خ، خ، خیلی خوب، خل، خو…» باری، آمدیم به منزل. باز سیزده روز معطل شدیم. در ظرف این مدت اقامت اردبیل خیلی آزرده‌خاطر بودم، چنان‌که حدی برای پریشانی خاطرم نبود. عجب است در این شهر به‌جز از من حدی را از این ظلم و تعدی فوق‌التحمل خبری نبود، و کسی از این وضع تعجب نمی‌کرد. گویی بردن بار این تعدیات از مقتضیات خلقت ایشان است. از حقوق بشریه به‌کلی بی‌خبرند. این یکی بیشتر مایهٔ کدورت خاطرم گردید. با وجود این مظالم، روزنامه‌های طهران همه‌روزه در ضمن اخبار ولایت‌ها می‌نویسند که رعیت در نهایت رفاه و آسایش‌اند. گویی عهد نوشیروان عادل است. «تفو بر چنان خلق ناپاک باد!» غرض، بعد معلوم شد که به حاکم تنها بیست رأس یابو و استر لازم بوده، [به] سبب این همه های و هوی و بگیر و ببند و تعطیل تجارت و خسارت مردم در این هنگامه، فراشان حکومت زیاده بر دویست تومان از مکاریان فقیر مداخل کرده‌اند، و هیچ‌یک از تجار مملکت نیز لبی به شکوه باز نکردند که «این چه بیداد است؟» گویی خدایشان – معاذالله – برای کشیدن این‌همه جور خلق فرموده است. به هر حال، روز چهاردهم جلودار – که در گوشه‌ای پنهان شده بود – تشریف آورد، بارهای خودمان را بسته به راه افتادیم. در راه، یوسف‌عمو گفت: «هیچ یاد داری حکایتی راکه احمد افندی تبریزی در مصر نقل می‌کرد؟» گفتم: «چگونه بود؟» گفت: «احمد افندی نقل می‌نمود که روزی در طهران یک «میرپنج» ناخوش شده، شبانگاه فراشی را پی یکی از اطبای مشهور شهر فرستاده بودند که آمده خان را معالجه کند. طبیب بیچاره شب از بستر گرم برخاسته، نزد خان مریض می‌آید. پس از معاینه ناخوش و ترتیب دوا، بیرون می‌شود که به خانه‌اش برگردد. فراش جناب خان میرپنج به گریبانش می‌آویزد که: «قوللق مرا بده!» طبیب می‌گوید: «آقاجان، من در این دل شب از خانهٔ خود برخاسته تا این‌جا آمدم آقایت را معالجه کردم چیزی به عنوان حق‌القدم به من نداده‌اند که من هم به تو چیزی دهم.» فراش می‌گوید: «افسانه مگو! من نوکر پدرت نیستم، باید قوللق مرا بدهی.» طبیب ناچار برگشته به خان عرض می‌کند که: «جناب میرپنج، فراش از من خدمتانه می‌خواهد، من که خود چیزی از شما نگرفتم.» میرپنج می‌گوید: «حکیم‌باشی، این پدرسوخته‌ها فراش‌اند، برو کم و زیاد چیزی بده راضی کن!» آن وقت شما احمد افندی بیچاره را دشنام داده به بی‌غیرتی برشمردید، حالا معلوم شد که آن مرد راستگو بود، امروز خود به چشم دیدی که به همان عنوان از خودت قوللق خواستند.» گفتم که: «ساکت باش، به رضای خدا خاموش باش، که این دردها برای من بس است!» * * * Ərdəbil səyahətinin icmalı در این ولایت، اهالی مشغول ملابازی است. در هر دکان و خانه صحبت از فلان مجتهد و فلان شیخ‌الاسلام و پیشنماز است و بعضی هم به صحبت گاومیشان جنگی سرگرم‌اند. یکی می‌گفت: «سبب مغلوبی گاومیش آقا آن بود که هنگام کله زدن، آفتاب به سوی او می‌تابید.» از این قبیل مهملات. ابداً از دنیا و آخرت خبر ندارند، از منافع تزیید ثروت عمومی و علم معیشت و حب وطن بالمره غافل‌اند. «مرده‌اند ولی زنده، زنده‌اند ولی مرده.» یک نفر چاپاردار و ما، دو نفری، سواره عازم شهر مراغه شدیم. هوا خیلی سرد است. طرف غروب به قریهٔ «نر» – که در این طرف «کتل ساین» واقع است – رسیدیم. کم‌کم برف می‌بارید. به در خانهٔ یکی از دهاتیان آمده منزل خواستیم. در سکوی طویلهٔ منزل نشان دادند. گفتم: «در این‌جا با حیوانات زیستن مشکل است، یک اتاق به ما بدهید. پول کرایه هر چه خواهید می‌دهم.» گفت: «غیر از این جایی نداریم.» ناچار در آن‌جا منزل کردیم. جلودار در آفتابه قدری آب جوشانید. چایی درست کرده، خوردیم. یک مرغی هم پخته شام کردیم. برف تا صبح بارید. زیاده بر نیم ذرع بلندی پیدا کرده بود. چون در مصر، روی برف را ندیده بودم، در ایران هم نخستین بار بود که بارش برف را دیدم، خیلی تعجب کردم. راه‌ها همه بسته بود. آن روز را ماندیم. شب خبر آوردند که در سر «کتل» کاروانیان از شدت بارش برف گذرگاه پیدا نکرده، مال‌التجاره را ریخته برگشته‌اند. دو نفر از کاروانیان و ده بیست رأس حیوان زیر برف مانده، مرده‌اند. باری، به امید گشایش هوا چهارده روز تمام در آن سکوی طویله با حیواناتی – که معلوم است – جلیس و هم‌منزل بودیم. از شرح کمال دلتنگی که در آن مدت به ما وارد شد زبان و بیانم عاجز و قاصر است و به اندک ملاحظه‌ای مطالعه‌کنندگان محترم خود خواهند دریافت که بر ما چه گذشته؛ زیرا شخصی که ابداً برف و سرما ندیده و در مسافرت همیشه در نمرهٔ اول وابورها و راه‌های آهن بنشیند و منزلش نیز در بهترین مهمانخانه‌های ممالک متمدنه باشد معلوم است که از اقامت ناچاری چهارده روزه در همچنان جایی تا چه پایه دلتنگ خواهد شد. هر گاه در میان اردبیل و مراغه راه آهن باشد، زیاده بر شش هفت ساعت این مسافرت طول نخواهد کشید، آن هم در نهایت راحت. افسوس که نیست و نخواهد شد. باری، پس از چهارده روز مصاحبت با دواب، از آن طرف کاروان رسید و خبر دادند که راه باز شده گذشتن از «کتل» ممکن است. فوراً سوار شده به راه افتادیم. به پای «کتل» رسیده، در طی فراز و نشیب آن زحمتی که بر ما روی داد به تقریر نمی‌آید. ایرانیان بیچاره بدین شدائد سفر عادت کرده‌اند. از ملل خارجه هر کس را گذر بدان راه‌ها افتد، هر آینه بر سختی جان ایرانیان و غفلت دولت و بزرگان مملکت تعجب خواهند نمود. چنان‌که معلوم است، امروز در کرهٔ زمین همه‌جا راه‌های آهن ساخته و پرداخته‌اند؛ زنگیان حبش و سودان، وحشیان آفریک از منافع آن بهره می‌برند. تنها ایرانیان بدبخت از این نعمت محروم مانده‌اند. گیرم که دولت و ملت خود اقتدار آن را ندارند. چرا بسیار کومپانی‌های بی‌غرض نمی‌دهند و بندگان خدا را از مشقت پیمودن این همه راه‌های صعب‌المرور خلاص نمی‌کند و همه‌ساله حیات جمعی از ابنای وطن را از مهالک این مسافرت‌ها محافظت نمی‌نمایند؟ به خدای می‌توان گفت که امروز در هیچ نقطه‌ای از نقاط عالم حیات ضعفای ملت تا این پایه خوار نیست. همین قدر می‌گویند که دیروز در سر فلان کوه یا پایان فلان دره، قافله‌ای در زیر برف مانده ده نفر از کاروانیان و بیست رأس از دواب بارکش تلف شده است. دیگر حساب نمی‌کنند که هر کدام از این ده نفر را نیز پنج شش نفر اولاد و عیال هست. هیچ‌کس را دل بر حال آنان نمی‌سوزد، مگر باقی‌ماندگان ایشان. تلف شدن دواب نیز معلوم است که سبب کاهش ثروت مملکت ست. حالا تصور باید کرد که این بارش برف و بسته شدن راه‌ها بی‌موقع و بی‌هنگام بود، زیرا که هنوز زمستان نرسیده بود که چهارده روز سبب تأخیر ما شد. دیگر از مسافرت یام زمستان پناه بر خدا! خلاصه، با هزاران زحمت و مشقت در ظرف شش ساعت خودمان را به سر «کتل ساین» رسانیدیم. پنج ساعت نیز سرازیر، گاه پیاده و گاه سواره، راه پیموده به منزلگاه وارد شدیم. این منزل از مضافات قصبهٔ «سراب» است. قصبهٔ مذکور دارای دهات بسیار معتبر و حاصل‌خیز است اما آب و هوای این منزلگاه خیلی بد بود. از آن‌جا نیز پس از اندکی استراحت به راه افتاده، روز سوم به منزل «صاریقیه» نام رسیدیم. جلودار گفت: «این‌جا محل اقامت راهداران گمرک مراغه است. باید در این‌جا اسبان را آب و جو بدهیم و خودمان هم تا دو ساعت استراحت کرده بعد حرکت کنیم.» ما هم در لب جویی پایین آمده نشستیم. دیدم از یک کلبهٔ محقری – که در آن نزدیک بود – سه نفر بیرون شده نزد ما رسیدند. سلام داده نشستند. معلوم گردید که اینان راهداران‌اند. چیزی نگذشته بود که دیدیم از طرف مراغه نیز کاروان شتری بدان‌جا رسید. راهداران ساربان را صدا کرده گفتند: «کو «پته»؟ نشان بده!». شتربان از بغل خود پارچه کاغذی درآورد، به اندازهٔ سه انگشت عرض و پنج انگشت طول، به دست یکی از راهداران داد. دقت کردم که مردکهٔ راهدار کاغذ را نمی‌خواند ولی در پشت کاغذ پاره‌ای اشکال هست آن‌ها را می‌شمارد. تعجب کردم. بعد به خاطرم آمد مضمونی که در حق مردمان بی‌سواد می‌گویند که «فلانی سفیدی کاغذ را می‌خواند نه سیاهی آن را.» گفتم: «همشهری! آن تذکره را التفات کنید من هم ببینم چه نوشته‌اند!» گفت: «این تذکره نیست پته است». گفتم: «پته باشد، عیب ندارد.» داد، گرفته خواندم. مضمونش این بود که: «موازی چهل و سه بار خشکبار از مال فلان کس مرخص است، مزاحم نشوید!» و در پشت کاغذ نیز چهل و سه عدد از این شکل حلقه‌واری (۰۰۰۰) علامت گذاشته بودند. پس معلوم شد که هیچ‌کدام از این سه نفر مأمورین گمرک سواد ندارند. این معنی موجب مزید حیرت من شد. خواستم سخنی بگویم، یوسف‌عمو سوگند داد که «حرف نزن!». بیچاره می‌ترسید که حرف بدی در میان رد و بدل شده سبب ظهور منازعه و بی‌احترامی در حق من بشود. خلاصه، به خاطر یوسف‌عمو لب از سخن فرو بسته به راه افتادیم. در اثنای راه از جلودار پرسیدم که: «مدیر گمرک این مردمان بی‌سواد را چرا به خدمت گماشته است، دولت چه‌گونه بدین امر بی‌قاعده راضی می‌شود؟» گفت: «گمرک دخلی به دولت دارد. مدیر اجاره کرده هر کس را دلش خواست مأمور می‌کند. گذشته از آن در مملکت ما همهٔ شعبات کارها به اجاره است، مثل گمرکات و داروغگی ولایات و غیره. بسا می‌شوند که خود این اجاره‌داران بی‌سواد می‌شنوند یک نفر نویسنده به اجرت گرفته کارشان را از پیش می‌برند و هر کدام صاحب چوب و فلک هستند و در امر زد و کوب رعیت مختار. تنها از وجه اجاره مسئول‌اند و بس». گفتم: «بابا تو عقلت را باخته‌ای! مدیری پولیس هم به اجاره می‌شود؟» گفت: «به جان عزیزت! فردا در اردبیل هر کس یکصد تومان به وجه اجاره افزود او پس‌فردا داروغه است. اما مدیر پولیس نمی‌دانم چه چیز است؟» گفتم: «خیلی خوب. وجه اجاره را از کجا می‌دهد؟» گفت: «از هر دکان ماهی یک قران به نام اجرت عسس می‌گیرد ولی از این یکی چندان مداخل حاصل نمی‌شود. اصل مداخل از دعواچی و تاجرزادگان است که هر شبی یکی دو تن را به تهمت جنده‌بازی و عرق‌خوری گرفته و از هر کدام چهل پنجاه تومان به عنوان جریمه اخذ می‌کنند. داروغه محبس مخصوص با کند و زنجیر دارد، غالباً با شکنجه هم پول می‌گیرد.» یوسف‌عمو دیگر خودداری نکرده گفت: «عموجان بس است! سر صحبت را به جای دیگر برگردانید.» به من هم گفت: «سرکار بیک! هر چه می‌خواهم به شما چیزی نگویم باز نمی‌توانم صبر کنم. نور دیدهٔ من! لامحاله در میان این وادی‌ها و بیابان‌ها با امثال آن راهداران از این مقوله‌ها صحبت مکن! می‌ترسم از آن مردمان بی‌تربیت در حق تو بی‌احترامی به‌وقوع رسد. آن وقت کیست که از ما حمایت کند و به داد ما رسد؟ آخر این مملکت ناظم‌الملک‌ها، ناظم‌السلطنه‌ها، ناظم‌الایاله‌ها دارد. انتظام امور ولایت‌ها به عهدهٔ ایشان است. به ما چه؟ از اعتراض شما و منازعهٔ شما چه حاصل تواند شد؟» گفتم: «یوسف‌عمو حق دارید، من هم می‌دانم. اما چه بکنم نمی‌توانم ساکت بنشینم و این همه ناملایمات را ندیده انگارم. تو می‌خواهی لبان و زبان به هم بدوزی! چه چاره کنم؟» بعد از طی هشت ساعت راه، خودمان را به هر نحوی که بود به بالای «تپهٔ الله اکبر» رسانیدیم. از آن‌جا شهر مراغه نمایان است. از بالا سرازیر شدیم. دیدم پنج شش نفر در سر راه نشسته گدایی می‌کنند ولی چشم‌ها و دهانشان همه کج و معوج و دماغ و لب‌هایشان ریخته به طوری که – پناه بر خدا! – آدمی نمی‌تواند به رویشان نگاه کند. چیزی داده گذشتیم و از جلودار پرسیدم که: «اینان چه کسان‌اند و در این‌جا چه می‌کنند؟» گفت: «به ناخوشی جذام گرفتارند. در هر جا از مساکن خودشان، به جهت ناخوشی [که] به دیگران سرایت نکند، رانده در این‌جا سکنا داده‌اند.» اشاره به دامنهٔ تپه کرد مختصر دهکده‌ای دیدم. گفت: «تمامی سکنهٔ این‌جا جذامی هستند. در میانشان مردمان توانگر و صاحب املاک نیز می‌باشند. آنان‌که فقیرند همه‌روزه به نوبت پنج شش نفر در این‌جا نشسته از مسافرین صدقه می‌طلبند. گذرانشان از این مسر است.» مرا از شنیدن این ماجرا دل به حالشان سوخته بی‌اختیار گریه‌ام دست داد. جلودار گفت: مگر در کنار اردبیل از اینان ندیدی؟ گفتم: «نه». گفت: «آن‌جا هم از امثال اینان خیلی هستند.» اوقاتم بسیار تلخ شد. این نخستین غم بود که در ورود به شهر مراغه ما را پیشواز نمود. خلاصه، از آن‌جا گذشته به اندکی فاصله به دم دروازهٔ شهر رسیدیم. در شهر قلعه‌ای نیز دیده می‌شد. به جلودار گفتم: «امروز از امثال این قلعه و دروازه برای هیچ شهر فایده نیست.» جلودار گفت: «این شهر تا چندی پیش از این در میان حصار بود؛ به‌تدریج حصار آن خراب شد، لهذا دروازه‌ها را نیز برداشتند. ولی چند سال پیش از این، شیخ عبیدالله کرد به پاره‌ای خیالات خام لوای عصیان برافراخته با جمعیت زیادی از اکراد به قصبهٔ «میاندوآب» تاخته جمع کثیری از ضعفای سکنهٔ آن‌جا را از زن و مرد بی‌رحمانه طعمهٔ شمشیر زبون‌کشی کرد. پس از آن، با حشرات دور خود – که در کثرت چون مور و ملخ بودند – بدین شهر روی آورد. این دروازه را آن‌وقت با مختصر استحکامی ساختند.» گفتم: «مگر شهر آن وقت مستحفظ نداشت؟» گفت: «خدای پدرت را بیامرزد! این شهر کی روی مستحفظ دیده‌اند؟ سکنهٔ شهر خودشان جلو آن سیل بلا را گرفته تا دو ماه از اکراد مدافعه و شهر را محافظت کردند. بعد از دو ماه، محمد حسین‌خان سردار آمده اکراد را پراکنده ساخت.» باری، رسیدیم به شهر. در کاروانسرایی – که معروف به «سرای بزرگ» است – منزل گرفتیم. چون فرش و سایر مایلزم نداشتیم به دالاندار گفتم: «ما غریب این دیاریم، از اسباب و مایحتاج چیزی همراه نداریم. شما از بازار قدری اسباب از قبیل فرش و غیره، به هر قیمتی که باشد، برای چند روز اقامت ما کرایه کنید.» گفت: «در این‌جا همچنان قاعده‌ای نیست. امثال این چیزها را به کرایه نمی‌دهند. من از خانهٔ خود هر چه لازم دارید می‌آورم.» واقعاً هر چه لازم بود تدارک کرد. وجه کرایهٔ اسب‌ها را به جلودار دادم رفت. دیدم وقت نماز می‌گذرد، آفتاب نزدیک به غروب است، به تعجیل تجدید وضو کرده نماز را خواندم. پس از آن، چایی و مختصر شامی خورده خوابیدیم که بلکه از رنج راه پنج روزه – که در مدت بیست روز طی کرده بودیم – بیاساییم. شب را آسوده خوابیدیم. * * * Ərdəbil səyahətinin icmalı, 2 وقتی بیدار شدیم که آفتاب یک نیزه بلند شده بود. سماور را آتش کرده یوسف‌عمو را گفتم: «تا جوشیدن آب سماور، تو هم قدری نان و پنیر خریده بیاور تا برای شکستن ناشتا لقمه‌ای بخوریم.» یوسف‌عمو رفت. پس از چندی قدری نان آورد اما پنیر نبود. گفت: «به غیر از دکان خبازی همه دکان‌های شهر بسته است. نمی‌دانم چه روز است.» یکی از حمالان کاروانسرا را صدا کرده پرسیدیم که: «چرا دکان‌ها بسته است؟» گفت: «به مناسبت بودن روز جمعه.» بسیار خوشم آمد که در این شهر آیین مسلمانی رواج دارد. به‌به! آفرین به مسلمانی مردم این شهر! چایی با نان و پنیر (؟) خوردیم. در نزدیکی منزل ما یک نفر تاجر از اهل مملکت حجره داشت. دیدم او حجره‌اش را گشاده است ولی به اندکی فاصله دیدم دو سه نفر دیگر نزد او آمدند. آن هم برخاسته حجره را بست که بروند. پس از چند قدم که صحبت‌کنان می‌رفتند، به یک‌بار ایستاده به ما سلام کردند. یکی در نهایت ادب گفت: «به شما عرضی داریم اگر قبول فرمایید.» گفتم: «فرمایش کنید.» گفت: «معلوم است که شما تازه وارد شده‌اید قاعدهٔ این مملکت را نمی‌دانید. روزهای جمعه دکان‌های این شهر همه بسته می‌شود لهذا در شهر کسی نیست. ما نمی‌خواهیم که با حالت غربت در شهر تنها بمانید. خواهش داریم که لطف فرموده امروز را مهمان ما باشید تا خارج شهر رفته تفرحی بکنیم.» دیدم تکلیفشان خالص و بی‌ریاست. گفتم: «به چشم! از غریب‌نوازی شما بسیار متشکرم.» برخاسته به همراهی ایشان صحبت‌کنان از دروازهٔ شهر بیرون شدیم. در خارج دروازه رودخانهٔ بسیار بزرگی دیدم که همه‌جا از فراز به سوی نشیب در نهایت جوش و خروش روان است. لطمات آب به سنگ‌های بزرگ که در میان رودخانه افتاده است برخورده شبانگاه صدای آن تا نیم فرسنگی شهر را فرا می‌گیرد. دیدم در دو ساحل رودخانه عجب هنگامه‌ای است. در هر سو از هر صنف مردم شهر جوقه جوقه دسته به دسته با هم نشسته‌اند. قدری دورتر از هر دسته بساط غلیان و چایی پهن است و از یک طرف نیز دیگ‌های پلو و آش بر بار است. بسیاری از آن جماعت عبا و سرداری‌های خودشان را -که اغلب آستر آن‌ها ماهوت کلی بود- روی درختان انداخته در کمال آزادی و استراحت نشسته‌اند. در یک سوی خواننده و سازنده و در یک طرف کشتی‌گیری و در سمت دیگر انواع بازی‌هاست. تمام مردم شهر مشغول عیش و نشاط‌اند. خلاصه، منظرهٔ بسیار نیکو و غریبی بود. از پیش هر دسته که می‌گذشتیم به یاران ما تعارف می‌کردند که «بسم‌الله بفرمایید!» ایشان هم به جواب «سلامت باشید!» اکتفا کرده می‌گذشتند. اما زیاده بر سیصد جا این تکلیف و تعارف از طرفین شد -گویا عادت مملکت بر این بوده است. به هر حال پس از طی این عقبات رسیدیم به لب حوض کوچکی که جمعی هم در آن‌جا نشسته بودند. چون ما را دیدند برخاسته به یگانگی سلام دادند. معلوم شد که این دسته رفقای میزبانان ما هستند. جواب سلام را داده نشستیم. ما را به یاران معرفی کردند. تعارفات رسمیه از طرفین به عمل آمد. از بنده پرسیدند: «کجایی هستید؟» گفتم: «ایرانی؛ ولی در خارج وطن مسکن داریم.» گفتند: «در آن صفحات نیز همچنان جای باصفایی هست؟ مردمانش نیز ذوق و صفایی از این قبیل دارند؟» گفتم: «نه! در آن صفحات طبیب بسیار است، این‌گونه دردها را زود معالجه می‌کنند.» یکی تعجب‌کنان گفت: «چه‌طور؟!» گفتم: «بلی! در آن صفحات این‌گونه دردها نیست.» گفت: «مگر ما بیماریم؟» گفتم: «بلی! این حالت نوعی از جنون است.» دیدم که اوقات بعضی از ایشان تلخ شد. گفتم: «آقا جان! هر چه از من دیده و بشنوید به لطف درگذرید. من غریب هستم یا این‌که به انصاف جواب بدهید. دیروز من به شهر شما وارد شدم دیدم در نزدیکی شهر از گرفتاران درد جذام قریه‌ای تشکیل شده است. حالت مسکنت آنان را همه دیده‌اید که از دیدن آن من به خدا پناه می‌برم. معلوم است که اینان اهل وطن و برادران دینی شما هستند. پس شما را لازم بود که اول برای معالجه و پرستاری آنان -که در دور اول علاجش سهل است- مریض‌خانه بنا نمایید که آن برادران و هموطنان خودتان در آن‌جا معالجه شده بدان حالت پریشانی مانند وحوش بیابانی در بن غارها و پایهٔ کوه‌ها زیست نکنند. من درست حساب می‌کنم در این لب‌جوی که برای خودتان تفرجگاه قرار داده‌اید اقلاً سه هزار جمعیت هست و روی هم رفته هر کدامی از اینان نیز امروز دست‌کم یک قران خرج دارند که جمع آن سیصد تومان می‌شود. این مبلغ در ظرف شش‌ماه ایام بهار و تابستان که شما هر هفته مشغول عیش و نشاطاید به شش هفت هزار تومان سر می‌زند که محو و تلف می‌شود. عجب است که از این اسراف و بیماری بر خود می‌بالید و این یکی را لذت می‌شمارید. حیف! صد حیف!» یکی از آن میان سر برآورد و گفت: «مهمان برادر! مجلس را افسرده مکن!» سایرین دندان افشرده لب می‌گزیدند. من هم خود را ضبط کرده لب از آن مقوله فرو بستم و متشکرم از این‌که پای کوتک به میان نیامد. سر صحبت را برگرداندیم. نزدیک به غروب بود که دیدم به یک‌بار سر دیگ‌های پلو و چلو از هر سو باز گشت. صدای کفگیرها از ساحل یمین و یسار رودخانه به فلک بلند شد. صدای مهیب جریان آب رودخانهٔ بدان بزرگی ناشنیده ماند. طول این تفرجگاه تقریباً دو میل مسافت است که مردم شهر پهلو به پهلو نشسته بودند. از دو طرف سفره‌ها گشوده گشت. هر دسته‌ای به سر سفرهٔ خود نشسته به خوردن مشغول شدند. پس از برچیده شدن سفره‌ها هر کس به طرفی کشیده، قدری به غروب مانده به‌تدریج صفوف تفرح‌کنندگان متفرق شده دسته به دسته روی به جانب شهر گذاشتند. ما نیز راه منزل خودمان را پیش گرفتیم. پس از رسیدن به منزل تحقیق کردیم که مردم شهر از دیرگاهی این عادت را داشته‌اند. به سبب محدود بودن فکر و خیالاتشان ابداً به توسعهٔ دایرهٔ تجارت مملکت خودشان نکوشیده عمرشان را بدین‌گونه به غفلت به‌سر می‌برند، بلکه همگی از روز پنجشنبه به تدارک تفرج روز جمعه مشغول‌اند. این‌ها همه علامت بیکاری و بی‌خبری است. روزهای شنبه نیز کارشان به صحبت تفرج روز جمعه می‌گذرد که «فلان دسته چنین آمد و چنان رفت. فلان‌کس هم در آن‌جا بود. ما چلو با فلان خورش پخته بودیم، آنان تنها پلو داشتند.» فردای آن، طرف ظهری به مسجد جمعه -که در حوالی کاروانسرا و نزدیک به منزل ما بود- رفتیم که نماز را در آن‌جا بخوانیم. این مسجد دور تا دورش همه مدرسهٔ طلاب‌نشین و در میان صحن چشمهٔ آب صافی است. تجدید وضو کرده داخل مسجد شدیم. دیدم در یک طرف آن مسجد عالی خربزه انبار کرده‌اند. از مشاهدهٔ آن حال چشمم تیره شد. به سوی دیگر نگاه کرده دیدم دو نفر نشسته‌اند. پیش آمده از یکی پرسیدم: «مؤمن! این خربزه‌ها مال کیست؟» گفت: «از من است.» پرسیدمش: «این دکان از کیست؟» گفت: «مؤمن! مگر نمی‌بینی این‌جا مسجد است نه دکان؟ وانگهی دکان بدین پایه بزرگی کجا دیده شده است؟» گفتم: «مسجد از کیست؟» گفت: «مسجد مال کسی نتواند شد. خانهٔ خداست.» گفتم: «کرایه چند می‌دهی؟» گفت: «هیچ!» گفتم: «آیا خدای راضی است که تو بی‌کرایه، خربزه در این جای پاک انبار کرده بفروشی؟» گفت: «چه بدانم؟» گفتم: «عمو! از خدا نمی‌ترسید جایی را که خدا برای خود عبادتخانه قرار داده است و احترام آن‌جا بر همه کس واجب است. هر مسلمانی باید به شرایط مخصوص بدان‌جا داخل شده به همان‌طور خارج بشود. شما انبار خربزه قرار می‌دهید؟ این عمل هتک حرمت مسجد و مذهب و شریعت است. آیا هیچ دیده و شنیده‌ای که نصارا در کلیسای خودشان خربزه بفروشند؟ هیچ از خدا و پیغمبر خدا شرم نمی‌کنی؟ مسلمانی این‌جا را ساخته است که سایر اسلامیان در این‌جا جمع شوند و نام خدا را به یگانگی ذکر نموده نماز بخوانند و عبادت کنند. علمای اسلام در این‌جا به مردم وعظ و نصیحت نمایند و آنان را مسائل ضروریهٔ شرعیه بیاموزند و برای اموات مسلمین از خدای مغفرت طلبند و دعا کنند که خدای شکوه اسلام را روزافزون و پادشاه اسلام را بر دشمنان دین مظفر و منصور فرماید و اسلامیان را در اعلاء کلمةالله متحد و متفق سازد، شقاق و نفاق را از میانشان بردارد. مگر در شهر شما عالم نیست یا علمای این شهر از خدا نمی‌ترسند؟ چرا به منع این حالات ناگوار که سبب هتک حرمت اسلام و خلاف آیین مسلمانی است قیام نمی‌نمایند؟ روز رستخیز و هنگام پرسش به خدای چه جواب خواهند داد؟ خدایا این دردهای بی‌درمان را از کجا دوا جویم؟ نمی‌دانم در کیفر کدامین گناه بزرگ بدین تیره‌روزی گرفتار شدم که در هر قدم دردی تازه به استقبالم می‌شتابد. این چه‌طور مسلمانی است؟ "آه اگر از پی امروز بود فردایی!"» پیرمرد جاهل از این داد و فریاد من بر خود خشکیده برای عذرخواهی این خطا و تسلیت خاطر من گفت: «آقا همیشه که این‌طور نیست، در ظرف سال تنها یکی دو ماه بدین‌جا خربزه می‌گذاریم.» باری، از قراری که شنیدم در این شهر زیاده بر یکصد باب مساجد و تکایا هست. این‌ها به‌جز از ماه محرم -که ایام تعزیه‌داری حضرت سیدالشهدا علیه‌السلام است- باز نیست. رونق آن‌ها منحصر به ماه محرم است که در هر یک از آن‌ها به شکوه هر چه تمام‌تر آیین عزاداری و سوگواری برپاست. همه‌جا اطعام فقرا و مساکین هست. در منابر شب و روز علمای اعلام و ذاکرین مصائب امام -علیه‌السلام- به مواعظ حسنه و ذکر رزایای وارده بر آل اطهار نبی مختار -صلوات‌الله علیه- گویا و ترزبان‌اند که خیلی به قاعده و مستحسن است؛ اما یازده ماه دیگر را ابواب همهٔ آن‌ها بسته و گرد و غبار تا زانو نشسته است؛ که این یکی در حقیقت موجب هزار گونه تأسف است. یکی می‌گوید سبب این وضع ناگوار علمای مملکت است. دیگری به گردن حاکم ولایت بار می‌کند. جمعی دیگر می‌گویند: «بابا، این همه تقصیر ملت است! علما و حاکم آنان را به جبر داخل مسجد که نتوانند نمود. خودشان باید از اسلام و صاحب مسجد حیا کنند، نمازی را که در خانهٔ هر کدام منفرداً می‌خوانند در مسجد گرد آمده به جماعت بخوانند و ثواب جماعت را دریابند.» حالا کیست که این تقصیر را به گردن ایشان ثابت کند؟ من می‌گویم هر سه گروه مقصرند. به جهت این‌که هر سه از وظیفه و تکالیف خویشتن بی‌خبرند و از مزایای حفظ حقوق و حب وطن و حقوق بشریه غافل. نه طبقهٔ جلیلهٔ علما وطن خودشان را محترم می‌شمارند، نه حکام رعیت را گرامی می‌دارند، نه رعایا اطاعت اوامر حکومت را لازم می‌پندارند. با این حال، معلوم است که اصلاح وضع ممکن نتواند شد. باری، در این ولایت از ابنیه و آثار عالیه چیزی که قابل نقل باشد نیست، مگر مختصر آثاری از زمان هلاکو و غیره که آن‌ها نیز از عدم اعتنای صاحب ملک از هم ریخته است و امروز به جز توده‌ای خاک چیزی از آن‌ها باقی نیست. به تصدیق عمومی، شهر مراغه نخستین شهر حاصل‌خیز مملکت آذربایجان است. اطراف این مملکت از چهار جانب تا دو سه فرسنگ مسافت، باغ است. انواع انگور و میوه‌های سردرختی دارد. همه‌ساله مبالغ گزاف خشکبار از آن‌جا به خارج می‌رود. تجارت عمدهٔ مملکت منحصر بر آن است؛ ولی افسوس که اهالی تاکنون، در پرورش باغات و گرفتن محصول و تزیید حاصلات قدمی راه ترقی نپیموده‌اند. به هر نحو که از نیاکان خودشان دیده‌اند همان است؛ از فن زراعت و حراثت به کلی بی‌خبرند. در این اواخر چند نفر از ارامنهٔ بومی و روس بدین معنی، یعنی به غفلت اهالی این ملک- پی برده هر کدام با اندک سرمایه‌ای بدان‌جا آمدند و در ظرف اندک‌مدتی از معاملات خشکبار صاحب کرور شده‌اند و صاحبان املاک مملکت مزدور ایشان. بدتر از همهٔ این غفلت‌ها، شیوع درد بی‌درمان تریاک‌کشی در میان اهالی آن سامان است که جمعی از هر طبقه بدان ناخوشی صعب‌العلاج مبتلا شده‌اند. بعضی بی‌غیرتان دیگر نیز محض رهایی یافتن از قید نماز و روزه و تکالیف حج و زکات، دین حنیف اسلام را به یک سو گذاشته از مذهب «باب» -که سامری عهد اسلام و عبارت از شرک محض و گوساله‌پرستی است- پیروی کرده دنیا و آخرت خودشان را باخته‌اند. به اعتقاد من سبب اصلی این‌همه خراب‌کاری‌ها همانا بیکاری و بیعاری و عدم علم و آگاهی است. هر گاه شخص لقمه‌ای نان و اندکی علم داشته باشد ابداً پی این جماعت -که مقصودشان آباد کردن خود و خراب نمودن عالمی است- نمی‌رود. در این باب تعدیات بعضی از حکام بی‌مروت و ظالمان عالم‌نما، یعنی عالمان بی‌عمل و بدنام‌کنندگان نکونامی چند، نیز خیلی دخیل است. چنان‌که معلوم است رئیس این طایفه به خیال زنده کردن کیش «ملاحدهٔ الموت» افتاده؛ ظلم حکام و بی‌خبری و بی‌عملی اهالی که تابع موهومات‌اند نیز مؤید مقصود او گردیده، در آغاز کار به پاره‌ای دعوی‌های عوام‌پسند به دعوت مردم برخاسته؛ پس از آن‌که سرها در آن سودا از تن‌ها برافتاد و خانمان‌ها بر باد رفت، بی‌شرمانه پای به پلهٔ بالاتر از اول گذاشته چون گوسالهٔ سامری بانگ «انا ربکم الاعلی!» زدن گرفت. بدبخت، محض راحتی نفس شوم خود و خصومت بعضی از ظلمه، چشم از وطن و حب وطن و حقوق هموطنان پوشیده سنگ تفرقهٔ بزرگی به میان انداخت؛ از فرط حرص ریاست‌طلبی، پریشانی اهالی مملکتی را -که موطن خود و مدفن نیاکانش بود- سبب جمعیت خاطر ناپاک خود پنداشته خوی دژخیمی پیش گرفت و به سوختن هموطنان در آتشی که خود افروخته بود شادمانی کردن آغاز گرفت و با خابهٔ پر باد، که همیشه از رنج آن در عذاب و از معالجه‌اش درمانده بود، به دعوی آفریدگاری برخاست و با آن هیکل منحوس که دیو را از دیدارش نفرت بود عنوان «جمال مبارک» بر خود بست. عجب‌تر از همه آن‌که از مردمان موثوق‌الکلام شنیده شد در مقام تفاخر به خواصِ تابعان خود می‌گفت که: «من در ایران رنگی به کار برده بازی شگفتی پیش گرفتم که در هر حالت برد و باخت، بازی را برده‌ام؛ "من گرو بردم اگر جفت و اگر طاق آید"، زیرا که ناصرالدین‌شاه ایرانیان را به جرم بابی بودن می‌کشد و چنان خیال می‌کند که بابی کشته؛ حال آن‌که ایرانی کشته است و از متروکات آن باز چیزی به ما عاید است.» «خدای را، به قساوت قلب بنگرید! این نامرد گویا خود از مردم آمریک و یا آفریک است. گویا خمیرهٔ او از آتش اکثر است و سایر ایرانیان از خاک‌اند. هموطنان خود را به کشتن می‌دهد و بدان حرکت وحشت‌آمیز خود تفاخر هم می‌کند. در کتب مذهبی او، هر گاه شخص به دیدهٔ امعان نگرد، به‌جز از چند الفاظ مغلقهٔ عربیه و فارسیه مانند «امر اعظم، قلم عز، جمال قدم، هیاکل مقدسه، اغصان افنان، غصن اعظم» و امثال این‌ها چیزی دیگر نیست. در احکام نیز با این‌که تاکنون چندین بر به فساد آن‌ها آگاهی یافته تغییر داده‌اند، باز امروز می‌بینیم که مخلوطی است از آیین زردشت و نصارا و مزدک و ملاحده، که خمیرمایهٔ آن نیز ریاست‌طلبی و بی‌دینی و اباحه است. در مملکت ایتالی، هیکل «کولومب»، کاشف امریک، را از روی ریخته در بسیاری از شهرها در نهایت احترام گذاشته و در زیر آن «هیکل قدس» نوشته‌اند که مردم آن را رب‌النوع وطن‌پرستی دانسته از آن‌رو ستایش می‌کنند. این آقا، یعنی رئیس بابیان، نیز به جهت خراب کردن وطن خود و ریختن خون هموطنان خود، این عنوان بلند را بر خود بسته و در گوشه‌ای از خاک بیگانه نشسته است؛ همه‌روزه، نقود هموطنان ساده‌لوح را به هزار گونه مکر و شید، به نام صدقات و نذور، گرفته به عنوان جزیه به مأمورین جزء دولت بیگانه ایثار می‌کند تا بلکه بتواند نفسی آسوده کشد. «سیرِ تفاوت ره از کجاست تا به کجا!» این شخص عزیز به بافتن چند کلمهٔ عربی مسجع و مقفا به همدیگر، آن‌ها را از کتب منزلهٔ سماویه پنداشته خود را مهبط آن‌ها می‌شمارد. بیچاره غافل از این‌که: نه هر که طرف کله کج نهاد و تند نشست کلاه‌داری و آیین سروری داند باری، این‌ها همه دلیل بدبختی ایران و ایرانیان است. در مصر، همه‌روزه از وضع حالات ایشان تفصیل‌ها می‌شنوم. این بیچاره در جایی مثل «عکا» خود ساعتی به اطمینان قلب نمی‌گذراند. هر وقت که تبدلاتی در مأمورین آن‌جا به وقوع رسید یا حاکم تازه وارد شد تا چندی ایشان آرام ندارند تا این‌که به تقدیم هدایا و تعارفات آنان را بر خود رام کنند. اگر از دادن رشوه و تعارف اندکی خودداری نمایند به هر نحو دیگری که دست دهد، نمی‌گذاشته به عنف می‌گیرند. هر چند که در ظاهر «شیخ‌الاعجام» می‌نامند، ولی در باطن می‌دانند که چه مسلکی در پیش دارد. چون مایهٔ مداخل مأمورین است لهذا پرده‌دری نمی‌کنند. گرچه ذکر این تفاصیل از موضوع این سیاحتنامه خارج بود و مرا با دین و مذهب کسی کاری نیست، دانای ضمایر خداست. گر جملهٔ کائنات کافر گردد بر دامن کبریاش ننشیند گرد اما درد بی‌درمان وطن‌پرستی بر این‌ام واداشت که چرا خواص هموطنان ما به سبب تسویلات نفسانی و حب ریاست مشتی مردمان بی‌تمیز -که دست از پای نمی‌شناسند- مایهٔ این‌چنین تفرقه در میان ملت باشند؟ واضح است که سبب تمامی این اوضاع ناملایم غفلت حکام و علمای مملکت است. باری، دلم از گشت و گذار مراغه سیر شد. وضع پریشان آن‌جا بیشتر پریشانم کرد. حالت مردم شهر را -چنان‌که گفتیم- از دنیا به همان قوت شبانه‌روزی قانع‌اند. نمی‌خواهند از آن نقطه که ایستاده‌اند قدمی بالاتر گذارند. تن‌پروری، بیعاری، در تمامی رگ و ریشهٔ ابدانشان جای گرفته؛ یک برادر به سبب ابتلای ناخوشیِ جذام از خانه و لانه دور، برادر دیگر در کنار رودخانه با دیگران در عیش و سرور؛ جمعی هم مبتلای درد بی‌درمان تریاک‌کشی شده‌اند که بدتر از جذام است؛ از معنی «حب‌الوطن من‌الایمان» همگی بی‌خبر؛ برخی نیز که فی‌الجمله چیزی به گوششان رفته عنوان عرفان بر خود بسته به گوشه‌ای نشسته‌اند، کلام بزرگان دین مبین را -که محض نصیحت عامه و فهمیدن و کاربستن عمومی فرموده‌اند- به تأویلات پیچاپیچ متصوفانه، که مایهٔ خرابی همهٔ کارهای معیشت عمومی است، برخاسته می‌گویند: «ای بابا! مقصود از وطن این وطن صوری نیست. "آن وطن مصر و عراق و شام نیست / آن وطن شهری است کورا نام نیست." غرض وطن معنوی یعنی آخرت است.» حال آنکه کج فهمیده‌اند و کج می‌گویند. پیغمبر بزرگوار ما -علیه‌السلام- برای حفظ و حب وطن اخروی درع به تن مبارک خود راست نمی‌فرمود و شمشیر به کمر مقدس خود نمی‌بست و در روز فتح مکه آن خطابهٔ مقدس را که معنی «حب‌الوطن من‌الایمان» بود به وطن اخروی خطاب نمی‌فرمود. به خدای واحد قسم که به همان فضای مکه و در و دیوار مکه -که وطن اصلی و مسقط‌الرأس حضرت نبوت‌پناهی بود- خطاب می‌فرمود که خود از بیانات الهام آیاتش علایم مسرت خاطر اقدس آن راهنمای کل پدیدار است و سزاوار چنان است که مسلمانان غیرتمند پاک‌دین معنی «حب‌الوطن» را از آن سرچشمهٔ فیوضات خداوندی بیاموزند و بدانند وطنی که به حب آن مأموریم همانا خاک پاکی است که در آن به عرصهٔ وجود آمده‌ایم و حفظ و حب همان فضا و در و دیوار گلین آن -که مسکن عیال و اولاد و ناموس ما و مدفن نیاکان ما و محل نشو و نمای ما است- بر ما واجب و فرض عین است. * * * Marağa səyahətinin icmalı مجملی از تفصیل وضع این مملکت گفته شد. از قراری که معلوم است، در ممالک ایران «به هر کجا که روی آسمان همین رنگ است». در هیچ‌جا، از ترقیات تجارتی و اتفاق به اجرای کارهای سودمند به حال ملک و ملت و حب وطن و هموطنان اثری نیست. سکنهٔ این شهر نیز از وضیع و شریف و قوی و ضعیف از هر گونه عوالم ترقی و تمدن بی‌خبرند. «مرده‌اند ولی زنده، زنده‌اند ولی مرده» باری، قریب به ظهر از آن‌جا به سوی «بناب» حرکت نموده عصری بدان‌جا رسیدیم. در کاروانسرایی که مخصوص مسافرین است حجره‌ای گرفته منزل کردیم. بعد از ادای نماز و صرف چایی با یوسف‌عمو به گردش رفتیم. این قصبه بازار و چارسوی دارد، اما کاروانسرای برای اقامت تجار نیست. از بازار بیرون شدیم. هر چند این قصبه از مضافات «مراغه» به شمار می‌رود اما جای بزرگ و قصبهٔ معتبری است. خانه‌ها تماماً از خشت خام ساخته شده دیوارها همه «گل مهره» است. بنای سنگی ابداً دیده نمی‌شود. اسباب ثروت و معیشت اهالی آن‌جا نیز مانند مراغه از باغات میوه و خشکبار است. اما آب جاری هیچ ندارند، تمامی باغات را از چاه‌ها آبیاری می‌کنند. ولی مردمانش کارکن و اندکی قانع‌اند، مسرف و تلف‌کننده نیستند. گویا درستکار هم هستند، زیراکه در میانشان ورشکستگی و افلاس دیده نشده است. با این‌که اهالی غالباً بی‌سواد و جاهل‌اند باز به اخلاقشان فساد راه نیافته مردم‌آزار و شریر نیستند. خصوصاً به صفات پسندیدهٔ مهمان‌نوازی و غریب‌دوستی متصف‌اند. هر چند که در خارج ایران از اوصاف حمیدهٔ مردی و تقوی و حب وطن رضوان‌جایگاه آقاعلی قاضی تفصیل‌ها شنیده بودم، در این‌جا نیز همه مردم را از او راضی دیده در ذکر نام نیک آن عالم همهٔ اهالی یک‌زبان بودند؛ از جمله نقل می‌کردند که در فساد و عصیان شیخ عبیدالله -که خدایش با عبیدالله‌ابن زیاد محشور گرداناد!- هر گاه این شخص بزرگوار نبودی، اکراد بدنهاد -که تابع آن شیخ گمراه بدنژاد بودند- این قصبه را نیز مانند «میاندوآب» خراب نموده سکنه را طعمهٔ شمشیر بیداد می‌کردند. شکر خدا را که این مرد غیرتمند مردم را به دفاع آن زمرهٔ شیاطین -که به کثرت مور و ملخ بودند- تشویق نموده خود نیز مردانه کوشید تا آن بلا را مانع از دخول به قصبه شد. خدایش با حضرت پیغمبر و اولاد امجاد آن نبی رحمت محشور فرمایاد! شنیدم از جانب دولت در پاداش این خدمت به لقب «سیف‌العلما» ملقب گشت. در ایران تنها همین یک لقب را صاحب آن سزاوار بود و بس. در آذربایجان، یکی از علمای ملت را نیز می‌دانیم که برخلاف این عالم غیرتمند حرکت کرده ابواب شهر بزرگی را بی‌هیچ مدافعه‌ای به روی دشمن باز نمود. این فتح‌الباب به روی دشمن و آن سدالابواب و مدافعه از این دو نفر، به روزگاران در صحایف تواریخ خوانده خواهد شد، اما این یکی به نیکنامی و آن دیگری به بدنامی. باری، پس از اندکی گشت و گذار به منزل برگشتیم. در حین عبور از میدان دیدم انبوهی از مردم در یک‌جا گرد آمده به آواز بلند «یا علی» می‌گویند. گفتم: «یوسف‌عمو برویم آن طرف ببینیم چه خبر است.» پیش‌تر رفته دیدیم جمع کثیری از مردم بازاری و دهاتی حلقه‌وار نشسته جمعی نیز پشت سر ایشان ایستاده‌اند و در میان حلقه دو نفر درویش و دو سه تن بچه درویش مشغول بعض اذکار و اورادند. یکی از آن درویشان گفت: «هر کس "یا علی" سوم را از این بلندتر گوید مولام علی در خانهٔ قبر مونس او باشد.» خودش دست به دهان گذاشته، به صوت جلی نعره زد «یا علی!» تمام مردم نیز -که قریب به دویست نفر بودند- به تقلید و تبعیت او به‌یکباره نعرهٔ یا علی کشیدند. بعد از آن دیدم درویش از زیر عبای خود دو سه جعبه بیرون آورده از یک طرف به خواندن افسون و از طرف دیگر به باز کردن سر جعبه‌ها مشغول شد. هی مارهای سرخ و سیاه رنگارنگ بود که از جعبه بیرون می‌ریخت و به نغمات گوناگون مترنم بوده می‌گفت: «افسون خواندم بیا بیرون، به عشق حیدر صفدر. حلوا، حلوا مار، مارگرزه مار.» خیلی از این قبیل سخنان بی‌سر و بن چندان گفت که دهنش کف کرد و در آن اثنا یک بار به مردم گفت که «همه دست‌ها را بلند کنید!» تماماً اطاعت کرده دست‌ها را بالا بردند، حتی من و یوسف‌عمو هم دست‌ها را بلند کردیم. پس از خواندن بعض دعاها گفت: «همه دست‌ها را به جیب ببرید!» همه تبعیت کردند، ما نیز. باز قدری دعا کرده گفت: «هر چه به دستتان آمد بیندازید، به معرکهٔ مولا!» که دیدم هی پول سیاه است، نیم شاهی و یکشاهی، مثل باران از چهار طرف به میان حلقه می‌بارد. من هم نیم‌قرانی انداختم. دیدم یوسف‌عمو می‌خندد ولی یک عباسی هم خودش انداخت. مردکهٔ قلندر این عوام‌الناس را چنان ترسانیده است که مافوق آن را تصور نمی‌توان کرد. عوام چنان گمان می‌برند که اگر به گفتهٔ آن عمل نکنند و پول ندهند، در دنیا و آخرت راستگار نخواهند شد. بعد از جمع‌آوری پول زیادی بدین نقش و رنگ، باز از گریبان مردم دست برنداشته به قدر یکصد ورق کاغذ الوان مطبوع که بعض اشکال و ادعیه در آن‌ها نوشته شده بود از بیرون آورده و گفت: «این اسم اعظم است، ولدالزنا نمی‌تواند ببیند. این یکی از خواص اسم اعظم است، هر کس برود بی‌شبهه حرامزاده است و نشان نمی‌دهم مگر به حلال‌زاده.» بیچاره عوام هم از ترس آن‌که مردم حرامزاده نگویند، هیچ‌یک از معرکه روی برنتافتند. بچه‌درویش از آن میان گفت: «قلندر! اینان همه شیعهٔ خلص و محبان آل پیغمبرند، بحمدالله حرامزادهٔ منافق در میانشان نیست. شما اسم اعظم را نشان داده مردم را از فیض آن باز نگذارید.» پس صحیفه را به حضار بنمود. از دور دیدم شکل ذوالفقاری هم بود. گفت: «قیمت هر یک از این هدیه‌های گرانبها از خراج عالمی افزون است ولی من هر یکی را به هزار تومان خواهم فروخت.» رفیقش گفت: «نه، حاجی درویش زیاد است! همهٔ مردم استطاعت آن را ندارند. باید فیض مولا عام باشد.» لهذا از هزار تومان، به پانصد، و از پانصد، به صد تومان، و از صد تا یک تومان و به‌تدریج هدیهٔ آن در دو شاهی پول سیاه قرار گرفت. و این کاغذهای الوان را نیز تماماً فروخت و تعهد می‌کرد که «هر کس این دعا را داشته باشد تا آخر سال قرض‌هایش ادا می‌شود و زیارت حج و سایر اماکن متبرکه نصیبش خواهد شد و گذشته از این‌ها هر گونه حاجت شرعی در دل دارد برآورده می‌شود. و در هر خانه که این دعا محفوظ باشد، فرشتگان صبح و شام به زیارت آن خانه می‌آیند و اگر در کفن خود بپیچند، در خانهٔ قبر ملائکه غلاظ و شداد از او روی برمی‌گردانند.» باری این دیوسیرتان درویش‌صورت، هم عوام بیچاره را در دو سه ساعت در زیر آفتاب از کسب و کارشان بازگذاشتند و هم آن‌چه از نقد بر خودشان لازم بود از دستشان گرفتند. دلم به حال آن مردمان ساده‌دل خیلی سوخت. با خود می‌گفتم «سبحان‌الله، عجب عالمی است! عجبا بزرگان این مملکت همه کور و کرند یا این‌که معنی حکومت را نمی‌دانند. مقصود از تشکیل حکومت به‌جز از این نیست که بیچاره عوام را از تسلط این‌گونه غولان بادیهٔ شرارت محافظت نمایند.» خلاصه، باز دردهای کهنه‌ام تازه شد. گفتم: «یوسف‌عمو، بس است! از سیاحت این‌جا هم سیر شدیم، برویم منزل!» رفته و پس از نماز و خوردن شام خوابیده صبح برخاستیم. به عزم سیاحت شهر ارومیه سوار شده راندیم به سمت کنار دریاچهٔ ارومیه. طول و عرض این راه همه باغات انگور و سایر میوه‌های سردرختی است و همه‌جا دهات بزرگ معتبر از هر سوی نمایان است. در اثنای راه، از یک طرف جمعیتی به ازدحام می‌آیند. چون نزدیک شدند دیدیم سربازند و پس از تحقیق معلوم شد که فوج مراغه است از تبریز مرخص نموده‌اند. چاپاردار [چارپادار] گفت: «آقا هرگاه قدری دورتر برویم بهتر است. زیراکه سربازان کریت و توتون می‌خواهند و معطل می‌کنند. هرگاه نزدیک آیند نگذارید جلو اسب را بگیرند.» گفتم: «خوب!» دیدم این سربازان هر دسته‌ای از ده [تا] دوازده لولهٔ تفنگ را به یک الاغی بار کرده در نهایت بی‌نظمی می‌آمدند و از دو طرف دسته به دسته، جوقه به جوقه، به باغات مردم ریخته جوال جوال، دامن دامن، انگور چیده می‌آوردند. صاحبان باغ و مستحفظین محصولات نیز به حیرت در آنان می‌نگریستند و احدی را مجال نبود که بپرسند این چون و آن چرا. بلی: اگر ز باغ رعیت ملک خورد سیبی برآورند غلامانش آن درخت از بیخ به پنج بیضه که سلطان ستم روا دارد زنند لشکریانش هزار مرغ به سیخ چاپاردار [چارپادار] گفت: «دیدی؟ اینان دزدند! از اهالی این حوالی هر کدام مایلِ دزدی و دغلی است می‌رود سرباز و یا توپچی می‌شود، چونکه آن وقت از نسق معاف‌اند. هر گاه در [حین] دزدی و جیب‌بری هم بگیرند باز چون دیگرانش دست نمی‌برند و پی‌اش نمی‌زنند. این است که در کمال آسودگی به غارت مال مردم می‌پردازند.» خلاصه، از آن‌جا به سلامت گذشته نزدیک شام به کنار دریاچهٔ ارومیه رسیدیم. کشتی حاضر بود. اما کشتی گفته نگذریم. قایق بزرگی را که به معاونت پاروکشان حرکت می‌کند نام کشتی داده برای حمل و نقل به آب انداخته‌اند. نقلیات هم عبارت از گندم و گوسفند است که از این‌طرف به آن طرف نقل می‌دهند. گویا این کشتی‌ها را هم پنجاه شصت سال پیش از این ملک قاسم‌میرزای مرحوم، والی ارومیه که از شاهزادگان با علم و اطلاع ایران بود، ساخته برای تسهیل نقلیات به آب انداخته است که به همان طرز و ساخت نخستین روز باقی هستند. در میان این دریاچه، جزیره‌ای هست که شاهزادهٔ مرحوم مختصر عمارتی نیز در آن‌جا دارد. جزیره را به اصطلاح ترکی «آدا» می‌گویند. درر نیست که در آن جزیره بعض معادن هم پیدا شود، اما یقین است که تاکنون هیچ‌کس بدان خیال نیفتاده و در پی جست‌وجوی آن‌چنان چیزی برنیامده است. حکومت ایران ابداً به امثال این کارها که سبب احیای ملک و ملت است اعتنا ندارد. کیست که اوقات عزیز خود را به امید یافتن معدن صرف کاوش زمین کند؟ جنگل مازندران را -که در عالم نظیرش کمتر یافته می‌شود- در مقابل اندک وجهی به دست غولان خارجه سپرده‌اند که به تیشهٔ بیداد زیر و زبر کنند. حدی نیست که در پی استخلاص آن گنج خداداد برآید تا چه رسد به معادن که در دل زمین نهفته است. * * * Marağa səyahətinin icmalı, 2 باری، کشتی به سوی جزیره به حرکت آمد. طرف غروب به جزیره رسیدیم. کشتیبان که بارش همه گوسفند بود آن‌ها را بیرون آورد. ما نیز پس از ادای نماز و خوردن شام خوابیدیم. سحرگاهان که بیدار شدیم خود را در کنار دریا و نزدیکی شهر ارومیه دیده، بی‌درنگ بیرون آمدیم. از این‌جا تا شهر دو فرسخ راه است. فوراً دو الاغ کرایه کرده عازم شهر شدیم. پس از دو ساعت طی مسافت، به شهر رسیده در کاروانسرای «گلشن» نام منزل کردیم. آن روز را به هیچ جای نرفتیم. بعد از ناهار یوسف‌عمو گفت: «من حمام می‌روم.» گفتم: «خود می‌دانی برو!» او رفت، من هم در صحن کاروانسرا قدم می‌زدم. در پیشگاهِ حجره‌ای دیدم سبزه و کشمش زرد پاک کرده، برای فرستادن به ممالک روس، قوطی‌ها پر می‌کنند. قدری به تماشای آن ایستادم. دیدم در میان این مزدوران که به پر کردن قوطی‌ها مشغول‌اند قیل و قال است. به حدی که نزدیک است که به مشت و سیلی بکشد. درست گوش دادم دیدم یکی می‌گوید که: «این نعمتیان تمام بی‌غیرت‌اند!» دیگری از آن طرف گفت: «از حیدری بی‌ناموس‌تر در دنیا کیست؟ مگر از یادت رفته در فلان دعوا از پیش ما چون روباه گریختید؟» آن‌وقت مرا نیز به یاد آمد که وقتی پدر مرحومم نقل می‌کرد که در بسیاری از شهرهای بزرگ ایران در میان اهالی جنگ «حیدری» و «نعمتی» هست و به هواخواهی این دو نام -که هیچ‌یک از غوغاییان نمی‌شناسند- همه‌ساله خون‌ها ریخته و بسا می‌شود که طرف غالب به خانه‌ها و دکاکین مغلوبین افتاده از غارت اموال نیز خودداری نمی‌کنند. از صاحب انبار کشمش پرسیدم: «چرا ایشان را ساکت نمی‌کنی؟ در سر این دو کلمه و یا دو اسم مجهول معنی این‌همه خصومت چیست؟ مگر ایشان اهل یک مملکت و برادران دینی و وطنی همدیگر نیستند؟» بیچاره در پاسخ آه سردی کشید و گفت: «برادر عزیز، نصیحت نمودن بدین جهلا تکلیف من نیست. پند دادن ایشان تکلیف علما و عقلای شهر است. افسوس که آن بی‌انصافان ایشان را نصیحت نمی‌کنند، سهل است، بلکه خود دامن‌زن آتش این فتنه‌اند؛ زیرا که خود ایشان نیز بعضی در طرف حیدریان و برخی در سمت نعمتیان هستند. می‌خواهند که به هواخواهی فریقین، خودشان را طرف توجه عوام‌کالانعام کنند. به‌ویژه مرثیه‌خوانان بی‌انصاف محرک این فتنه و مشوق این جاهلان‌اند و چنان تخم این خصومت را در مزارع قلوب جهلای قوم پاشیده‌اند که به تقریر نمی‌آید. طرفین چنان گمان می‌برند که به سبب خصومت آن دیگری رستگار دنیا و آخرت بوده، پس از مرگ بی‌سؤال به بهشت خواهند رفت. این است که به رقابت همدیگر کیسهٔ مرثیه‌خوانان را پر می‌کنند و در تزیین و شکوه تکایا بر یکدیگر سبقت می‌جویند، سینه می‌کوبند، زنجیر می‌زنند، سر می‌شکافند و غیره و غیره، که همه خلاف شریعت و خصوصاً از روی ریا [است] که اکثر مجتهدین عظام و علمای اعلام حرام می‌دانند. می‌بینید مساجد ما همه خراب و غرق گرد و غبارند. آن‌ها غالباً دربسته مانده این بی‌انصافان در کوچه و بازار و کاروانسراها و شوارع -که هر ملت و گروهی حق عبور و مرور از آن‌جاها را دارند- معابر را به روی مردم بسته در آن‌جاها روضه‌خوانی می‌کنند و ابلهانه منت عظیمی هم در پیش خودشان به حضرت سیدالشهدا -علیه‌السلام- اثبات می‌نمایند. غافل از این‌که آن حضرت مصائب شهادت و اسارت آل اطهار خود را برای این قبول فرمود که در دین پاک جد بزرگوارش تُلمه‌ای وارد نیاید و رفع بدعت بشود. ایشان بدعت بدین بزرگی را خوار شمرده، شوارع مملکت را -که یهود و نصارا حق عبور و مرور دارند- بسته مرثیه‌خوانی می‌کنند و نام آن را هم عبادت می‌گذارند و از سیدالشهدا و جد امجدِ آن شافع روز جزا هم خجالت نمی‌کشند. این مرثیه‌خوانان بی‌مروت در بعضی جاها که مخصوص بستن دواب و چارپایان است نیز بساط تعزیه‌داری پهن می‌نمایند. درد ما یکی نیست که به گفتن تمام شود. گروه دیگری نیز هست، «شبیه‌گردان» می‌گویند -که از ذکر نام آن طایفه به خدا پناه می‌برم؛ آنان نیز خودشان را به حضرت سیدالشهدا بسته‌اند و هر کدام جمعی از اشرار ناس را دور خود جمع کرده هر یک از آنان را به اسامی مقدسهٔ یکی از اهل بیت اطهار، از ذکور و اناث، مسمی داشته‌اند. برای پنج غروش جیفهٔ دنیا نمی‌دانید چه‌ها می‌کنند! به خدای، هر مسلمان غیرتمند از دیدن اوضاع آنان، که در زیر پردهٔ هزار گونه فسق و فجور دارند، از حیاتش بیزار می‌شود. عجب‌تر این‌که اهالی این‌همه ممالک وسیعه با این‌که پایه و مایهٔ این بی‌شرمان را بهتر می‌دانند باز به روی بزرگواری خودشان نمی‌آورند؛ حال آن‌که چند ماه پس از محرم نقل حالات آن فسقه خود نقل مجلس این اعزه و اشراف مملکت است. از تو چه پنهان دارم، بسا شده که از غلبهٔ فکر و خیالات این اوضاع ناگوار نزدیک شده است که الفاظ نروا به خاطرم گذرد و به زبانم حرف کفری جاری شود. از همان‌جا استغفار کرده خاطر را به چیز دیگر مشغول داشته‌ام و به زبان شکوه عرض نموده‌ام: یا حسین، تن و جان من قربان خدام درگاهت باد! تو با آن‌همه جلالت قدر -که هستی کائنات طفیل وجود پاکت بود- در راه استواری دین مبین که نتوانستی ببینی بدعتی در شریعت خیرالمرسلین روی داده است، آن‌همه مطالب طاقت‌فرسا را -که کوه‌های عظیم حمل آن‌ها را نمی‌توانستند- بر خود و ذریات طاهره، از صغیر و کبیر، حمل فرمودید. حالا دیدهٔ حق‌بین را به سوی ما باز کنید و ببینید که اکنون بدعت را عبادت نام نهاده برای اجرای آن نیز رؤسای قوم چه حیله‌ها به کار می‌برند! هدم بنیان شریعت را اسباب استحکام ریاست خودشان قرار داده‌اند. به جای این‌که عوام امت را به فرمودهٔ جد بزرگوارت به تحصیل علم و معرفت و اتحاد و اتفاق نصیحت کنند، به جهالت و نفاق تشویق می‌نمایند و به فلاخن ستمکاری به میان آنان سنگ‌های تفرقه می‌اندازند. جمعی را به عنوان حیدری-نعمتی و برخی را به نام‌های متشرعی و شیخی به طرفی می‌کشند و با دست خودشان هر روز به زنگی به بریدن رشتهٔ اتحاد ایشان مشغول‌اند. تفرقهٔ ملت را سبب جمعیت خاطر می‌دانند. محض ملاحظهٔ منافع نحس و نجس خودشان، هر بدبختی را که به خدمت وطن کمر بست ظلمه گویند و مردم را از مواصلت آنان تحذیر می‌کنند. هر کسی که لباس خود را اندکی کوتاه کرد فرنگی‌مآبش خوانند و سلامش را جواب نمی‌دهند. مسلمانی را در خرقه و دلق می‌دانند و هیچ نمی‌گویند که "بسا ابلیس آدم‌روی نیز هست". خلاصه از چهار جانب برای صید این مشتی عوام بدبخت کمین‌ها بسته و دام‌ها گسترده‌اند که به عقل هیچ آفریده‌ای نمی‌آید. دیگر ببخشید! بیش از این چه بگویم که ناگفتنم بهتر است! گفتم: «برادر بیا و رخصتم فرما که از آن لب و دهان مبارکت ببوسم! در ایران شما را اولین شخص محترم دیدم که ملتفت این نکات باریک و به درد وطن دردمند است. در مدت سیاحت خود، که دیده به هر سوی باز و گوش به طرف هر آواز داشته‌ام، از این انبوه هموطنان احدی را ندیدم که این ناملایمات را دریافته باشد. امثال این سخنان نغز را از کشی نشنیدم. مگر تو دم مسیح داری؟ الحق زنده‌ام کردی -خدایت زندگانی دراز بخشد! آخر بگو ببینم این وضع تعزیه‌داری را -که از درجهٔ بدعت هم بالا برده‌اند- آیا حضرات علمای اعلام، که در نجف اشرف ساکن‌اند و امر و نهی‌شان در تمام ایران جاری، ندیده و نمی‌دانند؟ هر گاه دیده و می‌دانند، چرا این حرکات خلاف شرع را -که علی‌رؤس‌الاشهاد به تن برهنه زنجیر می‌زنند، که از جای ضرب آن خون می‌جهد- منع و غدغن نمی‌فرمایند؟ و این شکافتن سر را که بیم هلاکت نفسی است به کدامین سبب نهی نمی‌کنند؟ هیچ‌کس نمی‌تواند ادعا کند که امام -علیه‌السلام- بدین‌گونه تعزیه‌داری راضی است. کجا رواست که مساجد ما بدین بی‌رونقی دربسته بماند؟ از یک طرف مردم در شوارع و جاهای غصبی سینه کوبند و زنجیر زنند و سر شکافند، و از طرف دیگر نیز ملای بی‌سواد و یا باسوادی بالای تخت چوبینی رفته با دو سه نفر جوان مزلف به آهنگ‌های طرب‌انگیز مجلس‌آرایی کرده نام آن را تعزیه‌داری گذارند [و] از خدا و پیغمبر خدا شرم نکنند. مگر آیین عزاداری این است؟ تعزیهٔ حضرت سیدالشهدا باید غریبانه و در کمال توقیر باشد. مردم در نهایت سکوت و حزن متوجه استماع وقایع آن هنگامهٔ مصیبت باشند. ذاکر هم دروغ مبافد و گزافه ملافد. حدود ادب را نگاه دارد و با معرفت تمام در داخل دایرهٔ احکام شریعت حضرت سیدالانام -علیه و آله‌الصلوات‌والسلام- عزاداری کنند تا مأجور شوند، و امام -علیه‌السلام- را از تعزیه‌داری و آیین سوگواری خودشان راضی دارند و با اشک چشم ماتم‌داری آبی به آتش معاصی خودشان بپاشند و یقین دانند که آن گریه، روز رستاخیز، نخستین وسیلهٔ نجات از آتش دوزخ است.» گفت: «دور نیست که حضرات علمای اعلام از این وضع ناگوار، چنان‌چه شاید و باید، آگاهی نداشته باشند؛ اما این را می‌دانم که اگر کسی هم این تفصیلات را عرض کند اطرافیان به اشتباه‌کاری برخاسته نمی‌گذارند کاری ساخته شود. خصوصاً مرثیه‌خوانان چارهٔ کار را، به هر نحوی که باشد، خواهند کرد. این طایفهٔ مفت‌خور برای ده تومان منفعت خودشان عالمی را به جهنم می‌اندازند و بدان نیز شادند، ولو که خودشان هم در آن آتش بسوزند.» گفتم: «چرا حکومت مداخله نمی‌کند؟» گفت: «خدا پدرت را بیامرزد! حکومت نیز محض این‌که ملت به خود مشغول شود، بقای این وضع را از خدای به دعا می‌خواهد. پولیتیک حکومت خود مقتضی این حال است که رعیت همیشه در کشاکش بوده فرصت آن را پیدا نکند که به خود پردازد [و] از وضع زمان و مقتضیات زمان آگاهی حاصل کند. این است که در هر چندگاهی محض تشویق و ترغیب این طایفه که مردم را بیشتر مشغول دارند القاب و عنوانات بلند به ایشان می‌دهد، مثلاً به یکی صدرالذاکرین و به آن دیگری سلطان‌الذاکرین، فخرالعلما، صدرالعلما، و امثال آن‌ها. در این نزدیکی به یکی از ایشان لقب «حسام‌العلما» داده‌اند. هرگاه شخص نیم ساعتی با او مصاحب باشد، می‌داند که در فسق و فجور چه پایهٔ بلندی دارد. به خدای صحبت‌هایی که او در مجالس خواص می‌کند لوطیان بازاری از شنیدن آن‌ها شرم می‌کنند. هر کس آن دزد قیافت را دیده قول مرا تصدیق خواهد کرد. با این حال، صاحب لقب بدان بلندی است و به هر جای هم راه دارد. این هم مسلک حکومت این مملکت!» گفتم: «برادر جان خداحافظ! این دردها بی‌درمان است. با هر کس خواستیم سخنی بگوییم که سبب رفع دلتنگی شود، بدبختانه می‌بینم که موجب تزیید کدورت و اندوه می‌شود.» پس از وداع آن جوانمرد به منزل برگشتم. مردمان این شهر گشاده‌روی و خوش‌سیما و خوش‌لباس‌اند. به خلاف مردم سایر شهرهای ایران، همه زلف دارند. چون این وضع عادت و عمومی است از آن رو در انظار عیب شمرده نمی‌شود. از حمام رفتن یوسف‌عمو چهار ساعت گذشته بود. نیامد، نگران شدم. رفتم به حوالی کاروانسرا دکان‌ها را تماشا نمودم. نزدیک به غروب بود، یوسف‌عمو آمد. پرسیدم: «چرا این‌قدر دیر ماندی؟» گفت: «شما عهد کرده‌اید که در ایران به حمام نروید. مقصود شما این است که به خزانهٔ حمام -که آبش متعفن و همه‌کسی داخل می‌شود- نروید، نه این‌که به توی حمام داخل نشوید. تماشای غریبی در حمام‌های این‌جا هست. باید فردا به خاطر من به حمام برویم. شما داخل خزانه نشوید! در خارج شست‌وشو با آب سرد و تمیز هم ممکن است.» گفتم: «مقصودت از این‌همه اصرار چیست؟» گفت: «شما به سیاحت آمده‌اید و هرچه می‌بینید می‌نویسید. در حمام این‌جا هم خیلی چیزهای دیدنی و نوشتنی هست.» گفتم: «حالا که شما مصلحت می‌دانید، چه عیب دارد؟ فردا به حمام می‌رویم.» از قضا، فردای آن روز جمعه بود. به اتفاق یوسف‌عمو رفتیم به حمام. جامه را -چنان‌چه عادت است- کنده رفتیم اندرون. چند قدمی برنداشته بودم که ناگاه مردی یک طاس آب به پای من پاشید، یکی دیگر نیز به پای یوسف‌عمو. من تعجب‌کنان به روی یوسف‌عمو نگاه کرده معنی آب‌پاشی را به ایما از او پرسیدم. گفت: «بیایید در کنار حوض آب سرد بنشینیم، معنی آن را به شما می‌گویم.» بدان‌جا رسیده نشستیم. دیدم دور تا دور حمام، سی چهل جا لنگ انداخته مردم در روی آن‌ها دراز کشیده به دست و پای و به ریش و سبیل و به زلف خودشان حنا بسته‌اند. یکی را چپوق و دیگری را غلیان می‌آورند و یکی را چایی می‌دهند. یوسف‌عمو گفت: «آنان که به پاهای ما آب پاشیدند دلاک هستند. خدمت شست‌وشوی مشتریان با ایشان است. در توی حمام چند تن دلاک دیگر نیز هست. اینان که یک طاس آب به پای ما پاشیدند مال آنان شدیم، دیگری حق خدمت ما را ندارد.» من خندیدم -مطالعه‌کنندگان خود می‌دانند. خلاصه، ما باید چندان منتظر شویم که استاد دلاک مشتریانی را که پیش از ما داشت کیسه و صابون کشیده بعد از آن نوبت به ما رسد. دیدم به قدر چهل پنجاه نفر مشتری و ده نفر دلاک است. اقلاً باید سه چهار ساعت به انتظار و نوبت بنشینیم. یوسف‌عمو گفت: «تو را مخصوص برای تماشای این وضع آوردم که بفهمید من دیروز چرا دیر آمدم.» گفتم: «عجبا! همه روزه چنین است یا امروز به مناسبت بودن جمعه -که روز تعطیل است- مردم به حمام ریخته‌اند؟» گفت: «دیروز نیز همین‌طور بود. من پرسیدم، گفتند تمامی حمام‌های شهر هر روز چنین است که می‌بینید.» گفتم: «این مردان چرا به دست و پاهای خودشان مانند زنان حنا بسته‌اند؟» گفت: «می‌گویند یکی این‌که دست و پای آدمی را حنا همیشه نرم می‌دارد، دوم آن‌که از سنت سنیه و ثواب است.» گفتم: «این‌ها دلیل بی‌کاری و تن‌پروری است. همهٔ ثواب‌ها را تمام کرده‌اند تنها خضاب مانده است؟ اینان قدر وطن‌داری را نمی‌دانند. از لذایذ خدمت وطن بی‌بهره‌اند. نظرشان کوتاه، همتشان پست است. سیر کردن شکم گرسنه‌ای هزار مرتبه از خضاب کشیدن و در حمام خوابیدن ثواب‌تر است.» باری، دو نفر نیز در کنار حوض خضاب کرده غلیان می‌کشیدند. از یکی پرسیدم: «آقا! شما از اهل این شهر هستید؟» گفت: «بلی!» گفتم: «مقصود این‌همه مردم که به دست و پای خودشان حنا بسته‌اند چیست؟» یک نگاه بس متعجبانه‌ای به من کرده گفت: «اول این‌که ثواب است، دوم دست و پای آدم را نرم می‌دارد.» آهی سرد از دل دردمند زده گفتم: «آقا جان! دوایی نیز بیدا کنید که دل شما را نیز نرم دارد تا چندی هم در فکر ترقیات وطن و در پی حفظ حقوق آن باشید. ای مردمان غفلت‌زده! شما در جای بسیار باریک و خطرناکی واقع شده‌اید، پانصد ششصد نفر سوار اکراد در یک روز این شهر را زیر و زبر می‌کنند. شما ابداً در پی مدافعهٔ وطن و خودتان نیستید. در این شهر که در نقطهٔ بسیار معتنابهی افتاده نه قلعه و حصاری دارید که در پناه آن از دشمنان وحشی مدافعه کنید و نه اسباب دفاع دیگر از توپ و تفنگ؛ و زمان هم به هیچ‌وجهی نمی‌تواند شما را متنبه کند. دیروز بود که شرارهٔ بیداد شیخ عبیدالله خشک و تر اطراف و حوالی این شهر را سوزانده تودهٔ خاکستر نمود؛ امروز شما در پی نرم کردن دست و پای نگارین خود هستید و نصف روزی را در حمام به کاری که -زنان را درخور است- به‌سر می‌برید؟» آن مرد در جواب گفت که: «معلوم شد نو عرب هستی. عجب جایی برای خودنمایی پیدا کرده‌ای، که گفته‌اند "در غربت بلندپروزی، در حمام تکبر و خودنمایی"! مردکه! تو خود به کدام ملت می‌مانی؟ اگر در جای مخفی یا در صحرایی به سر تو قضایی وارد بیاید، از نعش تو کیست که دریابد تو به کدامین مذهب و ملت منسوب هستی، تو را به آیین کدامین مذهب دفن و کفن نمایند؟ در تمامی اعضای تو نشانه‌ای از مسلمانی نیست. من اگر به جای حمامی بودیم تو را به حمام راه نمی‌دادم.» دیدم کار به نقطهٔ دیگر منتهی شد، گفتم: «نشانهٔ مسلمانی را دارم.» گفت: «از آن نشانه یهودان هم دارند.» در این‌جا، رشتهٔ صحبت را پیچیده به خود پرداختم. دلم تنگی گرفت. دلاک را صدا کردم، در جواب لبیکی شنیدم. پس از اندکی دیدم غولی در برم ایستاده، در ورود حمام از شدت بخار درست ندیده بودم. گفتم: «استاد! شما قدری صابون به من بدهید من خود را شست‌وشو می‌کنم، ولی حق تو را هم تمام می‌دهم. دیگر کیسه و صابون نمی‌کشم.» رفت و قدری صابون آورد. با همان آب سرد حوض بدن خود را دو سه بار صابون زده و شستم. غلیان هم آوردند نکشیدم. یوسف‌عمو به خزانه رفته پس از شست و شو برگشت. هر دو بیرون شدیم. تمامی اوقات امروزی ما صرف حمام شد. * * * Marağa səyahətinin icmalı, 3 فردای آن را به عزم بازار شهر بیرون شدیم. یوسف‌عمو در دم کاروانسرا دکان جوراب‌فروشی دید. گفت: «من جوراب ندارم، یکی دو جفت برای خود بخرم.» گفتم: «خود می‌دانی!» یوسف‌عمو مشغول خریدن جوراب شد. من در سکوی دکان نشستم. در روبروی من دکان عطاری بود. جوان بسیار خوشگلی تقریباً در هفده و هجده سالگی در دکان نشسته مشتری مانند مگس به دور او جمع بودند. یکی نرفته دو نفر به جایش می‌رسید، اما چیز معتنابهی نمی‌گرفتند. منتهای خریدشان یک عباسی، دو شاهی، یک شاهی بود. معلوم شد که اینان دردمندان‌اند. جوان نیز به شیوهٔ مخصوصی با هر یک از ایشان ملاطفتی می‌کرد و معاملاتش به گشاده‌رویی بود. خلاصه از مشتریان ازدحامی در دکانش بود. با خود گفتم واضح است: «هر که شیرینی فروشد، مشتری بر وی بجوشد.» شخصی را هم دیدم که در حوالی دکان جوراب‌فروش نشسته قلم و کاغذی در دست دارد، هی به روی پسر نگاه کرده چیزی می‌نویسد. من خیال کردم که این مرد نقاش است صورت جوان را نقش می‌کند. چون در فرنگستان صورت دختران خوشگل را نقاشان به‌نام می‌کشند و به اعتبار قدرت کلکشان به مبالغ گزاف می‌فروشند. با خود خیال کردم که خوب است، همچنان صورت‌نگاری در این‌جا نیز هست، که تا یک‌درجه مشعوف شدم. از جوراب‌فروش که پیرمردی بود پرسیدم: «عمو نام این نقاش چیست؟» -مردکه را با انگشت نشان دادم. گفت: «فرزند، نقاش کجاست؟» گفتم: «این مرد که صورت این جوان عطار را می‌کشد!» خندید و گفت: «فرزند عزیز من! مردی را که دیده و نقاش تصور کردی صورت‌نگار نیست، بلکه شاعر است. بدین پسره شعر می‌بندد. این شاعران بیعار مرا از کسب و کار بازگذاشته به ستوه آورده‌اند. هر ساعتی یکی می‌رود دیگری می‌آید، بهانهٔ نظر بازی به این جوان؛ سکوی دکان من از این مشتریان بی‌منفعت و بداخلاق دقیقه‌ای خالی نیست. چندانم زحمت می‌دهند که حوصله‌ام تنگ می‌شود. در کار خود متحیر مانده‌ام. ابداً در روی این مردمان شرم نیست.» گفتم: «این جوان کیست؟» گفت: «این پسر نامش غلامعلی‌بیگ است. به سبب اندک حسنی که دارد انگشت‌نمای خاص و عام مردم این شهر گشته نامش در تمامی شهر مشهور است. گویا همهٔ مردمان این شهر فریفتهٔ حسن و عاشق بی‌قرار این پسرند.» خیلی تعجب کرده گفتم: «جوان چه‌طور؟ عجبا خود هم بداخلاق نباشد؟» گفت: «حاشا! جوانی باغیرت و مشغول به کار خود است. ثروتی خوب هم دارند، به چیزی محتاج نیست.» گفتم: «پس این هنگامه برای چیست؟» گفت: «محض بیعاری و بیکاری. صبح تا شام در این شهر هر جا می‌روی صحبت این جوان است. شب همه‌جا چند نفری گرد آمده شمع خودشان را سوزانده صحبت این جوان را نقل مجلس می‌کنند. حال آن‌که او را ابداً پروای ایشان نیست، در خانهٔ خود سوده نشسته است.» گفتم: «عمو جان ما غریبیم، تازه بدین شهر وارد شده‌ایم. کجای این شهر دیدنی و درخور سیاحت و تماشاست؟» گفت: «فرزند! داخل شهر این است که می‌بینی. تفرجگاه این شهر بیرون دروازه است که همهٔ باغات باصفا و سبز و خرم است؛ به‌ویژه هنگام بهار که گل سرخ بشکفد اطراف شهر رشک باغ ارم و نمونه‌ای از بهشت آدم است، ولی اکنون چیزی در بساط نیست. از هجوم لشکر بهمن و دی، باغ و بوستان سهل است که تا مغز استخوان ما نیز افسرده است. باز در کوچه‌ها و «بازار چای» عمارت‌های خوب و دیدنی هست.» گفتم: «بازار چای کدام طرف است؟» گفت: «از این بازار راست بروید تا بیرون شوید. جویباری خواهید دید که روان است. روی به بالای آن بروید، آخرش به محلهٔ ارامنه منتهی است. آن‌جاها خالی از شکوه نیست.» چون رشتهٔ صحبت ما با پیرمرد جوراب‌فروش بریده شد، یوسف‌عمو نیز پرل جوراب‌ها را داده سیاحت‌کنان روی بدان سمت روانه شدیم. خیابان بزرگی در پیش بود تا آخر آن رفتیم. قبرستانی دیده شد، فاتحه‌ای خوانده گذشتیم. کوچهٔ دیگری پیش آمد، داخل شدیم دیدیم تردد‌کنندگان غالباً ارمنی هستند. معلوم شد که محلهٔ ارامنه است. قدری پیشتر رفتیم. دیدم از بالای طاق مختصر عمارتی لوحهٔ کوچکی به لغت انگلیسی Printing آویخته‌اند که این‌جا مطبعه است. من از دیدن این لوحه به زبان انگلیسی و از خواندن نام مطبعه غرق دریای حیرت شدم. با خود گفتم «هو، مطبعه! این نقل کجاست؟» باور نمی‌کردم. دیگران بر هم نهاده قدری به سر انگشت مالیده، دوباره باز کرده دیدم خیر مطبعه است والسلام. پیش آمده از یک نفر ارمنی که در آن‌جا بود پرسیدم: «این‌جا چه‌کار می‌کنند؟» در جواب من گفت: «کاغذ آورده‌ای؟» دیدم این شخص مرا به دیگری تشبیه کرده است. گفتم: «آری! آورده‌ام.» گفت: «خودش بیرون رفت حالا می‌آید، اما آدمش این‌جاست. صدا کنم کلید را بیاورد.» رفت با یک نفر ارمنی دیگر آمد. آن هم گفت که: «کاغذ آورده‌ای؟» گفتم: «بلی!» بعد معلومم شد که اینان به گمان این‌که ما تاجریم و از تبریز کاغذ برای فروش آورده‌ایم، ایشان هم به کاغذ احتیاج داشته‌اند. به هر حال، در مطبعه را باز کردند رفتیم به تری آن. دیدم در یک سمت خیلی کتاب‌های جلد شده و در گوشه‌ای هم کتب بی‌جلد چیده شده است. ارامنه را گمان نبود که مسلمانی زبان انگلیسی می‌داند. لهذا من از کتاب‌ها برداشته به تجاهل نگاه کرده از کج و راست به این طرف و آن‌طرف برمی‌گردانیدم. دیدم همهٔ کتاب‌های پروتستانی است که ردیّه به سایر ادیان نوشته‌اند، خصوصاً برای مذهب پاک اسلام که به عقول نارسای خودشان گویا به کلام‌الله تفسیر نوشته و بعضی از کتب اسلامیه را ترجمه کرده‌اند. واضح است که مقصودشان اضلال مردم است. هر چند که اسلامیان را از فضل خداوندی بدین اقدامات بی‌معنی پای ثبات ار جادهٔ شریعت مطهره نمی‌لغزد؛ ولی نمی‌دانم دولت ایران چرا این بدفطرتان را که مایهٔ هزارگونه فساد و شرارت‌اند، به ملک خود راه داده و بدین آزادی به جهلای مملکت، از مسلم و نصارا، مسلط داشته است که از آمریک و انگلستان بدین‌جا ریخته ریشهٔ فساد را در مزرعهٔ قلوب عوام‌الناس محکم کنند و در خاک ممالک اسلامیه نشسته بر ضد مذهب پاک اسلام کتاب‌ها بنویسند. این درد بلای سایر دردهای بی‌درمان من نشست. چشم‌هایم خیرگی گرفت. گفتم که: «تا حال نیامدند؛ ما نیز کار داریم، وقت دیگر می‌آییم.» در این اثنا همان ارمنی پیش آمده به گوشم گفت که: «یک هفته است باسمه‌خانه معطل است، کاغذ ندارند، هشیار باش و ارزان مفروش! اما باید در پاداش این خدمت پس از سرگرفتن معامله یک تومان به من بدهی.» گفتم: «ممنون شدم. خیلی خوب، می‌دهم.» از آن‌جا برگشته آمدیم به منزل. در آن اثنا، دیدم دالاندار خنده‌کنان پیش آمد و گفت: «آقا آفرین بر شما! چه زود پیدا کردید.» گفتم: «چه چیز را زود پیدا کردیم؟» گفت: «مگر من ندیدم که به بهانهٔ خریدن جوراب یک ساعت در دکان کربلایی محمدقاسم جوراب‌فروش نشسته محو تماشای جمال غلامعلی‌بیگ بودید. عیبی ندارد آقا! ما هم اهل بخیه‌ایم.» دیدم بدین مردکهٔ احمق هر چه بگویم بی‌جاست. دم در کشیدم. با خود می‌گفتم «عجب عالمی است! مردمان این مملکت همه دیوانه‌اند. به هر کجا می‌روی صحبت این جوان ساده است، پیر و جوان را فکر و خیال با او مشغول. همه از دنیا و مافیها بی‌خبرند. از علم معیشت نقطه‌ای نخوانده و نمی‌دانند که صانع بی‌چون -جلت عظمته- اینان را برای تعاون و تناصر همدیگر آفریده است. طبیعت عشق‌بازی را با زنان مخصوص داشته است نه با مردان. نمی‌دانم این مردمان بدفطرت چرا از این حرکات زشت خودشان شرم ندارند و کسی را که از حال آن ابداً آگاهی ندارند بی‌شرمانه در مسلک ناشایست خودشان می‌پندارند. باید تا بلایی نازل نشده از میان این بقایای قوم لوط گریخت، تا این‌که تر نیز به آتش خشک نسوزد.» از آن‌جا نیز به سوی تبریز رخت سیاحت بربستیم. * * * Urmu səyahətinin icmalı مردمان این شهر نیز از شدت جهالت و کوتاهی نظر به‌جز از خودپرستی و خودرأیی کاری ندارند. چنان‌که گفته شد شغلشان هرزه‌گری و یافه‌درایی است. از توسیع دایرهٔ تجارت و تزیید ثروت عمومیه، که منوط به احداث کومپانی‌ها و اتفاق در کارهای بزرگ است، بالمره غافل و بی‌خبرند. وطن و حب وطن را در نظر ایشان وقعی نیست. غالباً تابع هوای نفس و همیشه در پی فراهم آوردن اسباب عیش و عشرت‌اند. از وضع حالیهٔ زمان و مقتضیات زمان ابداً آگاهی ندارند. از لذایذ تحصیل علوم و فنون متداوله -که غذای روح است- به کلی بی‌بهره‌اند. باری، فردای آن روز به عزم سیاحت تبریز حاضر شدیم. رفتیم تا اسب کرایه کنیم. مکاری دیده اسب خواستیم. گفت که «چهار روز صبر کنید! ده پانزده نفر مسافر دیگر نیز هست با ایشان متفقاً برویم.» ناچار بیعانه داده برگشتیم. در روز موعود چارپادار آمد. دو رأس استر آورده بود. ما نیز اسباب و لوازم سفر را بار کرده رو به طرف تبریز حرکت نمودیم، اما قافله در سیاحت و قطع منازل خیلی سنگین حرکت می‌نمود. هشت روز راه درنوردیده روز نهم وارد تبریز شدیم. در اثنای راه چیزی که قابل ذکر باشد دیده نشد، ولی در ورود تبریز وضع مملکت قدری دهشت‌انگیز به نظر آمد. در میان اهل قافله نیز همهمه‌ای بود. یکی از رفقای سفر که از مردم ارومیه بود گفت: «امروز در این شهر حادثهٔ عظیمی باید روی داده باشد. چه در این محله‌ها دکاکین همه بسته‌اند. مطلق چیز عمده‌ای واقع شده است که کوچه‌ها از آینده و رونده خالی است.» واقعاً احدی دیده نمی‌شد که احوال‌پرسی شود. تا این‌که قدری هم پیش رفتیم، از دور چند نفری را دیدیم که تند می‌گذشتند. یکی از آن میان پرسید که «برادر! در این شهر چه حادثه‌ای اتفاق افتاده که دکان‌ها بسته و از هر سو آثار پریشانی نمایان است؟» گفت: «معلوم است که خبر ندارید. خانهٔ پیشکار مملکت را اهالی غارت کردند، اما خودش گریخت.» گفتم: «پیشکار کیست؟» گفت: «حاکم.» گفتم: «چه‌طور؟ خانهٔ حاکم را؟» مردکه تندی کرده گفت: «من اولوم قمیش قویما.» من تا حال این لفظ را نشنیده بودم، ملتفت قبح آن نشده، گفتم: «برادر تو را به خدا قسم می‌دهم درست جواب بده! چه شده؟» گفت: «باب خانهٔ پیشکار یعنی حاکم مملکت را اهالی شهر چاپیدند.» گفتم: «تاکنون در هر مملکت ایران که دیده یا شنیدیم، پیشکار و حاکم شهر خانهٔ اهالی را می‌چاپیدند؛ حالا چه‌طور شده است که اهالی خانهٔ آنان را می‌چاپند؟» گفت: «چنین است آیین چرخ درشت گهی پشت زین و گهی زین به پشت زمان هر روز طور دیگر اقتضا می‌کند. هر چیز در وقت خودش خوش است.» -این را گفته و گذشتند. حال جلودار و مسافرین را واهمه گرفت. من نیز در اندیشهٔ آنام که چه کنم. رفیق و شناسایی که در این شهر دارم البته در این هنگامه دکان او نیز بسته است. کجا بروم؟ خلاصه، همه ترسان و لرزان در همان‌جا -که محلهٔ «هفت کچل» می‌گویند- جلودار در دم کاروانسرایی ما را فرود آورد. خود از دریچه داخل کاروانسرا گشته بعد دالاندار را صدا کرد. آمده در را گشودند، ما هم داخل شدیم. باز فوراً در را بست. حجره‌ای برای اقامت نشان دادند، رخت در آن‌جا فرو هشته اقامت گزیدیم. ولی یوسف‌عموی بیچاره از بیم جان خود، چون بید می‌لرزید و گریه‌کنان می‌گفت که: «بیگ! از این‌جا راست به مصر برگردیم. من دیگر تاب مصائب این سفر و سیاحت را ندارم. می‌ترسم عاقبت سر در سر این سودا ببازیم. از آغاز این سیاحت، یعنی از ورود بدین خاک، روزی بر ما بی‌خطر نگذشته است. نمی‌دانم دیگر در این‌جا به سر ما چه خواهد گذشت؟» گفتم: «من خیال سیاحت شهر خوی را نیز در نظر داشتم. حالا به شما قول می‌دهم که اگر از این به سلامت خلاص شدیم، دیگر صرف‌نظر کرده یکسر به سوی مصر رهسپار شویم و بعد از آن اختیار سیاحت من با شما باشد، به هر طرف که عنان کشیدی برویم.» آن شب را به هزار واهمه به‌سر برده سحرگاهان دیدم که خبری نیست. بازار و دکاکین شهر همه باز است و مملکت ساکت. ما نیز از آن بیغوله فراز آمده راه بازار و دکان رفیقی را که داشتم پیش گرفته، پس از پرسیدن در یکی دو نقطه، به دکان او رسیده سلام دادم. بعد از معرفی خود، آن دوست عزیز برخاسته از سر و صورت من بوسیده و به کمال مهربانی احوال‌پرسی کرده گفت: «از مصر داداش هر هفته در مکتوب خودشان احوال سلامتی و ورود شما را از من می‌پرسد. گویا والدهٔ شما خیلی نگران بوده است. در آخرین کاغذ به تأکید تمام نوشته است که ورود شما را به واسطهٔ تلگراف خبر بدهم.» پس آدم خود را خواسته بدین مضمون تلگرافی نوشت که «ابراهیم وارد شد.» به آدمش سپرد که این را برده در فلان‌جا به فلان شخص بده و از من سلام برسان که این را به فرانسوی بنویسد، پس از آن به تلگرافخانه داده زود برگردید. بعد از این سپارشات از من پرسید: «پس اشیاء و اسباب شما کجاست؟» گفتم: «ما دیروز رسیدیم. شهر پر آشوب و دکان‌ها همه بسته بود. ناچار در «هفت‌کچل» به کاروانسرای فرود آمدیم. راستی، برادر! دیروز آن چه هنگامه بود که مردم این شهر برپا کردند؟» گفت: «آقا جان! این‌جا تبریز است، هر چه می‌خواهند می‌کنند. بعد تفصیلش را به شما نقل می‌نمایم.» گفتم: «من در هیچ‌جا نشنیدم که رعیت خانهٔ حاکم را غارت کنند.» گفت: «در تبریز آن‌چه به خیال کسی نمی‌آید می‌کنند.» در این اثنا، آدمش از تلگرافخانه برگشته بود. او را با یوسف‌عمو فرستاد که اسباب خرده‌ریز ما را از کاروانسرا به خانه‌اش نقل دهند. طرف عصری نیز دکان را بسته رفتیم به خانه. در اثنای راه‌گذار ما به کوچه‌ای افتاد. دیدم در دم در عمارتی، چند تن سرباز «چاتمه» زده به قراولی ایستاده‌اند. پرسیدم: «این‌جا خانهٔ کیست؟» گفت: «خانهٔ یک نفر تاجر است، تازه از سفر آمده. حکومت احتراماً سرباز فرستاده است چاتمه زده‌اند.» گفتم: «درست نفهمیدم.» مکرر گفت. گفتم: «بابا! این چه معنی دارد؟ به احترام تاجری سرباز فرستادن و چاتمه زدن در کجا دیده و شنیده شده است؟ یعنی چه؟ تاجری تازه از سفر آمده ممکن است. اما برای احترام آن تاجر سرباز در او به قراولی گماشتن چرا؟ این شخص به حکومت مملکت نیامده، از امرا و صاحب‌منصبان لشکری نیست و خانه‌اش دیوانخانه نیست. امری بسیار غریب است!» گفت: «علی ای‌حال! قاعدهٔ مملکت چنین است.» آنگاه دست تأسف به همدیگر سوده گفتم: «حالا شبهه‌ای نماند که درد این ملک و ملت بی‌دواست. رعیت و تجار نیز راه بدی پیش گرفته‌اند. از امثال این تجار نیز منفعت برای مملکت سهل است، به جهت اولادشان هم فایده‌ای نیست. زیراکه رندان حکومتی ایشان را نیز به پاره‌ای احترامات مجعولیه به خودشان مشتبه کرده‌اند، پس هر چه از خود و سایرین در دست دارند به سبب این‌گونه بلندپروازی‌های بی‌معنی در اندک زمانی خواهند باخت. این مردمان خانه‌برانداز، به هر رنگی که باشد، این‌جور تاجران را به الفاظ بی‌معنی «بفرما، به‌سر مبارک شما، جناب عالی»، و غیره تمام خواهند کرد. بیچاره اولاد ایشان که پس از عزت به انواع خواری مبتلا خواهند شد!» گفت: «دو سه سال پیش از این، مشهدی محمد نام تاجری را -چنان‌که شما می‌گویید- به همین وسایل بر خود مشتبه نمودند و در ظرف اندک‌مدتی اندوختهٔ زیادی از او تلف شد و هر چه داشت تمام کردند. آخرالامر، خود نیز چون روی بازگشتن به وطن نداشت در غربت جان داد و چیزی به باقی ماندگان باز نگذاشت. بیچاره سخت مشتبه شده بود. در این شهر از این چیزهای غریب -که همه در نظر اعتبار مردمان بریک‌بین و مآل‌اندیش موجب هزارگونه عبرت است- خواهید دید. عجب‌تر آن‌که بسا کسان در حالتی که با چشم خودشان این شگفتی‌های عبرت‌انگیز را می‌بینند باز متنبه نمی‌شوند.» چون به خانه رسیدم دیدم عمارت عالی و خوبی است. چند اتاق بیرونی داشت نشستیم. چند مجموعهٔ شیرینی و بعض میوه‌ها برای تشریفات ما چیده بودند. مشغول صحبت شدیم. در اثنای صحبت گفت: «داداش از مصر تمامی احوالات شما را به من نوشته است که در غیرت و تعصب ملتی سرآمد ایرانیان است. مقصود شما را از این سیاحت نوشته ولی می‌گوید کاش نرفتی و ایران را ندیدی؛ چه، می‌دانم که اکنون برای او خیلی بد خواهد گذشت.» گفتم: «چه باید کرد؟ وطن ماست، بایستی سینیم. خیال داشتم هر گاه جایی را از مشهد، طهران، برای اقامت مناسب یافتم خانه‌ای خریده به وطن اصلی خود برگردم.» گفت: «چه‌طور شد؟ جایی را پسند کردی؟» بی‌اختیار آهی کشیده گفتم: «نه!» گفت: «آه چرا می‌کشی؟» گفتم: «بی‌اختیار از دلم آه برخاست وگرنه موجب آه چیزی نیست.» گفت: «چه دیدی؟» گفتم: «هر چه دیدنی و ندیدنی بود دیدم. تنها یک چیز ندیدم که منتهای مقصود من آن بود.» گفت: «مقصود شما چه بود؟» گفتم: «دیدن مکتب که مایهٔ تمامی سعادت و نیکبختی‌هاست. امروزه قوت دولت، عزت ملت و آبادی مملکت همه منوط به بودن مکتب است و بس!» در این صحبت بودیم که به شام خبر کردند. رفتیم سر سفره، شام صرف شد. پس از شام باز چایی آوردند یک پیاله خوردیم. پس از اندکی صحبت صاحب‌خانه گفت: «شما هنوز از رنج راه نیاسوده‌اید قدری زودتر بخوابید تا راحت شوید.» خوب هم دریافته بود. رختخواب انداختند خوابیدیم. * * * Urmu səyahətinin icmalı, 2 صبح برخاسته پس از خوردن چایی به همراهی آن دوست محترم به بازار رفتیم. قدری در دکان نشسته صحبت کردیم. گفت: «میل دارید برویم قدری بگردیم؟» گفتم: «چه عیب دارد!» رفتیم به کاروانسراهای تجارنشین، خیلی جاهای معتبر و باشکوه بودند. به اندکی ملاحظه معلوم شد که در این شهر تجارت عمده هست و مردم هم به تجارت مایل‌اند. ولی چه سود که همه امتعهٔ خارجی است. از امتعهٔ داخلیه نشانی دیده نمی‌شد مگر در بعض جاهای گوشه و کنار، که آن هم عبارت از تنباکو و حنا و چیت همدان و چادرشب یزد و کرباس نایین بود. آن وقت فکر کردم که شیاطین فرنگستان به قوت علم و صنعت همه‌ساله چه‌قدر پول از این مملکت بیرون می‌کشند. پرسیدم: «برادر، اگرچه مملکت شما را -چنان‌چه شاید و باید- هنوز ندیده‌ام اما از ازدحام بازار و جمعیت مترددین معلوم می‌شود که شهر بزرگی است. حال بگویید ببینم در این شهر هیچ کومپانی و شرکت‌های بزرگ هست یا نه؟» گفت: «ابداً کومپانی و فلان نیست.» گفتم: «عجب عالمی است! در شهری بدین پایه بزرگی، چگونه می‌شود کومپانی ناشد؟ امروز معاملات بزازی و خرازی و بقالی با دست تنها از پیش نمی‌رود تا چه رسد به تجارت. آیا این مردمان با وجود این‌همه روابط تجارتی با خارجه به چه سبب به منافع شرکت‌های بزرگ و کومپانی‌ها پی نبرده‌اند؟» گفت: «تبریزیان را شما نمی‌شناسید. اینان همه تمام «یک من» هستند. در میانشان هرگز «نیم من» پیدا نمی‌شود که پنج نفری یکجا جمع شده یکی را برای خودشان رئیس قرار داده به دستیاری همدیگر کار بزرگی را از پیش ببرند. هیچ‌یک از دیگری تمکین نمی‌کند. این است که از فیض این‌گونه کارهای بزرگ هم خودشان محروم‌اند و هم وطن از ترقیات بازمانده است. پیش‌تر چند تن یک‌جا جمع شده شراکت بزرگی تأسیس نمودند. بعد داعیهٔ ریاست و صدرطلبی، که هر یک جداگانه در آن خیال بودند، سبب حدوث اختلاف گردیده بعد از چهار سال اساس آن به هم خورد. تنی از آن میان مدعی شده تمامی حصه‌ها را خود قبول کرد؛ ولی چندی نمی‌گذرد که آن هم در جای خرد خشک می‌شود. چه واضح [است] که بار ده نفر را یک تن به دوش نمی‌تواند بگیرد.» باری، پس از قدری گشت و گذار به دکان برگشته ناهار حاضر کرده بودند خوردیم. گفتم: «داد و ستد چه‌طور است؟» گفت: «هیچ نپرسید. بسیار بد و پریشان!» گفتم: «چرا؟» گفت: «هزار سبب دارد، اما بدتر از همه این پول سیاه و تفاوت همه‌روزهٔ آن است که کسبه و فقرای ملت را بالمره از پای درانداخته همه را خانه‌خراب نمود. گذشته از آن، پول نقره را هم امروز می‌بینی چهار تومان و نیمش یک لیر است و فردا پنج تومانش. معرکه است! ضرر و خسارتی را که از این روی بیچاره تجار می‌کشند، به حساب نمی‌آید. خصوصاً کسانی که با اسلامبول و یا سایر ممالک خارجه معامله دارند بیشتر طرف خسارت‌اند. یک تن اصفهانی همهٔ ایران را زیر و زبر نمود. خدایش انصاف بدهد!» گفتم: «در تبریز تجار معتبر باید خیلی باشند.» گفت: «چرا هستند، ولی معلوم نیست که در مقابل این همه صدمات پایداری توانند نمود یا نه. گذشته از آن، درد تجملات و خودنمایی -که در تبریز از چندی به این طرف در میان تجار است- خود علاج‌پذیر نیست. در میانشان بعضی هستند که از بس تملق و مزاج‌گویی دیگران امر بر خودشان هم مشتبه شده مانند دیوانیان به جلو خودشان فراش آردیلی [آردلی] انداخته در خانه‌هایشان چوب و فلک نگاه می‌دارند. بگیر و ببندی دارند. معلوم است که این وضع برازندهٔ حال تجارت نیست. امر تجارت با این‌گونه کَرّ و فَرّ از پیش نمی‌رود. چندی است که در میان مردم همهمه‌ای هست که گویا به کار یکی از آنان سکته وارد آمده است. حالا محض شایع شدن این خبر، کسانی که دو روز پیش کرنش‌اش می‌کردند امروز جواب سلامش را رد نمی‌کنند. مهمانی یک ملای بزرگی اقلاً پنجاه تومان خرج دارد، هر تاجری که از خود و یا دیگری ده هزار تومان در دستگاهش دید، مطلق چهار هزار تومان آن را خرج ساختن عمارتی برای خود خواهد کرد. با این حال، از تجارت آنان چه امید ترقی توان داشت؟ حالا عادت تازه‌ای هم پیش گرفته‌اند، هر کدام از ایشان که چند تومانی در چنگ خود دید املاک می‌خرد، دهکده می‌گیرد. این یکی دید که آن دیگر دو پارچه خرید، خود را محض رقابت او به هزار آتش می‌زند تا آن هم صاحب دهکده‌ای بشود. وضع این مملکت و طبایع اهالی آن را در امثال این رقابت‌های بی‌معنی، به هیچ مملکتی قیاس نمی‌توان نمود. هنگامه است!» گفتم: «خیلی خوب! در صورتی که ثروت هم دارند چرا با شراکت همدیگر یک فابریک کرباس‌بافی در وطن خودشان احداث نمی‌کنند که مردگانشان را بدان کفن کنند؟ یا فابریک چیت‌سازی بیاورند، یا شمع کافوری و یا ماشین قندسازی درست نمایند که بیشتر از ده قریه و امثال آن فایده ببرند؟ چرا این‌همه رشته‌های منافع را واگذاشته به رقابت همدیگر مشق احتکار می‌کنند، که خون فقرای ملت را به شیشه گرفته و از آن راه به کسب ثروت و سامان پردازند؟ اینان که شما به نام تاجر یاد می‌کنید و من هم معاملات تجارتی ایشان را تا یک درجه دیدم، تاجر نیستند مزدوران فرنگان‌اند و بلکه دشمنان وطن خودشان هستند. زیراکه همه‌ساله، به دامن، نقود مملکت را بار کرده به ممالک خارجه می‌ریزند و در مقابل امتعهٔ قلب و ناپایدار فرنگستان را به هزار گونه زحمت و مشقت بر خودشان حمل کرده به وطن نقل می‌دهند. اگر حسابی در میان باشد، در پایان سال معلوم می‌شود که کرورها پول وطن را -که مایهٔ تعیش دائمی هموطنان است- این بی‌مروتان به دست‌های خودشان برده در خارجه به هزار مداهنه و چاپلوسی به دامن اجانب می‌ریزند. و در عوض گیاه بیابان‌ها را به جای منسوجات حریریه خریده به خورد هموطنان بی‌علم و بی‌خبر می‌دهند، که یک سال دیگر آثاری از آن همه امتعهٔ ابتیاعی ایشان در میان نیست.» گفت: «در ایران کیست که بدین نکات مقدس وطن‌پرستی ملتفت شود؟ اتفاق و اتحاد از این مردمان برنمی‌آید سهل است، که همه‌روزه مشغول دام نهادن به راه یکدیگر و چاه کندن برای هم‌اند. در کارشکنی و خراب کردن خانهٔ همدیگر مهارت دارند. پیوسته شغلشان منحصر به عیب‌جویی و تجسس معاملات این و آن است. اگر به یکی از جایی ده تومان ضرر و زیان رسید، تدبیرها به کار می‌برند که آن ده تومان ضرر را در انظار دو هزار تومان جلوه بدهند. هرگاه دیگری پس از هزار گونه زحمت و جانفشانی رشتهٔ تجارتی در خارج از دایرهٔ تجارت معمولهٔ متداول این بلد به دست آورد، به یک‌بار همگی به روی همان رشته هجوم کرده به مفراض حسادت ریشهٔ منفعت آن را از بن می‌برند. هم خودشان و هم جویندهٔ آن رشته را متضرر می‌کنند. خلاصه، خبر ندارید که چه معرکه‌ای است. هر چه در این باب گفته شود به جایی نخواهد رسید. اینان که گفته شد مختصر نمونه‌ای از کار و کردار طبقهٔ تجار این شهر است. اخلاق اینان چندان فاسد گشته که امیدی بر اصلاح آن نیست، مگر این‌که خداوند عالمیان به لطف عمیم خود اینان را به جادهٔ صلاح و استقامت برگرداند تا شیوهٔ پسندیدهٔ نیاکان خودشان را پیش گرفته با همدیگر مهربان شوند و منفعت خودشان را در اضرار همدیگر نجویند.» گفتم: «از این حدیث گذشتیم. رفتار حاکم مملکت با قاطبهٔ رعیت چه‌طور است؟» گفت: «از آن معنی هیچ نپرسید! حاکم، اگر خوب و گر بد، دوام و بقایی ندارد. تا حکام را از مرکز دستورالعمل و قانونی در دست نباشد و خود را تابع احکام آن و مکلف به تمامی اجرای آن ندانند و از کردار نیک خود امید پاداش و از سوء رفتار خود بیم کیفر و مجازات نداشته باشد، از او چه‌سان توقع نیکی توان داشت؟ گیرم که حاکم خوب است دو روز دیگر می‌رود و نیکی خود را نیز همراه می‌برد. و فردای آن یکی دیگر به جای او می‌رسد که پناه بر خدا! باید در دست حکام نو، خواه قانون، خواه کتابچه، خواه دستورالعمل، خواه تعلیمات، بگو چیزی مرتب و لایتغیر در روی کاغذ باشد که با مردم از روی مواد مندرجهٔ آن در کارهای متعلق به جنحه و جنایت و حقوق رفتار نماید تا کارها به‌تدریج اصلاح شود و ناملایمات از میان برخیزد، کجی‌ها و ناراستی‌ها به مرور زمان استقامت گیرد. و به جای این‌که بگویند مجرم را پادشاه کشت یا حاکم حبس نمود، بگویند قانون حبسش کرد و قانون حکم به قتلش داد؛ دیگر نام بلند پادشاه به مردم‌کشی مسمر نشود، و حکام نیز به خود مشتبه نشده خودشان را در حق رعیت فعال‌مایرید ندانند. آن وقت احدی را به حکم قانون اعتراضی باقی نمی‌ماند مگر در داخل دایرهٔ قانون حرفی حسابی داشته باشد، که آن را نیز قانون خود معین می‌کند. در آن صورت، نام ظلم از میان برمی‌خیزد و در میان رعیت و شخص سلطان محبت و اتحادی حاصل می‌آید. پادشاه رعیت را اولاد عزیز و رعیت نیز پادشاه را به مثابهٔ پدر مهربان و گرامی‌تر از جان شیرین خودشان می‌دارند و جهان پر از قسط و عدل می‌شود و بازار نفاق‌جویان و آشوب‌طلبان نیز بالمره کسادی می‌پذیرد. از بی‌قانونی، پریروز دیدی این مردم چه کردند؟» باری، ما را به احترام صاحب‌خانه چند جای معتبر دعوت کرده به نام ما مجالس مهمانی آراستند. بر حسب وعده، هر شب به جایی می‌رفتیم. خانه‌های بسیار عالی، تاق‌های خیلی مزین و باشکوه؛ همه‌جا اسباب بلورین است که چیده‌اند. آدمی به هر تاق داخل شد از کثرت چراغ‌ها و تابش اسباب بلورین چشمش خیره می‌شود. از سقف هر اتاقی چلچراغ‌های بزرگ گرانبهای شاه‌نشان و شیر و خورشیدنشان و دیوارکوب‌های رنگارنگ آویزان است. در خانه‌های تجار تبریز از تجملات، آن‌چه به خیال آید، دیده می‌شود. از ظروف چینی و سرقلیان‌های طلا و نقره و اسباب سفره چندان هست که مافوق ندارد. راستی عقل حیران و خیال سرگشتهٔ احاطهٔ این تجملات است. سبب این هم رقابتی است که از چند سال به این طرف در میان تجار این مملکت افتاده است. واضح است که این وضع متجملانه با تجارت منافات کلی دارد. این سرمشق -از هر کس که باشد- سزاوار ملامت و نفرین است. زیراکه از آن روز می‌بینیم در تبریز چراغ هیچ خانوادهٔ تجارتی تا صبح افروخته نیست و در نیمه‌شب افسرده است. باری، روزی به رفیق خودم، صاحب‌خانه، گفتم: «برادر! بدت نیاید. من از گفتن سخن حق خودداری نمی‌توانم بکنم. مردم این شهر تبریز -که چشم و چراغ آذربایجان است- از اهل سایر شهرهای ایران که من دیده‌ام دیوانه‌ترند.» گفت: «چرا و به چه دلیل؟» گفتم: «به دلیل این‌که می‌بینم فرنگان چون اطفال خردسال پیران سالخوردهٔ این مملکت را فریفتهٔ نقش و نگار خزف‌پاره‌های ممالک و صنایع خودشان داشته، سال دوازده ماه بلکه تمامی مدت به آنان مزدوری می‌کنند. از شیشهٔ قلیان و سرقلیان گرفته تا ظروف چینی و غیره همه‌جا روی چیزهای پست و اشیاء خسیسه، نقش کردن تمثال پادشاه چه معنی دارد؟ باید ما تمثال همایون متبوع معظم خودمان را به جواهرات گرانبها آراسته صدر مجالس خودمان را بدان هیکل مقدس آرایش افزاییم، نه این‌که در روی اسباب قهوه‌خوری، قلیان، چای و امثال آن‌ها کشیده در طاقچه‌های قهوه‌خانه‌ها، روی آتش‌ها، زیر دست و پای مردم بی‌تمیز بیفکنیم. انصاف باید کرد، این خواری را شخصی که اندکی شعور دارد به صورت خود روا نمی‌بیند تا چه رسد به پادشاه وقت -که اطاعت امر و نهی‌اش بر ما واجب است. گذشته از این‌ها، فرنگیان زیرک به سبب همین صورت نیز مبلغی بر قیمت آن امتعه می‌افزایند. سرمایهٔ آنان در این کار، هوا و عبارت از تحریک سرانگشتی است؛ اما از مملکت ما دامن دامن پول -که روح مملکت است- به معدهٔ مملکت آنان وارد می‌شود. دیگر از استهزا و تمسخر آنان که هنگام ساختن و پرداختن این امتعه بر عقل و شعور ما می‌خندند، چیزی نمی‌گویم. صورت پادشاه را در عدلیه، مجلس شورا و مجالس محاکمات باید به مقام توقیر و احترام گذاشت. احترام آن نشان شیر و خورشید را هم -که علامت دولتی ماست- باید به درجهٔ تالی تمثال همایون گرفت و آن را چندان معزز کرد که بزرگان هر مملکت برای تحصیل آن جانفشانی‌ها کنند؛ چنان‌که سایرین کرده‌اند. این علامت مقدس را در روی چیزهای بی‌معنی نقش کردن منافی انصاف و شیوهٔ دولت‌پرستی است. عیب نیست که هر بزاز و بقالی این علامت مقدس را، بدون استحصال اذن و اجازهٔ دولت، در کارهای شخصی خود استعمال کند و به روی کاغذهای تجارتی و پاکت‌های خود نقش نماید؟» من سرگرم ذکر این ناملایمات شده دیگر نمی‌دانم چه‌ها گفته‌ام. آنگاه آثار خستگی در خود مشاهده کرده لب به‌ناچار از سخن فرو بستم. صاحب‌خانه گفت: «ماشاءالله! آن‌چه داداش از مصر دربارهٔ تعصب ملی شما نوشته اندکی از بسیار آن بوده است. برادر عزیز من! در حالی که خود سرای سلطنت و خانه‌های ورزای مملکت، شاهزادگان و سایر منتسبان بارگاه دولت از ظروف و این اشیاء صورت‌دار پر است و احدی این معنی را نکوهش نمی‌کند، به من و شما چه رسیده است و اهل تبریز در این باب چه گناه و تقصیر دارند؟ اما در این‌که اسراف می‌کنند و برای همین صورت‌ها باید مبلغی از قیمت اصلی آن زیاده پول بدهند، من نیز با شما شریکم و حق به جانب شماست. چه، سالیانه مبلغ گزافی تجارت این معاملهٔ اسراف است.» امشب را نیز میزبان محترم، خود به نام بنده مجلس مهمانی خیلی باشکوه ترتیب داده بود. عصری زود دکان را بسته به خانه رفتیم. پس از ادای نماز و خوردن چای، به روشن کردن چراغ‌های مجلس شروع شد. هی لاله، مردنگی، لامپ بود که روشن می‌کردند. از هر طرف آویزهای رنگارنگ بود که چون برق می‌درخشید. اتاق‌های خانه مانند روز روشن گردید. نیم ساعت از غروب گذشته بود که مهمانان محترم، یواش یواش، بنای ورود گذاشتند. بعضی یک ساعت از شب رفته تشریف آوردند. گویا دیرآمدن به این‌گونه مجلس‌های مهمانی هم علامت نوعی از جلالت شأن بوده است. اما بنده بدین نکته ملتفت نبوده از دیر آمدن بعضی مدعوین تعجب می‌نمودم. پس از آن‌که سبب آن را فهمیدم، به مراتب حیرت و تعجبم افزود. خلاصه، مجلس پر شد. مدعوین تمام تشریف آوردند. از وضع و حرکات حضار معلوم بود که همه در صدد فزونی به یکدیگرند. با الحان مخصوصه و الفاظ غلیظه صحبت می‌کردند ولی از نطق و برداشت کلامشان واضح بود که مراتب دانش و دایرهٔ اطلاع همگی محدود است. صحبت مجلسیان غالباً کنایه‌آمیز و بی‌ربط و خالی از بوی انس و محبت بود. هر کس، از راست و دروغ، سخن از مصاحبت با فلان خان و یا فلان علما به میان آورده آن را مایهٔ افتخار خود به قلم می‌داد. یکی می‌گفت: «بلی! جناب ملک‌التجار دیروز به بنده‌خانه تشریف آورده بودند. چنین می‌گفتند.» دیگری می‌گفت: «دیروز سه هزار لیرا در فلان قیمت برات اسلامبول گرفتم.» همه حرف‌های بزرگ و بزرگ و سخن از پنجاه هزار و یکصد هزار تومان در میان بود. یکی نیز گفت: «پیشتر، فلان قریه را در هجده هزار تومان به من می‌فروختند. نخریدم. افسوس که حالا شنیدم به مبلغ سی هزار تومان فروخته‌اند.» در آن ثنا، صحبت از گندم به میان آمد. شخصی گفت که: «فلان کس سیصد هزار خروار گندم انبار کرده است. حالا بالمره انکار می‌کند. فلان عالم ده پارچه قریهٔ ششدانگ دارد. ماشاءالله! فلانی هم خیلی ثروت بسته، امروز قریب به هشتاد پارچه دهکده دارد.» از این صحبت‌های بی‌معنی دلم تنگی گرفت. هر چه خواستم صبر کنم ممکن نشد. به یک‌باره عنان شکیبایی از دستم رفت. باز سلسلهٔ فضولی را تحریک داده گفتم: «آقایان! من هم یک عرضی دارم.» یکی گفت: «بفرما! حق دارید شما هم صحبت نکردید.» گفتم: «این جناب آقا که می‌فرمایید هفتاد هشتاد پارچه قریه دارد، چه‌کاره است؟» گفت: «از اجلهٔ علمای تبریز است.» گفتم: «آن را دریافتم که از طبقهٔ جلیلهٔ علماست. اما عرض من در این‌جاست که چه‌کار می‌کند و شغلش چیست؟» به استحفاف خندید و از نافهمی من متعجب شد. دریافته گفتم: «این هشتاد پارچه دهکده البته هر یکی اقلاً پانزده بیست هزار تومان قیمت خواهد داشت.» گفت: «البته!» گفتم: «به مختصر حسابی که من علی‌لتخمین کردم، سه کرور چیزی بیشتر قیمت این‌هاست. نمی‌دانم تحصیل این‌همه ثروت از چه ممر است؟ بلی! امثال این ثروت وقتی حاصل تواند شد که در یک پارچه ملکِ شخص از فلزات گرانبها معدنی پیدا شود؛ یا از کارهای دوبختی -که فرنگستان هست، مانند «لاتری» و غیره- ممکن است شخص در مقابل اندک مبلغی که داده است تنخواه گزافی به چنگ بیاورد، یا این‌که از خانوادهٔ قدیم و توانگری به میراث بماند؛ یا از تجارت بزرگی به‌تدریج حاصل کند، که همه‌کس دیده و بدانند؛ یا به اصطلاح ایرانیان کیمیا داشته باشند. عرض بنده این است که ممر این‌همه ثروت جناب آقا از این طرق متعدده که شمرده شد کدامین است؟ از قراری که معلوم است باید هیچ‌یک از این‌ها نباشد، زیراکه خانوادهٔ جناب آقا را همه می‌دانند؛ خودشان را هم که پس از فراغت از تحصیل علم و اجاز، وقتی که بدین شهر تشریف آوردند، همه می‌دانند که زیاده بر عبا و عصا چیزی نداشتند. لهذا هیچ شبهه نیست که این ثروت را به هر نوعی که هست از ملت اندوخته است. حالا انصاف فرمایید! این آقای محترم که این همه املاک را در ظرف اندک مدتی در سایهٔ این ملت مالک شده است، چه می‌شود که ربع مداخل یک سالهٔ آن را باز در راه همین ملت صرف نماید؟ یعنی مکتبی از آن‌وجه برای تعلیم و تربیت اطفال یتیم و فقرای این ملت تأسیس کند و مداخل سالیانهٔ دو پارچه از این دهات را هم وقف مخارج آن مکتب و اعانهٔ آن کودکان یتیم و فقیر کرده جمعی از نفوس مقدسه را به علم و ادب احیا کند؛ یا این‌که بیمارخانه‌ای برای غربا و فقرای ملت بناگذارد تا مریضان بی‌چیز در سایهٔ همت آن مداوا و معالجه شده از عدم معالجه و بی‌پرستاری، در نهایت مذلت و خواری در زیر دیوارها یا در گوشه‌های تنگ و تاریک منازل مخصوص غربا و فقرا جان ندهند. آیا رواست و به شأن شما سزاوار است در این شهر بزرگ -که دارالسلطنه‌اش می‌نامید- یک بیمارخانه‌ای نباشد؟ به خدای امروز برای شما ثواب‌تر از این دو خیرات چیز نیست و این هر دو نیز به شما چون ادای سایر واجبات لازم است. الحق از انصاف خیلی دورر هستید که در این شهر بزرگ یک بنای خیری از این قبیل که عمومی باشد دیده نمی‌شود. هر بیگانه‌ای که داخل این شهر شود شما را بی‌خبر از حسیات انسانیه انگاشته به‌جز نکوهش شما چیزی از این مملکت نخواهد برد. از عدم اتفاق در امورات خیرانی وطنی که دارید گذشتیم؛ لامحاله یک کومپانی نیز برای ترویج تجارت و توسیع دایرهٔ معاملات وطن خودتان تأسیس نکرده‌اید، حال آن‌که همه مردمان تجارت‌پیشه هستید. از کاغذ قرآن گرفته تا کفن مردگان خودتان محتاج فرنگان‌اید. هر گاه فرنگان فردا به شما محض عداوت مدقال [متقال] و چلواری نفروشند، آن وقت زندگان شما بی‌زیرجامه و پیراهن و مردگانتان بی‌کفن خواهند ماند. این لاله‌مردنگی‌های شاهنشان و این تجملات مسرفانه است که شما را به حال خویشتن مشتبه کرده. وقتی که بدین تزیینات ناپایدار دو روزه می‌نگرید بر خود می‌بالید و چنین می‌پندارید که در هوش و خرد و ثروت و سامان، وحید دهر و فرید عصرید! حال آن‌که می‌دانید که یک ماه دیگر حدیث این مهمانی‌های باشکوه و ثنای این‌همه تجملات بی‌معنی کهنه شده نشانی از آن در میان باقی نخواهد ماند. هر گاه همگی یک‌جا گرد آمده این‌همه مخارج اسراف را که در دنیا موجب ملامت عقلا و در آخرت سبب سنگینی حساب است، در میان خودتان تخمین و برآورد کرده همه‌ساله نصف آن را به امور خیراتی ملی مانند بیمارخانه برای معالجهٔ فقرا و غربای ملت، و دارالصنایع و مکتب برای تربیت و تعلیم ایتام ابنای وطن صرف نمایید، البته در دنیا و آخرت موجب سربلندی شما خواهد بود. به خدای هر گاه چهل سال پیش از این بدین کارهای خیر -که یکان‌یکان شمردم- مواظب شده بودید، امروز این وطن مقدس ما آبادترین مملکت‌ها و هموطنان محترم ما عزیزترین ملل روی زمین بوده از میامن علم و آگاهی سر افتخار به آسمان سودندی. آخر که زمان‌های شما به غفلت فوت شده، همهٔ افتخارات ملیهٔ ما و شما را بدرود گفته زبون و زیردست دیگران شده‌ایم. هر گاه چهل سال قبل آن مکتب‌ها را -که من می‌دانم و می‌گویم- باز کرده بودید، امروز خولیای صدرنشینی و تجملات‌چینی بر شما غلبه نداشت و در امثال این مجالس به‌جز از اسباب ترقیات ملک و ملت چیزی گفت‌وگو نمی‌شد و به پاره‌ای ملاحظات بی‌معنی -که توقع قیام از مردم است- مجلس مهمانی این میزبان محترم را افسرده و پریشان نداشته تا یک ساعت و نیم از شب رفته خلق را به تشریف قدوم خودتان منتظر نمی‌گذاشتید که: هر وقت بروم جای من در صدر مجلس معین است.» در این‌جا ملتفت شدم که صاحب‌خانه از گفتار من خجالت می‌کشد. بیچاره از غایت شرم عرق کرده بود. ضمناً به من اشارت نمود که «به مرگ من بس است!» در آن اثنا، یکی از مهمانان صاحب‌خانه را مخاطب داشته گفت: «فلانی این مهمان محترم شما عجب مردی است! خیلی نقل دارد!» صاحب‌خانه در پاسخ گفت: «بلی! خیلی تعصب وطنی و ملی دارد. همهٔ این صحبت‌ها را از فرط محبتی که به وطن و ابنای وطن عزیز خود دارد می‌کند. در وطن‌پرستی و ملت‌دوستی بی‌اختیار است. چه کند؟» دو سه نفر دیگر سخن از دهان او ربوده گفتند: «به خدای راست می‌گوید. هر کس که مملکت‌های دیگر و همت‌های ملل خارجه را در این‌گونه مواد وطن‌پرستی دیده می‌داند که این شخص چه می‌گوید. هر چه بگوید حق به جانب اوست. ما هنوز بویی از حب وطن نشنیده به منافع اتفاق ابداً پی نبرده‌ایم.» در این اثنا خبر دادند که شام حاضر است. حالا همگی متفقاً به من تعارف کردند که «بسم‌الله، بسم‌الله!» من نیز خندیده خود را پس کشیدم. آمدیم به سر سفره اما چه سفرهٔ رنگینی و چه طعام‌های گوناگون -گل کیفم گل. در اثنای طعام، بعض صحبت‌های متفرقه شد. آن شب ما نیز بدین تفصیل گذشت. هجده روز در تبریز مانده به‌جز اظهار تشخص و افادهٔ خشک چیزی که نافع دنیا و آخرت باشد از مردم آن‌جا ندیدم؛ اما خود شهر خالی از اهمیتی نیست، بازارهای معتبر و کاروانسراها، تیمچه‌های بسیار باشکوه دارد. افسوس که از امتعه و محصولات داخله‌ای نشانی در آن‌ها دیده نمی‌شود. مگر نامی از گندم شنیده می‌شود که آن را نیز حضرات آقایان به انبارهای تاریک ریخته به رویش هفت قفل زده کلید آن‌ها را به رودخانهٔ «ارس» انداخته‌اند و به فقرا می‌گویند «قیمت هر یک من آن چهل مثقال خون جگر است. با پول نمی‌دهیم!» فقرا هر چه داد می‌زنند که «آقایان! خون در دل و جگر ما نمانده این جسم که می‌بینید خالی و خشک از روح و خون است!» به جایی نمی‌رسد. باری، در خیال حرکت به سوی جولفه [جلفا] -کنار رود ارس- که سرحد ایران و روس است بودم. میزبان محترم من خیلی اصرار نمود که چند روز دیگر بمانم، عذر آورده نپذیرفتم. پس آدم فرستادم که از چاپارخانه دو اسب بیاورند؛ می‌خواهم چاپاری بروم که ناملایمات کمتر دیده و زودتر به مقصد برسم. * * * Təbriz səyahətinin icmalı مردمان این شهر غالباً خودپسند و گرفتار درد تجملات، همه مستعد نفاق و بی‌خبر از منافع اتفاق؛ همیشه فکرشان به کارشکنی یکدیگر مشغول و دلشان بدان خوش است که میان دو تن از ایشان اختلاف حساب یا خصومتی از جهات دیگر حاصل آید تا این‌که اینان نیز دو تیره شده هر فرقه به هواخواهی یکی از طرفین متخاصمین برخاسته اجلاس‌ها کنند و رشوت‌ها بدهند و بگیرند؛ و در میان پلوها صرف شود تا بالاخره طرفین هر دو از پای درافتند. احدی از اینان در امثال این موارد به عنوان مصلحی سخن نمی‌گوید. همه از یکدیگر منتظر انتقام هستند که به محض لغزیدن قدم یکی، آن دیگران پایمالش کنند! این است شغلشان! بی‌خبر از اوضاع زمان، نه دنیا دارند نه آخرت. منتهای آرزویشان این است که از سقف هر اتاقی چلچراغ شاهنشان چندین شاخه آویخته آن را سرمایهٔ افتخار و مباهات خود شمارند. «زنده‌اند ولی مرده، مرده‌اند ولی زنده!» باری، چاپارشاگرد اسب‌ها را آورده بود. همان‌روز صاحب‌خانه را وداع کرده از آن‌جا با دلی پر از یک کوه درد و اندوه، روی به کنار «ارس»، حرکت کردیم. چون از شهر خارج شدیم، اسب‌ها را رکاب کشیده راندیم تا نقطه‌ای که سواد شهر دیده نمی‌شد. در آن‌جا دیدم چند تن از چپ و راست راه نشسته دیده به سوی ما دوخته‌اند. از چاپار شاگرد پرسیدم: «اینان چرا یمین و یسار راه را گرفته و در این نقطهٔ دور از آبادی نشسته‌اند؟» گفت: «آقاجان! اینان گویا از سادات شهرند. در این‌جا انتظار ورود شما را می‌کشند.» گفتم: «برای چه؟» گفت: «سیدند، البته چیزی از شما توقع دارند. نیازی به اینان باید بدهی تا سلامت بگذری.» گفتم: «چه عیب دارد؟ یوسف‌عمو! پنج‌شش قران در سر دست حاضر کن که رسیدیم به ایشان بده!» چاپار را دیدم که بی‌اختیار خندید. گفتم: «چرا می‌خندی عزیز من؟» گفت: «از پنج شش قران حاضر کردن شما فهمیدم که معامله نزدیک است.» گفتم: «مگر چند باید داد؟» جواب داد که «حالا می‌رسیم خود می‌بینید!» باری، چیزی نگذشت که به ایشان رسیدیم. دیدم ده پانزده نفر به علامت و نشان ظاهری سیادت -که از عمامه و شال کمر سبز و کبود عبارت است- از دو طرف راه پیش دویده جلو اسب من و یوسف‌عمو را گرفته سلام دادند. ما نیز جواب سلام را رد نمودیم. به اتفاق گفتند: «سلامتانهٔ ما را التفات فرمایید! خدای شما را سلامت بدارد!» یوسف‌عمو پول حاضر کرده را داد و گفت: «دیگر پول خرده نداریم. هر چه هست در میان خودتان تقسیم نمایید.» به محض شنیدن این سخن همگی به یک‌بار برآشفتند. پول‌ها را به سر صورت یوسف‌عمو پرانده گفتند: «با این مبلغ شیره خریده به سر خودتان بمالید.» دیگری گفت: «اگر خرجی ندارید چند قرانی هم ما بدهیم. مردکه! هیچ شرم ندارید! مگر به ما مفت می‌دهید؟» در این گیر و دار دیدم دو نفر از ایشان از دو طرف به پاهای یوسف‌عمو چسبیده‌اند و می‌خواهند که پاهایش را از رکاب خالی کرده از روی اسب به زمین کشند. و از این طرف نیز دو سه نفر دیگر عباهای خودشان را به بازوان چپ پیچیده، دست به چماق، درصدد حمله و هجوم‌اند. دیدم عجب هنگامه‌ای است. گفتم: «آقاجان! با این پیرمرد کار نداشته باشید. پیش‌تر بیایید تا ببینم از ما چه می‌خواهید.» یکی گفت: «مال جد خودمان را می‌خواهیم. دیگر هیچ!» گفتم: «آقاجان! قربان جد شما بروم! چه قرضی به شما داریم؟ در نزد ما چه حق و طلب از شماست؟» گفت: «کدامین حق بالای این تواند شد که هر چه دارید خمس آن حق ماست؟ حتی ز پنج انگشت دست شما یکی حق سادات است.» گفتم: «آقاجان! اول شما از کجا می‌دانید که ما مردمان متمول و صاحب‌چیزیم؟ ثانیاً چگونه بر شما معلوم شده که در نزد ما از خمس و حق سادات چیزی هست؟ ثالثاً ما را از کجا می‌شناسید؟ از مذهب و آیین ما چه اطلاع دارید؟ رابعاً ما از کجا بشناسیم که شما سید و اولاد پیغمبرید؟ خامساً پیغمبر خدا -صلواة‌الله علیه و آله- کجا امر فرموده است که شما در بیابان جلو مسافرین ناشناسا را گرفته به ضرب چماق پول بخواهید و لخت کنید؟» یکی از آن میان گفت که: «فضولی موقوف! عقلت را به سرت جمع کن، بیندیش و آنگاه سخن بگو! اول شما را این جسارت از کجا حاصل شده که از سیادت ما بپرسی و از ما بینه خواهی؟ دوم این‌که ما شما را خوب می‌شناسیم. اسم شما ابراهیم‌بیگ است و در مصر اقامت دارید. پدرت دویست هزار تومان میراث نقدی به تو گذاشته. یک خواهرت نیز هست. و در این سفر از زیارت جدم امام‌رضا -علیه‌السلام- به طهران و از آن‌جا به تبریز آمده و حالا درصدد مراجعت به مصر هستی. خدای پدر تو را بیامرزاد! به سادات خیلی پول می‌داد، صاحب خیرات و حسنات بود، مثل شما. اکنون فهمیدی که ما تو را خوب شناخته و بدون شناسایی جلو تو را نگرفته‌ایم؟ دیگر ما را بیش از این معطل مکن که خودت متضرر خواهی شد. وقت است که ده دوازده سید دیگر بدین‌جا برسند، آن زمان تکلیف تو سنگین می‌شود. خود می‌دانی! ما چهارده‌تن اولاد رسول سه ساعت می‌شود که در این نقطهٔ دور از آبادی، در زیر آفتاب، به انتظار ورود شما نشسته‌ایم. به هر یک از ما پنج تومان زودتر داده به سلامت درگذرید. این‌قدر بدانید که هر چه ایستادگی در ادای این وجه کنی بر خود ستم کرده‌ای. چه آخرالامر هم پیاز را می‌خوری و هم کوتک را، پول را نیز از تو می‌گیرند.» * * * Təbriz səyahətinin icmalı, 2 دیدم راست می‌گوید. آخرالامر کار به همان نقطه منجر خواهد شد که خود بیان می‌کند. ناچار مانده به چاپار اشارت کردم که پای توسط پیش گذاشته ما را از چنگ این اشرار رهایی دهد. چاپار هم مرد پخته و آزموده‌ای بوده است که اشارت مرا دریافته پیش آمد و نهیبی به سید زد که: «آقا، بیش از این ما را معطل نکنید! ما باید در سر ساعت معین به منزل برسیم.» پس از اظهار این تندی، رئیس سادات را به نرمی به کناری کشیده بعد از گفت‌وگوی زیاد به نزد ما برگشته گفت: «ده تومان بدهید.» بدون هیچ تأملی به یوسف‌عمو گفتم: «دو لیرای عثمانی بده!» بیچاره درآورده به سید گفت: «بگیر! این حساب را روز جزا در حضور جدت مفروق خواهیم کرد.» سید پول را گرفت و در نهایت بی‌اعتنایی گفت: «در آن خیال باش! اگر می‌خواهی چاپار را هم شاهد بنویس!» یوسف‌عمو سر به سوی آسمان برداشته با رقت تمام گفت: «وکفی بالله شهیدا.» باری، بانتار ده تومان از چنگ این ناجوانمردان خلاص شدیم. حالا جای تعجب این است که چاپار خیلی مشعوف بود که مفت خلاص شدیم. هی به ما می‌گفت که: «شکر کنید، خوب گذشت! اینان بدین آسانی از گریبان کسی دست برنمی‌داشتند.» گفتم: «بابا! چه جای شکر است؟ روز روشن در دم دروازهٔ شهر بزرگی مانند تبریز ما را گرفته لخت می‌کنند باز شکر کنیم؟» گفت: «ارباب، ارباب! باز می‌گویم شکر کنید. از تبریز هیچ زوار و مسافر از تجار و غیره از ترس این جماعت روز روشن نمی‌توانند به عزم سفر حرکت کنند. بعضی در لباس دهاتیان، برخی در قیافت شترداران و زغال‌فروشان و جمعی از بی‌راهه که هزار خطر دیگر هست، مسافرت می‌کنند و هر کس که مثل شما به چنگشان افتاد هر چه خواستند به ضرب چماق می‌گیرند. اینان هم، نوعی از راهزنان‌اند که از هر گونه مؤاخذه و مسئولیت آزادند.» گفتم: «مگر حاکم مملکت این تفصیل را نمی‌داند؟» گفت: «خدای پدرت را بیامرزد! چرا نمی‌داند؟ حرکات اینان کاری نیست که مخفی بماند. اما چه کند؟ از تنبیه اینان عاجز است. هر گاه یک فراشی به سبب وقوع این بی‌عدالتی‌ها به گریبان یکی از این سیدنماها بچسبد، آن روز نخستین ساعت ظهور قیمت است. فوراً خواهی دید که هزار نفر از طلاب و سادات شهر از گوشه و کنار به سر فراش ریخته چندانش می‌زنند که بمیرد و احدی هم نمی‌تواند از او حمایت کند.» گفتم: «حضرات علما چرا مانع فضاحت این طایفه نمی‌شوند، این کار خلاف شرع را منع نمی‌کنند؟ به چه سبب این اشرار را از ارتکاب به امثال این کردار ناشایست و فعل حرام بازنمی‌دارند؟ حال آن‌که خدا و رسول خدا از این عمل خلاف شرع اینان بیزار است که بدین پایه حرکات شریرانه باز در نهایت بی‌شرمی خودشان را به پیغمبر خدا نسبت می‌دهند و می‌گویند که ما سید و اولاد پیغمبریم. شیر را بچه همی ماند بدو تو به پیغمبر چه می‌مانی؟ بگو! از خصایل پیغمبر و اولاد پاک آن شافع روز حشر کدامین نشانه در اخلاق و بشرهٔ این جماعت طرار و شیاد هست؟» چاپار گفت: «بندهٔ خدا! از همین حضرات علما که می‌گویی، خود سبب جسارت این طایفه‌اند. پهلوی اینان از طرف ایشان محکم است. این تیشهٔ جور را خود حضرات به دست ایشان داده‌اند. اینان نیز فراش و سرباز و توپچی حضرات علما هستند. اینان را از هر گونه مؤاخذات مصون می‌دارند تا هنگام ضرورت به‌کار آیند. مگر دو هفته پیش از این در تبریز ندیدی چه هنگامه‌ای اینان برپا کردند؟ تنها به یک تحریک سرانگشت و ایمای خم ابروی ایشان در ظرف یک ساعت، خانهٔ حاکم را چگونه غارت نمودند و عمارت آن را از بنیاد برکندند، حتی سنگفرش‌های خانه [و] باغچه را نیز بردند؟ اینان در امثال این کارها برای آقایان لازم‌اند! این است که در تاخت و تاز به مردم «فعال مایرید» شده‌اند و به هر چه رأیشان علاقه گرفت در کمال آزادی و بی‌پروایی اقدام کرده از پیش می‌برند.» باری، دیدم همه سخنان حق است که این مرد می‌گوید. با خود گفتم «چه توان کرد؟ باید سوخت و ساخت!» به هر نحوی که بود ما از این عقبه هم گذشتیم؛ اما التماس دارم که مطالعه‌کنندگان این سیاحتنامه تنها به خواندن این تفصیل نگذرند، درست فکر نمایند که در این مملکت چه خبر است، هرج و مرج تا به چه پایه بالا رفته، حقوق ملت تا چه درجه پایمال است، غفلت و عدم اقتدار حکومت به کجا رسیده، علمای امت -که حافظان شریعت‌اند- از جادهٔ استقامت تا چه مسافت دور افتاده‌اند. راست فرموده‌اند: «اذا فسد العالِم فسد العالَم». در حالتی که حضرات علما باید این زمرهٔ اوباشان و اجامر را که -نام سیادت بر خودشان بسته و بدان وسیله از کیفر هر کردار ناصواب و خلاف شرع رسته‌اند- تنبیه و تأدیب نمایند تا بدنام‌کنندهٔ نکونامی چند نباشند، خود تشویق و تحریک می‌نمایند؛ تا کار به جایی رسیده است که امروز هر شیعهٔ بدبخت که از دور یک نفر را در قیافت سید می‌بیند بیچاره دست و پای خود را گم کرده می‌خواهد خود را در سوراخ موش پنهان دارد، ولو که آن سید از اهل توقع نباشد. در تمامی مساجد و منابر، موعظهٔ ایشان منحصر به فضیلت خمس و تشویق مردم به ادای آن است. هیچ واعظ و ناصحی را ندیده و نشنیدیم که به سادات از راه پند بگوید: سؤال به اولاد حضرت پیغمبر حرام است و در بیرون شهر لخت کردن مردم به ضرب چماق گناه و خلاف شرع و عمل ناصواب است. سادات باید حفظ شئون بلند سیادت خودشان را بر همه چیزی مقدم دارند. سید باید بداند که سلسلهٔ نسب او به کجا منتهی است. بلی! تقصیر واعظان امت است که این جماعت را به نصایح مشفقانه از عظمت سلسلهٔ نسبشان یادآوری نکرده به ترک این اعمال ناشایست خلاف شرع وانمی‌دارند. و بالعکس آنان را به مردم‌آزاری و ستمکاری و مفت‌خواری و بی‌کاری تشویق می‌کنند. پیغمبر خدا چه‌گونه راضی تواند شد که اولاد امجاد آن حضرت، با وجود صحت بدن، کاری پیش نگرفته از مردم سؤال بکنند؟ آری! هر کس از افراد ملت علیل و رنجور بوده استطاعت بدنی نداشته باشد، خواه سید و خواه عامی، توانگران ملت راست که از او حمایت و رعایت کنند. آمدیم به مسئلهٔ خمس؛ ادای آن هم به انصاف و دیانت شخص موقوف است نه به ضرب چماق. معلوم است که هر گاه این‌همه سادات بی‌کار پی کار و صنعتی بروند البته ابواب تحصیل معاش برای ایشان مسدود نخواهد شد. آن وقت، هم ایشان عزت نفس خودشان را محافظت خواهند کرد و هم مُلک و ملت مانند سایر آحاد ناس از سعی و علم ایشان مستفید خواهند شد. هر گاه بگویند شأن سادات نیست که به هر شغل خسیسی مشتغل شود، می‌گویم این ادعایشان واهی است. جد پاک ایشان -که حجت خدای بر عالمیان بود- محض این‌که امت را در آینده سرمشق شود مزدوری دیگران را اختیار می‌فرمود. علی ای‌حال باید شخصی که خمس در گردن دارد به سراغ سیدی شهر به شهر گردیده پس از پیدا کردن آن، دست و پایش را بوسیده التماس نماید که وجه خمس را از او گرفته از قرضش خلاص نماید؛ نه این‌که سادات دسته به دسته به ممالک خارجه ریخته در بلاد نصارا به فضاحت تمام به گریبان مردم چسبیده طلب خمس کنند تا کار به جایی برسد که امروز دولت روس ورود هر کس را که عمامهٔ سبز و کبود در سر دارد به ممالک خود غدغن نماید. آخر انصاف باید کرد این عمل سؤال -که فعل حرام است- به اولاد این سادات هم به ارث می‌رسد تا قیامت ابواب این مذلت به روی ایشان باز است و وبال این حال عاید روزگار کسانی است که سبب تشویق این جماعت شده‌اند. به اعتقاد من هیچ سید صحیح‌النسب بدین خواری تن در نمی‌دهند، اگرچه از گرسنگی بمیرد. والسلام! * * * Təbriz səyahətinin icmalı, 3 باری، از مطلب باز دور افتادیم. این صحبت‌ها تمام نشده بود که از دور قصبهٔ مرند نمایان شد. ما نیز اسب‌ها را رکاب کشیده، بعد از ساعتی طی مسافت، وارد شده در چاپارخانه پیاده شدیم. چاپار گفت: «از قراری که معلوم می‌شود چند ساعتی در این‌جا معطل خواهیم شد، چون‌که در این‌جا تردد چاپاری بسیار است. از یک طرف به جانب ارونق و انزاب و از سوی دیگر به تبریز و به سرحد جلفا تردد مسافرین زیاد است؛ از آن رو خیلی کمتر اتفاق می‌افتد که در چاپارخانه اسب حاضر باشد. خلاصه، چون پایین آمدیم گفتم قدری چایی حاضر کنند، خورده از رنج راه تا یک درجه برآساییم. دیدم سه چهار نفر دیگر مثل ما تازه وارد شده خورجین و سایر لوازم و اسباب سفرشان را به طرفی چیده نشسته‌اند. و یکی از آنان را دیدم که قامت بلند و ریش سیاه رنگ کرده و با دست‌های رنگین از حنا که انگشتری‌های متعدد عقیق در انگشت و از شال ترمهٔ رضایی عمامه در سر و کلیجهٔ سنجابی در بر داشت. آن مرد متشخص دستمال سیاهی نیز به گردن بسته غرق دریای اندوه و کدورت نشسته بود. بعد از خوردن دو سه فنجان چایی گفتم: «یوسف‌عمو، برخیز برویم قدری در این قصبه گردش کنیم!» از آن مسافرین پرسیدم: «آقایان! از کدامین راه به بازار این قصبه می‌توان رفت؟» همان مرد معمم و متشخص طرف جواب واقع شده گفت: «هر گاه میوه و فلان خواهید خرید از این طرف بروید.» گفتم: «چیزی نخواهم خرید، محض تماشا می‌روم.» گفت: «اگر مقصود تماشا است هیچ نروید که در تمام قصبه به‌جز از دیدهٔ گریان مردان و فریاد و نوحهٔ زنان چیزی نخواهید دید و شنید. تمام محلات شهر ماتم‌زده و صاحب‌عزایند.» گفتم: «مگر چه حادثه‌ای روی داده است که مصیبت، آن تمامی شهر را فراگرفته است؟» گفت که: «یک ماه است بلای آبله از آسمان به زمین نازل گشته هیچ خانه‌ای نیست که طفلی از آن بدین بلای خداوندی فوت نشده باشد. دل هیچ والدینی را پیدا نمی‌توان کرد که به مرگ جگرگوشهٔ خودشان زخم‌دار نباشد. از آن جمله یکی هم من بدبختم که در ظرف یک هفته به مرگ دو فرزند دلبند، دلم داغدار است. گذشته از اندوه مرگ فرزندان، ناله و فریادهای شبانه‌روز مادرشان نیز چگرم را کباب و زندگانی را بر من حرام کرده. این است که مدهوشانه عزم سفر کرده سر به بیابان گذاشته‌ام، نمی‌دانم به کجا می‌روم و چه خواهم کرد. بیچاره در این اثنا چند بیت نوحه مناسب حال خود به آواز بلند خوانده به های و های بنای گریه گذاشت و چون چشمه اشک از چشمانش باریدن گرفت. دلم به حالش خیلی سوخت. گفتم: «مگر «آبله‌کوبی» نکرده بودید؟» گفت: «ای بابا! چه آبله‌کوبی؟ این‌ها همه قول فرنگان است. مشیت الهی بدین تعلق گرفته بود.» -از امثال این سخنان بسی برشمرد. گفتم: «آقا اسم شریف شما چیست؟» گفت: «حاجی ملا... روضه‌خوان مرندی.» گفتم: «حاجی آخوند! از صدمهٔ این مرض چند تن طفل از این شهر فوت شده؟» گفت: «به حساب گورکنان، تا دیروز ششصد نفر به خاک سپرده شده است. زیاده بر یک‌صد طفل نیز کور و معیوب و علیل شده‌اند.» گفتم: «آقا جان! وبال خون این‌همه اطفال معصوم همه به گردن شما و گردن کسانی است که در این اعتقاد هستند [که] آبله‌کوبی قول فرنگ است. این جهالت تا به کی؟ این‌ها چه حرف است؟ بدین اعتقاد سست، سبب فوت این‌همه اطفال معصوم شده‌اید بس نیست که می‌خواهید این معنی را هم بی‌شرمانه به مشیت خداوندی اسناد بدهید؟ پناه می‌برم به خدای از این اعتقادات باطلهٔ شما! این‌ها همه نتایج مشئومهٔ غفلت و جهالت شما است. مشیت خداوندی بدین علاقه گرفته است که از مشتی آب و گل، مانند من و تو هیکلی در احسن تقویم پدید آید، ناطق و ممیز نیک از بد باشد، به اقتضای هوش و خردی که دست قدرت خداوندی در مغز و دل آدمی آفریده علم بیاموزد، خدا را به یگانگی شناسد و از روی شناسایی بندگی کند. خدای هیچ چیزی را بی‌اسباب خلق نفرموده هر مرضی دوایی آفریده است. بسیاری از روینده‌ها و گل و گیاه بیابان دوای این‌جور دردهاست. پیشوایان ما چندین جا ما را تأکید فرموده‌اند که بیمار باید پیش طبیب رفته طلب معالجه کند. مگر نشنیده‌ای که حکیم علی‌الاطلاق به حضرت موسی علیه‌السلام در رنجوری امر فرمود که: یا موسی! من بی‌وسیله و سببی به تو شفا نمی‌بخشم، مگر این‌که پیش طبیب بروی و درد خود را بازگویی؟ مگر نخوانده‌ای که حضرت ختمی مرتبت -صلوات‌الله علیه و آله- فرمودند در شهری که طاعون یا وبا ظهور کرده باشد بدان‌جا داخل نشوید و هر گاه در ظهور مرض داخل بوده‌اید تا رفع مرض از آن‌جا خارج نروید؟ فرنگی همین فرمایش پاک پیغمبر خدا را کار بسته تنها نام آن را «کرانتین» [قرنطینه] گذاشته است و به فرمودهٔ آن جناب عمل می‌نماید. ولی جای تأسف این است که هنوز من و تو از عدم آگاهی، با وجود پیروی به شریعت پاک اسلام، معنی فرمایشات و اوامر پیشوایان خودمان را نمی‌دانیم، اما فرنگان با وجود بیگانگی می‌فهمند و عمل هم می‌کنند. «ببین تفاوت ره از کجاست تا به کجا؟» دولت آلمان امروزه دارای صد کرور رعیت است. در تمامی ممالک آلمان در ظرف سال دوازده ماه، ششصد تن از اطفال آن مملکت از صدمهٔ مرض آبله فوت نمی‌شود. اما شما، از غایت تنبلی و کاهلی و عدم علم و آگاهی، در ظرف یک ماه هفتصد طفل معصوم را -که از نخستین وسایط تکثر جمعیت ملیه بودند- در این قصبهٔ کوچک مسافر دچار عدم کرده‌اید، و این را هم بی‌باکانه به مشیت خداوندی نسبت می‌دهید. هر گاه مشیت خداوندی بدان تعلق گرفته بود، پس چرا گریه و ناله می‌کنی؟ این‌همه آه‌های آتشین برای چیست؟ باید شاد و خرم باشی!» خلاصه، [از] این گفت‌وگوهای طولانی باز عنان اختیار از دستم رفته حالتم دیگرگون گشت. دیدم یکی دیگر از مسافرین به دقت تمام متوجه حالت من و سخنان من است. پرسید: «همشهری شما کجایی هستید؟» گفتم: «این‌جایی.» گفت: «یعنی مرندی؟» گفتم: «نه ایرانی هستم.» گفت: «نه، ایرانی این‌گونه سخن نمی‌گوید.» گفتم: «ایرانی هستم ولی در مصر اقامت دارم.» گفت: «دیدی من سهو نکرده‌ام، ظن من درست درآمد؟ برادر عزیز، تندی و اوقات تلخی مکن! این آقا مرثیه‌خوان این شهر است. درد او برای خودش کافی است، تو چرا دعوا و آزارش می‌کنی؟» گفتم: «مقصود من دعوا و آزار نیست. من هر جا امثال این سخنان دور از حکمت و عقل بشنوم، بی‌اختیار عنان شکیبایی از دستم می‌رود. خود انصاف بفرما! من حرف بد می‌زنم؟» گفت: «من از اول ملتفت سخنان شما بودم. همه را به قاعده و حق گفتی، اما زمان و مکان را هم باید ملاحظه نمایی. آری! در آن مملکت‌ها که شما دیده‌اید آبله‌کوبی می‌کنند، کرانتین می‌گذارند، منافع این هر دو عمل نیز برای عالم انسانیت چون آفتاب روشن است. ولی آن‌قدر هست که در آن مملکت‌ها در میان دولت و ملت معاملهٔ پدری و فرزندی است. هرگاه یک بچه‌ای از ملت به قضا و بدون اجل حتمی درگذرد، دولت چنان می‌پندارد که آن طفل از خود او فوت شده دقیقه‌ای از جست و جوی اسباب فوت آن طفل خودداری نمی‌کند، تا این‌که سبب فوت آن را دریافته و برای آینده ابواب آن قضا را می‌بندد. من خود مدتی در اسلامبول بوده همه‌روزه می‌دیدم که اطبای دولتی کوچه به کوچه، محله به محله، در به در، خانه‌ها را می‌گردند، اطفال را مجاناً آبله‌کوبی می‌کنند اگر احیاناً یکی طفل خود را آبله‌کوبی نکند و به اعتقاد همین جناب حاجی آخوند باشد، پس از آنکه معلوم شد مورد مؤاخذه می‌شود. در تمامی شهرها و قصبات حتی دهات گوشه و کنار نیز همین قاعدهٔ مستحسنه مجراست. تولدات نیز باید به نام و نشان ثبت دفتر نفوس بشود، وفیات نیز به همان منوال. در هر هفته مقدار فوت‌شدگان را به واسطهٔ روزنامه‌ها اعلام می‌کنند که در ظرف این هفته فلان مقدار از اهالی شهر فوت شده‌اند. مرض هر یک را معین می‌نمایند. هرگاه از امراض ساریه و مستولیه ظهور نموده باشد، فوراً برای گرفتن جلوی آن تدابیر مقتضیه به کار برده می‌شود و ادارهٔ صحیهٔ کمال مواظبت و اقدامات را در رفع آن به عمل می‌آورد. حالا بیایید وضع این مملکت بدبخت ما را ببینید که اگر در یک شب نصف ساکنان شهری از سوءالقضا بمیرند دولت را ابداً پروای تجسس حال آنان نیست، سهل است که به دفن مردگان نیز اقداماتی به کار نمی‌برد، تا چه رسد به فوت‌شدگان از آبله و زلزله. آن‌چه در نظر دولت از همه چیز بی‌مقدارتر است، همانا حیات تبعه و زیردستان است و بس. هرگاه اهالی یک مملکتی از قحط و غلا مشرف به موت باشند حاکم آن مملکت از شکار رفتن دقیقه‌ای تأخیر نمی‌کند. در شهرهای معتبر هر درویش بنگی و هر عطار دوا فروش طبیب است و هر پیرزن دهاتی قابله. دلاکان هم که جای خود دارند، دوای هر دردی در همیان ایشان است. همه روزه، جمعی را این بی‌انصافان می‌کشند و احدی از اینان نمی‌پرسد که فن بسیار نازک طب را کجا یاد گرفته‌ای و از کدامین مدرسهٔ طبیه شهادت‌نامه داری؟ پدر من نیز حکیم بود، بعد از فوت آن مرحوم اقارب و خویشان و دوست و آشنایان یکسره پیش من جمع شدند که «نباید چراغ پدر را خاموش بگذاری! شکر خدای را سواد داری، اینک کتاب طب پدر که تمام دواها را نوشته بردار و مشغول معالجهٔ مردم باش که طبابت این مملکت مخصوص خانوادهٔ شماست!» گفتم: «بابا! من کجا طبابت کجا؟ به رضای خدا دست از گریبان من بکشید و به حال خودم بگذارید! من از مرض و معالجهٔ آن چه خبر دارم؟ مرا به شرکت در خون مسلمانان اصرار نکنید! من وجدان و ناموس خود را هیچ‌وقتی بدین کار راضی نتوانم بکنم.» خلاصه، هر چه اصرار کردند نپذیرفتم. ناچار کتاب طبی را که از پدر به میراث مانده بود، به آقا صمد عطار به چهارده تومان فروخته خلاص شدم. لکن آقا صمد حالا از دولت آن کتاب آقا میرزا عبدالصمد حکیم شده خیلی شهرت حاصل نموده فرداست که حکیم‌باشی خواهد شد و از دولت لقبی نیز خواهد یافت. هرگاه در آخرت هم مثل «مرند» و سایر ممالک ایران پسر را به عوض پدر به جوب و شکنجه بگیرند آن‌وقت وای بر حال من! چونکه می‌دانم پدر مرحوم زیاده بر دویست نفر مسلمانان اجل نرسیده را به معالجات مخالف و دواهای مضر کشته است. بیچاره به هر ناخوشی جوشانده و غذای هر مریضی را آش آلوبخارا تجویز می‌نمود و به هر ناخوش فصد و حجامت امر می‌فرمود. روزی پیرمردی را که یک سال بیشتر رنجور و بستری بود کسانش برای معالجه پیش پدر مرحوم آوردند. من نیز حاضر بودم. گفت باید حجامت کرد. بعد از رفتن مریض گفتم: «آقا! اگر تجویز حجامت برای اخراج خون است از رنگ و روی مرد معلوم است که در تمامی عروقش یک مثقال خون نمانده. اگر مقصود بادکش است این مرد خرمن حیاتش را به باد داده، خود دم واپسین اوست.» مرحوم در آن اثنا نگاه غضب‌آلودی به سوی من کرده پرسید: «پس به مریض چه باید گفت؟» گفتم: «چه عرض کنم؟» گفت: «حالا که نمی‌دانی، فضولی مکن!» صحبت در این‌جا به ختام رسید. واقعاً من هیچ ایرانی را بدین انصاف ندیده بودم. مردی خوش‌خلق و بذله‌گوی ظریفی بود. اطلاعات خارجه هم داشت. از مصاحبتش خیلی خوش‌وقت شدم. یک قوطی سیگار خوب مصر بقیةالسیف داشتم که یکصد سیگار بود، به هدیه تعارفش کردم، در نهایت صفا پذیرفت. و به همین وسیله آشنا شدیم. من کارت ویزیت داده از او نیز نام و نشانش را پرسیده در دفتر بغلی خود نوشتم. پس از چهار ساعت اقامت در چاپارخانه، آن آشنای تازه را وداع کردیم. * * * Təbriz səyahətinin icmalı, 4 باری، از «مرند» نیز حرکت نموده فردای آن طرف ظهری وارد کنار «ارس» شده تا پای از رکاب خالی کردیم دیدم یکی در برابر ایستاده در نهایت تحکم گفت: «خان شما را می‌خواهد!» گفتم: «خان کیست و اسمش چیست و با ما چه کار دارد؟» گفت: «خان امین تذکره است. می‌خواهد تذکره‌های شما را دیده قول بکشد.» گفتم: «پس بگو تذکره‌ها را می‌خواهد نه شما را!» گفت: «بلی، تذکره‌ها را!» دادم برد. بعد از چند دقیقه آورد، چهارده قران پول قول خواست. دادم. گفت: «ما هم خدمتی کردیم.» دو قران هم به او دادم. ممنون شد. گفت: «خوش آمدید به سلامت بروید!» و خود رفت. پس ما نیز فارغ شده به اطراف نظری کرده دیدم به قدر دویست نفر از هموطنان مفلوک و پریشان که امثال‌شان را در باطوم و بادکوبه بسیار دیده بودم در آن‌جا جوقه جوقه در زیر آفتاب ایستاده کسان امین تذکره نیز اطرافشان را گرفته به جمع‌آوری پول تذکره مشغول‌اند. از هر کس که بوی پولی برده‌اند زیاد می‌خواهند. آنان را که بی‌پول‌اند زیر دشنام و سیلی و لگد گرفته‌اند. قیل و قال و هنگامهٔ غریبی است. دلم به حالشان خیلی سوخت. در این اثنا، در سمت دیگر نیز جمعی را دیدم که با دف و تمبک و چند بوزینه و عنتر رقاص ایستاده، چند تن پسران کوچک مزلف نیز ملبس به لباس زنانه همراه ایشان است. آنان نیز با مأموران تذکره در های و هوی و گیر و دار بودند. پرسیدم: «اینان کیانند و این داد و فریاد برای چیست؟» گفتند: «این جماعت هم می‌خواهند که آن سمت رود ارس بگذرند. شغلشان در ممالک قفقاز در به در گردیدن و رقصاندن این پسران و بوزینه و عنتر است که بدین منوال از هر دری چیزی گرفته بدان گذران کنند. قیل و قالشان برای این است که خان امین تذکره از بوزینه و عنتر نیز پول تذکره می‌خواهند. اینان هم نمی‌دهند و می‌گویند این یکی بدعت است. حال سه شبانه روز است که در این‌جا معطل هستند و در میان، مأمورین تذکره و این جماعت همه روزه بدین وتیره گیر و دار است که می‌بینید.» -این معنی هم موجب مزید حیرت و تعجب من شد. باری، دلم می‌خواست که یک ساعت اول بدان سمت گذشته، امثال این حالات کدورت‌انگیز را نبینم. پس به طرف معبر رود آمده دیدم اسباب نقلیه از این رودخانه منحصر به یک «کرو» یعنی قایق است که گویا در قدمت نسبش به کشتی حضرت نوح -علی نبینا و علیه‌السلام- می‌رسد. این قایق مسافرین را بر آن سمت رودخانه -که سرحد روس است- نقل می‌دهد. ما نیز دو نفری دو قران داده به قایق نشستیم. چون قایق کمی از ساحل دور شد، یوسف‌عمو به طرف ایران نگاهی کرده و گفت: «خداوندا! صد هزار بار شکر که تن درست از این مملکت ویران خلاص شدیم.» هر چند که یوسف‌عمو این شکر را محض به لحاظ سلامتی من می‌نمود، اما خیلی بی‌ملاحظه سخن گفت، چه می‌دانست که این سخنان با طبیعت و خوی وطن‌پرستانهٔ من بسیار منافات دارد. از این گفتار بی‌موقع و بی‌ملاحظهٔ او دلم سخت آزرده گشت. چندان متأثر شدم که به تقریر نمی‌آید. گویی یک دیگ آب جوشیده و سوزنده را به سرم فروریختند. دود از نهادم برآمد. گفتم: «ای مرد بی‌انصاف! گناه این خاک پاک چیست؟ وطن را ترک می‌کنی به جای این‌که دعای ودایع خوانده از خداوند درخواست کنی که وسیلهٔ سعادت را فراهم بیاورد؛ بالعکس اظهار شادی و تشکر می‌نمایی؟ عجب دل سختی داری!» این را گفته و تمام نکرده گریهٔ بی‌اختیاری بر من غلبه نمود و به های‌های بنای گریه گذاشته گفتم: «ای وطن عزیز و گرامی! تن و جانم فدای خاک تو باد! تو در مذهب من مبارک‌تر از خُلد برینی. خاک تو مایهٔ زندگانی و هوایت رشک هوای بهشت جاودانی است. آوخ که اولاد ناخلف قدر بلند تو را پست کردند و به حفظ جلالت شأن تو نپرداختند و تو را در انظار بیگانگان خوار و بی‌مقدار کردند، طرف حب تو را -که پاک پیغمبر خدا همسنگ ایمان قرار داده بود- مهمل گذاشتند؛ غافل از این‌که در پایان کار، این خواری و مذلت عاید روزگار خود آنان و اخلاف آنان خواهد بود. ای وطن مقدس من! فرزندان جاهل تو قدر تو را چندان مجهول گذاشتند که امروز هر ناخلفی که از آغوش تربیت تو بیرون می‌شود به جای این‌که از فراق تو خون بگرید و به یاد مهر و محبت‌های تو گریبان شکیبایی را چاک زند بی‌شرمانه به سبب دوری گرفتن از تو شکرها کرده شادمانی‌ها می‌کند اما من آنم که در فراق تو دلم داغدار و دیدگانم اشک‌بار است. ترک کردن تو در مذهب من از ترک جان دشوارتر است. می‌روم، از سر حسرت به قفا می‌نگرم خبر از پای ندارم که زمین می‌سپرم آری! من نیز هزار شکوه بر لب دارم ولی شکایت من همه از ابنای ناخلف تو است که حق پرورش تو را ادا نکرده بر تو ستم می‌کنند. باغ را گناه چیست که باغبانش کاهل و تن‌آسای باشد و آن را خراب و پریشان نگاه دارد؟ ای گرامی وطن من! هر چند که من از اولاد بی‌مهر تو -که برادران من‌اند- شکایت دارم، اما می‌دانم که آنان نیز از من خشنود نیستند. پس از این، در مجالس و محافل از من گله‌ها و شکوه‌ها خواهند کرد و بلکه مرا به سبب مهری که به تو دارند به دیوانگی متهم خواهند نمود. دور نیست که در دفتر خودشان نام مرا پرگوی، یاوه‌درای، مختل‌الشعور ثبت خواهند نمود، چنان‌که من نیز ایشان را! و تاریخ ایران هم نام مرا دیوانه ثبت خواهد نمود. اما بر ایشان حرجی نیست چون از معنی حب وطن و عوالم بلند وطن‌پرستی بی‌خبرند.» رفته‌رفته گریه‌ام شدت گرفت راه نفسم بسته شد، زبانم از گفتار باز ماند. یوسف‌عمو فهمید سهو کرده و بی‌موقع سخن گفته است. خواست صحبتی به میان انداخته مرا از آن حال اندوهناک بازآورد. گفت: «سرکار بیگ! نگاه کنید از غایت سکونی که در جریان آب است معلوم نمی‌شود که آب به کدامین طرف جریان دارد.» -و معلوم هم بود که از گفتهٔ خود خیلی نادم و شرمنده است. پس من نیز از آن حالت تعصب باز آمده قایق هم بدان سمت ساحل -که سرحد است- رسید. هر دو خارج شده اسباب را نیز بیرون آوردیم. همان ساعت، مأمورین گمرک و سرحد روس آمده پاسپورت‌ها را «ویزه» [ویزا] کردند، یعنی دیده و قول کشیدند. پس از آن، مأمور پوست را دیده اسب خواستند. فوراً حاضر کردند، سوار شده به راه افتادیم. در اثنای راه، به‌جز از شهر نخجوان جایی که طرف اعتنا باشد نبود. از آن‌جا گذشته پس از طی مسافت بعیدی به شهر ایروان -که از بلاد مشهورهٔ قفقاز است- رسیدیم. در پوست‌خانهٔ این‌جا به مناسبت کثرت تردد مسافرین اسب حاضر نبود. بایستی سه چهار ساعت معطل و منتظر ورود اسب باشیم. لهذا پایین آمده در آن‌جا قدم می‌زدم که ناگاه دیدم یک نفر فراش که در کلاهش علامت شیر و خورشید بود حاضر شده گفت: «آقا! باید تذکره‌های خودتان را بنمایید.» نشان دادیم. گفت: «دو منات بدهید!» بی‌چون و چرا دادم. گرفت و رفت. یکی از مأمورین پوست‌خانه گفت: «چرا پول دادید؟ اینان هیچ حق ندارند که بدین عنوان پولی از مسافرین بگیرند. ولی با این‌که حق ندارند باز می‌آیند و می‌خواهند اما هیچ کس نمی‌دهد و بسا می‌شود که کوتک هم می‌خورند؛ مگر از وضع مردمان عاجز و آواره که گاهی چیزی به گیرشان می‌آید.» گفتم: «عیب ندارد ما نیز از آن زمرهٔ عاجزان و آوارگانیم.» بعد از چهار ساعت انتظار، اسب آورده پوست را بستند از آن‌جا به طرف اخسفه حرکت نمودیم. یک نفر ایرانی رفیق راه ما شد. پرسیدم: «کجایی هستید؟» گفت: «از اهل خوی می‌باشم.» گفتم: «من در این مسافرت سیاحت خوی را نیز در نظر داشتم ولی این یوسف‌عمو مرا مانع شد افسوس که آن شهر را ندیدم.» پس، از وضع آن‌جا پرسیدم که چه‌طور شهری است. رفیق تعریف کرد. از تجارت و زراعت پرسیدم. گفت: «همه چیز هست اما تجارت اسلامبول بالمره تمام شد. کسانی که با اسلامبول تجارت داشتند همه خراب شده از پای درافتادند.» من باز دریغ خوردم که چرا در عزم خود ثبات نکرده از سیاحت آن شهر صرف نظر نمودم. گفت: «کاش می‌آمدید و می‌دیدید. یک روضه‌خوان تازه از شاگردان «ملاحسین جنی» به خوی آمده، با وجود جوانی چون استاد پیر خود مرثیه می‌خواند. طایفهٔ جن از زیر بغل با او سخن می‌گویند و مرثیه‌های تازه و نو یاد می‌دهند که هیچ گوشی نشنیده است. کتاب مرثیهٔ او را که اجنه نوشته‌اند غیر از خود او احدی نمی‌تواند بخواند. در مجالسی که او مرثیه می‌خواند از ازدحام مردم جای برای هر کس پیدا نمی‌شود. مردم در مرثیهٔ او از دیده به جای اشک خون می‌بارند. رونق بازار تمامی روضه‌خوانان را شکسته کارش خیلی بالا گرفته است.» گفتم: «خواهش دارم که شما نیز بالعکس این صحبت را پایین بیاورید که مرا بیش از این طاقت شنیدن نیست. به خوی نرفته سیاحتم را تمام کردم و خوب دریافتم که اهل آن شهر به چه دردی مبتلا هستند. «آقا جان! این‌ها خلاف عقاید اسلامیه است که اجنه از زیر بغل یا ردای آدمی مرثیه به او یاد بدهند.» پس از آن، بساط این صحبت را به کلی درنوردیده با خود مشغول شدم. وقتی به خود بازآمدم که به منزل رسیده بودیم. چهار ساعت در این‌جا به انتظار حرکت ماشین راه‌آهن باطوم نشسته بعد از آن به سمت باطوم حرکت نمودیم -و سیاحتنامهٔ خود را نیز تا آن‌جا نوشتم. * * * Təbriz səyahətinin icmalı, 5 نتیجهٔ سیاحت من این است که در تمام آن مملکت‌ها که از ایران دیدم در هیچ بلادی آثار ترقیات و تمایل به تمدن به نظرم نیامد که بدان خوش‌وقت شوم. در زراعت و تجارت بدان‌چه از نیاکان خودشان دیده‌اند قناعت دارند و جای بسی تعجب است که بدان یکی نیز مفتخرند که شیوهٔ اسلاف هنوز تماماً در میان ما مرعی است. اما از این طرف در تجملات بیهوده و فراهم آوردن اسباب تزیینات خانگی به درجه‌ای پیش افتاده‌اند که ابداً اجدادشان آن وضع را در خواب خودشان هم ندیده بودند. به جای ظروف مسین که از معمولات و مصنوعات وطن عزیز بود و یک‌صد سال به رفع احتیاج یک خانوادهٔ بزرگی به قدر دویست تومان از آن کفایت می‌نمود و در آخر هم از قیمت آن چیزی نمی‌کاست، امروز به دویست تومان یکپارچه چلچراغ خریده از سقف اتاق‌های خودشان می‌آویزند که به یک افتادن به جز از یک کلمهٔ «واه!» صاحبش را چیزی از آن باقی نمی‌ماند. واضح است که از تصور نیاکانشان امثال این چیزها هیچ وقتی نگذشته بود. یکی از این انبوه مردم، که علی‌الاکثر صاحبان املاک هم هستند، هیچ گاهی بدین خیال نیفتاده‌اند که از مملکت همسایه یک ماشین خرمن‌کوبی یا یک داس ماشین‌دار برای درودن غله یا این‌که یک ماشین گندم پاک‌کن برای نمونه خریده بیاورند در مزارع و دهات خودشان به‌کار وادارند تا محسنات آن‌ها را به رأی‌العین ملاحظه کنند. در تمامی این مملکت از شهرهای بزرگ گرفته تا قصبات و قریه‌ها دودکش یک ماشین و فابریکی دیده نمی‌شود که دودی از آن متصاعد گردد. و از هیچ طرف بانگ سوت و صفیر حرکت و ورود راه‌آهنی شنیده نمی‌شود. در هیچ شهری به نام دوایر دولتی عمارت بلند و باشکوهی نیست؛ از مکاتب دولتی و بیمارخانه در هیچ‌جا نشانی نمی‌توان یافت؛ در هیچ نقطه کومپانی و بانک که نمونهٔ ترقی و تمدن است مشهود نیست. کسی را پروای وضع مساجد نیست. مقابر بزرگان پیشین مانند سلاطین صفویه و غیره همه خراب؛ از زحمات نایب‌السلطنه عباس‌میرزای مرحوم و خدمات امیرکبیر میرزاتقی‌خان مغفور، که در راه ملک و ملت کرده و کشیدند، سخنی که دلیل قدردانی اخلاف باشد در میان نیست. نه نیکان را به رحمت یاد می‌کنند، نه بدان را به بدی نام می‌برند. ترک حقوق و قطع صلهٔ رحم و بی‌مروتی و عدم انصاف و بدخواهی همدیگر شغلشان است. ولی با این وضع چون پنج‌نفری یک‌جا گرد آمدند می‌گویند «ای بابا! دنیا پنج روز است باید فکر آخرت نمود.» اما همه دروغ به زبان می‌گویند و فعلاً منکرند. آن‌چه از خیالشان نمی‌گذرد همان پرسش روز حساب است. خیرات می‌دهند اما اطعام اغنیا می‌کنند نه فقرا. اعمالشان همه از روی ریاست. بی‌طمع و ترنع به احدی سلام نمی‌دهند. نماز جماعتی را که می‌کنند از پیش‌نماز توقعی دارند. اخلاق مردم چندان فاسد گشته که اصلاح آن مشکل می‌نماید مگر این‌که محض تسلی خودمان بگوییم «چنان نماند، چنین نیز هم نخواهند ماند.» در عرض راه، از هر جا که می‌گذری، همه‌جا زمین قابل هر گونه زراعت و حراثت است ولی چه سود که غالباً بایر و لم‌یزرع افتاده است. همچنان بعضی از شهرهای بزرگ و کوچک از قلت سکنه گویی وادی خاموشان است. بس که اهالی ناچار از مهاجرت به ممالک خارجه شده‌اند، شهرها خالی از مخلوق به نظر می‌آید. بدبخت‌ترین سکنهٔ این ملک گروه مزدوران و فعله و حمالان‌اند. بیچارگان باید یک روز کار کرده، یک روز نیز پی تحصیل نان دکان بگردند تا شام بلکه بتوانند نیم من نان با پول خودشان به چنگ آورده نفقهٔ عیال کنند. در کمال فراخ‌سالی و برکت آذوقه، سال‌هاست که این قحطی نان بر دوام و برقرار است. یک سال و دو سال نیست. بسیاری از اصحاب املاک -که در خونخوارگی چالاک‌تر از تابعان چنگیزند- گندم را در هر جا انبار کرده می‌پوسانند و بر حال هموطنان افتاده رحمی نمی‌کنند. خدای خود داد فقیران را از آن ظالمان ستم‌پیشهٔ حریص بستاند! امروز، در تمام روی زمین، بدبخت‌تر از ایرانی ملتی نمانده. در میان زنگیان سودان و حبش نیز حسابی هست. تا یک‌درجه دارای حقوقی بشریه‌اند، و روزبه‌روز میلشان به سوی ترقی است ولی ایرانیان تیره‌روزگار را هر روز سخت‌تر از روز اول پیش می‌آید. هر گاه بگوییم خواست خداوندی بر این است، خطا بلکه کفر گفته‌ایم. خداوند عالم عادل و مهربان است. چرا مشتی ایرانیان را خوار و زبون می‌خواهد؟ اگر بگوییم گرفتار نیرنگ جادو و طلسم شده‌ایم، این هم اعتقادی است باطل. پس باید بگوییم که سبب این‌همه خواری و پریشان‌روزگاری احیاناً همانا کیفر کردارهای ناشایست خودمان و نتایج مشئومهٔ تنبلی و غفلت و بی‌اطلاعی و جهالت است. هر گاه به دیدهٔ علم و انصاف بنگریم، خواهیم دید که تمامی اسباب افتخار و سربلندی را که امروز سکنهٔ مغرب‌زمین دارند از ما بوده؛ ما دانسته و فهمیده پشت پای بدان وسایل آسودگی و مباهات زده از خود رانده‌ایم. ولی مغربیان آن‌ها را دودستی گرفته در کارهای معیشت و تمدن سرمشق خودشان قرار داده‌اند و آن اسباب همانا قوانین و احکام شریعت پاک اسلام است. عدالت، مساوات، حب وطن، اتفاق، وجوب طاعت پادشاه، اخوت ملت، انصاف، مروت، دستگیری از افتادگان، تماماً از احکام مقدسهٔ فرقان مبین و احادیث شریفهٔ خاتم‌الانبیا و المرسلین و فرمایشات سایر بزرگان دین است -که ما قولاً این‌ها را تصدیق می‌کنیم اما ایشان فعلاً. همهٔ عقلای مسلمین می‌دانند آنچه از قوانین فرنگستان دارای محسنات است تماماً از احکام شریعت غرّای اسلام مأخوذ است که از غفلت ما فرصت‌یافته به غارت برده‌اند. آوخ که اکنون ما آن‌ها را در دست بیگانگان دیده، به نظر بیگانگی در آن‌ها نگریسته بر آنان رشک می‌بریم و نمی‌دانیم که این اسباب نیکبختی از خودمان بوده که از غفلت ما به دست غیر افتاده رنگش را تغییر داده‌اند ما نیز چون بیگانگان از دور به حسرت بدان نگرانیم. «آن‌چه خود داشت ز بیگانه تمنا می‌کرد» این همان ایران است که سلطنت و عدالت از آن خاک پاک به سایر بلاد منتشر شده؛ از «کیومرث» که نخستین بادشاه از طبقهٔ پیشدادیان است گرفته تا اواخر «ساسانیان» این مملکت آباد منبع عدل و داد بوده. روشنیِ مدنیت آن‌جا دیدگان سکنهٔ سایر بلاد را خیره می‌ساخت. امروزه نیز ممالک ایران از حیث آب و هوا و برکت خاک، یکی از بهترین اقالیم روی زمین است و شکر این نعمت بر ما واجب. ولی چه سود با این‌که خاک و قلمرو حالیهٔ ایران باز دو برابر وسعت خاک فرانسه است به قدر ربع خاک فرانسه جمعیت ندارد. از قراری که معلوم است جمعیت فرانسه امروز به موجب سرشماری‌های موثوق هشتاد و پنج کرور است ولی جمعیت ایران را، چون پای حسابی در میان نیست، بعضی از جغرافی‌نگاران فرنگ پانزده کرور و برخی تا بیست کرور می‌نویسند. هرگاه به جهت تسلیت خاطر خودمان شق ثانی را قبول کنیم، باز خواهیم دید که به قدر ربع خاک فرانسه جمعیت نداریم. هرگاه بپرسید که جمعیت این مملکت وسیع را پس چه روی داده که تا این پایه کاسته است؟ جواب همان است که در مواقعی چند ذکر شد. بس که مردم از تعدی حکام به ممالک خارجه هجرت نموده ناگزیر از جلای وطن شدند، نسل‌ها انقراض یافت. تناسل و تناکح انقطاع پذیرفت. پس، بدین حال خون باید گریست. به قول بعضی از جغرافیون، در اواخر عهد دولت نادری با آن‌همه صدمات متوالیهٔ جنگ و جدال و زمان فترت، باز جمعیت ایران را از چهل تا شصت کرور ثبت کرده‌اند. حالا از یکصد و پنجاه سال به این طرف بیست کرور از جمعیت مملکت را به بیگانگان باخته و بیست کرور دیگر را نیز این حکام ظالم خود باخته، مهجور دار و دیار ساخته‌اند. جای تأسف بیشتر از همه این است که کسی در صدد جست‌وجوی اسباب این پریشانی نیست. وقتی که در ایران علم و هنر و مدنیت بود، اهالی مغرب‌زمین بهره‌ای از تمدن و انسانیت نداشتند. پس حالا چه روی داده که عکس آن حال به وقوع رسیده و این خاک بدبختی از کجا به فرق این ملت قدیم و نجیب بیخته شد که در همه‌چیز محتاج خارجه و هدف لطمات تحکم بیگانگان گردیدند؟ باید از کفش گرفته تا کلاه محتاج فرنگان باشند. روزی که ما با فرنگان مراودهٔ تجارتی نداشتیم چه می‌کردیم؟ آیا کار ما از پیش نمی‌رفت؟ چرا در آن مراوده ایشان بر ما غلبه کردند و ما را محتاج به خودشان نمودند؟ معلوم است که سبب جهالت ماست که از کوتاهی نظر، بدان‌چه خود داشتیم قناعت نکردیم و به نقش [و] نگار دروغین و ناپایدار امتعهٔ خارجه فریفته شده به اصلاح امتعهٔ وطن نپرداختیم. و در ازای این غفلت به درد احتیاج امروزه گرفتار شدیم. هر گاه آن روز به قول گذشتگان که گفته‌اند: «کهن خرقهٔ خویش پیراستن / به از جامهٔ عاریت خواستن» کار می‌بستیم امروز از قید احتیاج به اجانب وارسته بودیم و ثروت و سامان مملکت همه‌ساله برای تدارک این حوایج به کیسهٔ بیگانگان پر نمی‌شد. باری، حکایتی به خاطرم آمد. چون از مرد موثوق و راستگویی شنیده بودم در این‌جا ذکر و نقل آن را محض انتباه بزرگان مملکت خالی از مناسبت ندیدم. گوینده‌ای معتبر نقل می‌نمود که روزی یکی از ایمپراتوران روس به‌طور ناشناسایی در بازار مسکو گردش می‌کرد. در یکی از مکازه [مغازه]های آن شهر قدری ماهوت دید که در هم پیچیده به گوشه‌ای گذاشته بوده‌اند. از عدم سلیقهٔ صاحب مکازه، ایمپراتور تعجب کرده داخل مکازه می‌شود. از صاحب آن به‌طور مؤاخذه می‌پرسد که: «این متاع نیکو را چرا این‌گونه خوار و بی‌مقدار میان گرد و غبار انداخته‌ای؟ این یکی دلیل عدم سلیقهٔ تو در امر تجارت است.» صاحب مکازه می‌گوید: «مسیو! درد دیرین مرا تازه نکن و به زخم کهنهٔ دلم نمک مپاش! مرا به حال خود گذار! درد من درمان‌پذیر نیست.» ایمپراتور اصرار می‌کند که: «در اظهار آن ضرری به حال تو مترتب نمی‌شود. بگو ببینم چه درد داری!» صاحب مکازه می‌گوید: «این متاع که در نظر شما نیکو می‌نماید سبب خانه‌خرابی من شد. من سرمایهٔ معقولی داشتم، به عزم تجارت به لندن رفتم. دستگاه‌های ماهوت‌بافی آن‌جا را دیده به خیال افتادم که در وطن خود همچنان دستگاهی راه انداخته تا یک درجه وطن را از آن احتیاج رهایی دهم. مدتی اوقات خود را بدان صرف کرده مبالغی هم مصرف نمودم تا دستگاه این متاع را در مملکت خود درست کردم. حالا هر کس آمده از عدم انصاف عیبی بدان ثابت کرده نمی‌گیرند. تمام ثروت و نیمهٔ حیات خود را در این راه تلف کرده، اکنون خود را باخته‌ام، نمی‌دانم چه باید کرد.» ایمپراتور می‌گوید: «واقعاً حق دارید اما ناامید مباش. خدای به اصلاح این حال قادر است. عجالتاً بیست ذرع به من بده!» صاحب مکازه داده پولش را می‌گیرد. ایمپراتور نیز فردای آن در روزنامه‌ها به امضای خود اعلانی انتشار می‌دهد که در فلان مکازه ماهوت بسیار خوب بومی هست. من خود گرفته یک دست لباس درست کرده پوشیده، خیلی پاکیزه و نیکوست، سایرین مختارند. ولی بعد از این اعلان باید دید که کدامین‌یک از وزرا و امرا و بزرگان مملکت جسارت آن را دارند که از ماهوت خارجه لباس بپوشند. لهذا از شش جهت و چهار جانب مردم بدان‌جا مکازه ریخته در ظرف اندک‌زمانی هر چه موجود بود به فروش رفت و بعد از آن هم چندان رواج گرفت که کارخانه‌های متعدد ساخت و تا امروز از میامن همان یک اعلان چهل و پنج کارخانهٔ ماهوت‌بافی در آن سرزمین ساخته شد که همه کار می‌کنند و منفعت می‌برند. این تفاوت لاله‌مردنگی شاهنشان و سایر اسباب بلورین شما! * * * Təbriz səyahətinin icmalı, 6 باری، از مطلب دور ماندیم. ایرانیان، به اتفاق دانشمندان هر ملت، دارای استعداد فطری و هوشیار و قابل هر گونه ترقی و تمدن هستند. و در صورتی که تربیت و تعلیم شوند به وطن خودشان خدمات نمایان توانند نمود. برای اثبات این مدعا دلایل واضحه توان آورد. نخست با همهٔ دوری از علوم و فنون متداوله، پاره‌ای معمولات ایران را که نتایج فکر و خیال خود ایرانیان و اثر چیره‌دستی خود ایشان است در میان می‌بینیم که موجب حیرت و مزید استحسان دوست و بیگانه است. هر گاه این ملت نجیب ذات خودشان را به صفات علوم و فنون جدیده نیز آرایش بدهند، هر آینه یکی از اقوام متمدنهٔ باهوش و هنر روی زمین خواهند بود. همچنین است در تحصیل علوم. جمعی از نجبازادگان ایران را می‌دانیم که به مدارس متعددهٔ روس و فرانسه و انگلیس برای تحصیل داخل شده با همهٔ شدائد غربت و یگانگی در امر تحصیل گوی سبقت از بومیان ربوده‌اند. ولی با این‌همه استعداد مادرزاد، مطالعه‌کنندگان خواهند پرسید که چرا ایرانیان در همه‌چیز از سایرین عقب مانده‌اند. سبب آن معلوم است از نبودن مربی، از نبودن تربیت‌کننده. چنان‌که معلوم است در دستگاه حکومت ایران از یک عصر به این‌طرف علم و هنر ابداً طرف اعتنا نیست. شخص برای رسیدن به مراتب بلند یا باید به یک طرف بسیار قوی انتساب داشته باشد، یا صاحب پول زیاد. هر گاه از این دو وسیله بی‌بهره باشد، اگر در علم و هنر و کاردانی آصف زمان خود باشد، کسی به شأنش اعتنا نمی‌کند. شق ثالثی هم برای رسیدن به مراتب عالیه هست ولی از ذکر آن استحیا نموده درگذشتیم. در صورتی که شخص از این وسایل ثلاثه یکی را نداشته باشد باید چون گرفتاران امراض مسریه در خانهٔ خود نشسته در به روی خویشتن بربندد. چه [از] فضل و شهرت پدر البته حصه‌ای می‌رسد همان کافی است. در جایی که شمشیر سپهسالاری را به کمر پسر چهارده‌ساله ببندند و بدان نام بلندش خوانند، دیگر از آن ملک چه ترقی طمع و توقع توان داشت؟ از چهارده‌سالگی با وجود استعداد فطری تا مقام وزارت جنگ چهل سال راه است که چندین عقبات صعب‌المرور هم در مقابل دارد. از جمله شخص اول باید در یکی از مکاتب حربیهٔ مشهور تحصیل کرده شهادت‌نامهٔ آن‌جا را در درجهٔ نخستین بگیرد. بعد از آن، از نیابت اول افواج نظامیه گرفته به‌تدریج و ادای حسن خدمت، قطع مراتب کرده به سرهنگی، سرتیپی، میرپنجگی و امیرتومانی رسیده آن وقت که در صداقت به دولت و ملت و کارآگاهی و شجاعت بر همگنان فزونی گرفت، بلکه بدان مقام بلند نیز ارتقا جوید و بالاستحقاق دارای آن عنوان محترم گردد. اگر توجیه مناصب از ابن‌رو بودی، هر آینه مردم به امید رسیدن به مقامات بلند دولتی پی تحصیل علوم و فنون می‌رفتند که استحقاق خدمات دولتی را داشته باشند، آن وقت تمامی کارها نیز مرتب و به قاعده می‌شد. دولت قوت و مکنت حاصل می‌نمود. ملت نیز به افتخار و سربلندی زیست می‌کرد. مملکت هم آباد می‌گشت. از پریشانی و خواری امروزه هم نشانی در میان دیده نمی‌شد. هر گاه از کمر وزیر جنگ امروزه -که بزرگ‌ترین هنرش خوردن مواجب و مرسومی زیردستان و کاستن مقدار افواج و بریدن از مخارج لباس و خوراک و مهمات لشکری است- آن شمشیر [را] باز کرده لباس نظامی را از تنش برکنند، هیچ فضیلت و هنر ذاتی با او باقی نمی‌ماند. چه، هر چه دارد عارضی است. به یک حرفی دارای آن‌ها شده بود، به یک حرفی نیز از آن عاری می‌شود. تاریخ امثال صاحبان این‌جور مناصب عالیه را که بدون استحقاق به مقامات بلند رسیده‌اند خود نشان می‌دهد. سرگذشت آل برمک خود در نظر همه است. با این‌که جعفر برمکی در مدت حیات بند خود قریب به سی میلیون طلا از خزانهٔ مملکت بذل کرده بود، در یک روز که میل پادشاه رقت از او برگشت، سی شاهی پول سیاه نفت و بوریا گرفته او را با آن آتش زده خرمن حیات خود و بستگانش را به باد دادند. مدت‌ها اولاد و عیالش گرسنه و آواره ماندند. آن‌چنان عطای بی‌موقع را این‌چنین جزای سخت تعاقب نمود که هر دو خارج از قاعده و قانون بود. عجیب‌تر این‌که اکنون در ایران می‌خواهند هر وزیری را مدح و ستایش کنند می‌گویند در سخاوت ثانی حاتم است. بالعکس اگر بخواهند یک وزیری را نام به نکوهش برند می‌گویند آدم خوبی است ولکن قدری خست دارد، حیف که امساک نام بلند این مرد را پست نموده است. حالا محسنات اولی آن است که به‌زور و ناحق از مردم می‌گیرد و به ریا و اسراف به دیگران می‌بخشد. عیب وزیر ثانی هم این است که نه به ستم می‌گیرد و نه به اسراف و بی‌جا می‌بخشد. فرق این دو را دانشمندان مآل‌اندیش خود معین توانند نمود. باری، آن‌چه اجمال وضع تجار و کسبه و رعیت بود ذکر شد. مجمل حال بزرگان مملکت نیز این است که در ایران هیچ صدراعظمی نیست ایمن باشد از این‌که فردا تمامی شئون بزرگی را از او باز نخواهند گرفت و نیز هیچ دربانی از سرای سلطنت نیست که خمیازهٔ صدارت نکشد. همه در تجسس لقب و در پی تکثیر اسب و یدک و نوکر و خدم و حشم‌اند. آن‌چه در نظرشان نیست قدسیت وطن، آبادی مملکت، تأمین استقبال اخلاف خودشان و فراهم آوردن اسباب ترقی و قدرت دولت است و بس -«الناس نیام فاذا ماتوا انتبهوا.» همگی غافل‌اند از عقبی راست گویی به خفتگان مانند ضرر غفلتی که می‌ورزند چون بمیرند آنگهی دانند آری، پس از آن‌که سیلاب استیلای همسایگان از سرشان گذشت ندامت غفلت‌های امروزه را خواهند کشید. افسوس که ندامت آن وقت را سودی در پی نخواهد بود. در این‌جا، بعضی از اشعار یکه‌تاز عرصهٔ سخندانی مرحمت و غفران پناه ابونصر فتح‌الله‌خان شیبانی -که روانش را بهشت جاودانی نشیمن‌گاه باد!- به خاطرم خطور نمود. چنان‌که معلوم است، منتخبات اشعار آن شاعر فرزانه، بر حسب فرمایش جناب میرزا رضاخان، جنرال گونسل ایران مقیم تفلیس، در اسلامبول طبع شده بود، آن وقت یکی از دوستان نسخه‌ای از آن را به ارمغان به من فرستاده بود. من نیز به اقتضای تعصب معلوم خود، به گوینده و طابع آن نفرین کرده، آن هر دو بزرگوار را به عدم غیرت نام برده بودم. حالا که خود وضع را دیدم از هر دو در نهایت فروتنی معذرت می‌خواهم. از خدای درخواست می‌کنم که تربت پاک آن حکیم سخن‌سنج را مهبط انوار تاریک رحمت خود فرماید. چه نیکو سروده است این چامهٔ شیوا را در پریشان‌نامهٔ خود که مناسب حال امروزی ماست: باغ پریشان و سرو و کاج پریشان ملک پریشان و تخت و تاج پریشان لعنت حق بر لجاج باد که گشته کار در شاه از لجاج پریشان وای به ملکی که گشته داخل و خارج دخل پریشیده و خراج پریشان خیر نبیند شبان ز روغن و پشمش هر گله‌ای را که شد نتاج پریشان لابد باید یکی طبیبی حاذق مملکتی را که شد مزاج پریشان همچنان از جناب حکیم روشن‌ضمیر مؤلف کتاب احمد نیز در نهایت فروتنی پوزش خواهم که به سبب این بلای تعصب در حق آن جناب هم گمان بد برده بودم. اکنون نکات گفتار حکیمانهٔ آن مرد بزرگوار را تا یک درجه می‌فهمم و تصدیق می‌کنم که اصل این آتش در جان او بوده است -«هر که این آتش ندارد نیست باد!»- اما با این‌همه پریشانی معلوم نیست که جمعیت دل‌های رمیده چگونه حاصل تواند شد، مگر خدای خود صبیب حاذقی برساند. در صورتی که در میان وزرای مملکت اتحاد نباشد، فکر بعضی از ایشان صرف برانداختن بنیان برخی دیگر گردد و همچنان خیال و تدابیر بعضی نیز منحصراً به مدافعهٔ خودشان مصروف شود؛ دیگر در میان این کشاکش و جزر و مد، خیال ایشان به کدامین وسیله تمشیت مهام امور سلطنت و انتظام حال مملکت و رفاه و آسایش رعیت صورت خواهد گرفت؟ در جایی که سخاوت و خست میزان محسنات و ذمائم حال وزرا باشد، از آن ملک چه امید ترقی توان داشت؟ زیراکه این هر دو خوی را مدخلیتی در امر وظیفه و تکالیف وزرا نیست. وزیر را باید به علم و آگاهی و کارگذاری و درستکاری ستایش کرد و نیایش نمود، نه به سخاوت جعلی. همچنان دیگری را به خیانتکاری و بدرفتاری باید نکوهش کرد نه به خست طبع، چه نیک و بد این هر دو حال به شخص ایشان عاید است نه به وظیفه و تکالیف ایشان. آری، شخص وزیر باید به حفظ شئون مأموریت خود پرداخته، چند نفر نوکر و خدم داشته باشد و در مواقع مقتضیه مجالس مهمانی بسیار باشکوه ترتیب بدهد. دولت نیز باید برای وزیر چندان مواجب معین کند که مخارج لازمهٔ آن را کفایت نماید. وزیر هم باید به همین یکی شاکر باشد. هرگاه وزیر بدین یکی قانع نباشد، البته آن‌چه را که به اسراف خرج می‌کند یا باید به اجحاف از رعیت و زیردستان بگیرد یا به خزانهٔ دولت دست‌اندازی کند که نتیجهٔ آن هر دو حال نیز وخیم است. وزرایی که به کرورها حقوق دولت و ملت را، به غرور اقبال دو روزه، بی‌باکانه به اجانب فروخته در عوض به بذل دینار می‌خواهند خودشان را در انظار عوام نیک‌مرد به قلم بدهند بر خود ستم می‌کنند؛ چه هر گاه زمان چند روزی به ایشان امان بدهد باز در انجام کار به کیفر کردار خودشان گرفتار خواهند گردید. گیرم که هیچ‌یک از این‌ها نباشد، زبان تاریخ‌نگاران را بستن و قلم آنان را شکستن که ممکن نیست. این یکی برای وزیری موجب بلندی قدر و نیکنامی نمی‌شود که برای یک قصیده شاعر تنبل و چاپلوس مهمل که ریشخندش کرده، صد تومان یا بیشتر صله بدهد و او را به ریشخند کردن سایرین دلیر کند. وزیر دانشمند کارآگاه آن است که همچنان شاعر را به ترک دروغ‌بافی و ریشخند و چاپلوسی بازداشته، به گفتن منظومه‌های حکمت‌آمیز که مهذب اخلاق ملیه باشد تشویق کند و به اصلاح زبان و لغات ملیه وادارد. وعدهٔ بی‌پای سلطان محمود غزنوی در پاداش زحمات فردوسی طوسی -که بهشت برین جایگاهش باد!- شعرای زمان را به طمع خام انداخت. اما این یکی را نمی‌دانند که امروز زمان آن گذشته که پادشاهان ایران به هندوستان بتازند و با قطار قطار شتران باربردار از زر و سیم و جواهر آبدار غنیمت بازگردند. آن کشور امروز از غفلت ما به چنگ نهنگ اندر است. وانگهی فردوسی استحقاق آن همه جایزه و بیش از آن را داشت، زیرا که زبان مردهٔ ملتی را احیا کرد و به تاریخ ملت نیز خدمتی بسزا نمود، نه چون شعرای این زمان که کلامشان بالمره عاری از نصایح و حکمت و مستوجب صد هزار نفرین و لعنت باشد. خلاصه، ابراهیم‌بیگ بیچاره سیاحتنامهٔ خود را که در گشت و گذار مملکت ایران ترتیب داده بود به پایان آورده می‌گوید: هر گاه یکی از مطالعه‌کنندگان این سیاحتنامه بر من دقت بگیرد که چرا مقدار جمعیت این شهرهای ایران را که دیدی معین نکرده و ننوشته‌ای، در جواب عرض می‌کنم که هر کس بر من در این باب اعتراض کند حق دارد. ولی من نیز به کمال تأسف می‌گویم که می‌خواستم بنویسم ولی نتوانستم، چه مأخذی در دست نبود. نه در ایران قانون سرشماری متداول است، نه مثل سایر مملکت‌ها سالنامه دارند که از روی آن در امثال این کارها اطلاعات گرفته شود. هر کس در این باب هر چه می‌گوید از روی حدس و قیاس است. مثلاً در شهر اردبیل از یکی پرسیدم که: «این شهر چه‌قدر جمعیت دارد؟» در جواب بی‌تحاشا گفت که «از دویست هزار نفر بیشتر است.» من زیر لب خندیدم، برآشفت که: «چرا می‌خندی؟» گفتم: «به حساب ندانی تو می‌خندم که نمی‌دانی هزار چه‌قدر می‌شود.» در کمال تندی گفت: «چرا نمی‌دانم؟» گفتم: «باباجان دعوا نمی‌خواهد. دویست هزار خیلی است، خود به انصاف حسابی بکن.» گفت: «اگر باور نداری فردا صبحی به بازار هیزم‌فروشان برو، ببین از کثرت جمعیت عبور و مرور در نهایت دشواری ممکن می‌شود.» باز از یکی دیگر پرسیدم که «جمعیت این شهر چه‌قدر می‌شود؟» گفت: «باید سی‌هزار نفر باشد.» هر چند که او هم جوابی به تخمین و قیاس گفت، ولی تا یک‌درجه نزدیک به صواب و حقیقت بود. همچنین است مسافت منازل عرض راه. در اثنای این سیاحت هر روز از چاپاردار [چارپادار] می‌پرسیدم که: «مسافت این منزل ما چند فرسخ است؟» می‌گفت: «شش فرسنگ.» حال آن‌که هشت ساعت و گاهی ده ساعت راه می‌رفتیم تا به منزل می‌رسیدیم. معلوم می‌شود که آنان هم از گذشتگان آن‌طور شنیده‌اند و حساب درستی در میان نیست. این‌ها سهل است، بسیاری از اهالی تاریخ حیات و سن خود را نیز نمی‌دانند. غالباً حادثات عمده، تاریخ ولادت ایشان است. مثلاً می‌گویند «در وقوع فلان زلزله، یا ناخوشی، یا فلان جنگ، یا وفات فلان عالم بزرگ و یا زمان حکومت فلان حاکم من از مادر متولد شده‌ام.» گویی قلم و کاغذی در میانشان نبوده است که مأخذ تاریخ حیاتشان را از روی حادثات مهمهٔ روی زمین قرار داده‌اند. و کم کسی پیدا می‌شود که تاریخ سن خود را در دست داشته باشد. از این قبیل است عمل پاسپورت یا تذکره. بسا دیده‌ام که در دست مرد هفتادساله تذکرهٔ چهل سالگی و عکس آن است. هر چه به خیالشان آمد نوشته به دست خواهنده می‌دهند. در اسامی صاحبان پاسپورت‌ها نیز همین قاعده مرعی است. پای تحقیقات ابداً در میان نیست، چون‌که مقصود گرفتن همان پول است نه انضباط عمل. بدبختان چنان گمان می‌برند که سایر دولت‌ها نیز تنها برای مداخل -که خدای نام شومش را از روی زمین براندازد!- این عمل تذکره را مرعی می‌دارند و غافل از این‌که آن‌چه از احداث این قواعد مستحسنه به نظر سایر دول و ملل نیامده همانا مداخل از این‌گونه کارهاست. مقصود اصلی هر دولت و ملتی از احداث عمل تذکره برای آینده و رونده همانا انضباط کار و کمال رعیت‌پروری است که در وقوع قضا و حادثه از حال رعیتشان خبردار باشند که در کدامین نقطه به سر او قضایی وارد آمده، این است که گرفتن یک تذکرهٔ مرور و عبور برای رعیت سایر دولت‌ها خیلی اشکالات دارد. در حق شخصی که تذکره برای مسافرت به خارج می‌خواهد تحقیقات عمیقه به کار می‌برند. در ایران، این دستگاه تذکره خیلی تماشا دارد. اولاً به طبعش هر اجاره‌داری مأذون است که در هر مملکت به هر شکلی که داش خواست چاپ کرده بی‌هیچ تحقیقی [به] هر کس که بخواهد پول را گرفته بدهد. وجه را هم قرار معینی نیست. یکی از دوستان نقل می‌کرد که من در بندر جده در دست حجاج ایرانی زیاده بر ده نوع تذکره به اشکال مختلفه دیدم. و نیز یک نفر از حجاج ایران با خود بنده مصاحب شد، این شخص از اهل اشرف مازندران بود. صورت پولی را که در ایاب و ذهاب برای قول کشیدن تذکره داده بود ثبت همه را داشت. دفتر را به بنده نشان داد. به اسم و رسم، چهل و پنج تومان و نیم پول برای قول کشیدن تذکره داده بود. همان شخص نقل می‌کرد که: «بسیاری از دهاتیان معنی استطاعت را نفهمیده به وعده و وعید علما همین‌که یک‌صد تومان یا یک‌صد و پنجاه تومان در کیسهٔ خودشان دیدند عزم سفر حجاز می‌کنند. بیچارگان در اول مرحله آن را باخته کارشان به گدایی منجر می‌شود. چنانچه دو سه نفر از همشهریان من تاب عسرت و نیستی را نیاورده در معاودت از جده در وایور فوت شده [به] دریاشان انداختند. در کرانتین طور سینا نیز چند تن را دیدم که گدایی می‌کردند، با آن حال نیمه‌جان به وطن رسیدند. هر گاه من مجتهد می‌شدم حکم می‌کردم که هر کس از هفتصد تومان کمتر پول برای مصارف راه داشته باشد مکه بر او حرام است.» گفتم: «برادر! خدای راست آورده که تو مجتهد نشده‌ای. در نخستین مرحله، می‌خواهی حلال را حرام کنی؟» گفت: «همشهری! ببخشید از شدت دلسوزی فضولی کردم. نمی‌دانید اگر حالت اینان را شما خود می‌دیدید و سختی‌هایی که در مکه و مدینه از بی‌پولی کشیدند ملاحظه می‌کردید، بیش از آن‌چه من می‌گفتم شما خود می‌گفتید. خدای قسمت فرماید تا ببینید آن‌وقت خواهید فهمید که من چه گفتم. پریشانی لباس و امر زندگانی اینان به درجه‌ای است که شخص از آن اعراب سر و پا برهنه خجالت می‌کشد.» * * * Təbriz səyahətinin icmalı, 7 باری، چون در باطوم چهار روز بایستی به انتظار ورود کشتی بنشینیم و کاری هم نداشتم، این چند کلمه را مناسب دیدم که در ذیل سیاحتنامهٔ خود بنویسم، هر چند که خارج از مطالب سیاحتنامه باشد. چون مقصود اصلی نصیحت هموطنان به سری تحصیل علوم متداوله است، لهذا ذکر این مختصر پندنامه نیز خالی از منفعت نیست. در ایران -چنان‌که من دیدم- گرفتن منصب و لقب و حکومت هر ولایتی با پول برای هر کسی از هر طبقه و صنفی که باشد ممکن است. اشکالاتی که دارد همانا در کم و زیادی پول پیشکشی و تعارفی است. هر کس بدین سخن اعتراض کند آفتاب به گل اندودن را می‌ماند. از غایت وضوح هیچ‌کس انکار این معنی را نمی‌تواند بکند. اما تنها [یک] منصب و مأموریت از این قاعدهٔ عمومیه مستثنا است و احدی با پول و رشوه و تعارف آن منصب را نمی‌تواند بگیرد، زیرا که تحصیل آن منصب منوط به علم است؛ بنابراین، منصب مذکور از برکت علم مصون از هر گونه تعرض و تجاوز پولداران بی‌هنر است. هر گاه شما آن منصب را در خیال خودتان پیدا نکردید، من عرض بکنم آن مأموریت تلگراف‌خانه‌های ایران است، زیرا که مبنای آن منوط به بودن علم است. هر گاه در ایران در یک روز ده نفر از وزرا یا صد نفر از امرای لشکری، مانند سرتیپ و سرهنگ و بالاتر از آن‌ها، از کار دست بکشند تا شام جای همهٔ ایشان را پر می‌کنند مگر مأمورین تلگراف‌خانه [که] اگر امروز به یک بار از کار خودشان را کنار کشند مخابرات به‌کلی معطل می‌شود و هرج و مرج بزرگی در امور مملکت پدید می‌آید، چه، همه کس از فن علم تلگرافی آگاه نیست. حال آن‌که دانستن این فن در ممالک خارجه برای هر طفل مکتبی ممکن است، یعنی یکی از آسان‌ترین فنون متداوله است و در انظار هم وقعی ندارد. پس تنها از این یکی به مراتب بلند علم و آگاهی پی توان برد. هرگاه مردی که از این فن بهره ندارد صدهزار تومان هم پیشکش بدهد مقام و مأموریت تلگرافچی را به او نمی‌توانند بدهند. پایهٔ شرف و جلالت علم از آن بلندتر است که برای اثبات آن به آوردن امثال این دلایل احتیاج افتد. هرگاه مکتب‌های وطن -به‌طوری که می‌دانید- اصلاح بشود و ابنای وطن چنانچه شاید و باید به تحصیل علوم و فنون متداوله پردازند دیگر چه لازم است که برای تحصیل وجه معاش خود و اولاد خود دروغ بگویند، یا این‌که به ضرر دیگری راضی شوند و به دولت و مملکت وطن خود خیانت بکنند؟ کیمیای موهوم که مشرقیان بدان معتقدند همانا جزئی از علم است. چنان‌که معلوم است در ایران خیلی خانه‌های بزرگ را این کیمیای موهوم برباد داده است. بسیاری از شیادان و جراران که نام کیمیاگری بر خود بسته‌اند، چون در هیچ جای دنیا از میامن آگاهی، احدی به سخنان ابلهانهٔ فریب آنان گوش نمی‌دهد ناچار به ایران ریخته، به سبب جهالت مردم، به تخریب خانه‌های ایشان می‌پردازند و چندین مردمان محترم را از اول شب تا دمیدن صبح به دمیدن دم و گرم داشتن کوره وامی‌دارند و ایشان را از لذت دیدار اولاد و عیال محروم می‌گذارند، سهل است که آن ناخوشی مسری نیز به اخلاف آنان میراث می‌ماند. چه خانه‌های بسیار بزرگ را در ایران سراغ دارم که به آتش اکسیر سوخته تودهٔ خاکستر شده است. هرگاه شخص از علوم و فنون متداوله آگاهی داشته باشد البته می‌داند که قلب ماهیت شیء ممکن نیست. تغییر یافتن رنگ ظاهری، دلیل برگشتن اصل آن نمی‌شود. کرد اشک [گر داشش] رنگینی قانیله ملون ایندسن رنگی تغییر تاپار لعل بدخشان اولمز علم کیمیا هست و علمی بس شریف است و احدی منکر آن نیست، ولی نه این است که در میان مشرقیان انتشار یافته [که] مأخذ آن عبارت از «فلان هندی چنین گفت و فلان مغربی چنان نوشت» بوده باشد. باید این علم شریف را در مکتب از معلم یاد گرفت نه از فلان درویش ایرانی یا تورانی. هرگاه ملت این علم شریف را در مکاتب از روی کتاب و تقریر و تلقین آموزگاران فرزانه یاد گرفته بودند، امروز از اطراف و انحاء مملکت چندین معادن گرانبها پیدا کرده وطن را تا یک درجه از احتیاجات رهایی می‌دادند و هم آن‌قدر خانه‌ها را که کیمیاگران شیاد و بی‌مروت به شرارهٔ خانه‌براندازِ اکسیر سوزانده‌اند از آن آتش خانمان‌سوز نجات داده سکنهٔ آن‌ها را از مصائب مذلت پس از عزت نگاه می‌داشتند و به مراتب آگاهی وطن می‌افزودند. هرگاه بگوییم که در بعضی از ممالک خارجی از میمنت مکتب‌ها و شرافت علم در یک مطبعه یا چاپخانه چهار هزار نفر عمله همه روزه مشغول کارند، هیچ‌یک از هموطنان محترم من باور نخواهند نمود. تنها در انگلستان به موجب حساب سیصد هزار نفر همه روزه در باسمه‌خانه‌ها مزدوری کرده زندگانی می‌کنند اما هموطنان ما از شومی بی‌علمی همه‌ساله چندین هزار نفر به ممالک خارجه ریخته به کارهای پست ممالک خارجه اشتغال می‌ورزند. ثمر این اکسیر -که مکتب‌اش نام می‌باشد- آن است که جوانان مملکت، پس از حصول فراغت از تحصیل علوم و فنون، ماشین‌ها از خارج آورده به قوت علم در جنگل مازندران -که امروز هدف تیشهٔ جور بیگانگان است- به واسطهٔ آن‌ها درختان کهن‌سال را از یک طرف بریده از طرف دیگر کاغذها از پوست آن‌ها درست می‌کردند که اکنون نمونهٔ آن کاغذها را نیز در پیش خود دارم. از مکتب‌ها آن علم حاصل می‌شد که تلیفون [تلفن]اش نام است. هرگاه اسباب آن مهیا بودی من امروز از این‌جا بدان واسطه با «وجود محترم» که در طهران است سؤال و جواب می‌کردم. و بعض مطالب را که آن‌وقت فراموش کرده بودم حالا از ایشان می‌پرسیدم. مثل این‌که در کتابخانهٔ آن جناب نشسته صحبت می‌نمودم و صدای خود را هم از آن بلندتر نمی‌کردم. یا این‌که در مصر با مادر خود -که می‌دانم آن بیچاره از طرف من در چه پایه نگران است- سلام و کلامی رد و بدل می‌نمودم. علم است که یک شهر بزرگی را در شب تاریک در ظرف چند دقیقه بی‌روغن و فتیل روشن می‌کند. اکسیر از این بالاتر می‌شود که مرد فرنگی پولاد را، به ترتیب علم، به قیمت طلا می‌فروشد؟ اکسیر حقیقی همین است نه موی سر جوانان و در همه جا نیز پیدا می‌توان کرد. نامش مکتب است، از هر کس سراغش بگیرند نشان می‌دهد اما جایی که پیدا نمی‌شود ایران است و بس. نمی‌دانم به چه سبب این دولت قدیم و قویم و این ملت نجیب و باهوش در جست‌وجوی این گم شدهٔ خودشان نیستند. حال آن‌که می‌فرمایند: «الحکمة ضالة المؤمن اخذوها حیث وجدوها.» عجب است که بسیار از کوته‌نظران می‌گویند که ادوار فلکیه مقتضی این حال است، غافل از این‌که فلک خود سرگشته از این افتراهای ایشان است. بیچاره فلک پنجاه سال تمام به شما مهلت داد، از جنگ خارجه و آشوب داخله نگهداری نمود. تو در ظرف این مدت طولانی در خانهٔ خود در تاریکی نشستی و روشنی خانه‌های همسایگان را از دور تماشا کردی و نخواستی که از آن روشنایی بهره‌ای ببری، دیگر تقصیر فلک و غیر فلک چیست؟ حال آن‌که فلک به زبان حال می‌گوید که مرا هیچ تقصیری نیست، من هنوز محکوم حکم داروغه، کدخدا، فراش‌باشیان شما هستم. وانگهی معلوم است که آفرینندهٔ افلاک را از آن آفرینش حکمت‌های لایتناهی منظور است، آن‌ها را بدبختی یک ملت ضعیفی نیافریده است، هر ملتی خصوصاً ایرانیان هرگاه به فرمودهٔ خدا و رسول خدا عمل نمایند، درستکاری را پیشه ساخته مردم‌آزاری نکنند، پی تحصیل علم و آگاهی بروند، درد دین و حب وطن و غیرت ملی داشته باشند، هر آینه توفیق خداوندی نیز شامل حال ایشان می‌شود، سعادت دو جهانی نصیبشان می‌گردد، به عزت و افتخار زندگانی می‌کنند. آن‌وقت نه دعوا از فلک باقی می‌ماند نه شکایت از ملک، خود نیز خواهند دانست که از آغاز طلوع خورشید جهان‌تاب اسلام، فلک به هیچ ملتی مثل ملت ایران مساعد نبوده است. هرگاه مثل امروزه از اصلاح مکاتب و جست‌وجوی وسایل ترقی و تمدن غافل و زاهل نشینند و به دیدن [آئین؟] دیرین رفتار کنند، زود است که از یک طرف سیل بنیان‌کن مصائب از بلاد شمال و از طرف دیگر امواج دهشتناک از دریای عمان به جوش و خروش برخاسته وطن را فراگرفته نامی از قومیت و ملیت و شرف و استقلال ما در صفحهٔ گیتی باقی نگذارد. آن زمان معلوم است که «حریفان را نه سر ماند نه دستار». به خدای! از یاد آن زمان خون در رگ‌های بدن آدمی منجمد می‌شود. سایر دولت‌ها با این‌که میلیون‌ها لشکر آماده دارند و به کرورها صاحب مهمات جنگ از توپ و تفنگ هستند، و واردات ممالک‌شان به میلیاردها سر می‌زند، با وجود این باز دقیقه‌ای از تزیید قوت و قدرت خود فوت نمی‌کنند. شب و روز در کارند و پیوسته خیالشان به توسیع حدود مملکت مسرور است. از یک جانب وزیر مالیات در پی فراهم آوردن اسباب تزیید مالیات و از یک سوی وزیر جنگ مشغول اصلاح نقایص اردوها و از یک طرف وزیر علوم مشغول باز کردن مکاتب تازه و اصلاح وضع مکتب‌های موجود است. هیچ‌یک از اینان به کار دیگری مداخله نمی‌کنند، همگی دامن همت از روی صفای نیت بر کمر خود زده از ته دل مشغول خدمت ملک و ملت‌اند. مقصود همگی این است که وطن خودشان را در انظار بیگانگان محترم دارند و اسباب عزت و افتخار اخلاف خودشان را فراهم بیاورند. خلاصه، وطن را خانهٔ خود و اولاد وطن را اولاد خود می‌شمارند. تربیت اولاد و آباد داشتن خانه را از نخستین تکالیف انسانیت می‌دانند. لفظ منحوس «به من چه؟» را از ممالک خودشان رانده، ابداً گوش اطفالشان آن کلمهٔ شوم را نشنیده که در بزرگی به زبان آرد. در هر جا که قضایی به ملت روی داد، یا از حرق و غرق، آسیبی به ایشان رسید فوراً دفترهای اعانه در هر سو باز کرده همگی به طیب خاطر، به فراخور حال خودشان، از مصیبت‌زدگان یاری می‌کنند. از افتادگان به طورهای متعدد و عنوان‌های مختلف دستگیری می‌نمایند. معنی این سخنان کسی نیکو می‌فهمد که چون من بندهٔ بدبخت، آب و گل قالب‌اش به مهر وطن سرشته شده باشد. حالا متحیرم به کسانی که در مصر همیشه معارض من بودند چه جواب بدهم. هرگاه در مشهودات خود به راستی سخن می‌گویم، تصدیق قول ایشان را کرده‌ام و بدان دلم راضی نمی‌شود. اگر دروغ بگویم برخلاف وصیت پدر رفتار نموده‌ام که مرا به ترک دروغ‌گویی اندرز فرموده است. یا باید دعا کنم که خدای این خوی را از من باز ستاند یا مرگم بدهد یا اسباب آبادی ایران و نیکبختی ایرانیان را فراهم بیاورد، مرگ آسان‌ترین این آرزوهاست ولی پای مادر بیچاره در میان است، به جز از من کسی را ندارد. باز امیدواری‌ها به دلم راه می‌یابد که اولیای دولت چندین بار به سیاحت ممالک خارجه سفر کردند، اسباب ترقی و تمدن ملل و اقوام شمال و مغرب زمین را به چشم خودشان دیدند، البته به سبب این سیاحت‌های پی‌درپی خون حمیت در رگ‌شان به حرکت آمده به فراهم آوردن اسباب ترقیات وطن اقدام خواهند فرمود. اصلاحات مملکت بزرگی البته محتاج به زمان‌هاست. این امر مشکل حلوا نیست که در یک ساعت بپزند و بخورند، چنان‌که دولت ژاپون مدت بیست سال تمام مشغول اصلاحات بود کسی خبر نداشت، به رویش پرده کشیده بود، پس از آن‌که کارش را به نیکویی ساخت به یک بار آن پرده را برانداخت. آن‌وقت اطرافیان دیدند که جای آن ظلمت‌آباد انوار ترقی و تمدن فراگرفته، جهل و نادانی از آن‌جا بار بربسته، دانش و بینش به جای او نشسته است. بلکه اولیای دولت ایران نیز در زیر پرده همچنان تدبیری دارند. هر عنبری را یسری در پی است. مگرنه خود حبشستان را دیده، همان زنگیان برهنه و سوخته که رخت‌خوابشان ریگ بیابان است، امروز در مقابل دولت بزرگی مانند ایتالی ایستاده و نمی‌گذارند که آن دولت بزرگ پای از گلیم خود به سوی ایشان دراز کند؟ چون از این خیالات قدری تسلی رزی داد، گویی بی‌هوش بودم به هوش بازآمدم. با خود گفتم «ابراهیم بس است یا بازخواهی گفت؟» خود دوباره به خویشتن جواب دادم که نه خیر، مقصود این بود که باید مکتب‌ها به قاعدهٔ جدید و راه‌های آهن و شوسه در وطن داشته باشیم و در خود جمعیت وطن و وسعت وطن مملکت اردوهای منتظم در نقاط وطن ترتیب بدهیم و به وسعت حدود تجارت خودمان بیفزاییم تا همسایگان در مملکت ما طمع نکنند. نزدیک‌ترین همسایهٔ ما که از نگهداری ملک خود عاجز است و زبون سایر همسایگان خود، به حقوق صریحهٔ ما تعدی و تجاوز ننماید و طمع خام در ملک ما نبندد، و بدان‌چه از ما غصب کرده فناعت کند. اگر این‌ها نباشد نه حفظ وطن و دیانت ممکن است نه نگهداری نوامیس مقدسهٔ شریعت و ملت. هرگاه نیاکان دیرین ما -که خاکشان سرشته با آب رحمت باد!- آن روز مثل ما بدبختان «به من چه؟» گفته و بدان کار بسته بودند امروز این خانهٔ محقر را نیز نداشتیم. معلوم است شخصی که می‌خواهد باغی درست کند و درختان میوه‌دار بنشاند، مقصودش انتفاع اولاد خود از نزهت گل و گیاه آن باغ و شیرین‌کام بودن‌شان از ثمرات اشجار آن است. این وطن گرامی را گذشتگان ما به بهای خون خودشان خریده برای ما نگاه داشتند. هرگاه به دقت در خاک وطن بنگریم مشتی از آن را پیدا نتوانیم کرد که آغشته به خون نیاکان ارجمند ما نشد. در مدافعه و محافظت این مشتی خاک چه جان‌های عزیز تلف شده است. وقتی چهار طرف ما دشمنان قوی پنجه بودند، اجداد عالی‌نژاد ما با آن همه دشمنان شب و روز دست در گریبان داشتند تا ساحت وطن را پس از هزارگونه جان‌فشانی‌ها از خارهای تسلط بیگانگان که دشمن همه چیز ما بودند پاک کردند. حالا که ما از شومی تنبلی و مآل‌نیندیشی به رونق آن چیزی نیفزودیم، آیا رواست که پس از باختن قسمت بزرگی از آن به حفظ این مختصر -که زمان برای ما نگاه داشته- نیز نپردازیم و طرف دیانت را هم با حب وطن زیر پای بی‌شرمی بگیریم و شکر این نعمت عظمی را -که خدای ما را که مستقلاً صاحب مساجد و معابد فرموده- به جای نیاوریم و آن‌ها را به‌طوری که در خور شأن بلند اسلام است نگاه نداریم؟ می‌ترسم که خدای به کیفر این کفران نعمت ما را گرفتار سازد و قهر خداوندی اساس همهٔ عزت ما را برانداز‌د. مقصود من یادآوری این‌هاست وگرنه اگر امروز تمام ایران به آتش ظلم بسوزد مرا در آن میان پرکاهی نیست، مگر این‌که از دورادور دلم اندوهناک گردد. چون عهد انوشیروان دادگر زنجیر عدالت در هر سوی آن کشور آویخته گردد مرا از آن میان به جز حصهٔ افتخار و شادمانی چیزی به دست نخواهد شد. اگر هموطنان محترم بگویند که این جوان فضول را چه رسیده که به عنوان نصیحت مردم مملکتی مداخله به معقولات می‌کند، به ایشان هم در کمال فروتنی عرض می‌کنم «آن ذره که در حساب نیاید منم.» ولی شما به قول بزرگان کار بندید که می‌فرمایند: انظروا الی ما قال و لا تنظروا الی من قال. شرف قایل و خساست او نکند در کلام هیچ اثر تو سخن را نگر که حالش چیست بر گزارندهٔ سخن منگر! * * * Təbriz səyahətinin icmalı, 8 از خدای به کمال تضرع درخواست می‌کنم که مرا برساند به روزی که به چشم خود ایام سعادتی را -که «وجود محترم» در طهران به من وعده فرموده بود- ببینم. نخستین اسباب حصول آن سعادت همانا بسته به وقوع اتفاق و اتحاد در میان هیئت وزرای مملکت و بزرگان ملت است که به یک جنبش مردانه اغراض نفسانیه را از ساحت دل خودشان کنار گذاشته به دستیاری همدیگر به اصلاح نواقص وطن بپردازند و در خدمت وطن و دولت‌پرستی چنان باشند که وزرای سایر دولت‌ها هستند. من در میان این خیالات بودم که به یک بار یوسف‌عمو به سخن درآمد که: «سرکار بیگ! مگر میل غذا ندارید؟ من گرسنه‌ام. وقت ناهار خیلی است که گذشت.» دیدم راست می‌گوید، نزدیک به عصر است. گفتم: «عیب ندارد! برویم چیزی بخوریم و بلکه از بازار یک ساعت هم بخریم، ساعتم که در طهران به باد رفت.» یوسف‌عمو گفت: «راستی جناب بیگ! چند بار خواستم بپرسم که ساعت شما چه شد، باز مصلحت ندیدم. حالا که خود اظهار کردی باز به خاطرم آمد واقعاً ساعت شما چه شد؟» گفتم: «باز نپرسید، زیرا که من هم نخواهم گفت.» گفت: «چرا؟» گفتم: «به علت این‌که راستی آن ماجرا را به شما نمی‌توانم بگویم. خود می‌دانی که به دروغ‌گویی هم عادت ندارم.» بیچاره دم فرو بست و چیزی نگفت. از مهمان‌خانه هر دو به عزم خوردن ناهار و خریدن ساعتی بیرون شدیم. در همان‌جا یک نفر ایرانی راست آمد. پرسیدم: «همشهری در این‌جا دکان چلوپزی هست؟» گفت: «نه! اگر ناهار خواهید خورد دکان کبابپزی هست.» گفتم: «چه عیب دارد؟ اگر ما را بدان‌جا راهنمایی کنید منتهای محبت است.» گفت: «به چشم!» ما را تا دکان کبابپزی آورد و نشان داد. تکلیف کردم که: «بفرمایید با هم ناهار بخوریم.» گفت: «غذا خورده‌ام، سلامت باشید!» -و رفت. ما هم به دکان داخل شده کباب خواسته خوردیم. پس از آن‌جا برای خریدن ساعت به یک مغازه داخل شدیم. صاحب مغازه که مردی از یهود بود پیش آمد، قیمت پرسیدیم، به روسی جواب داد، ترکی نمی‌دانست. به فرانسوی و انگلیسی ادای مطلب کردیم. نفهمید، معلوم شد که تنها روسی می‌داند و بس. خواستیم برگردیم نگذاشت. چند دستگاه ساعت برداشته به ما اشاره کرد که بیایید. دریافتم که پی ترجمان می‌گردد. در نزدیک مغازه پله‌ای بود که بالا می‌رفت، بدان‌جا داخل شد. ما نیز از پی او، تا رسیدیم بالا. در اتاقی را زد. از اندرون منزل به قاعدهٔ فرنگان صدای «آنتری!» [«Entrez!»] بلند شد. مردکهٔ ساعت‌فروش داخل شد، ما نیز پشت سر او. دیدم سه نفر ایرانی نشسته ناهار می‌خورند. سلام دادیم. چون ما را دیدند، تعارف نمودند «که بسم‌الله ناهار میل فرمایید!» گفتم: «سلامت باشید. حالا خوردیم.» یهودی صاحب مغازه مطلب را به زبان روسی به ایشان اظهار کرد که این همشهریان شما ساعت می‌خواهند. خلاصه، به ترجمانی ایشان یک ساعت به دوازده منات خریدیم. یهودی پولش را گرفت و رفت. چون در ممالک روس همیشه در خانه‌ها و منازل چای حاضر است لهذا چای تعارف کردند خوردیم. پس از آن سر صحبت باز شد. معلوم گردید که صاحب منزل یکی از تجار ایران است که به طور دائمی در باطوم اقامت و تجارت دارد. غالباً به حمل و نقل چای مشغول است. از نام و نشان ما پرسید. گفتم: «ایرانی و مقیم مصر، فرزند فلان کس هستم.» خیلی اظهار خوشوقتی کرده دوباره از ما به یگانگی و خصوصیت احوال‌پرسی و خوشامدی نمود. معلوم شد که با مرحوم پدر آشنایی و شناسایی داشته‌اند. از واقعهٔ فوت مرحوم پدر خیلی متأسف و متأثر گردید. از نام آن دو نفر همشهری دیگر پرسیدم. یکی را نشان داد و گفت: «این همشهری کربلایی تقی از اهل مرند است، در این شهر اقامت دارد. این هم خلیل سلطان شوهر همشیرهٔ بنده است. همشیره فرستاده است که حکماً مرا ببرد. چون از مراتب آسودگی بنده بی‌خبر است می‌خواهد به سبب مهر برادری به هزار گونه بلا مبتلا کند.» قدری شوخی کردیم. در این اثنا یکی ارْ در داخل شد، بی‌تمهید مقدمه گفت که: «حاجی آقا! این مرد باز طفره می‌زد، تو را به خدا سوگند می‌دهم مرا از چنگ این ظالم خلاص کن!» حاجی گفت: «بابا من چه بکنم؟ سه بار نزد او رفتم التماس کردم که یک صدوپنجاه منات به شما بدهد، خود هم قول داد. دیگر این چه طفره‌بازی است؟ خدای لعنت کند بدین طایفه که نه از خدای شرم دارند و نه از پیغمبر خدا آزرم! به خوردن مال ایتام و صغار مردم دلیر شده‌اند. شما بروید من امروز باز می‌روم بلکه طوری کنم که شما خلاص شوید.» آن شخص دعا و ثنا کرد و رفت. خلیل سلطان پرسید که: «چه خبر است و این شخص کیست؟» حاجی گفت: «پارسال در این‌جا یک همشهری وفات کرد، دکان بقالی داشت. گونسل اشیاء دکان را فروخت. هفت‌صد و پنجاه و چند منات وصول کرد، همه را ضبط نمود. حالا این شخص که -برادر اوست- آمده، در دست خود از علمای معتبر مملکت شهادت‌نامه دارد که وارث و برادر متوفاست. اکنون چند ماه است که آمده در این‌جا معطل است. گونسل زیر بار ادای متروکات متوفا نمی‌رفت تا این‌که به هزار جرثقیل قطع کردیم، بی‌انصاف آن را هم نمی‌خواهد بدهد.» من پرسیدم: «گونسل را کجا تعیین می‌کنند؟» گفت: «از جنرال گونسلگری تفلیس.» گفتم: «حالا که چنین است به جنرال گونسل تفلیس عرض و شکایت کند.» گفت: «خدای پدرت را بیامرزد! این سرمشق را خود از آن‌جا گرفته است.» خلیل سلطان گفت: «بیچاره گونسل چه تقصیر دارد؟ به او که مواجب نمی‌دهند، چه بکند؟ دور نیست که مبلغی هم به نام رشوت و تعارف دستی می‌گیرند.» گفتم: «سرکار سلطان! شما خواجه تاشانید و هر دو خدمت به دیوان می‌کنید. البته می‌خواهید از گونسل حمایت نمایید. مگر به شما مواجب نمی‌دهند؟» گفت: «به خدای اگر چیزی هم دستی نگیرند من راضی هستم، مواجب حلالشان باشد!» گفتم: «دیگر این چرا؟» گفت: «من سال‌هاست که به نام مواجب چیزی ندیده‌ام، سهل است، یک اسب بسیار خوبی دارم که از دو دیدهٔ خود بیشتر دوست می‌دارم، سرتیپ ما اسب را دیده طمع در او بست. هر چه به ایماء و اشاره مقصود خود را رسانید من اعتنا نکردم تا این‌که کار از ایماء و اشاره به کنایه و تصریح کشید. من نیز سخت ایستادم که نمی‌دهم. پس مشتری به منصب من تراشید. می‌خواست که هفت‌صد تومان از او رشوت گرفته سلطانی فوج را به او بدهد. من نیز در میان جمعی رویه‌رو گفتم که جناب سرتیپ! این منصب از اجداد موروث من است، نیاکان من به پادشاه خدمت‌های نمایان کرده‌اند. پدر من در آشوب سالار دو سال در خراسان خاک خورده، چندین زخم‌ها برداشته. اگر منصب مرا به دیگری بدهی، یکسر می‌روم پای تلگراف به پادشاه از تو شکایت می‌کنم و تا پای مرگ در سر این کار خواهم کوشید، زیرا که ملاحظه کردم بالای سیاهی رنگی نیست. آن‌چه گفتنی بود گفتم. سرتیپ دید خیرا! من از آن نمره‌ها نیستم، از صرافت آن خیال افتاد. التفاتم نمود و خلعتم هم داد. با این‌همه اسب را ندادم.» گفتم: «راستش را بگویید، اصلاً مواجب ندارید یا هست نمی‌دهند؟» گفت: «چه می‌فرمایید؟ از دولت مواجب جیرهٔ معین داریم، خزانه می‌دهد ولی ایشان می‌خورند و به امثال ما چیزی نمی‌دهند. چون بنده از فضل خدا احتیاج ندارم بزرگان می‌گیرند دست به دست می‌گردد و از ده یا دوازده عقبه گذشته آنگاه ده یک آن یا به دست صاحبش می‌رسد یا نمی‌رسد. من که ندیده‌ام سهل است، کسانی را که از همقطاران خود می‌دانم و می‌شناسم آنان نیز ندیده‌اند.» صاحب منزل گفت: «میل دارید برویم بیرون قدری گردش کنیم.» گفتم: «چه عیب دارد؟» با هم رفتیم بیرون همه‌جا تماشاکنان تا رسیدیم به باغ دولتی، خیلی ازدحام و جمعیت بود، نیم ساعت از شب رفته برگشتیم. در حین وداع به صاحب منزل گفتم که «شاید فردا نتوانستیم به خدمت برسیم وایور امروز آمد. فردا به یاری خدا عازم اسلامبول هستم. التماس دعا دارم!» حاجی گفت: «ممکن نیست، من شما را فردا نمی‌گذارم بروید.» من خیال کردم که تعارف می‌کند. گفتم: «نمی‌شود باید برویم.» گفت: «نه ساعت بد است.» دیدم مطلب طور دیگر شد. جناب حاجی از ساده‌دلان است. به تجاهل گفتم: «ساعت را به صوابدید شما خریدیم، اگر بد بود چرا آن وقت نفرمودید که پول ندهیم؟» گفت: «نه آن ساعت را نمی‌گویم، دیروز به تقویم نگاه می‌کردم، دیدم برای امروز سفر دریا را بد نوشته است.» باز اوقاتم تلخ شد، گفتم: «لعنت خدای بدان تقویم و نویسندهٔ آن و معتقد آن باد! بندهٔ خدا! عیب نیست که عمر خودتان را بدین مهملات صرف می‌کنید و وقت عزیز را فوت و ضایع می‌نمایید؟ فلانی مرد بی‌دین -که از وقایع اتفاقیهٔ خانهٔ خود بی‌خبر است- نوشته که فلان‌روز سفر دریا خوب نیست یا فلان ساعت دیدن بزرگان خوب است. آن پدرسوخته کارهای آسمانی را به حال خود بگذارد و تنها کار زمینی را که در آن نشسته است نیکو بسازد. اول مقدار جمعیت ایران را به هموطنان خود خبر بدهد، ثانیاً از مساحت و مسافت سرحدات مملکت مردم را مطلع سازد، پس از آن به آسمان پردازد. از همه بدتر، درد این منجمان و تقویم ایشان مرا هلاک می‌کند. مردکه به پادشاه که زندهٔ لطف اوست نیز خیانت کرده می‌گوید فلان روز دیدن روی ملوک خوب نیست. بدبخت! دیدار ملوک همیشه مبارک است. تو درستکار و چاکر صدیق و رعیت ثابت‌قدم پادشاه باش، هر وقت که مقتضی شد روی ایشان را ببین که برای تو با میمنت و مسعود است. هر گه بالعکس خیانت به دولت و پادشاه کرده‌ای، همیشه خاطر تو از آن رهگذر منوش است. هیچ روز و ساعت مبارکی تو را از کیفر حرکات بد و خیانتکاری به ملک و ملت نجات نمی‌تواند بدهد. نمی‌دانم این بازی‌ها و شعبده‌ها تا کی در ایران و میان ایرانیان رواج خواهد داشت؟ جناب حاجی بنده به شما عرض بکنم هر وقت غسل و شست‌وشوی بدن بر شما لازم شد بدون تعیین نیک و بد ساعت به حمام برو و بدن را پاک کن که سعدترین ایام و ساعات همان است؛ و همچنین هر مسئلهٔ شرعی داشته باشی بدون ملاحظهٔ تقویم پیش فقیه شهر رفته بپرس که بهترین اوقات همان وقت است. هر زمان -خدا نکرده- ناخوش شدی پیش طبیب رفته معالجه کن. این تقویم را که مجمع خرافات است بهل کنار! این سخنان مهمل را که صاحب تقویم می‌گوید ترقی قند و ابریشم، قوت حال مطربان، بسیاری دروغ‌گویان، رفاه حال خواجه‌سرایان، کج نشستن زنان، کثرت ناخوشی در میان مردان، وقعی مگذار و به چیزی مشمار که این‌ها همه هذیان است!» دیدم اوقات حاجی تلخ شد. گفت: «پس به فرمایش شما باید تقویم را بیندازیم. خوب اگر تقویم نباشد، شما از کجا معلوم می‌کردید که امروز چندم ماه است؟» گفتم: «حاجی جان! بنده عرض نمی‌کنم که تقویم لازم نیست. البته برای هر ملتی و هر قومی لازم است اما نه این تقویم ایران که در سر هر صحیفه بنویسد «اوضاع این ماه دلالت می‌کند به شوری پنیر و شیرینی شکر، به نرمی پنبه و درشتی حجر.»» خلاصه، دیدم حاجی مستعد است سر کلافهٔ سخن را پیچیده خداحافظی کرده درگذشتیم. آن شب را در منزل خوابیده، بامدادان پس از ادای فریضهٔ صبح و خوردن چایی که آفتاب خیلی بلند شده بود، یوسف‌عمو تذکره‌ها را به دلالت خدمتکار مهمان‌خانه به گونسل‌خانه‌های ایران و عثمانی برده قول کشیدند. گونسل‌خانهٔ ایران از هر تذکره دو منات، گونسل‌خانهٔ عثمانی یک منات و هشتاد کاپک گرفته بودند. اما گونسل‌خانهٔ عثمانی به روی تذکره‌ها «تمبر» بیست غروشی چسبانیده بود. معلوم شد که آن‌چه به گونسل عثمانی دادیم به خزانهٔ دولت مشارالیها رفت و آن‌چه به گونسل ایران دادیم راست به کیسهٔ خود او فرو شد. باری، تا معاملهٔ قول تذکره‌ها تمام شود چهار ساعت از روز گذشته بود. رفتیم به اسکلهٔ وایور، دیدیم کشتی هنوز بار می‌گیرد، چون وایور از میعاد معین دیر رسیده بود. من هم در روی پل قدم می‌زدم خیال و حواسم چندان پریشان و مختل بود گویی که هوش از سرم پریده است. یک بار آواز یوسف‌عمو به گوشم رسید که: «سرکار بیگ! به خود باز آی که به دریا انتادی!» چون متوجه به آواز او شدم دیدم همان قدم را [که] برداشته‌ام به دریا است. ملتفت گشته خود را پس کشیدم. به طرف یوسف‌عمو نگریستم. دیدم بیچاره دو دستی به سرش می‌زند. و الحاصل، در آن‌جا چندان منتظر شدیم که زمان حرکت وایور رسیده رفتیم توی وایور. دیدم همان کشتی «ازوف» نام روس است که در آغاز سیاحت این طرف نیز به او سوار شده بودیم. عملهٔ وایور مرا شناختند. با هم تعارف و احوال‌پرسی کردیم و از این حسن تصادف خوشوقت شدم. وایور حرکت کرد. هوا خیلی خوش و دریا آرام بود. از اسکله‌های طربزون، سینوب، کیره‌سون، صامسون، یکی یکی گذشته روز پنجم صبحی وارد بوغاز اسلامبول شدیم. در پیشگاه کرانتین‌خانهٔ «قواق» -که در مدخل بوغاز است- حساب کردم، هشت ماه و بیست و یک روز تمام بود که از آن‌جا به عزم زیارت مشهد مقدس و سیاحت ایران گذشته بودم. صاحب‌خانه می‌گوید: چون آن سیاحتنامهٔ کدورت‌انگیز را خوانده تمام کردم، غرق دریای حیرت بودم. آن وقت به ساعت نگاه کردم دیدم ده دقیقه به غروب مانده. به مراتب حیرتم افزود، زیرا که نه ساعت تمام مشغول خواندن آن سیاحتنامه بوده در این مدت نه سیگار کشیده نه چیزی خورده و نه از جای خود حرکت کرده بودم. از خود بالمره خبری نداشتم. از مهمانان بیچاره هم خبرم نبود. ایشان رفتند حمام که بدن را شست و شویی داده برگردند. حالا آفتاب غروب کرده خبری از ایشان نیست. همه در اندیشهٔ آن بودم که اینان در کجا ماندند و در کجا ناهار خوردند. نوکر را صدا زدم، آمد، چون مرا دید متعجب شد. گفت: «آقا! شما در خانه بوده‌اید؟ ما چنان پنداشتیم که شما به همراهی مهمانان بیرون رفتید. خانم حالا از من می‌پرسید که چرا نیامدند.» گفتم: «فضولی مکن! می‌بینی که در این‌جا هستم، دیگر پرسیدن چه معنی دارد؟ زود برو به «خان والده» در مرتبهٔ فوقانی به اتاق نمرهٔ «...» سری بزن، ببین اگر مهمانان در آن‌جا هستند همراه خود بیاور خانه! هر گاه در آن‌جا نباشند از صاحب اتاق بپرس پیش او آمده‌اند یا نه؟ زود برگرد!» نوکر رفت. من باز در فکر مهمانان و از غفلت خود شرمسار بودم که چرا خود با ایشان نرفتم. قدری نگذشته بود که دیدم هر دو آمدند، برخاسته استقبال کردم. چون نشستند گفتم: «برادر! مرا به عجب حالی گذاشتی؟ این کتاب مصیبت و یا سیاحتنامهٔ خود را به دست من پیموده در رفتی. مرا چنان مشغول داشت که نه از خود و نه از شما خبرم شد. تا حال هیچ‌چیز نخورده‌ام، سهل است که سیگار هم نکشیده بلکه از جایی که نشسته بودم جنبشی هم نکرده‌ام. حتی اهل خانه نیز چنان گمان برده‌اند که من هم با شما رفته‌ام. اکنون به خود باز آمده به فکر شما افتادم که در کجا مانندید.» گفت: «ما نیز از حمام بیرون شده به یک نفر همشهری که آشنا بود راست آمدیم. ما را برد به منزلش. ناهار و چایی را آن‌جا خوردیم، باز دست نکشید که «باید شب را نیز در این‌جا باشید!» به هزار گونه التماس راضی کردیم، یکسر می‌آمدیم به خانه که در اثنای راه به آدم شما برخوردیم که پی ما می‌رفت.» * * * İstanbula daxil olandan sonra İbrahim bəyin sərgüzəşti باری، قدری صحبت کردیم. پس از آن گفتم شام حاضر کنند. آن زمان به خاطرم آمد که از مصر به نام ابراهیم‌بیگ مکتوبی رسیده بود. گفتم: «برادر! راستی فراموش کردم. به نام شما کاغذی از مصر رسیده است.» پس کاغذ را از جزوه‌دان درآورده دادم. ابراهیم‌بیگ به اشتیاق تمام مکتوب را گرفت و آشکارا خواندن آغاز کرد. مندرجات مکتوب مذکور این است برادرجان! بحمدالله و المنة، همهٔ منسوبان و متعلقان سلامت‌اند. امیدوارم که این‌روزها در پناه خداوند وارد اسلامبول شده‌اید. از طرف شما چندان نگرانی داریم که به تقریر نمی‌آید. تمامی دوستان از طول کشیدن سیاحت شما ملول و همه در این اندیشه بودیم که شما در مملکت مصر به آزادی تمام بزرگ شده‌اید، این حالت شما با وضع ایران منافات داشت. راستی، می‌ترسیدیم که به سبب آزادی زبان، صدمهٔ بزرگی در ایران به شما وارد بیاید. خصوصاً مادر پیرت از این رهگذر خیلی نگرانی داشته، شب و روز در گریه و زاری بود. ای مرد بی‌انصاف! گیرم که دوستان از خاطرت بالمره فراموش شدند، مهر فرزندی و مادری کجا رفت؟ در ظرف این مدت طولانی، نه مکتوب نه تلگرافی از شما رسید که موجب اطمینان خاطر یاران و سبب تسلیت دل مادر مهجور و ناتوانت گردد. من خوب دریافتم، می‌دانستم که شما از دیدن جمال معشوقهٔ خودت -«ایران خاتون»- دنیا و مافیها را فراموش خواهی کرد تا چه رسد به ما. باری، شکر خدا را که چند روز قبل مژدهٔ حرکت شما از تبریز به واسطهٔ تلگراف رسید. دوستان از شنیدن این مژده شادمانی‌ها کردند، به‌ویژه والدةالدات را این مژده حیات تازه بخشید. دو شبانه‌روز از غلبهٔ شادی گریه می‌نمودند و هی تلگراف‌نامهٔ شما را می‌بوید و می‌بوسید و به دیگران می‌مالید. از قضا، تلگراف نیز چندان زود رسید که مایهٔ شگفتی و حیرت عمومی شد. گویا آن هم از حالت ملولی دوستان و نگرانی والدةالدات خبردار بوده در ظرف سه ساعت و سی و چهار دقیقهٔ خود را به ما رسانید و از مژدهٔ حرکت و سلامتی شما آگاهی بخشید. راستی حلال باد تعریف میرزا رضای شاعر که در حق آن بریدِ دونده‌تر از برق می‌گوید: ای «تل»! تو نیک واسطه‌ای دادخواه را آگه کن ز حال گدا پادشاه را در یک زمان، به یک حرکت، چون شعاع شمس طی می‌کنی مسافت صد ساله راه را فرسخ بریدن تو به قدر پریدن است از صحن دیده تا صف مژگان، نگاه را باری، خبر تازه نیست دوستان همه سلامت‌اند، به‌جز از یاد شما حرفی در زبان ندارند؛ بعضی در اثنای صحبت شما می‌گویند ای کاش در ایران ما نیز در نزد ابراهیم‌بیگ برده، تماشا می‌نمودیم که از دیدن آن وضع خود به‌خود چه‌گونه کوک می‌شود، آن دشنام‌های غلیظ را به که می‌گوید، بی‌دینی و بی‌غیرتی را به کدامین کسان اسناد می‌دهد. از این مقوله همی می‌گویند و هی می‌خندند. انشاءالله زود تشریف بیاورید که رفقا با تو کارها دارند. اگر می‌خواهی جانت خلاص شود هر چه آن‌ها گفت [می‌گویند] تو از پیش بگو. خود در خنده با ایشان همرنگ باش تا آسوده شوی، والا کارت خراب است و اسباب همه‌جوره کوک کردن شما را فراهم آورده‌اند. من از مفصل این نکته مجملی گفتم تو خود حدیث مفصل بخوان از آن مجمل قضای ناگواری که بعد از تشریف‌بردن شما روی داد، فوت حاجی علی بابای سلماسی است -خدایش بیامرزد! همهٔ دوستان از غریب و بومی از فوت آن مرحوم متأثر شدند. بعد از تعزیه‌داری، مأمورین گونسلخانهٔ روس آمده نقد و املاک و مطالبات آن را ثبت کردند. مردم در ثروت مومی‌الیه مبالغه‌ها داشتند. ولی از همه جهت سی و چهار هزار لیرا نقد و املاک و طلب از او باقی ماند. آن‌چه سهم علی رضای صغیر و محمدعلی مختل‌الشعور بود به بانک سپرده شد. قرار دادند که هر ماه برای مخارج مکتب و غیرهٔ علی‌رضا بیست و پنج لیرا و برای محمدعلی هشت لیرا داده شود. سهم وارثان کبیر را نیز به دست خودشان سپردند. تا یک هفته، مأموران گونسل‌خانه مشغول تقسیم متروکات نقد و جنس متوفی بودند. گونسل‌خانه تنها پنج لیرا و نیم حق‌الزحمه یا حق‌الحکومه برداشتند. آن را هم از وراث کبیر گرفتند، از حصهٔ صغار حبه و دیناری برنداشتند. این یک حادثه بود که عرض شد. حادثهٔ دیگری نیز روی داد که بس عجیب است. رفیق شما -که در بندر «سویش» مغازه داشت- در ضمن تجارت به طرف سودان رفته بود. چنان به نظرم می‌آید که آن وقت شما در مصر بودید، خلاصه چندی پیش از این خبر فوت او شایع شد. «...» خان، گونسل ایران، از مصر آدم فرستاد در سویش مغازهٔ او را مهر کرده آدمش را بیرون انداختند و از مغازه آن‌چه نقد و متاع کارآمد بود از میان رفت. بیچاره صاحب مغازه نمی‌دانم به چه واسطه در سودان از ماجرا مطلع شده، از پس بود یک‌ماه و نیم از انتشار خبر مرگش، خود به سویش رسید دید مغازه‌اش ممهور است. آمد به مصر. حالا هر چه داد می‌زند «من که نمرده‌ام، مغازه‌ام را باز کرده اموالم را به من بسپارید!» به جایی نمی‌رسد. جناب گونسل طفره می‌زند. بیچاره ناچار به حکومت خدیوی ملتجی شد، اعتنا نکردند. هنگامهٔ غریبی است. دیروز آقامیرزا عباس و حاجی خلیل آقا به شوخی می‌گفتندش که «بندهٔ خدا در گونسل‌خانه به ثبوت رسیده که تو مرده‌ای، حالا باید رفته از سودان شهادت‌نامهٔ مصدق بیاوری که زنده هستی، تا آن وقت به کارت رسیدگی کنند.» بیچاره از شنیدن این سخنان دیوانه شد. حالا دربه‌در می‌گردد تا چه شود. همشهریان مصر می‌گویند جای ابراهیم‌بیگ خالی است، هر گاه این ماجرا را به چشم خود می‌دید آیا متنبه می‌شد یا باز ما را به عدم غیرت و حمیت بر می‌شمرد؟ دیدم دست‌های ابراهیم‌بیگ می‌لرزد. رنگش متغیر گشت. سراسیمگی در حالش پدید آمد و یک بار مکتوب را پاره‌پاره کرده دور انداخت و گفت: «خود هم نمی‌دانم چه بلا در سر دارم. همه‌جا مصائب مرا پیشواز می‌کند. گویی این مقدمات را برای گداختن دل من مخصوصاً فراهم می‌آورند و نمی‌دانند که این دل بلاکش خود لختی خون گشته است. مردکهٔ بی‌انصاف گویی برای استقبال من تحفه فرستاده است! به خدای با این‌همه من راضی هستم که گونسل ایران هست و نیست مرا به غارت ببرد و خودم را به سخت‌ترین مصائب گرفتار سازد ولی پس از مرگ من چند تن نصارای زنخ‌تراش و کامه‌کلاه، برای تقسیم متروکات من به وارث شرعی به خانهٔ من نیایند. این مردمان بی‌خبر چنان می‌پندارند که در روس ظلم نیست. مأمورین آن رشوت نمی‌گیرند. به خدای! هر گاه آنان بند بگسلاند، چون گاوسالهٔ خواجه نصرالدین [گوسالهٔ ملانصرالدین] از مأمورین ایران خیلی تندتر می‌دوند. اما درد اینجاست که از ما سرچشمه خراب است. هر گاه مأمورین روس را در خیانت‌کاری بگیرند دیگر محال است که خلاص شوند و دوباره به سر کار آیند، ولو که منسوب به خانوادهٔ ایمپراتوری باشند. ابداً پای توسطی در میان نیست. آن‌چه محکمه در کیفر کردار او حکم کرده است، بی‌کم و زیاد مجرا می‌گردد و وجوه رشوت ناشمرده می‌ماند که معنی عدالت همین است. وقتی که کار به محکمهٔ عدلیه رسید به قوانین مساوات تا آخرین نقطه رعایت می‌شود. این است که بزرگان گفته‌اند «ظلم بالسویه عین عدل است.» اما در ایران بدبخت ما، هر گاه کسی به دولت صد هزار تومان خیانت کرده یا همان مقدار به مال غیر تجاوز کند در صورت آشکار شدن آن خیانت و یا تعدی اگر بیست هزار تومان آن را به رؤسای کار به عنوان رشوت بدهد، البته مابقی را مفت از میان برده می‌خورد و خود هم خلاص خواهد شد.» صاحب‌خانه می‌گوید: هر چند که از قدیم به مراتب تعصب ملی ابراهیم‌بیگ آگاهی داشتم ولی چنان گمان می‌کردم که پس از سیاحت ایران و دیدن آن همه ناملایمات آتش تعصب او تا یک درجه سردی و خاموشی گرفته است. اما از ملاحظهٔ این حال و شنیدن این تفصیلات دیدم خیر! ظن من به خطا رفته، بالعکس به مراتب تعصب ملی او افزوده است. پس در دل خود تصدیق کردم که این خوی او فطری است نه عارضی، «با شیر اندرون شده با جان به در رود.» راستی، از آه‌های سرد پی‌درپی او دلم آتش گرفت. رقتم دست داد. بی‌خود از جای برخاسته گریه‌کنان او را به کنار کشیدم و از سر و صورتش بوسیده گفتم: «برادر جان، نعمت وطن‌پرستی بر تو گوارا باد! آفرین خدای بر پدری که تو پرورد و مادری که تو زاد! راست می‌گویی و خوب فهمیده‌ای که از ما سرچشمه خراب است، نه همهٔ حکام مسلم ظالم است و غیر مسلم عادل. ما نیز در این‌جا گونسل داریم. خود از ملت نصارا است ولی هزار مرتبه از گونسل‌های پیش ظالم و غدار[تر] است. کارهایی می‌کند که به تقریر نمی‌آید. نمی‌دانم به چه وسیله خود را به این سفارت انداخته، مدت‌هاست که عنان اختیار ملتی را از هر طبقه به دست این ظالم سپرده بر مال و جان و اعتبار مردم مسلط داشته‌اند. در تاخت و تاز ضعفای ملت و هتک احترام مردمان محترم چندان دلیر و بی‌باک است که مردم، به استثنای یک نفر، به تمامی گونسل‌های پیش رحمت می‌کنند. یکی از دوستان من نقل می‌کرد که: در ضمن کاری چند روز پیش به گونسل‌خانه رفته بودم، دو نفر از عوام ملت را آن‌جا دیدم، یکی عرضه‌چی بود، از دیگر ادعای طلب می‌نمود. مدیون می‌گفت: «استطاعت ادای دین خود را ندارم.» یک بار صاحب طلب بی‌اختیار فریاد زد که «خان قربانون اولوم بو بی‌انصافون سورووش منم پولم ارمنی پولیدور!» حضار همه خندیدند. هر چند که خان خود نیز نیم‌خندی کرد. ولی من دیدم که رنگش متغیر شد. عجب است که همین گونسل به دعوای نکاح و طلاق ما نیز به اقتضای مأموریت خود می‌پرداخت. پس خرابی سرچشمه را دلیل بهتر از این نتواند شد. هر کس از زیردستان خود به ستم گرفت و به زبردستان به رشوت داد، تحصیل هر مأموریت برای او ممکن است و هر قدر شقاوتش زیاد باشد تقربش به دستگاه حکومت بیشتر می‌شود. چنان‌که نصرانی قاضی مسلمانان شده است.» در این‌جا، یوسف‌عمو نیز مداخله به صحبت کرده گفت: «آقا جان! این‌ها چه فرمایش است؟ سرِ چشمه چه گناه دارد؟ شقی همه‌جا و از هر ملت که باشد شقی است، عکس آن نیز هکذا. خدا بیامرزد میرزا احمد خان جنرال کونسل مصر را! آن نیز از همان سرچشمه آب می‌خورد. آن هم از مأمورین دولت ایران بوده در مصر با تبعه و زیردستان پدروار رفتار می‌نمود. ایرانیان در زمان مأموریت آن مرحوم افتخارها داشتند. آنان‌که از خوف تاخت و تاز پیشینیان ترک تابعیت نموده بودند اظهار ندامت می‌کردند. از رعیت احدی از آن مرحوم و کسانش آزرده نشدند. بیچاره همیشه قرض‌دار بود و آن‌چه به دستش می‌رسید وقف سادات و دراویش بود. به خاطر دارم که یک شب رقعه‌ای به مرحوم حاجی ابوی‌بیک نوشته پنجاه لیرا قرض خواسته بود. حاجی مرحوم چون از داد و دهش آن مرحوم آگاهی داشت مخصوصاً وجه را به من داد و سپرد که خودت برده بسپار و ببین که در دل شب این پول را چه می‌کند. برده تسلیم کردم، دیدم سه نفر از سادات هم در آن‌جا هستند. به تقریبی از ناظر «وکیل خرج» پرسیدم که شبانه پول را برای چه لازم داشتند؟ گفت: «برای این سه نفر سید. خان به ایشان وعده کرده بودند که هنگام رفتن نیازی به شما خواهیم داد. حالا می‌روند، به ایشان خواهیم داد.» واقعاً قدری نگذشته بود که خان ایشان را خواست و تمامی آن پول را به ایشان تقسیم کرد. چندی پس از آن مرحوم، که در مصر یکی دو گونسل عوض شد، حاجی میرزا نجفعلی خان آمد. به جای شمع کافوری چراغ نفت سوختن گرفت. اسباب نیکنامی و شرفی را که آن مرحوم در مصر برای دولت و ملت به زحمات زیاد فراهم آورده بود پشت پای زد. در تاخت و تاز چندان دلیر شد که مردم به چنگیز خان رحمت می‌خواندند. حسن خلق خوبی را -که پیشتر از او گونسل بود و در ظلم آوازه‌ای داشت- فرسنگ‌ها از خود عقب گذاشت. خدای روحش را تا روز رستخیز معذب دارد! پس معلوم است که شقاوت فطری مردم را به ظلم وامی‌دارد. سرچشمه را چه گناه است؟» در این اثنا خبر دادند که شام حاضر است. ابراهیم‌بیگ گفت: «هر شب شام را مثل امشب زود می‌خورید یا برای خاطر ما تغییر در وضع خودتان می‌دهید؟» -«برادر جان! من امروز از دولت مطالعهٔ سیاحتنامهٔ شما روزه گرفتم. ولی افسوس که نماز نخواندم.» خندید. در حقیقت هم آن‌طور بود. نماز را بالمره فراموش کرده بودم. رفتیم سر سفره. در اثنای طعام قدری صحبت شد اما حالت ابراهیم‌بیگ را خیلی منقلب دیدم. ملاحظه می‌نمودم که بیخودانه حرکت می‌کند. مثلاً بعض صحبت را دوباره می‌پرسید. گویا تازه وارد شده از آغاز صحبت بی‌خبر بوده است و همچنان خود نیز بعض سخنان را مکرر می‌گفت. به هر حال شام را خورده از سر سفره برخاستیم. ابراهیم‌بیگ گفت: «من نماز بخوانم.» به لطیفه گفت که: «هر گاه می‌خواهید، قضای نمازهای ظهر و عصر شما را هم به‌جا بیاورم.» او رفت به نمازخانه. من ماندم و یوسف‌عمو. گفتم: «عمو جان! بگو ببینم احوال شما چه‌طور است؟» گفت: «آقا! احوال مرا نپرسید که جان به گلویم رسیده. اگر بدانید که من در این سفر چه زحمت‌ها کشیده‌ام، بر من ترحم می‌کنید؛ نه من به‌تنهایی، این جوان هم تمام شده است. چند روز می‌شود که بی‌خود حرکت می‌کند. هی آه می‌کشد. گاهی بیهوشانه لب خود را می‌گزد. گاهی بی‌هیچ سبب ظاهری دست تأسف به زانو می‌زند. بعض اوقات خودبه‌خود چندان حرف می‌زند که دهانش چون مردمان مصروع کف می‌بندد و مردمک دیده‌اش در چشمخانه می‌گردد. آخرالامر، لرزی گرفته بیهوش می‌افتد و خوابش می‌برد. آن زمان نیز راحت نیست. هی با خود سخن می‌گوید. هی حرف وطن است که از زبانش جاری است. گاهی می‌بینم یکی را مخاطب و معاتب داشته، داد می‌زند که سبب تباهی حال وطن و زبونی و پریشانی هموطنان شما هستید، معنی حب وطن را نمی‌دانید! از این‌گونه سخنان چندان می‌گوید که من متأثر شده از خوابش بیدار می‌کنم. می‌پرسم در حالت خواب این چه داد و فریاد است که می‌کنی، خصومتت با کیست؟ می‌گوید هیچ. باز می‌خوابد، همان آش است و همان کاسه. نمی‌دانم چه خاک بر سر خود کنم. از خدای درخواست می‌نمایم که چندانم از مرگ مهلت بدهد که این جوان را تندرست در مصر به مادرش برسانم. پس از آن، آرزویی در دنیا ندارم. حال این جوان خیلی خراب است شما هم قدری نصیحت کنید بلکه کارگر شده قدری از این حالت بیهوشی به خود باز آید.» گفتم: «من از اول که عزم سیاحت او را شنیدم می‌دانستم که بر سر شما چه خواهد گذشت. اما شکر کن که باز ارزان خلاص شده‌اید!» در این اثنا ابراهیم‌بیگ نمازش را تمام کرده برد! آمد سلامی کرد و نشست. گفت: «هر گاه ممکن است یک تلگراف به مصر بنویسیم آدم شما برد به تلگرافخانه بدهد.» گفتم: «چرا ممکن نباشد؟ کاری است بسیار سهل.» پس تلگرافی نوشت فرستادیم. گفتم: «خوب، برادر! قدری صحبت کنید مستفیض شویم. ولی خواهش دارم از بی‌نظمی ایران چیزی نگویید. زیراکه در سیاحتنامهٔ شما همهٔ آن‌ها را خواندم، خود هم تا یک درجه می‌دانستم. شما قدری هم از محسنات وطن که دیده‌اید نقل نمایید.» گفت: «از محسنات نیز هر چه دیده‌ام در سیاحتنامه ثبت است، البته دیده‌اید.» گفتم: «درست در نظرم نیست، وانگهی می‌خواهم از زبان شما توصیف محبوب خودتان را بشنوم.» گفت: «از همه جهت چهار چیز خوب در ایران دیدم که موجب خوشوقتی من و افتخار عموم وطن‌پرستان تواند شد: اول روضهٔ مطهرهٔ حضرت امام -رضا علیه‌السلام؛ دوم کاروانسراها و بعض راه‌های شوسهٔ پادشاه غفران پناه شاه عباس صفوی -طاب‌الله ثراه؛ سوم بودن شخص بزرگ و کارآگاهی مانند «وجود محترم» در طهران؛ چهارم دارالفنون ناصری در طهران، والسلام!» گفتم: «والسلام؟ چرا؟ این‌همه شهرهای خوب را سیاحت و گشت و گذار کردید تنها این چهار چیز جالب نظر مشکل پسند شما شد؟ شهر ارومیه را با آن همه چمن‌های سبز و خرم و گلستان‌هایی -که رشک گلشن ارم است- مگر سیاحت نکردید که هوای هر سوی مشک‌بیز و نسیمش عنبرآمیز است؟ سایرین که دیده‌اند آن شهر مینو بهر نمونه‌ای از جنت است. صحن باغ و بساتینش از کثرت گل‌های رنگارنگ رشک نگارستان چین است و خاکش همه‌جا عنبرآگین. خدای را! انصاف است از آن شهر -که گلستان روی زمینش توان گفت- توصیف نکرده بگذری؟» گفت: «بنده باغات و بساتین را افسرده و باغبانان را خفته یافتم. گل‌ها را همه پژمرده و زرد و گلستان‌ها را تیره از رنگ غبار و گرد دیدم. نه در صحن گلستانش نزهت و نه در گل‌هایش طراوت بود. همه‌جا را پایمال سم خیول خزان یافتم و گمان ندارم که به این روش بهاری در پی آن خزان باشد. سال دوازده ماه خزان است و بس.» گفتم: «از وضع صحبت و سخنان شما، چنان معلوم می‌شود که از ایران خیلی رنجیده‌اید.» ابراهیم گفت: «حاشاکه من از محبوب خود برنجم! «من لاف عشق می‌زنم این کار کی کنم؟» حیات من در گرو مشتی از خاک آن زمین پاک است. همه آزردگی دل غم‌پرور من از غفلت باغبان است وگرنه باغ را تقصیری نیست. چنان‌که خود تعریف کردی، شهر ارومیه و سایر بلاد ایران برازندهٔ صد چندان توصیف‌اند. جنگل مازندران بهشت روی زمین است. در تمام صفحهٔ گیتی بهتر از آن صفوت هوا و خضرت خاک جایی پیدا نمی‌توان نمود. افسوس که از غفلت باغبان، دیو و دد اجانب چندین سال است بدان‌جا ریخته به فضای نزهت‌افزای آن خاک غم بیخته‌اند. زخم تیشهٔ آن نامردان دل وطن‌پرستان را تا قیامت مجروح خواهد داشت. آخر من چه خاک بر سر خود کنم؟ از کدامین محسنات دارندهٔ این ملک مبارک سخن گویم؟ چرا در چند بندر آن خاک پاک چند کشتی از دولت ما با بیرق‌های شیر و خورشید که نمایندهٔ سطوت و هستی دولت و ملت است نباشد؟ هر گاه اولیای دولت ما مخارج سه سفر سیاحت فرنگستان را به آبادی آن ملک صرف می‌کردند، امروز به همان اندازهٔ خزانهٔ دولت از منفعت آن آبادی بهره‌مند می‌شد و محتاج آن نبود که برای مخارج لازمهٔ مملکت به تاخت و تاز رعیت قیام نماید. همه‌جا خاک وطن به زبان حال فریاد می‌زند که: ای ایرانیان و ای فرزندان ناخلف من! از من غفلت نکنید که من در دل خود گنج‌های بیکران برای شما آماده داشته‌ام. سعی و همت کنید، از من فیض ببرید. اما فریاد او به گوش احدی نمی‌رود. «ولهم آذان لایسمعون!»» گفتم: «پس معلوم می‌شود شما از مردم مملکت، یعنی از هموطنان خود، رنجیده‌اید، چنان‌که از وضع صحبت و سیاحتنامهٔ شما هم دریافت می‌شود. ولی من به شما نصیحت می‌کنم که این خولیا را از دل به در کن، به غصه خوردن جوانی ابراهیم نام، که خیال خود را به هوای اصلاح وضع وطن پریشان کند و به سبب عدم انتظام کارهای وطن دائماً خود را اندوهگین بدارد، ثمری حاصل نتواند شد؛ شدنی می‌شود و غصه به تو می‌ماند. حضرت امیرالمؤمنین علی‌بن ابی‌طالب -علیه‌السلام- می‌فرماید: «الجزع عندالبلا یاتمالمحنة.» در بلیت جزع مکن که جزع پای تا سر دلت کند رنجور هیچ رنجی تمام‌تر زان نیست کز ثواب خدای مانی دور من می‌ترسم -خدا نکرده- از این پریشانی خیال به وجود و صحت تو صدمه برسد. این حالت تو مثل آن است که به حیات خود قصد کرده باشی. این هم از گناهان بزرگ است و در عقبا موجب سخط خداوندی است. هر گاه خود رحم نداری بدان پیرزن مادرت ببخشای که امروز در صفحهٔ گیتی به‌جز از تو کسی را ندارد، حیاتش بسته به حیات شما است. چیزهایی که در این سیاحتنامه نوشته و از آن آزرده خاطر هستی مطلب پنهانی نیست. همه کس هر روز می‌بینند و بدان وضع الفت گرفته‌اند و در انظار هم بس که آفتابی است دیگر اهمیتی ندارد. اما با وجود این، جای هزارگونه افسوس است. ولی چه باید کرد؟ اگر به مرگ من و تو این نواقص اصلاح می‌شود برخیز اول من، بعد تو، خودمان را بکشیم! در صورتی که چارهٔ این دردها از من تو و ساخته نمی‌شود، پس باید بسوزیم و بسازیم، تا خدای خود فرجی عطا فرماید، بزرگان ملت و اولیای دولت را متنبه سازد.» * * * İstanbula daxil olandan sonra İbrahim bəyin sərgüzəşti, 2 ابراهیم گفت: «برادر جان! من از ناملایمات وطن هر چه که دیدم همه را ننوشته‌ام؛ به واهمهٔ این‌که مبادا به دست معترضان سررشتهٔ ملامت بیفتد، دیگر روز روشن را از شماتت خودشان بر من تاریک‌تر از شب دیجور می‌کنند. غیرت نگذارد که بگویم که مرا کشت تا خلق ندانند که معشوقه چه نام است.» در این صحبت بودیم که یکی حلقه به در زد. نوکر خانه در را باز کرد. یک نفر از ایرانیان -که معمم و در سلک علما بود- از در درآمد. گویا به عزم شب‌نشینی آمده بود. به هر حال، پس از تعارفات معمولهٔ گفت: «فلان کس! راستی خبر تشریف آوردن مهمان عزیز را شنیدم. صبحی می‌خواستم شرف‌یاب شوم، بعد فکر کردم که شب‌ها دراز است. با خود گفتم بهتر آن‌که شب بروم و به کام دل صحبتی کنیم.» گفتم: «بسیار خوب، خوش آمدید، قدم بالای چشم!» قدری مجلس به سکوت گذشت. ملا گفت: «مجلس شما را افسرده می‌بینم، اگر صحبت محرمانه دارید عیب ندارد، من قهوه‌ای خورده مرخص می‌شوم.» گفتم: «نه! مهمان محترم ما تازه از ایران آمده، از سیاحت آن سامان و دیدن بعض ناملایمات خود آزرده خاطر است. افسردگی مجلس از بنده و شما نیست.» ملا روی به ابراهیم‌بیگ کرده گفت: «مهمان قارداش! در ایران چه خبر تازه هست و چه روی داده که موجب افسردگی خاطر شما شده؟ بفرمایید ما هم بدانیم.» ابراهیم گفت: «هیچ خبری نیست.» ملا باز بسیار اصرار کرد. ابراهیم گفت: «سبب بزرگ این خاطر افسردگی من شما هستید.» ملا گفت: «من؟» ابراهیم گفت: «یا شما یا برادران شما، هیچ تفاوت ندارد.» ملا گفت: «من و یا برادران من به شما چه کرده‌ایم؟» گفت: «به من هیچ نکرده‌اید، اما حقوق سایر برادران مرا ضایع نموده‌اید.» ملا گفت: «چه حقوق؟ حقوق کدامین برادران شما؟» ابراهیم گفت: «حقوق برادران وطنی من.» ملا گفت: «راستی نفهمیدم.» ابراهیم گفت: «حالا من یکان یکان عرض بکنم، شما بفهمید. جناب آقا! من با این یوسف عمو که در خدمت شما نشسته‌ایم در شاهرود به بهانه‌ای پیش یک نفر ملای مکتب‌دار رفتیم. یوسف عمو بایع شد، من مشتری. تمسکی نوشت و خانهٔ این را در مقابل مبلغی نزد من بیع شرط گذاشت و به سبب یک قران که از ما اجرت قلم گرفت بدان تمسک بی‌پا و بیع شرط موهوم مهر زد و شهادت نوشت، بدون این‌که به تحقیق مطلب بپردازد و سخنی از روی تدقیق مسئله از ما بپرسد، بلکه این یوسف عمو مال دیگری را به تقلب‌کاری به من می‌فروشد. ملای مذکور من و او را نشناخته، چگونه بدان تمسک مهر نهاد و به کدام دلیل شرعی بدان بیع شرط نامه شهادت داد؟» ملا مستهزیانه گفت: «به‌به آقا جان! این حرف است که شما می‌زنید؟ نویسنده چه تقصیری دارد؟ شما رفتید اقرار کردید، او هم نوشت داد.» ابراهیم گفت: «اگر خانه مال دیگری باشد نمی‌دهد. آن‌وقت چه می‌شود؟» ملا گفت: «ندهد. هیچ چیز نمی‌شود!» ابراهیم گفت: «اگر ندهد من می‌روم پیش حاکم مملکت عرض شکایت می‌کنم.» ملا گفت: «خودت می‌دانی برو بکن!» ابراهیم گفت: «در صورتی که من شکایت پیش حاکم بردم البته آن هم به فراش‌باشی خود حکم خواهد داد که ملک را گرفته به من بدهد. آن‌وقت از طرفین هی رشوه و تعارف است که خواهند گرفت. یک بار خبردار خواهیم گشت که هر دو تمام شده‌ایم. حالا این یکی ملای مکتبی بود، از او درگذشتیم؛ در حق مفتیان بزرگ چه می‌گویید که در یک دعوای زید و عمرو چندین احکام ناسخ و منسوخ از یک نفر عالم صادر می‌شود؟ بسا دعواهای املاک را از این قبیل دیدم که طرفین از یک عالم چندین احکام در دست دارند، باز دعوا تمام نشده چند نفر حاکم تغییر و تبدیل می‌شود، در تجدید هر حاکم دعوا نیز تجدید می‌گردد تا آخر به همین سبب چندین خانواده از طرفین به همدیگر خصم جانی و مالی می‌شوند و آتشی از آن میان افروخته می‌گردد که تر و خشک همه را می‌سوزاند. آیا این یکی برازندهٔ شأن بلند علماست؟ احکام خدا و اوامر شریعت غرا در احقاق حقوق عباد، ناسخ و منسوخ لازم دارد؟ این‌که یک دعوای ملک سال‌های سال فصل نمی‌شود سبب‌اش چیست؟» ملا گفت: «من عالمی را تا به چشم خود نبینم که رشوت گرفت، نمی‌توانم در حق او زبان درازی کنم.» ابراهیم گفت: «من هم نمی‌گویم، اما این یکی را می‌گویم عالمی که مرجع مردم شهری واقع شده چرا باید برای فصل دعاوی مردم سجلات منتظمهٔ شرعیه نداشته باشد؟ برای محاکمات و مرافعات مردم موقع مخصوصی و وقت معلومی معین نکند، اختیار مُهرش در دست دیگران باشد؟ حکمی را که در خانهٔ خود مهر کرده به دست یکی از متخاصمین داده دو روز بعد در محراب میان دو نماز نقیض آن را مُهر نموده به دست مدعی علیه بدهد تا کار به جایی رسد که حکومت عرف بر آن‌ها بخندد؟ من می‌گویم چرا در ایران تمامی امور روحانیه و جسمانیه بی‌قاعده و بی‌نظم باشد؟ چرا مراتب علمیه و مناصب ملکیه موروثی گردد؟ کجا رواست که مرد محض این‌که پدرش قاضی بوده خود نیز بدون هیچ استحقاقی صاحب مسند قضاوت گردد؟ یا این‌که پدر مرد سرتیپ بوده پس از فوتش پسر او در هجده‌سالگی -که دست از پای نمی‌شناسد- سرتیپ شود؟ این‌ها همه حقوق ملت و برادران وطنی من است که پایمال می‌شود.» ملا گفت: «آقاجان! به فرمایش شما، باید علمای ملت خانه‌نشین باشند؟» ابراهیم گفت: «استغفرالله! من از اهل شورا و از مردم حل و عقد نیستم و حکمم نیز نفوذ ندارد، اما تعصب ملی نمی‌گذارد در مجلس سکوت ورزم و به سخنان دور از حق و صواب پاسخ و جواب ندهم. به اجازهٔ بزرگان نافذالحکم عرض می‌نمایم که امروز در میان ما قانونی که مشتمل بر تمامی احکام الهیه باشد نیست، مگر در حضور مبارک حضرت امام عصر -عجل‌الله فرجه. امروز مبنای احکام به دلایل عقلیه و نقلیه مستند است. ما بیش از همه، به وجود اجراکنندهٔ قوانین و احکام شرعیه محتاج‌ایم؛ اول آن را باید پیدا کنیم و راه پیدایش آن هم بدین وجه ممکن تواند شد که به حکم مرجع کل علما مجلس بزرگی مرکب از اتقیای علمای ملت تشکیل می‌شود، و آن مجلس به نسبت بزرگی ولایات و جمعیت اهالی شهرها معین می‌نمایند که بدان ولایت برای فیصل قضایا و احقاق حقوق عباد چند نفر علما لازم است، آن را معین می‌کنند. آنگاه از علما، آنان که در خدمت رییس و مرجع کل به طلاقت لسان و عذوبت بیان و تقوا و دیانت و وفور علم و وقوف به احکام شرعیه سمت رجحانیت دارند منتخب و بدان جا معین می‌فرمایند. و از امهات کتب فقه نیز آن‌چه متعلق به حقوق و بیع شرعی و تجارت و امثال آن‌هاست به زبان ساده و لغت سهل به پارسی ترجمه و طبع نموده منتشر می‌سازند، تا هر کس گرفته بخواند و تا یک درجه عارف به مسائل حقوقیهٔ خود باشد؛ و آن‌وقت هر حکمی که از قاضی عادل مملکت داده می‌شود خود به خود نفاذ می‌یابد. پیشوایان اسلام احکام قضایای بسیار مهم را به روی پارچهٔ پوست با استخوانی در نهایت اختصار نوشته می‌فرستادند و همه جا در اقطار بعیده نافذ بود. شریعت پاک محمدی از اول مبرا از هرگونه حیل و دسایس است، با نیرنگ خدعه آموزش نداشت. شارع مقدس -که تن و جان به فدای شریعت مطهرش باد!- چه صدمات به گرامی وجود اقدسش روا داشت تا احکام شریعت خود را استوار دارد. از اعادی چه زحمت‌ها کشید و چه ناملایمت‌ها شنید! همه را متحمل شد که پیروانش در فصل قضایا به زحمت نیفتند. حال، زهی بی‌انصافی است که علمای ملت احکام شریعت طاهره را به حیله و تزویر مختل سازند و نام حیلهٔ شرعی به زبان آرند. مگر نه خدای خود بر همه چیزی عالم و داناست؟ گذشته از این‌ها، مگر علم بسته به چهار گز کرباس است که هر کس در سر داشته باشد، ما باید او را عالم دانیم و چون عالمان از ایشان تمکین کنیم؟ آنکه بر مسند علم نشست باید علم و دیانت و تقوا و همه چیزش برازندهٔ آن مسند مقدس باشد؛ و الا فلا.» پس صاحب‌خانه به صحبت مداخله کرده به ابراهیم‌بیگ گفت که: «این همه اصرار شما در تعصب ملی بی‌معنی است. از شمردن عیوب مردم در پیش چشمشان و به صراحت نمودن قبایح اعمال خلق و نکته‌گیری بر خرد و بزرگ ثمری حاصل نمی‌شود، مگر این‌که بی‌سبب مردم را به خود دشمن کنی و از معاشرت و مصاحبت تو بگریزند. تا این پایه، اوقات خود را تلخ نکن! قدری تیغ زبان را در نیام دار! «ره چنان رو که رهروان رفتند.»» ابراهیم گفت: «آقای میزبان! اولاً خود می‌دانید که مرا از این گفتارها با کسی غرض و خصومت نیست. من شخصاً با همه بر سر صلحام ولی محرک من بدین گفتارها همانا تعصب ملی و درک وطن است. هر کس این ناملایمات را ببیند و نگوید نام او را باید از جرگهٔ اسامی وطن‌پرستان دور کرد. در مذهب من، آن‌چنان شخص [در] ردیف گویندگان لفظ شوم «به من چه؟» است که در همین مختصر سیاحتنامه، در چند جا، نام آن گونه کسان را به طعن و نفرین یاد نموده‌ام. بر خود چگونه هموار کنم که داخل جرگهٔ آن‌گونه نظران بشوم؟ اگر تمامی هموطنان ملاحظات شخصیه را، از پنجاه سال به این طرف، کنار گذاشته بد را بد و نیک را نیک می‌گفتند، امروز بسیاری از کارهای ناشایست اصلاح شده بود؛ این ملت بدبخت اسیر حکم فراش‌باشی و داروغه نبودند و ملاهای بی‌سواد مکتبی بر همه چیز ما فعال مایرید نمی‌شدند. واضح است که چون در میان هر طایفه و قومی که سوءاخلاق و ذمائم اطوار و عادات رذیله بروز و ظهور نماید، هرگاه عقلای قوم از تذکر آن اطوار سینه خاموش نشینند، هر آینه سوءاخلاق را در میان آن طایفه تعمیم حاصل شده به‌تدریج هدف سهام طعن و تمسخر بیگانگان خواهند شد، شرف و اعتبار آن قوم در میان خودی و بیگانه محو و نابود خواهد گردید. پس فرض ذمت دانشمندان امت و عقلای ملت است که معایب و نقایص آن طایفه را، بی هیچ ملاحظهٔ حال و شأن بدکاران تبه روزگار، هر چند که علی‌الظاهر صاحبان قدرت و قوت هم باشند، تذکره نمایند، بلکه از شنیدن آن متنبه شده خوی نیکان گیرند و از ذمائم افعال دوری جویند، تا این‌که به تدریج صلاح جای فساد را گیرد و ناملایمات تباهی پذیرد. چگونه من خاموش بنشینم و نگویم که دین پاک اسلام ما را به عدالت و مساوات امر فرموده حکام و قضات ما باید در فصل دعاوی به حقانیت حکم بدهند، نه این‌که به رعایت خاطر یکی یا به لذت رشوت دیگری، چشم از فرمان واجب‌الاذعان خدا و پیغمبر چشم پوشیده حقوق زیردستان را دانسته و فهمیده ابطال کنند و با این همه دعوا مسلمانی نمایند و بگویند که ما از امتان پیغمبر آخرالزمانیم؟ در مصر چند نفر از معتبرین تجار ایران هستند که وجودشان واقعاً سبب افتخار ملت است. مأمورین ایران -که هر روز یکی می‌آید و دیگری می‌رود- عرصه را چندان به ایشان تنگ گرفتند که ناچار خودشان را به حمایت دولت‌های خارج کشیدند. تقصیر این بیچارگان چه بود که بایستی از دولت متبوعهٔ خود روی‌گردان شده خودشان را به زیر بیرق بیگانگان کشند؟ مگر ملکهٔ انگلستان ایشان را دعوت کرده یا ایمپراتور روس بر ایشان مواجب و مرسوم معین و مقرر نموده بود؟ آیا احدی از ایشان پرسید که سبب چه شد شما ترک تابعیت نمودید؟ چه بکنند؟ کسی دادرس نیست. رعیت از حقوق مالی سهل است که از حقوق بشریت نیز محروم است. در یک شهر، چندین حکومت هست که هر کدام به نحوی زیردستان را می‌چاپند. کدامین کس از رعیت در مقابل احکام سراپا جور حاکمان فرعون منش جرئت گفتار دارد که بگوید این چون و آن چرا؟ همان ساعت حکم پشت گردنی است. حق بالمره از میان رفته و به ناحق نیز هر چه خواستند می‌کنند. هر کسی را سر غلیان طلا و دو نفر پیشخدمت و چهار نفر فراش و جبهٔ ترمه‌ای هست مسلط به جان و مال مردم است. امروز کار به جایی رسیده است که بسیاری از علما نیز خوی حکام گرفته در اظهار دبدبه و دارات از ایشان پیش افتادند. از بزرگان هر کدام در تاخت و تاز رعیت بیشتر دلیر است کارآگاه و هنرمند اوست. هر کدام بالنسبه رحمی در دل و خوفی از خدای دارد بی‌عرضه و بی‌وجود است. هر فقیهی که عمامه‌اش بزرگ و آستینش دراز شد اعلم‌العلماست و هر کس در دروغ‌بافی بی‌پروا باشد افصح‌الشعراست. شما چنان خیال نکنید که من در وطن از ناملایمات هر چه دیده‌ام همه را نوشته‌ام. نه به جان عزیزت! که از بسیاری چشم پوشیده درگذشته‌ام. یعنی خود هم به ستوه آمده بودم. از جمله روزی در جای معتبری مهمان بودیم، یعنی بنده را به واسطهٔ دوستی بدان جا دعوت کرده بودند. وقتی که داخل مجلس شدیم تالار پر بود. دم در، پایین‌تر از همه نشستیم. در حقیقت جای ما نیز بایستی همان‌جا بشود، چه مدعوین تماماً از علمای اعلام و خوانین عظام و معتبرین تجار بودند. یک دفعه دیدند که ده دوازده نفر در دست هر کدام غلیان و چپوق به ازدحام و تعجیل تمام که -گویی از پشت سر دشمن مهیبی آنان را می‌دواند- داخل تالار شدند. در داخل نیز هر یک از اینان می‌خواست به دیگری سبقت گیرد، به‌طوری که کمی نمانده بود به همدیگر برخورده بیفتند. در و دیوار تالار از جنبش آنان لرزیدن گرفت. من متحیرانه در آن وضع می‌نگریستم. غلیان و چپوق‌ها را به حضرات توزیع کردند تا همه کشیدند، دوباره گرفته بیرون بردند. در آن اثنا، دیدم در قهوه‌خانه نیز قیل و قال است، هی دشنام‌های غلیظ و سخنان نامربوط است که به آهنگ‌های مختلف رد و بدل می‌شود. من از شنیدن این مهملات و سخنان زشت بازاری متعجب گشته از رفیق خود پرسیدم که «این چه هنگامه‌ای است؟» گفت: «باش تا بعد به شما بگوییم.» پس از ختام مجلس مهمانی که برگشتیم در راه گفت: «آن قیل و قال و دشنام‌های سخت که رد و بدل می‌شد در میان نوکران آقایان بود که هر کدام از ایشان می‌خواستند در تقدیم غلیان به آقای خود بر دیگری سبقت جویند. زیراکه غلیان هر کسی پیشتر به مجلس داخل گردید دلیل بلندی مقام و شأن اوست. حضرات آقایان خود نیز از نوکران همین خدمت را منظور دارند. لهذا این معنی در امثال این مجالس همیشه سبب حدوث قیل و قال در میان نوکران است. بسا می‌شود که کار از مشاتمه به مضاربه نیز می‌کشد. آقایان هیچ‌وقت از این وضع متأثر نشده ابداً به روی بزرگواری خودشان نمی‌آورند، چنان‌که امروز شما هم دیدید.» حال انصاف فرمایید! بدبختی ما تا به کجا بالا گرفته است! در صورتی که خواص ملت بدین بازی‌های طفلانه مشغول شوند دیگر از عوام چه توقع توان کرد؟ بزرگان سایر ملت‌ها به چه مشغول‌اند و خواص و رؤسای روحانیون و جسمانی ما به چه! حالا که زمام بست و گشاد کارهای ملت را به ارادهٔ این حضرات سپرده است، باید خودشان، به اقتضای انسانیت و تربیت، متواضع و خلیق بوده سایرین را نیز به فروتنی و حسن سلوک نصیحت کنند، و از مظلومین و ملهوفین دادخواهی نمایند و ملت را به اتحاد و اخوت وادارند. بالعکس محض تبعیت هوای نفس بی‌هیچ سبب معقولی باعث حدوث خصومت در میان جمعی عوام شده خودشان هم بدین وسیله به یکدیگر بغض می‌ورزند. در حالی که اینان خود غرق دریای اغراض نفسانیه‌اند، کجا فرصت آن تواند شد که در فصل دعاوی زیردستان خواهش نفس را کنار گذاشته به عدل و انصاف حکم دهند و داد مظلوم را از ظالم بازستانند؟ علمای ملت باید اهم مقصودشان ترویج عدل و داد و استحکام بنیان اتفاق و اتحاد در میان ملت باشد. چه، مقصود خداوند عالمیان از بعثت پیامبران همانا انتشار عدل و داد در میان بندگان خود بود که داد مظلومان را از ظالمان بازستانند. در چند سال پیش در مصر یکی از ادبای ایران شعری در این باب به مرحوم پدر خواند. من نیز حفظ کردم. خدای گوینده‌ٔ آن را غریق دریای رحمت خود فرماید! خیلی خوب می‌گوید. چون بی‌مناسبتی نیست می‌خواهم آن را به شما هم بخوانم، بلکه کارگر افتاد. شعر این است: دادگر آسمان که داد به شه داد تا که شه از داد، ملک خود کند آباد گر نسدهد داد خلق، دادگر خاک دادگر آسمان بگیرد از او داد داد تو را داد تا که داد دهی تو گر ندهی داد، داد از تو کند داد گوش به فریاد دادخواه کن، امروز! تا ت به فردا نکرد باید فریاد داد ده و داد ده که دادگر کل قافلهٔ انبیا به داد فرستاد آن‌چه بنا انبیا نهاده به گیتی ز آب و گل داد بیخ دارد و بنیاد ملک اگر آباد شد به‌داد شد، ایرا گیتی بی‌آب داد، کی شود آباد؟ ور تو ز بیداد و داد پند نگیری خیز به بابل رو و مدائن و بغداد! کاخ بزرگ ملوک رفته نگه کن! آن‌چه بد از خشت خام و آن‌چه ز پولاد هر چه بنایش به عدل بود به پاست و آن‌چه ز بیداد بود جمله برافتاد چون ابراهیم اشعار را خواند و تمام کرد، ملا گفت: «شعر گفتن خود از گناهان بزرگ است. من گوش بدین جور سخنان نمی‌دهم.» ابراهیم گفت: «حالا که شما گوش نمی‌دهید و شعر به اعتقاد شما گناه است، من شعر دیگری را نیز می‌خوانم که گوینده در حق کسانی سروده است که علمی ندارند و خود را در لباس علما به مردم نشان می‌دهند یا این‌که علم دارند و خود عمل نمی‌کنند! و آن این است: شیخی به زن فاحشه گفتا: مستی هر روز به دام دیگری پا بستی گفتا: شیخا! هر آن‌چه گویی هستم اما تو چنان‌چه می‌نمایی هستی؟» ملا از این شعر برآشفت و گفت: «تو را نمی‌رسد که در حق علما زبان درازی کنی!» ابراهیم گفت: «جناب آقا! علمایی که شئون مقام بلند خودشان را می‌دانند و رعایت آن مسند مقدس را، چنان‌چه شاید و باید، می‌کنند من بعضی از ایشان را می‌شناسم؛ از خدای درخواست می‌کنم که از عمر من کوتاه کرده به عمر ایشان بیفزاید. هرگاه آن وجودهای مقدس در میان نمی‌شدند، ما معدوم صرف بودیم. حیات ما بسته به گرامی وجود ایشان است. من جو فروشان گندم‌نما و عالمان بی‌عمل و بدنام‌کنندگان نیکونامی چند را می‌گویم.» ملا گفت: «این‌ها چه حرف است؟ علما همه یکی هستند، هیچ تفاوتی در میانشان نیست. حالا که تو نام علما را به عدم احترام یاد نمودی مرتدی و ابواب نجات به روی تو مسدود!» ابراهیم گفت: «مرتد آن است که علم ندارد خود را در زی علما به مردم می‌نماید. هر بلایی که به سر ما و همهٔ ایرانیان آمده سبب اصلی همان ناکسان هستند.» صاحب خانه می‌گوید: دیدم رنگ ابراهیم‌بیگ از شنیدن لفظ مرتد متغیر شد و لرزه بر اندامش افتاد و حلقهٔ چشم‌هایش فراخ گشت و گفت: «امثال همین سخنان است که یک بزرگی را خراب کرد و یک ملت قدیم و قویم را از پای در انداخت. مردم را از تحصیل علم معاش باز داشت و جهل را در مملکت مطلق‌العنان نمود. بدین سخنان، مردم به فقر و مسکنت افتادند. علم را عبارت از «ضرب زید عمرواً» به قلم دادند، از کسب علوم و فنون متداوله بازداشتند تا این‌که از هر طرف شخصی به داعیه‌جویی و ریاست‌طلبی برخاسته بی‌باکانه به تغییر پاره‌ای قوانین مقدسهٔ شریعت طاهره نیز جسارت یافتند و به عنوان‌های مختلف پیش آمدند. یکی گفت: من «شیخی» هستم. دیگری جسارت گرفته بالاتر از آن را ادعا کرد و گفت: من «بابی»ام. و به یک دعوت اینان مردم نیز به سبب جهالت از چهار جانب به سویشان دویدند.» ابراهیم در این‌جا دیگر عنان اختیار را از دست داده از جایی که نشسته بود دو زانو تا پیش ملا دوید و گفت: «شما آن کسانید که هنگام مباحثات علمیه از روی جهل کتاب را بر سر همدیگر می‌کوبید و کلمات درشت به یکدیگر می‌گویید. تحصیل علم دعوا نمی‌خواهد. این‌ها خود اساس جهل است. همین عالم صفتان جهل سیرت سبب شده‌اند که ملت از دولت و دولت از ملت گریزان‌اند. بی‌مشاقی و کیمیای موهوم رفتن و مبتلا شدن مردم به تریاک، همه سبب بی‌خبری از علم معیشت است.» رفته رفته آواز ابراهیم بلندی گرفت و دهانش از شدت فریاد چون شتران مصروع کف زدن آغاز کرد. از حرارت دل هی عرق می‌ریخت. در حالی که من مبهوت این حال بردم، ابراهیم گفت: «من چه خاک بر سر خود کنم؟ این شخص که ادعای علم می‌کند مرا به سبب گفتن دو کلمهٔ حق مردود کرد.» به یک بار دو دستی به سر زده کلاه از سر برگرفت و دیوانه‌وار بر زمین کوبید. کلاه از زمین برجسته به چراغ لامپ که نزدیک بود برخورد، چراغ افتاده شکست و روغن نفت به زمین پهن شده از فتیله آتش گرفت و فوراً شعله‌ور گشت و همه‌جا را احاطه کرد. در آن گیر و دار، من از آن حالت مبهوتی باز آمده دیدم که ابراهیم مدهوش افتاده فرش اتاق هم آتش گرفته است. آنگاه فریاد زدم: «بچه‌ها در رسید که سوختیم!» یوسف عمو و نوکران در رسیدند. من به یوسف عمو گفتم که: «امان، دخیلم! ابراهیم را بیرون کشید و از آتش خلاص کنید، اتاق به جهنم!» دو سه نفری جسد ابراهیم را بیرون کشیدیم. در آن اثنا، ملا خواست بگریزد و خود را از صدمهٔ صدمهٔ آتش بازرهاند دامنش آتش گرفت فریاد زد که: «سوختم، امان است، آب، آب، آب!» من هم فریاد زدم که: «یانقون‌وار!» همسایگان ریختند به خانه هی از هر طرف آب به روی آتش می‌پاشیدند که ناگاه پرده آتش گرفت، به چارچوبهٔ پنجره و سقف پیچید. فریاد کردم که: «پرده را بکشید! چارچوبه‌ها را بشکنید!» مردمان به پرده آویخته «یا علی، یا حسین، یا علی‌بن‌الحسین!» پرده برافتاد، آتش خاموش شد. برون فتاد دل از پردهٔ شکیب، کنون زمانه تا چه برون آرد از پس پرده * * * Sonluq سپاس خداوند بخشندهٔ مهربان را که به طبع این سیاحتنامه من بنده را توفیق عطا فرمود و موفق شدم بر این‌که نام نامی این سیاح محترم بلاکش را -که در راه حب وطن زحمات و خسارت‌های فوق‌العاده بر خود هموار نموده است- در صفحهٔ گیتی به یادگار بگذارم. چنان‌که در مقدمه عرض شد، مقصود از طبع و نشر این سیاحتنامه که مستلزم بسی زحمت و خیلی مخارج است جلب منفعت شخصی نیست. بلکه در عقیدهٔ خود، این معنی را نوعی از آیین وطن‌پرستی و ملت‌دوستی و دولتخواهی دانسته زحمات و مخارج آن را به طیب خاطر در عهده گرفتم تا مطالعه‌کنندگان محترم از روی انصاف به مندرجات آن نگریسته برای رفع معایب و اکمال نقایص وطن همت فرمایند که بلکه از میامن اتفاق و همت بلند ایشان به‌تدریج مفاسد صلاح پذیرد. از این وضع پریشان بالمره مأیوس نباید شد، چه که هیچ سختی را در مقابل سعی و عمل ملتی پایداری نتواند شد. چنان‌که فرموده‌اند: «همت‌الرجال تقلع الجبال.» باید برای اصلاح کارها متفقانه جنبش کرد تا بر شدائد غلبه نمود. امیدوارم که بزرگان ملت این خواری و مذلت را بر خود و ابنای ملت نمی‌پسندند، از گذشته‌ها عبرت گرفته برای آیندهٔ وطن تدابیری که موجب رفع ناملایمات و مستلزم آسایش عمومی باشد به‌کار می‌برند، تا وطن عزیز ما نیز از اشعهٔ تمدن حقیقی -که درخور آیین پاک اسلامیت و انسانیت باشد- روشنایی گیرد و سحاب مظلم جهالت و کسالت به وزیدن نسایم علم و هنر و عدل و مساوات متفرق گشته افق مملکت ما نیز -که بهترین نقاط روی زمین است- از دود و غبار بیداد و ستم صافی گیرد و آثار جور و فتن تباهی پذیرد. در تمامی شهرها و قصبات و سرحدات وطن گرامی، در بالای عمارت‌های دولتی، بیرق عدالت افراشته شده در یک طرف آن علامت شیر و خورشید و تاج کیانی و در طرف دیگرش آیهٔ مبارکهٔ «فتح» در نهایت افتخار به تموج و اهتزاز آید؛ و در میان شهرها، نیز محاکم عدالت در عمارت‌های بسیار باشکوه به روی عموم سکنه به‌طور مساوات بازگردد؛ غنی و فقیر و اسیر و امیر در نظر حکام عدالت یکی باشند. حقوق بندگان خدا از تعدی و تجاوز زبردستان مصون بماند؛ قضات محاکم عدالت همیشه فرمایش مولی‌الموالی، حضرت امیرالمؤمنین علی‌بن ابی‌طالب -صلوات‌الله و سلامه علیه- را در نظر داشته در محکمه‌ها رهبر احکام خودشان اتخاذ نمایند؛ چنان‌که آن حضرت خطاب به جمع کثیری از امت حضرت ختمی‌مرتبت -صلوات‌الله و سلامه علیه و آله- فرمودند که: «من فرزندان خود حسن و حسین را از شما برتر نمی‌گیرم و اختیار نمی‌کنم ایشان را، نه بر شما و نه بر عبد حبشی بینی بریده.» این است رفتار پیشوایان ما با زیردستان. حالا ملاحظه فرمایید که در اواخر «عصر ۱۳» نیاکان ما از جور این حکام ستمکار و از درازدستی داروغه و فراش‌باشی و فراش و تبعه و لحقهٔ آن اشرار چه‌ها کشیده‌اند! به یک اشارت بیهوشانهٔ یک نفر سباع فطرت، مال و جانشان معرض تلف و هدر بوده است و از صدمات تاخت و تاز دشمنان قوی‌پنجهٔ ملک و ملت چه رنج‌ها برده‌اند! اکنون [باید] روزی صد بار بر وضع زندگانی خودشان شکر کنند و به عمر و دولت پادشاه دادگر ایران زمین -که دولتش پاینده باد!- دعاگو باشند و بر گذشتگان رحمت فرستند؛ چنان‌که ما امروز در تاریخ ایام پیشین نگریسته می‌بینیم که از خونریزی‌های آل چنگیز و خرابی‌های آن قوم وحشی بی‌تمیز، که در حق وطن و نیاکان محترم ما روا داشتند، تا چه پایه متأثر می‌شویم. البته اخلاف ما نیز تاریخ زمان حیات ما را خواهند دید، پس باید طوری حرکت کنیم که از خودمان مصیبت‌نامه‌ای برای ایشان میراث نگذاریم. تفاوت آن زمان با امروز خیلی است. حالا وضع زمانه بیش از آن‌چه به تصور آید تغییر یافته است. آن وقت، تمامی روی زمین نسبت به امروز وحشت‌آباد بوده هر طایفه و قومی در داخل و خارج به جز از جنگ و جدال و ریختن خون یکدیگر کاری نداشتند. در بسیط زمین آثار ترقی و تمدن نمایان نبود، لهذا نیاکان ما معذور بودند که نتوانستند سدی در مقابل آن سیل بنیان‌کن بسازند. ولی امروز آفتاب مدنیت از سمت مغرب‌زمین تابیده روشنایی آن همه‌جا را فراگرفته است، هر طایفه‌ای می‌تواند از تابش آن فیضی ببرد. لهذا عذر ما را اخلاف به [هیچ] وجهی نخواهند پذیرفت. انصاف باید کرد. امروز به غیر از ایران هیچ ملکی نیست که یک نفر تاجر معتبر هدف استخفاف یک فراش بی‌شرم گشته در دست او گرفتار باشد. در هر جا حقی و حسابی هست، وظیفه و تکلیف حاکم و محکوم معین است، مگر ایران. در هر مملکتی مالیات دولت به مساوات تقسیم شده، الا در ایران؛ رعیت هر دولتی مالیات معین خود را به وقت و هنگام برده در دستگاه حکومت به التماس تحویل می‌دهد، مگر ما؛ در هر مملکتی دولت و ملت در حفظ وطن و ملت مشترک رفتار می‌نمایند، الا در ایران؛ در هیچ گوشهٔ دنیا رؤسای روحانی به امور سیاسی مداخله ندارند، مگر در ایران؛ در هیچ نقطهٔ روی زمین مقامات متبرکه و خانه‌های علما و آخورهای بزرگان مأمن و ملجأ مردمان دزد و دغل و خونی نیست، مگر در ایران؛ پس، چارهٔ رفع این همه ناملایمات را، پیش از آن‌که فرصت فوت شود، باید کرد. این‌ها که گفته شد افسانه و خواب و خیال نیست، مطالبی است که همه روزه هر کس می‌بیند. دوستان از دیدن این اوضاع ناهموار اندوهناک و دشمنان شاد می‌شوند و نام بلند ملت قدیم و نجیبی را به تمسخر یاد نموده در تیاترها و تماشاخانه‌ها شبیهٔ این اوضاع را [در] می‌آورند. آیا رواست که این همه مذلت را بر خود روا داریم و قدمی به سوی ترقی و تمدن برنداریم و به اصلاح این ناملایمات نپردازیم؟ می‌ترسم که امروز نیز با همهٔ روشنایی گیتی، باز بعضی از هموطنان من پس از خواندن این سیاحتنامه به حال سیاح و طبع‌کنندهٔ این کتاب از روی استهزا بخندند و نام ما را به حماقت و دیوانگی یاد کنند و دور نیست که برخی دیگر بدین یکی هم اکتفا نورزیده ما را به بی‌دینی و لامذهبی برشمارند. در هر حال، من ایشان را حلال کرده در حقشان به جز دعا چیزی نخواهم گفت. اما این یکی را به جسارت تمام عرض می‌کنم که اگر چهل پنجاه سال پیش از این، هر ظلم‌دیده از دست ظالم داد می‌زد و فریاد می‌نمود و ظلم را بر خود و دیگران نمی‌پسندید و ظلم‌ندیدگان هم در حال مظلومان به بی‌پروایی نمی‌نگریستند و هر سیاح مشهودات خود را از نیک و بد بی‌غرض و مرض نوشته در روی کاغذ انتشار می‌داد، هر آینه امروز تمامی این امراض مزمنهٔ وطن روی به بهبودی گذاشته مزاج ملک و ملت از اسقام و علل شفا یافته بود. افسوس که همه «به من چه؟» گفتند و گذشتند. ولی چندی نخواهد کشید که خود به رأی‌العین خواهند دید که هر چه شده به خود ایشان شده است. آنگاه، دستی از دور بر آتش داشته‌اند، امروز خودشان در میان آتش‌اند. هرگاه بزرگان ایران و حکما و شعرا و ادبای مملکت در سیاحت اول فرنگستان که دیدند از آن سفر در مقابل آن همه مخارج گزاف منفعتی برای ملک حاصل نشد، متفقاً جلو سیاحت دوم و سوم را گرفته به سخنان ملایم و نصایح مؤثرهٔ منظوم و منثور، پادشاه را از آن عزم مانع می‌شدند، البته آن مبالغ کثیره که در فرنگستان به هدر رفت در خزانهٔ مملکت می‌ماند و ملت نیز از ننگ آن همه فضاحت که در آن سفرها بار آوردند می‌رست. آوخ! که در مملکت ما هنوز بزرگان ملت لذت آزادی افکار و حریت قلم را نچشیده‌اند و نمی‌دانند که آن نعمت بزرگ تا چه پایه موجب آبادی ملک و سرافرازی دولت و ملت است. در حقیقت، مایهٔ بس تعجب است با این‌که این معنی را می‌دانند و اعتراف هم می‌کنند، باز نمی‌خواهند که از در تجربه و امتحان برآیند تا دریابند که لذت آن حال چیست. افسوس که بدبختانه باز در هر مورد «به من چه؟» گفته می‌گذرند. بنی نوع انسان را تکلیف آن است که همیشه طلب ترقی و تمدن شوند. اسباب آزادی خیال و فکر و قلم خودشان را، به شرط عدم تجاوز از دایرهٔ ادب و انسانیت، به هر نحوی که دست دهد فراهم بیاورند تا بتوانند در میان اقوام سایره به سربلندی زیست کنند. هرگاه برخلاف این حرکت کنند در نظر ملل دیگر خوار و بی‌مقدار خواهند شد -چنان‌که شده‌ایم. این مطلب محتاج به اثبات نیست و چون آفتاب روشن است که ترقی اقوام مغرب زمین را می‌بینیم که از میامن آن تا چه پایه به افتخار زندگانی می‌کنند. امثال ما را از موجودات نمی‌شمارند. اگر از روی تجسس در پی تحقیق اسباب آن ترقیات بانیم خواهیم دید که به جز از آزادی افکار و قلم چیزی نیست. واضح است ملتی که به‌طور لایق تحصیل و تربیت بیند و بهرهٔ کامل از علوم و فنون متداوله داشته باشد و آزادی افکار و قلمی نیز بر آن بیفزاید هر آینه، از هر جهت، نیکبختی دو اسبه به سوی آن ملت شتاب خواهد کرد. در صورتی که ما ناچار از استعمال شمع و شکر و ناگزیر از پوشیدن ماهوت، چلواری و صرف کاغذ هستیم البته ما را لازم است که پی تحصیل آن صنایع برویم و آن صنایع نیز بی علم به دست نمی‌آید. در صورت بودن علم هم امنیت و عدالت لازم است؛ این هر دو نیز بدون آزادی افکار و قلم در هیچ جا حاصل نتواند شد. در ممالک مغرب زمین، از ملت هر کس که قلمی دارد، از هر طبقه‌ای که هست، ولو که دیوانه باشد، هرگاه مقاله‌ای به لحاظ منافع ملیه نوشته به روزنامه بدهد فردای آن خواهی دید که تمامی عقلای قوم مقالهٔ آن دیوانه را می‌خوانند. اگر حرف سودمندی دیدند بدان عمل می‌بندند وگرنه روی هم ترش نکرده چینی به ابرو نیاورده می‌گذرند. بالعکس هرگاه در مملکت ما عاقلی از این مقوله چیزی بگوید و یا نوشته در روی کاغذ به نظر عموم برساند، به سبب کوتاهی نظر و تنگی حوصله به یکباره صدا بلند می‌کنند که «بابا! همچنان چیزی در عالم نمی‌شود.» آن‌قدر «هو، هو» می‌کنند که آن عاقل دیوانه می‌شود. فرق میان ما و ملل مغرب زمین همین‌قدر است که به ایشان هر کس هر چه بگوید ولو که محال باشد تا آخر گوش داده پس از آن رأی خود را در آن باب بیان می‌کنند. ولی ما با همهٔ محدودی خیال، در نیمهٔ مطلب، از هر طرف ناسنجیده و نیندیشیده داد می‌زنیم که «محال است!» خصوصاً که گوینده، چون من، از مال دنیا تهی دست باشد. و گذشته از این‌ها، هرگاه یکی را بخت مساعدت کند و سخن سودمند خود را از این همه عقبات صعب‌المرور بگذارند به جز از دو کلمهٔ بی‌بهای «آفرین!» ثمری از آن به حال گوینده و ملت حاصل نخواهد شد. نمی‌دانم از آزادی افکار و قلم برای دولت و ملت چه ضرری حاصل تواند شد که زبان گویندگان را بسته و خامهٔ نویسندگان را شکسته‌اند؟ معلوم است که معنی آزادی را درست نیافته‌اند. آری! هر قلمی که از راه خیانت به دولت و ملت جنبشی کرد البته آن را باید شکست و هر زبانی که به تهمت اشخاص حرکت نمود و به ناحق به هتک احترام این و آن نطق گشاد البته باید بست. نه این‌که یک روزنامهٔ بدبخت که از سوء رفتار و مظالم آفتابی یک امیر ظالم هرگاه سخنی به حق گفت به جای تنبیه و تأدیب آن ظالم نکوهیده کیش، آن روزنامه را تعطیل کنند. بعضی از صاحبان غیرت جاهلیه به اقتضای کوتاهی نظر می‌گویند که نوشتن این معایب و نمودن این همه مفاسد در روی کاغذ به بیگانگان، دلیل عدم غیرت و تعصب ملی است. آن بیچارگان چنان می‌پندارند که دیگران از وضع ادارهٔ مملکت ما و مظالم بزرگان و مفاسد اخلاق سایرین بی‌خبرند. به خدای! ملاحظاتشان به خطا رفته امروز هیچ چیز ما در پرده نیست، به معایب ما بیگانگان خیلی بیشتر از ما وقوف دارند. وانگهی به اعتقاد تمامی خردمندان هر کس بخواهد بدین معایب پرده‌پوشی کند خائن دین و دولت و ملک و ملت است. به نزد من آن کس نکو خواه توست که گوید: فلان! خار در راه توست حضرت مولای متقیان امیرالمؤمنین علی -علیه‌السلام- در این باب می‌فرمایند: «انما سمی الصدیق صدیقا لانه یصدقک فی نفسک و معایبک فمن فعل ذلک فاستقم الیه فانه الصدیق.» ترجمهٔ این کلام معجز نظام آن بابِ علم حضرت ختمی‌مرتبت -علیه‌الصلوة والسلام- به فارسی چنین نماید: «از برای آن صدیق را به صداقت نام بردار کرده‌اند که با تو سخن به راستی گوید. و معیب تو را به روی تو بشمارد و جهد کند که تو را از آن معایب باز دارد. هرگاه کسی را بدین صفت یافتی، از دامن او دست باز مدار که او صدیق توست.» * * * Sonluq, 2 پس از معلوم می‌شود که هر کس به وطن خود محبت دارد و عزت ابنای وطن خود را می‌خواهد باید به فرمودهٔ حضرت مولی‌الموالی علی عالی -علیه‌السلام- که مولا و مقتدای خودشان است، پیروی نموده از معایب هموطنان هر چه بیند به زبان ملایمی به ایشان بگوید، که بلکه سخن یکی از آن میان کارگر افتد، مردم به تدریج به ترک ناملایمات اقدام نمایند؛ تا به یاری خدا جور و ناراستی که خود اثر نادانی و جهالت است از میان ملت بار بربسته قسط و عدل به جای آن خیمه و خرگاه زند. حالا وقت آن است شعرا و سخن‌سنجان ملت، که تاکنون عمرشان را به تمدیح و توصیف جبابره صرف می‌نمودند، دیگر از حب وطن و آیین وطن‌پرستی جامه‌ها سرایند و چکامه‌ها آرایند. چنان‌که مدتی برای مصایب گریه می‌کردیم یک چندی نیز مرثیهٔ وطن بخوانیم و بدان گریه کنیم، چه در صورتی که وطن نباشد به اجرای هیچ آیینی ما را رخصت نمی‌دهند. چنان‌که سال‌ها از وطن‌پرستان مذمت گفته‌اند، یک چندی نیز کردار خائنان را به نظم و نثر نکوهش کنند. چندین سال است که برای خلاصی خودمان از آتش دوزخ به تضرع و زاری دعا می‌کنیم. چندی هم برای رهایی خودمان از ظلم و جور و نیل به عدل و انصاف دعا نماییم. عمرهاست که با همدیگر محض هوای نفس خصومت و نفاق می‌ورزیم. چندی نیز به مهر و وفاق رفتار کنیم که سرمایهٔ تمامی نیکبختی‌هاست. چه مناسب است نقل حکایتی که به شاه عباس صفوی -اذرالله برهانه- نسبت می‌دهند در این‌جا ذکر بشود: گویند روزی پادشاه رضوان جایگاه شاه عباس صفوی سواره به جایی می‌رفتند. سید پاک‌نژاد میر محمد باقر داماد و شیخ اجل بهاءالدین عاملی، که هر دو از فحول علمای آن عصر به شمار می‌رفتند، ملتزم رکاب پادشاهی بودند. پادشاه را به خاطر گذشت که آن دو بزرگوار را آزمایشی کند تا بداند که رقابت و حسادتی در میانشان هست یا خیر. چون اسب سید مرحوم خیلی بازی و جست و خیز می‌کرد، پادشاه آهسته به شیخ گفت که «اسب سید خیلی جهنده و بازی کن است، در حقیقت سواری این جور اسب برازندهٔ حال علما نیست.» شیخ عرض کرد که «چون اسب راکب خود را می‌شناسد که چه شخص عالم و بزرگواریست این است که از وجد آن دولت، که مر او را نصیب گشته، می‌رقصد و حق هم دارد.» پس از آن‌که مسافتی طی شد این بار آن پادشاه دل‌آگاه روی به جانب آن سید جلیل‌القدر کرده فرمود که «اسب شیخ خیلی تنبل است، نمی‌خواهد قدم به جای قدم پیش گذارد، شیخ خود نیز آیین سواری را نمی‌داند.» سید در جواب عرض می‌کند که «خیر! اسب شیخ تنبل و مهمل نیست. بلکه جای حیرت است که با آن همه بار سنگین فضلت که سوار اوست چگونه حرکت می‌کند.» آن شهریار پسندیده‌کردار از شنیدن این سخنان نغز آن دو عالم بزرگوار به شکر خداوندی‌تر زبان شده می‌گوید «سپاس خداوندی را که در ایام سلطنت من علمای ملت را تا این درجه به همدیگر رئوف و مهربان داشته است که این یکی دلیل بودن اتفاق و مهر و محبت در میان تمامی ملت است.» پس ما نیز باید شب و روز از درگاه خداوند رئوف، به کمال تضرع، درخواست نماییم که نفاق و شقاق را که موجب خرابی مملکت و پریشانی ملت است از میان بزرگان و تمامی هموطنان ما برداشته ایشان را به همدیگر مهربان فرماید، تا به دستیاری یکدیگر اسباب آبادی وطن و آسایش و سربلندی ابنای وطن را فراهم بیاورند و متفقانه به حفظ شئون بلند دولت پردازند و سلطنت چندین هزار ساله را از انقراض و اخلاف خودشان را از مذلت و خواری، که امروز آثار آن هر دو نمایان است، بازدارند، تا خود نیز به نام نیک از این سپنجی‌سرای بگذرند و اسمشان را زندهٔ جاوید دارند. من آن‌چه شرط بلاغ است با تو می‌گویم تو خواه از سخنم پند گیر و خواه ملال با این همه نباید از رحمت خداوندی ناامید شد. خداوند عالمیان را بسی الطاف خفیه هست که بر ما عیان نیست. خیلی مناسب یافتم که این چند بیت مناجات را ذیلاً نوشته معروضات خود را مسک‌الختام کنم. مناجات خداوندی چنان بخشنده داریم که با چندین گنه امیدواریم که بگشاید دری کایزد ببندد؟ بیا تا هم در این درگه بزاریم خدایا گر برانی ور بخوانی جز انعامت در دیگر نداریم سرافرازیم اگر بر ما ببخشی وگر نه از گنه سر بر نداریم ز مشتی خاک ما را آفریدی چگونه شکر این نعمت گذاریم؟ تو بخشیدی روان و عقل و ایمان وگر نه ما همان مشتی غباریم مباد آن روز کز درگاه لطفت به دست ناامیدی سر بخاریم خدایا کار ما را با صلاح آر که مسکین و پریشان روزگاریم * * * Əlavə این بنده یکی از ابنای آن خاک مبارک‌ام که پریشانی او دل هر وطن‌پرست غیرتمند را پریشان داشته و هر بیچاره در چارهٔ آن پریشانی در بحر تفکر فرو مانده است. امروز به جهت انجام دادن این کار شخصی خود داخل مطبعهٔ... شدم. از قضا آن‌وقت این «سیاحتنامهٔ ابراهیم‌بیگ یا بلای تعصب او» در روی دستگاه بود که طبع می‌کردند. آن جزوهٔ مطبوع را برداشته مطالعه نمودم. در حقیقت چندان متأثر شدم که درجهٔ آن معلوم نیست. واقعاً آنان‌که اندکی محبت وطن در دل دارند خواهند دانست که این جوان غیرتمند به سبب حب وطن و ملت‌پرستی چه‌ها کشیده و از جهال وطن چه طعن‌ها دیده و چه ناملایمات شنیده است، که صدمه به عقل و شعورش وارد آمده در حالتی که هوشیار و فرزانه بر آن‌جا داخل شده بود بیهوش و دیوانه برگشته است. آتش عشق معشوق او -که ایرانش نام است- چگونه خرمن هوش و خرد آن جوان آزاده را سوخته و برباد داده است که از هستی خود خبر ندارد. بیچاره هر چه نوشته و گفته است خالی از هر گونه اغراق و مبالغه است. اگر به دیدهٔ انصاف بنگری، آن‌چه از ناملایمات دیده اندکی از بسیار آن را ننوشته است. معایبی که بعض بزرگان این مملکت بدبخت مرتکب‌اند به گفتن و نوشتن تمام نتواند شد. معایبش نتوان گفت از هزار یکی از آن‌چه ذکر شد صدهزار چندان است علاج این درد ظاهراً سخت مشکل ولی معناً خیلی آسان است. اشکالاتش آن است که این قطعه زمین -که وطن ما بدبختان است- در نقطه‌ای واقع شده که تلاقی انتریک و محل اتصال لطمات پولتیک دو دولت بزرگ حریص است که خیالشان شب و روز بدان مصروف است که به تیشهٔ اندیشه، ریشهٔ درخت حیات همدیگر را از بیخ براندازند و بدبختانه عرصهٔ این ملک رزم‌گاه ایشان واقع شده است. بدین ملاحظه هر روز که یکی از این دو رقیب سخت بازو را مشغلهٔ تازهٔ پولیتیکی روی داد، آن دیگری فرصت یافته اقدامات به کار می‌برد که نقاط مهمهٔ آن ملک را -که برای لشکرکشی و رزم‌آرایی در کار است- به تقریبی به چنگ بیاورد که هنگام خصومت بدان واسطه بر غنیم خود دست یابد؛ و دیگری را مقصد آن‌که این ملک به همین حال شکستگی و خرابی بماند که نه صاحب ملک و نه رقیب قوی‌پنجه بتوانند از آن انتفاعی ببرند. تا این‌که به هنگام فرصت، خود آن‌چه در نظر دارد از قوه به فعل بیاورد. این می‌کشد به سوی خود آن یک به سوی خویش افتاده کاه ما به میان دو کهربا این کشاکش ایشان و غفلت بزرگان مملکت، سبب ازدیاد پریشانی و خرابی این مُلک گشته روزبه‌روز به مراتب بدبختی و عدم انتظام آن می‌افزاید. افسوس که این مدعیان دروغی مدنیت، به جای این‌که مملکتی بدین صفا و نزهت را آباد خواهند، و به اقتضای انسانیت که مدعی آن هستند اسباب روشنایی و رونق آن را فراهم بیاورند، به خرابی و تاریکی آن می‌کوشند. یکی از اجلهٔ دانشمندان ایران به خیالات این دو همسایهٔ زبردست -چنان‌چه شاید و باید- پی‌برده و در آن باب به عنوان «کشتی پولیتیک ما کجا می‌رود، تکلیف ما چیست، چه باید کرد؟» مقالهٔ مفصلی نوشته تا یک درجه راه چارهٔ آن را هم نشان می‌دهد. بنده موقع را مناسب دیده از صاحب مطبعه خواهش نمودم که شمه‌ای از مقالات آن دانشمند محترم را ضمیمهٔ این سیاحتنامه نماید، شاید صاحبان طبایع سلیمه و اذهان مستقیمه، به‌ویژه بزرگان ملت، از مطالعهٔ آن به تصورات همسایگان مطلع شده به عبرت‌شان بیفزاید. صاحب مطبعه نیز به اقتضای وطن‌پرستی قبول نمود. امیدوارم که نقل این مطلب عمده در ذیل این سیاحتنامه خالی از فایده نشود. این است مختصری از بیانات دانشمند ایرانی پولتیک ایرانی چیست؟ کشتی دولت کجا می‌رود؟ در این دریای حوادث از برای ما خطری هست یا نیست؟ اگر هست، تدارک ما چیست؟ طرح ما کدام است؟ دشمن ما کیست؟ دوست ما کجاست؟ از چه راه باید رفت؟ از چه ورطه باید گریخت؟ در چه کار هستیم؟ چه باید کرد؟ هنوز در ایران از بزرگان ما نه این سؤالات را تصریح کرده و نه حل این مسایل را بصیرت کافی داشته‌اند. کشتی دولت بدون طرح، بدون نقشه، بدون تعیین مقصود، در دریای پولتیک حیران و سرگردان است. گاهی بی‌جهت در مقابل بادهای مخالف جنگیده‌ایم، گاهی بی‌سبب راه رفته را برگشته‌ایم، گاهی به تضییع دوست کوشیده‌ایم، گاهی به تقویت دشمن برخاسته‌ایم و پس از صدمات و خبط‌های بی‌شمار اختیار کشتی را به امواج اطراف واگذاشته هنوز هم نمی‌دانیم صلاح ما چیست و مقصد ما کجاست! حال، کشتی دولت در این دریای پرخطر به تحریک بادهای مخالف در قرب دشمنان بی‌باک بر اطراف ورطه‌های هایل بی‌اختیار دور می‌زند و اهل کشتی در آسودگی غفلت، مقدمات طوفان را نسیم شرطهٔ سعادت می‌پندارند. چیزی که فی‌الجمله مایهٔ امید نجات شده این است که خداوند عالم ناخدای ما را بر حالت کشتی ملتفت ساخته است. از فراست دقیق و از قدرت همت این ناخدای جوان‌بخت چنان معلوم می‌شود که پروردگار رحیم این کشتی واژگون‌بخت را به کلی از نظر مرحمت خود دور نداشته است. چون این ناخدای نجات‌بخش به جهت تعیین مقصد و ترتیب حرکات کشتی نقشه‌های متعدد لازم دارد، لهذا بنده نیز -که چندی از مسافرین اقطار این دریا بوده‌ام- نقشهٔ اطراف و طرح سیر سیاحان را بر چند اوراق بی‌ترتیب کشیده‌ام. اگر هم فایدهٔ این نقشهٔ پولتیک منحصر به این باشد که فقط یک نقطه مایهٔ اصلاح حرکت کشتی شود، نتیجهٔ مزبور برای صاحب کشتی یک نوع غنیمت و برای صاحب نقشه مایهٔ صد قسم تفاخر خواهد بود. در تحقیق عالم پولتیک، اول نکته‌ای که موجب تأمل ما می‌شود این است که می‌بینم یک جزیرهٔ کوچک که در کنار بحر محیط مردود طبیعت و خارج از ربع مسکون به نظر می‌آید اعظم ممالک آسیا را مسخر ساخته، به اعجاز تدبیر و به بازوی جلالت، تمام کرهٔ زمین را در حلقهٔ استیلای خود احاطه دارد. از بنادر ژاپون تا به جنگل‌های ینگی دنیا و از بحرین منجمد تا به صحرای آفریقا نقطه‌ای نمی‌بینیم که از اسم انگلیس در لرزش نباشد. در مقابل استیلای این طایفهٔ حیرت‌انگیز می‌بینیم که طایفهٔ دیگر به تحریک ارادهٔ قادر، از جنگ‌های وحشی خود علی‌الغفله پا به عرصهٔ دول نهاده به استعداد مهیب و با طرح وسیع از سمت شمال به قصد انهدام قدرت انگلیس و به عزم تسخیر سلطنت عالم رو به ممالک هند سرازیر شده است. عظمت این دو قدرت، کرهٔ زمین را به نوعی فراگرفته که اگر هر یک از حوادث این عهد را بشکافیم می‌بینیم یا ظهور حملهٔ یکی بوده یا تدارک دفاع دیگری. تسخیر گرجستان، جنگ چین، انقلابات افغان، تصرف سند، جنگ‌های سواحل طونه، هنگامهٔ [سباستوپول؟] سیواستاپول، حملهٔ محمره، جمیعاً مظهر قصد و نتایج طرح هجوم این دو قدرت مخالف بوده است. از هر گوشهٔ عالم، هر سمت زمین را که ملاحظه نماییم، هیچ چیزی نخواهیم دید مگر هیبت و تلاطم این دو سیل قدرت انسانی که رو به همدیگر حمله دارند. از مشاهدهٔ این اوضاع نکته‌ای که مایهٔ وحشت و موجب تعجب می‌بینم این است که این دو سیل هایل پس از انعدام ممالک زیاد و پس از خرابی‌های وسیع از سمت مقابل داخل خاک ایران شده نزدیک است که تمام ممالک ما را فرو بگیرد و با وصف مهابت این خطر عظیم، اولیای دولت ما هنوز از قرب هجوم این دو سیل هیچ نوع اطلاع صریح ندارند و اگر هم بر حسب اتفاق بعضی اخبار افواهی شنیده‌اند آن اخبار نیز به درجه‌ای مبهم و تاریک و بعید از خیالات ایشان بوده است که تحقیق این مسئله را اصلاً قابل اعتنا و توجه خودشان نشمرده‌اند. ولی چون احتمال صدق آن دربارهٔ ایران از اعظم فتوحات یا نهایت ذلت و از بقای دایمی تا به انهدام فوری جمیع احتمالات حالت دول را لازم دارد، لهذا، تحقیق این مسئله در هر صورت خالی از فایده نخواهد بود. هرگاه هجوم سیل دولتین مشارالیها فرض بی‌معنی است، می‌توان گفت که دولت ایران آسوده است و اگر قرب این حادثه حقیقت دارد پس باید بی‌قیدی گذشته را حاصل حماقت بشماریم و بلادرنگ به مقام احتمالات این حادثه برآییم. عقلای ایران می‌گویند «فردا را کسی ندیده است» و به واسطهٔ این اعتقاد غفلت‌آور تحقیق اوضاع آینده را در خارج از دایرهٔ تکالیف دولت می‌شمارند و حال این‌که به اعتقاد حکمای فرنگ «حکمرانی یعنی تحقیق اوضاع آینده». ما در ایران به جهت تحقیق اوضاع آینده به جز عقل ترتیب اسباب دیگر نداریم ولکن فرنگان در این باب علاوه بر عقل کافی یک علم وسیعی نیز ترتیب داده‌اند که به واسطهٔ آن علم کلیات حوادث آینده را مشخص می‌نمایند. حکمت دول فرنگ از توسیع علم مزبور و غفلت دولت ایران از عدم علم مزبور است. هرگاه وزرای ما از این علم فرنگ فی‌الجمله اطلاع می‌داشتند، بالقطع بر مصایب آیندهٔ ایران اشک خونین از دیدگان می‌ریختند. در باب این علم دو کلمه بیان لازم داریم: در ایام گذشته طوایف دول بزرگ مثل وجود واحد عمر مخصوص داشته و کل ایشان در ترقی و تنزل خود، مثل عمر انسانی، عوالم طفولیت و جوانی و پیری طی کرده‌اند. علاوه بر عمر مخصوص، می‌بینیم دول بزرگ بر روی زمین یک کار معین و یک مأموریت عمده هم داشته و از بدو ظهور به حکم یک قانون مخفی، بی‌اختیار رو به مقصد خود پیش رفته‌اند و بعد به حکم همان قانون مخفی به تدریج تنزل کرده از روی زمین محو شده‌اند. ملل فرنگ در تحقیق عمر دول عوالم وسیع طی کرده‌اند، چنان‌که اطبای ایشان دقایق روش عمر انسانی را مشخص کرده‌اند. حکمای ایشان نیز اصول رشد و انحطاط عمر را از روی تحقیقات دقیق معین نموده‌اند و به حکم این اصول مبرهن ساخته‌اند که فلان دولت به چه سبب ظهور کرد و به چه قوه زنده بود، مقصود فلان قدرت چه شد و عمر فلان شوکت به کجا منتهی گشت. دول حالیه نیز بلاتخلف همه مطیع قواعد ترقی و تنزل دول گذشته می‌باشند، چنان‌که اولیای طب به واسطهٔ تشریح اموات حالت و امراض زندگان را مشخص می‌کنند، اولیای علم دول نیز به واسطهٔ تحقیقات اوضاع گذشته درجات عمر و موجبات سرنوشت آیندهٔ طوایف را معین و محسوس می‌نمایند و از روی علم قطعی حکم می‌کنند که باعث بقای فلان دولت چیست، حال فلان دولت به کجا رسیده و عاقبت فلان دولت چه خواهد بود. در نظر ارباب این علم درجات عمر دولتین روس و انگلیس به قسمی مشخص است که از مقتضیات باقی عمر ایشان هیچ تشکیکی ندارند و از روی بصیرت علمی می‌دانند که این دو سیل، مخالف و موافق طرح طبیعت، حکماً پیش خواهند رفت و حکماً در وسط آسیا با همدیگر روبه‌رو شده مبارزت خواهند کرد. این حادثهٔ عظمی را جمیع وزرای ایشان دیده‌اند، همهٔ وزرا ظهور این حادثه را از مقتضیات تقدیر الهی شمرده‌اند. یکی از مدققین اوضاع هند می‌گوید: «وضع طبیعی و لوازم ملی و حرص جهانگیری و تقدیر آسمانی، دولت روس را حکماً به سمت هند می‌کشاند. نکتهٔ ذیل را «پتر کبیر» به اخلاف خود وصیت کرده است. نکته‌ای از وصیت پتر کبیر به اخلاف خود: «باید دولت روس را در جنگ دایمی نگاه داشت، و این نکته را همیشه در نظر گرفت که تجارت هند تجارت همهٔ دنیاست. هر کس این تجارت را به تصرف بیاورد، مالک مطلق کل مملکت‌های فرنگ است.» یکی از دانشمندان مشهور فرانسه -که مدت‌ها در خدمت دولت انگلیس مشغول تحقیق اوضاع هند بود و در این باب کتاب بسیار مبسوطی نوشته است- می‌گوید: «حواس روس، از وقت «پتر کبیر» تا امروز، دقیقه‌ای از خیال هند خارج نبوده است و ممکن نیست که از این خیال صرف‌نظر بکند. تسخیر هند نه‌تنها منظور روس است بلکه اجرای این مقصود بر ذمهٔ آن دولت لازم است، زیرا که این تکلیف لازمهٔ وضع طبیعی ملک روس است.» یک مورخ معروف دیگر می‌گوید: داقتضای طبیعی، دولت روس را به حکم تقدیر کشان‌کشان رو به ممالک آسیا می‌برد. -و نیز در جای دیگر می‌گوید: «نکته‌ای که بر ما تحقیق آن لازم است، این است که با وصف حوادث فرنگ، دولت روس در سمت آسیا متصل پیش رفته است و از این راهی که در آسیا طی کرده موافق قاعدهٔ هندسی می‌توان حکم کرد که عن‌قریب به مقصد خواهد رسید.» یکی از اصحاب پولیتیک انگلیس می‌گوید: «آن دولتی که امروز در صدد این است که عالم را زیر و زبر کند، دولت روس است؛ آن دولتی که می‌خواهد دول روی زمین را منهدم کند، دولت روس است؛ در دشت تاتارستان: در مشرق و مغرب دریای خزر، در شمال و جنوب دریای سیاه، همه‌جا دولت روس را مدعی بی‌باک و خوش‌بخت خودمان می‌بینیم.» یکی از سفرای روس می‌گوید: «گرفتن خیوه برای ما ناگزیر است، هرگاه خیوه را بگیریم ایلات وسط آسیا کلاً مطیع اعتبار و منقاد قدرت ما می‌شوند؛ و به واسطهٔ افتتاح راه تجارت هند و روس تمام اموال آسیا مثل سیل به خاک روس جاری خواهد شد. و طرح «پتر کبیر» موافق دلخواه معمول خواهد شد؛ خلاصه، هرگاه خیوه را بگیریم ارکان تجارت انگلیس را که مایهٔ استیلای بحری آن دولت شده به تزلزل خواهیم آورد.» یک حکیم فرانسوی می‌گوید: «هند بلاشک در خطر است ولکن دولت انگلیس نمی‌تواند خطرات هند را در پنجاب یا این‌که در دهلی دفع کند. این خطرات بزرگ که بر سر هند جمع شده‌اند، هرگاه چاره‌پذیر باشند، چاره را باید در پترزبورغ و در مسکو بکنند نه در هندوستان.» یک حکیم دیگر می‌گوید: «دولت روس تا امروز دولت عسکری بوده است و بعد از این نیز همچنین خواهد بود. دولت روس همیشه جنگ را لازم دارد و اگر دولت انگلیس بهانه‌ای به دست بدهد، دولت روس تمام آسیا را به تزلزل خواهد آورد.» یکی از سفرای مشهور انگلیس می‌گوید: «ای انگلیس‌ها! ببینید دولت روس روز به روز چه‌طور به شما نزدیک می‌شود و چه‌طور مثل امواج دریا شما را احاطه می‌کند! دولت روس متصل رو به طرف ما پیش می‌آید بی‌آن‌که در ظاهر حرکت بکند و نزدیک است که برسد بدان خزاینی که فخر شما بسته به آن‌هاست. هرگاه بلادرنگ به مقام تسدید راه روس برنخیزید یقین بدانید که وقت استیلای روس رسیده است.» بیست سال قبل از این، فرمانفرمای هند به دولت انگلیس رسماً نوشته، پس از ایراد دلایل واضحه، می‌گوید: «به موجب سررشته‌ای که به دست آورده‌ایم هیچ جای تشکیک نیست که دولت روس درصدد این است که راه رخنه و اسباب استیلای خود را تا به سرحدات هند وسعت بدهد.» باز یک مورخ مشهور می‌گوید: «دولت روس علی‌الاتصال در کوشش است که راه رخنه‌ای برای خود در ممالک آسیا باز نماید. و از آن طرف دولت انگلیس شب و روز در اجتهاد بستن راه این خیال روس است. این دو دولت از طرفین رو به همدیگر پیش می‌روند و هیچ شکی نیست که عن‌قریب مرکز آسیا محل جدال تجارتی و عسکریهٔ این دو دولت بزرگ خواهد بود.» یک مورخ دیگر می‌گوید: «مرور ایام مسایل مهمهٔ زیادی را از میان برده است اما مسئلهٔ شرق هنوز باقی است و هر روز بزرگ‌تر می‌شود. بعد از این خیالات بزرگ و اقتدارهای عظیم و طرح‌های جسیم، کل حواس عالم بر دور این مسئله جمع خواهد شد: از یک طرف دولت روس به جهت اجرای طرح‌های بزرگ خود نهایت استعداد را به هم رسانیده است، و از طرف دیگر دولت انگلیس، با کمال اضطراب، در تدارک دفع خیال روس است. باید دید که خصومت این دو دولت بزرگ کی و چه‌طور تمام خواهد شد.» یکی از وزرای بسیار مشهور فرانسه می‌گوید: «ببینید این عرصهٔ هیبت‌افزای جدال عقلی و عسکری را که از سرحد چین تا به دریای سفید میان دو طایفهٔ مدعی توسیع یافته است! دولت انگلیس به جهت دفع حملهٔ روس از قعر عالم تا به سواحل ما همه‌جا هنگامهٔ رزم را ساز کرده است. ببینید این دو طایفهٔ بزرگ سنگرهای خودشان را به چه تدبیر داده و به چه هیئت رو به همدیگر پیش می‌روند!» یکی از سفرای انگلیس می‌گوید: «دولتین روس و انگلیس از سرحد چین تا به اسلامبول، در مقابل هم ایستاده‌اند و در کمال اضطراب مواظب حرکات همدیگر هستند. یک پولیتیک جهانگیری این دو دولت را از مسافات بعیده گذرانده و در قلب آسیا به هم رسانیده است. به حدی با هم نزدیک ایستاده‌اند که نمی‌توانند قدمی بردارند، به ملاحظهٔ آن‌که به همدیگر نخورند. هر دو مجبوراً ممالک خودشان را توسیع داده‌اند و این توسیع ممالک لازمهٔ بقای ایشان است. دولت انگلیس به حد کمال وسعت رسیده است اما وسعت دولت روس هنوز به حد طبیعی نرسیده است؛ و بر هیچ‌کس مخفی نیست که عن‌قریب این دو دولت به جهت استیلای آسیا به هم خواهند زد. سرنوشت آسایش عالم بسته به این منازعه خواهد بود. از این حالات علامت این دو طوفان دولتی از اطراف عالم بروز کرده است و می‌توان گفت که جنگ دولتین مشارالیهما، اگرچه مخفی است، ولی در کمال شدت درگرفته است.» یکی دیگر از کارآگاهان پولیتیک در تحقیق مسئلهٔ شرق می‌گوید: «از قراین کار چنان معلوم می‌شود که دنیا باز یک هنگامهٔ عظیم و محشر بزرگ دولتی در پیش رو دارد. دولتین انگلیس و روس -که دو پهلوان این عرصهٔ پولیتیک هستند- سلطنت آسیا را از دست همدیگر خواهند کشید. افواج روس و انگلیس در آن * * * Əlavə, 2 سواحل -که محل عبور اسکندر و امیرتیمور و بابرشاه بوده- با هم تصادم خواهند کرد. در دره‌های افغانستان و در دشت‌های هند عساکر جسیم، موافق اشارهٔ پترسبورغ و لندن، به روی یکدیگر خواهند ریخت؛ و این دو طایفه که تدبیر و اهتمام طبیعت، به واسطهٔ کوه‌های عظیم و دشت‌های وسیع و دریاهای بی‌نهایت، از همدیگر جدا کرده بود با قدرت مهیب [به] روی هم حمله خواهند آورد. اروپ و افریک نیز از اجزای این هنگامه خواهند بود و در تمام روی زمین یک نقطه نخواهد ماند که از این صدمات هول‌انگیز به لرزش درنیاید. مکافات این فتح عظیم -که یقیناً قابل هر نوع اجتهاد و جان‌فشانی است- سلطنت آسیا خواهد بود.» یکی از بزرگان انگلیس در عالم اضطراب فریاد می‌کند و به آواز بلند می‌گوید: «برخیزید ای وزرای انگلیس وای وکلای ملت و اولیای پولیتیک، ای صاحبان شمشیر برخیزید! بلادرنگ به دفع روس بشتابید!» از این اقوال مختلف می‌توان استنباط کرد که مخالفت این دو دولت به چه درجهٔ عظیم رسیده و نتایج این خصومت عقلای روی زمین را به چه مایه مشوش می‌دارد. بلاشک در عالم پولیتیک، هرگز بزرگ‌تر و عجیب‌تر از این مخالفت دولتین مسئله‌ای نیست. هرگاه بخواهیم روش آینده این دو پولیتیک ضدین را مشخص کنیم، اول باید ببینیم در این مدت گذشته چه کارها کرده‌اند و از چه نوع راه‌ها پیش آمده‌اند: هر کس فی‌الجمله از علم جغرافیا اطلاع داشته باشد می‌داند که محل جدال دولتین روس و انگلیس بر سواحل رود «اتل» [ولگا] واقع شده و راه عبور دشمن هند از خاک ایران و افغانستان است. تشویش انگلیس از این راه منحصر به قصد روس نیست. در همین راه برای دولت انگلیس همیشه یک نوع اسباب تزلزل فراهم بوده است. اول کسی که دولت انگلیس را بر خطرات این راه ملتفت ساخت ناپلیون بزرگ بود. مشارالیه از لشکرکشی به مصر هیچ مقصود نداشت مگر سفر هند. خود ناپلئون می‌گوید: «هرگاه در مصر کارها پیش رفته بود، در نزدیکی فرات صد هزار آدم بر دور ما جمع می‌شد و آخر پایز رو به هندوستان حرکت می‌کردیم.» بعد از مراجعت عساکر فرانسه از مصر نوشتجات و طرح ناپلئون در جنگ «پتو صاحب» به دست انگلیسی‌ها افتاد. فرمانفرمای هند، در این باب، به دولت متبوعهٔ خود چنین نوشته است: «حالا که این نوشته‌ها را می‌خوانم با وحشت تمام ملاحظه می‌کنم که ما چه‌قدر باید شکر خدا را بکنیم که ما را از این خطرات عظیم نجات داده است.» ناپلیون بعد از مراجعت از مصر نیز خیال سفر هند را فراموش نکرد. اوقاتی که کونسول اول بود طرح این سفر را با ایمپراتور «پاول» -پدر اسکندر الکساندر اول- به میان آورد و بعد از آن که خود ایمپراتور شد، طرح مزبور را با خود اسکندر تجدید نمود. طرح این دو ایمپراتور الان در دست است. لکن آن اوقات دول فرنگ از اوضاع ایران و افغانستان به کلی بی‌خبر بودند اما امروز برای لوازم سفر هند اطلاعات مفصل و طرح‌های کامل در دست دارند که در پیش آن‌ها نقشهٔ ناپلیون ناقص به نظر می‌آید. ولی طرح ناپلیون بنای طرح متأخرین محسوب می‌شود، لهذا طرح مزبور را در این‌جا ذکر می‌نماییم. طرح ناپلیون بزرگ در لشکرکشی به سوی هند و مقصود از سفر هند این است: ناپلئون می‌گوید که «انگلیسیان را باید به کلی از هند بیرون بکنیم و سکنهٔ این مملکت پرنعمت را از طوق انقیاد انگلیس مستخلص نماییم. به جهت رونق صنایع و تجارت ملل فرنگ، خاصه به جهت امتعهٔ فرانسه، مخرج‌های تازه باز کنیم. این است مقصود از سفر هند که موجب فخر ابدی خواهد شد از برای رؤسای آن دول که مؤسس چنین سفر جلالت اثر می‌شوند.» اتفاق دولت‌های فرانسه و روس برای سفر هند به قرار ذیل است: دولت فرانسه و دولت روس به اتفاق هم هفتاد هزار لشکر مأمور به سواحل رود «اتل» خواهند کرد. ایمپراتور نمسه در تسهیل عبور لشکر فرانسه از خاک نمسه لازمهٔ همدستی را به عمل خواهد آورد که لشکر فرانسه از رود طونه به کنار دریای سیاه نزول بکنند. به محض امضای این طرح لشکرکشی، ایمپراتور روس حکم خواهد فرمود که در «حاجی ترخان» سی‌وپنج هزار لشکر جمع بشوند که از آن جمله بیست‌وپنج‌هزارش لشکر منظم و ده هزارش قزاق باشد. این سی و پنج هزار لشکر را بلادرنگ سوار کشتی کرده به استراباد خواهند برد که در آن‌جا منتظر ورود لشکر فرانسه باشند. استرآباد معسکر لشکر متفقه خواهد بود. جمیع تدارک جنگی و آذوقه عسکریه در آن‌جا جمع شده، شهر استراباد مرکز تردد و روابط هند و روس و فرانسه خواهد گردید. راه عبور لشکر فرانسه از این قرار است: از اردوی مشرقی فرانسه، سی‌وپنج‌هزار نفر مأمور این سفر خواهد بود. این سی و پنج‌هزار نفر در رود طونه سوار کشتی شده تا دهنهٔ رود مزبور پایین خواهند رفت و در آن‌جا سوار کشتی‌های روس شده از دریای سیاه و «ازوف» گذشته در نزدیکی شهر «تکان روک» فرود خواهند آمد. این سی و پنج هزار نفر از سواحل رودخانهٔ «دون» بالا رفته به شهر کوچک قزاق -که اسمش «بیاتی از بیانکا» است- خواهند رسید و در آن‌جا نیز از رودخانهٔ «دون» عبور کرده از خشکی به شهر «سارسین» -که بر ساحل راست رود «اتل» واقع است- خواهند رفت. و در این شهر سوار کشتی شده وارد «حاجی ترخان» و از حاجی ترخان به دریای «خزر» و از آن‌جا نیز به شهر «استراباد» خواهند گذشت. امتداد این سفر لشکر فرانسه: از مملکت خودشان تا به دهنهٔ رود طونه بیست روز ۲۰ از دهنهٔ رود طونه تا به تکانروک شانزده روز ۱۶ از تکانروک تا بیاتی ازبیانکا بیست روز ۲۰ از بیاتی ازبیانکا الی سارسین چهار روز ۰۴ از سارسین تا حاجی ترخان پنج روز ۰۵ از حاجی‌ترخان تا به استرآباد ده روز ۱۰ از استرآباد تا رود اتل چهل و پنج روز ۴۵ جمع ۲۱۰ از این قرار، طول مدت سفر لشکر فرانسه چهار ماه خواهد بود. اما به جهت وسعت حرکت، امتداد مدت این سفر را پنج ماه قرار می‌دهیم. طریقهٔ تقویم این سفر از این قرار است -بعض فقرات زاید این فصل را محض اختصار ترک می‌کنیم: اسب‌های سواره و توپخانه را بر لب رودخانهٔ طونه خواهند گذاشت، فقط اسباب و زین و غیره را بار خواهند کرد. از برای یک ماه نان جنگ حمل خواهد شد. صاحب‌منصبان دایرهٔ آذوقه پیش خواهند رفت، و در منازل عرض راه آذوقهٔ لشکر را تدارک خواهند کرد. از برای عبور رودخانه‌های «دون» و «اتل» لوازم پل و کشتی را حاضر خواهند کرد. مأمورین دولتین باید در «استرآباد» قبل از ورود لشکر، اشیاء ذیل را حاضر کرده باشند: اول: آذوقه و مهمات جنگی از هر قبیل و توپخانهٔ قلعه‌کوب -این آذوقه و مهمات را از قورخانهٔ شهر «حاجی ترخان» و «قازان» و «ساراتوف» خواهند برد. دوم: اسب‌ها به جهت توپخانه و حمل اسباب قورخانه. سوم: عراده و دواب به جهت حمل و نقل پل‌ها و اثقال اردو. چهارم: اسب سواری به جهت سواره‌نظام. و معین شده است که آن‌ها را از کجا باید خرید و تدارک نمود. پنجم: جمع اسباب اردو از هر قبیل لوازم و مایحتاج. ششم: انبارهای رخوت و کلاه نظامی و کفش و دستکش لشکریان. باز معین کرده‌اند که این اشیا را باید از فلان‌جا خرید. هفتم: یک دستگاه دواخانه که مجمع کل دواها باشد -باز نشان داده‌اند که این‌ها را از فلان‌جا باید خرید. هشتم: انبارهای برنج و نخود و آرد و گوشت‌های نمکین و روغن و شراب و عرق. نهم: گله‌های گاو و گوسفند -تصریح شده که از فلان‌جا باید خرید. دهم: انبارهای جو و کاه و علف خشک -که از فلان‌جاها خواهند آورد. وضع حرکت عساکر متفقه: قبل از ورود این دو لشکر به استرآباد، مأمورین دولتین مشارالیها رو به پیش حرکت خواهند نمود و به رؤسای آن ممالکی که محل عبور لشکر خواهد بود مضامین ذیل را اعلان خواهند کرد -که من بر وجه اختصار مضمون آن را می‌نویسم. به واسطهٔ این نوع اعلان‌نامه‌ها و حسن سلوک و معقولیت و درستی قول، یقین است که خوانین عرض راه مانع عبور لشکر متفقه نخواهند شد. گذشته از این ملاحظات، خوانین این ممالک، به واسطهٔ اتفاق دولتین خود، قادر به هیچ‌گونه ممانعت نخواهند بود. همراه مأمورین دولتین، مهندسان قابل خواهند بود که نقشهٔ راه‌ها و ممالک اطراف را بکشند و محل اردو و رودخانه‌هایی که باید عبور کرد و شهرهایی که بر سر راه‌ها واقع هستند و جاهایی که حمل و نقل توپخانه و قورخانه اشکال خواهد داشت همه را بر روی نقشه معین بکنند و طریقهٔ رفع اشکالات راه را تفصیل بدهند. * * * Əlavə, 3 این مأمورین به جهت تحصیل آذوقه، با خوانین عرض راه قرارها خواهند گذاشت، شرط‌ها خواهند کرد و گرو خواهند گرفت. وقتی که فرقهٔ اول لشکر فرانسه به استرآباد وارد شد، اولین فرقه لشکر روس از استرآباد حرکت خواهد کرد. سایر فرقه‌های عساکر متفقه، به فاصلهٔ پنج و شش فرسخ از همدیگر، حرکت خواهند نمود. چهار پنج‌هزار قزاق و قدری سواره‌نظام خفیف همه‌جا پیشرو لشکر خواهند بود. از عقب آن‌ها فوج پل‌سازان حرکت خواهند کرد. فرقهٔ پیشتازان باید در وقت ضرورت پل‌ها بر رودخانه‌ها نصب بکنند و سایر پل‌ها را خراب نمایند و مواظب امنیت خارجی اردو باشند. دولت فرانسه به سردار لشکر خود از امتعهٔ فرانسه متعلق به اسلحه و غیره از قبیل تفنگ و طپانچه و شمشیر و غیره و ساعت‌های ممتاز چه بغلی و چه مجلسی و آینه‌های بزرگ، ماهوت اعلی به رنگ‌های مختلف مانند سرخ و گلی و سبز و آبی -که ملل آسیا علی‌الخصوص ایرانیان زیاده طالب هستند- مخمل و زری و پارچه‌های ابریشمین و پرده‌های تصویر گیلن و غیره و غیره جمیع این امتعه را باید در جاهای مناسب با کمال انسانیت و نکته‌بینی تعارف بدهند و دلیل مراتب بخشش و قدرت دولت فرانسه سازند و برای آینده در آن صفحات یک ممر تجارت برپا نمایند. از هر صنف باید ارباب کمال و صنایع در این سفر باشند. دولت فرانسه برای مطالعهٔ این اشخاص جمیع نقشه‌ها و کتبی را که در باب وضع ممالک و طوایف عرض راه تصنیف شده تدارک خواهد کرد. بالون‌ساز و صاحب‌منصبان آتش‌بازی حکماً باید باشند. به جهت اظهار قدرت دولت فرانسه و روس، باید عساکر متفقه پیش از حرکت خود جشن‌های بزرگ بگیرند و جنگ‌های هفت لشکر بکنند. پس از این تدارکات، در حصول مقصود هیچ شکی نخواهد بود. اما این پیشرفت موقوف خواهد بود به عقل و غیرت و شجاعت و صداقت رؤسای لشکر. همین‌که عساکر متفقه به لب رودخانهٔ اتل رسیدند، آن وقت بنای حرکات نظامی خواهد بود. عمدهٔ اشکال این لشکرکشی در طول سفر است. این اشکالات هم در مقابل غیرت و شجاعت و تحمل سربازان فرانسه و روس مرفوع خواهد بود. وانگهی نادرشاه از همین راه با جمعیت زیاد از دهلی به استرآباد آمد. کاری یک لشکر آسایی کرده باشد نمی‌توان شک کرد که دو لشکر فرانسه و روس نتوانند بکنند. در همان اوقاتی که حواس ناپلیون مصروف طرح این لشکرکشی بود زمان‌شاه افغان نیز به این خیال افتاد که با چهل هزار نفر به عزم تسخیر هند از راه پنجاب رو به دهلی حرکت بکند. وقتی که آوازهٔ تدارکات زمان‌شاه به گوش انگلیسان رسید، فرمانفرمای هند در عالم اضطراب فی‌الفور ملکم صاحب را با دستورالعمل وسیع روانهٔ ایران ساخت. خلاصهٔ دستورالعمل سفیر مزبور این بود: شما مأمور هستید که اسباب خرابی زمان‌شاه را به هر طور که میسر شود به توسط دولت ایران فراهم بیاورید و نگذارید که افغان‌ها به سمت هند هجوم بیاورند و اگر رو به هند حرکت کرده باشند باید تدبیری بکنید که دولت ایران در ملک افغان برای زمان‌شاه لابد بشود برگردد و اقلاً تا سه سال دیگر نتواند به صرافت هند بیفتد. خود «ملکم» [سرجان ملکم] در کتابی که بر وضع پولیتیک‌نامه نوشته است می‌گوید: «مقصود مأموریت بیش از آن‌چه منظور بود به عمل آمد. سفیر انگلیس نه‌تنها دولت ایران را محرک شد که به سمت خراسان حرکت بکند و زمان‌شاه را مجبور سازد که دیگر به خیال هند نیفتد، بلکه شاه ایران را بر این واداشت که هیچ‌یک از دول خارجه را نیز به ایران راه ندهد و دولت انگلیس را منحصراً بهره‌یاب سازد.» از جمله منافع این مراودات تازه، مورخ دیگر می‌گوید: «مقصود از مأموریت ملکم به‌طور اکمل حاصل آمد و زمان‌شاه بیچاره بیش از آن‌چه منظور انگلیس بود در افغانستان مشغولیت پیدا کرد. از آن تاریخ تا امروز شصت سال می‌گذرد، هنوز افغانستان از این مشغولیت خلاص نشده است و به واسطهٔ همین مشغولیت، چهار پادشاه افغان و بیست سردار معظم که همه برادر و قوم و خویش بودند، به شدائد ستم همدیگر را تمام کرده‌اند، بی‌آن‌که ملتفت شده باشند که خون یک کرور مسلمان را نثار پولیتیک انگلیس نموده‌اند. این مصائب هایله -که افغانستان را در این مدت غریق خون خود ساخته است- آن را در زبان پولیتیک «مشغولیت دولتی» می‌گویند. هر گاه اولیای دولت ایران از اصطلاحات این زمان فی‌الجمله اطلاعی می‌داشتند قطعاً در انجام مطالب ملکم صاحب به این شدت تعجیل نمی‌کردند.» یکی دیگر از پولیتیک‌شناسان می‌گوید: «دولت انگلیس دولت ایران را به حسن سلوک و به وعده‌های رنگین اسباب پیشرفت پولیتیکی خود ساخت. اما همین‌که به واسطهٔ عزل زمان‌شاه از سمت افغانستان آسودگی حاصل آمد، دیگر در بند ایران نشد. در این بین، دولت ایران با ناپلیون مراوده به هم رسانیده همین‌که فرانسه‌ها [فرانسوی‌ها] پای به خاک ایران گذاشتند میل و محبت انگلیسی‌ها نسبت به ایران باز با کمال شدت پیدا شد. مأموریت فرانسه‌ها به ایران انگلیسی‌ها را به‌طوری مضطرب کرد که عوض یک سفیر دو سفارت جداگانه مأمور ایران کردند. اولیای دولت ایران بی‌آن‌که از مقاصد اطراف اصلاً اطلاعی داشته باشد همین‌که صدای پول انگلیسی را شنیدند مأمورین ناپلئون را سراسیمه از ایران بیرون کردند. به واسطهٔ این حمق دولت، کشتی پولیتیک ایران را صد سال عقب انداختند، بلکه در همان‌وقت دولت ایران را تمام کردند. ناپلیون از مراوده و دوستی دولت ایران دو مقصود داشت: یکی این‌که اسباب سفر هند را فراهم بیاورد و دیگری آن‌که دولت ایران را در جنگ روس همدست خود بسازد. این دو مقصود ناپلیون، بلاحرف، اعظم مصالح ایران را متضمن بود. یقیناً برای دولت ایران بهتر از موافقت ناپلیون پولیتیکی نمی‌شد. چون آن‌وقت خرابی روس به واسطهٔ استیلای فرانسه منافی پولیتیک انگلیس بود، لهذا دولت انگلیس محض صلاح موقتی خود دولت ایران را از موافقت فرانسه بازداشت و منازعهٔ ایران و روس را، به واسطهٔ «عهدنامهٔ گلستان»، صلح داد. در همان اوقات که پولیتیک انگلیس به اضطراب تمام در ایران مصروف دفع فرانسه بود، مأمورین انگلیس در افغانستان و ممالک «سند» نیز با همان اضطراب مشغول کار بودند. عهدنامه‌هایی که در آن اوقات بسته شده جمیعاً مبنی بر مقصود واحد است. فقرهٔ اصلی عهدنامجات از این قرار است -عهدنامهٔ ایران و انگلیس به تاریخ هزار و هشتصد و نه مسیحی. بعض فقرات از عهدنامهٔ ایران و انگلیس که در سال ۱۸۰۹ میلادی بسته شده: بند سیم: دولت ایران نخواهد گذاشت که هیچ لشکر فرنگی از خاک ایران بگذرد و رو به هندوستان آرد و به یکی از بنادر هند حمله کند. در عهدنامهٔ دیگر به تاریخ هزار و هشتصد و چهارده میلادی (بند اول): در صورتی که یکی از دول فرنگ بخواهد هجوم بیاورد، خواه از راه خوارزم و تاتارستان و بخارا و سمرقند و خواه از راه‌های دیگر، دولت ایران متعهد می‌شود که به قدر قوت خود، خواه به زور لشکر خواه به واسطهٔ تدابیر مراودت، سلاطین و حکام ممالک عرض راه را بر این وادارد که به مقام رفع هجوم مزبور برآیند. عهدنامهٔ دولت انگلیس با امرای سند: بند چهارم: امیر سند نخواهد گذاشت که مردم فرانسه در ممالک سند استقرار بگیرند. عهدنامهٔ انگلیس با شاه شجاع امیر افغانستان به تاریخ هزار و هشتصد و نه. بند اول: چون دولتین فرانسه و ایران به عزم مخالفت امارت افغان با هم موافقت کرده‌اند، هرگاه این دولت‌ها بخواهند از خاک افغان بگذرند اولیای دولت ابدمدت مانع خواهند شد و به قدر قوه با این دو دولت جنگ خواهند کرد و نخواهند گذاشت که داخل خاک هند بشوند. بعد از آن‌که دولت انگلیس از سمت ایران و افغان آسوده شد و به واسطهٔ انهدام دولت ناپلیون از جنگ‌های فرنگ فراغت حاصل کرد، آن وقت خود را در مقابل مدعی حقیقی هند دید. طرح ناپلیون با خود ناپلیون به خاک رفته بود، اما طرح پتر کبیر همیشه زنده بود و روز به روز بزرگ‌تر می‌شد. ترقیات روس در اندک مدت ادعای آن دولت را نسبت به هندوستان به حدی محسوس و آشکار ساخت که دیگر برای دولت انگلیس نه مجال تردید باقی ماند نه فرصت تأمل. چیزی که انگلیس را مضطرب داشت این بود که خطر روس به هیچ‌وجه ربطی به خطرات سابقی نداشت. «بیتو صاحب» و زمان‌شاه و ناپلیون خطر موقتی بودند، ولی اقتدار روس خطر دائمی، خطر ملی، خطر تقدیری بود. تدابیر رسمی در مقابل این نوع خطر چندان ثمری نداشت. در فوت فلان ایمپراتور و از عزل فلان وزیر حالت مسئله به هیچ‌وجه تغییر نمی‌یافت. دولت روس مثل سیل سنگین پیش‌تر می‌رفت و در مقابل چنین سیل هیچ سدی به نظر نمی‌آمد. با وصف این، اولیای دولت انگلیس، به اقتضای لزوم حتمی و به حکم پولیتیک ملی، با تمام قدرت عقلیه و مالیهٔ خودشان به مقام چارهٔ کار برخاستند. و چارهٔ کار منحصر به اجرای تدابیر ذیل بود: در آن مملکت‌ها که میان روس و هند واقع‌اند باید چنان دولتی برپا کرد که از یک‌طرف قادر بر دفع هجوم روس باشد و از طرف دیگر اصلاً قدرت مخالفت انگلیس را نداشته باشد. حل این مسئله به نظر محال می‌آید، اما عقل انگلیسی ملتی است که این قسم مسائل را در هند حل کرده است. حالا باید دید که در این باب چه نوع تدابیر صائبه به کار برده است: در هند بعض ممالک بودند که تسخیر آن‌ها برای دولت انگلیس موجب مرارت و ضرر و بقای آن‌ها در حالت طبیعی خود منافی صلاح انگلیس بود. به جهت اصلاح این دو نکتهٔ ضدین، انگلیس‌ها یک نوع دولتی اختراع کردند که دولت مواجب‌خور و به اصطلاح پولیتیک دولت انگلیس، آن‌چنان دولت را «دولت دوست» می‌گویند. مبنای دولت دوست این بود که انگلیسی‌ها از ممالک یک دولت مستقل هر قدری که می‌توانستند تصرف می‌کردند و یکی از مدعیان پادشاه آن ملک را به زور خود به سلطنت آن دولت می‌رسانیدند. چون اقتدار این پادشاه جدید مبنی بر حمایت انگلیس بود، لهذا آن دولت به جهت حفظ و حمایت که می‌دید به قدر امکان به انگلیسی‌ها تمکین و اطاعت می‌کرد. تعهداتی که از طرفین به موجب عهدنامه قبول می‌کردند از این قرار بود: دولت انگلیس بقای دولت دوست را ضمانت می‌کرد، یعنی متعهد می‌شد که آن دولت را از جمیع دشمنان خارجه و داخله محفوظ بدارد. در مقابل این تعهد انگلیس، دولت دوست نیز فقرات ذیل را متعهد می‌شد: اول: به جهت مخارج این قسم ضمانت، دولت انگلیس متعهد است که سالی فلان مبلغ را بدهد. دوم: طرف مقابل نیز بدون اذن انگلیس با هیچ‌یک از دول خارجه باید مراوده نداشته باشد. سیم: فلان قدر لشکر انگلیس در ممالک دولت دوست به عنوان مستحفظ اقامت خواهد نمود. چهارم: دولت دوست از فلان عدد معین نباید بیشتر لشکر نگاه بدارد. پنجم: صاحب منصبان این لشکر تماماً باید انگلیسی باشند. ششم: دولت دوست به جهت مخارج این دو لشکر یک مالیات مخصوص معین خواهد نمود و تمام مخارج این دو لشکر باید در تحت اختیار سفیر انگلیس باشد. با این چند شرط، دوستی دولتین به حد کمال می‌رسید. تا چند سال قبل از این، در هندوستان دویست و بیست حکمرانی جداگانه و قریب بیست دولت بزرگ حکمرانی می‌نمودند. مانند مملکت‌های «دکن»، «کولهپور»، «لکناهور»، «برار»، «سند»، «میسور»، «ستاره»، «پنجاب» و غیره و غیره. این حکمرانی‌های متعدد را که هر کدام از بیست الی هفت کرور جمعیت و از بیست الی چهار کرور مالیات داشتند، انگلیسان همه را به درجات مختلف دوست خود قرار داده بودند و به قدر قوه اهتمام داشتند که در همان دولت مراسم دوستی را نگاه دارند، زیراکه تعدیات و معایب بزرگان آن حکومت جمیعاً راجع به رؤسای ظاهری بود و فواید ملک کلاً عاید دولت انگلیس می‌شد. ولکن به اقتضای اوضاع کلیهٔ هند، انگلیسان لابد شدند که دوستی این حکومت‌ها را به تدریج مبدل به تصرف مطلق بکنند. ازجمله آن حکومت‌ها که در دوستی خود از سایرین بیشتر دوام کرده است حکومت «حیدرآباد دکن» است. این دولت بزرگ که به قدر هشت‌مقابل انگلیس بود پس از جنگ‌های زیاد و تقسیمات متواتره آخرالامر ناچار شد که خود را دوست دولت انگلیس قرار بدهد. حال، هفتاد سال است که در زیر سایهٔ دوستی انگلیس آسوده است. بیست و چهار کرور جمعیت دارد، شانزده کرور مالیات، در دو فرسخی حیدرآباد -که پایتخت دکن است- همیشه ده هزار نفر لشکر هندی انگلیس اقامت دارد و دوازده هزار سرباز دولت بومی در تحت اختیار صاحب‌منصبان انگلیس مشغول محافظت امنیت درونی مملکت هستند. وزیر اول آن‌جا را سفیر انگلیس معین می‌کند و تمامی مخارج این دو لشکر با ضمانت انگلیس از یک مالیات معین به توسط سفیر مزبور داده می‌شود؛ و پادشاه دکن -که ملقب به نظام است و نظام مخفف نظام‌الدوله- در کمال آسودگی در در عمارت خود سلطنت می‌کند. انگلیسان اوضاع حیدرآباد را سرمشق دول دوست می‌دانند. و این‌که همیشه می‌گویند ما به ایران از برای دوستی آمده‌ایم یعنی دوستی ایشان این است که بیان شد؛ و این‌که اولیای دولت ایران با وصف انواع اهتمامات هنوز نتوانسته‌اند دوستی انگلیس را تحصیل کنند محض این است که معنی دوستی مزبور را درست نفهمیده‌اند؛ تا اوضاع ایران مبدل به اوضاع حیدرآباد نشود ممکن نیست که انگلیسان دولت ایران را مستحق دوستی خود بدانند. هرگاه کسی حرکات و اقوال مأمورین انگلیس را در ایران درست بشکافد خواهد دید که در این شصت سال گذشته جمیع تدابیر و خیالات ایشان راجع به تهیهٔ اسباب دوستی مزبور بوده است. پولی که به خاقان مغفور می‌دادند و مداخله‌ای که در مراودهٔ خارجی ایران می‌نمودند و صاحب منصبانی که برای تعلیم عساکر ایران می‌فرستادند و خصوصیتی که با فرمانفرمای فارس داشتند و مواجبی که به میرزا ابوالحسن خان می‌دادند و میل باطنی که به سالار اظهار می‌کردند، تماماً مقدمات دوستی انگلیس بود، اکنون هم... حال که معنی دولت دوست را موافق مقصود انگلیس مشخص کردیم، پس لازم است که برگردیم بر مطلب اصلی خودمان. اولیای دولت انگلیس به جهت دفع روس هیچ چارهٔ ندیدند مگر این‌که آن ممالکی را که در میان هند و روس واقع است به تدریج محمی دولت خود سازند. در اوایل سلطنت خاقان مغفور، تخم این دوستی را در ایران کاشته بودند اما بعد از چندی فهمیدند که به واسطهٔ پیشرفت روس‌ها در گرجستان و حضور مأمورین ایشان در ایران، تحصیل دوستی کامل با دولت مشارالیها چندان آسان نخواهد بود. لهذا لابد مصمم شدند که طرح این دوستی را از افغانستان ابتدا کنند و بعد تا به هر جای ایران که میسر شود به تدریج امتداد بدهند. نخست برای حصول این مقصود چند نفر صاحب منصب معروف که ازجملهٔ احبهٔ پولیتیک محسوب بودند، به عزم گذاشتن بنای این طرح تازه، مأمور افغانستان و ترکستان کردند. در این بین، دولت ایران بی‌آن‌که از خیالات اطراف اطلاعی داشته باشد، بنای سفر خراسان را گذاشت. سردارهای افغان به استظهار وعده‌های ایران زیر بار دوستی انگلیس نرفتند و مأمورین آن دولت را جواب رد داده مأیوساً برگردانیدند. نمی‌توان تصور کرد که به واسطهٔ این مقدمات و بعض حرکات دولت روس در سمت ترکستان، چه نوع ولوله و اضطراب در میان انگلیسان افتاد. تدبیری که از برای پولیتیک ایشان باقی ماند این بود که بلادرنگ دوستی خود را، به زور لشکر، در ممالک افغان محکم و برقرار سازند. لهذا شاه شجاع برادر زمان‌شاه را که سال‌ها بود محض احتیاط و ملاحظهٔ این نوع روزها در هند مواجب می‌دادند اسباب این طرح تازه قرار دادند و او را با مخارج گزاف بر ملک افغانستان مسلط ساختند، با همان شرایط دوستی که منظور انگلیس بود. یکی از فقرات عهدنامه این بود که شاه شجاع‌الملک متعهد می‌شود -و اخلاف خود را نیز متعهد می‌سازد- که بدون اطلاع و رضایت انگلیس با هیچ‌یک از دول خارجه مراوده نداشته باشد و همچنین متعهد می‌شود -و اخلاف خود را نیز متعهد می‌سازد- که با تمام قدرت خود با هر دولتی که قصد تسخیر هند را داشته باشد بجنگد. چون این معاهده به پایان آمد، از وجد و مسرت‌ها که دولت و ملت انگلیس در باب پیشرفت این پولیتیک ظاهر ساختند معلوم می‌شود که دولت انگلیس چه کار عمده را از پیش برده. با این عهدنامه نصف بیشتر طرح انگلیس به‌طور دلخواه به عمل آمده بود ولی در حینی که به عزم انجام نصف دیگر در تدارک امر هرات و بخارا بودند غیرت و مردانگی طایفهٔ افغان -به همان تفصیلی که بر همه کس معلوم است- حاصل جمیع تدابیر و فتوحات پولیتیک انگلیس را در یک طوفان ملی منهدم ساخت. یکی از مورخین می‌گوید: «دولت انگلیس یک گناه عظیمی کرد، وقتی‌که خواست بدون هیچ حق به توسط شاه شجاع به افغانستان مسلط شود، انتقام الهی آخرالامر حرص انگلیسیان را منکوب ساخت. رؤسای این طرح جمیعاً مغضوباً منعدم شدند. طایفهٔ افغان افواج انگلیس را از یک سمت رود اتل به سمت هند ریخت و در هند را به روی ایشان بست. کلید این در، قسمت دولت روس است. و بعد از این، افتتاح باب مزبور موقوف به میل روس خواهد شد. اگرچه شکست انگلیس در افغانستان برای پولیتیک آن دولت صدمهٔ بسیار بزرگ بود، ولی جنس انگلیس از آن‌ها نیست که طرح پولیتیک خود را به این صدمات موقتی تغییر بدهد. پولیتیک اصلی دولت مشارالیها با آن همه صدمهٔ بزرگ از میامن ثبات‌قدم در همان حالت سابق باقی ماند. چیزی که تغییر یافت فقط راه پیشرفت و رسم اجرای آن بود. همین‌که افغانستان از دست رفت، ممالک سند و پنجاب را بدون تأمل تصرف کردند و به واسطهٔ ضبط آن دو مملکت معظم علاوه بر این‌که صدمات افغانستان را بالمضاعف تلافی نمودند، اسباب پولیتیک اصلی را نیز خیلی بهتر و محکم‌تر از سابق مهیا ساختند. چنان‌که می‌توان گفت که اکنون ممالک افغان در تحت تصرف انگلیس است. طرح پولیتیک دولت مشارالیها از قراری بود که عرض شد. حالا چند کلمه هم از طرح عسکریهٔ آن دولت بگوییم. در ضمن این مطلب یک مسئلهٔ طبیعی هست که بیان آن را باید مقدم داشت. در ولایات «ینگی دنیا» -که به تصرف طوایف فرنگ افتاد- از نسل ایشان طوایف بزرگ در آن سامان پیدا شده‌اند، اما تا به حال زیست و تناسل جنس انگلیس در خاک هند ممکن نبوده تمامی اطفال انگلیس که در این ملک متولد می‌شوند پیش از آن‌که به حد بلوغ برسند کلاً بدون استثناء می‌میرند. این حکم طبیعت، در قطع نسل انگلیس، یکی از مشکلات عمدهٔ حفظ هندوستان شده بود. اکنون یکصد و پنجاه سال است که انگلیسان، طبقه به طبقه، از خاک هند می‌گذرند بی‌آن‌که از نسل خودشان آثاری در آن سرزمین باقی بگذارند و یا آن‌که در آن صفحات از جنس خود بتوانند جمعیت کافی فراهم بیاورند. لکن چندی قبل از این وقتی که خطهٔ پنجاب را گرفتند، با کمال وجد دیدند که زیست جنس انگلیس در ملک مزبور آسان و مقدور است و چون رودخانه‌های پنجاب و به‌خصوص رود اتل -که از بالای کشمیر تا خاک سند به دریای عمان امتداد می‌یابد- سرحد طبیعی اعظم سدهای راه هندوستان می‌باشند، لهذا انگلیسان مصمم شدند که کلیهٔ اختیار خود را در خاک پنجاب جمع نمایند و رود اتل را سنگر عسکر خود قرار بدهند. به همین خیال پیشاور را یک نوع سیواستاپول ساختند و طرح مقابلهٔ دشمن را در همان سواحل رود اتل ترتیب دادند. ولی پس از استحکام این سرحدات طرح مدافعه را باز ناقص و غیرکافی دیدند. اولاً معسکر پنجاب از مقر قدرت انگلیس زیاد دور بود؛ ثانیاً محل جدال به ممالک هند زیاد نزدیک می‌شد. به جهت رفع این دو نقصان کلی مهندسان انگلیس یک طرح تازهٔ دیگر بدا کردند که هیچ ربطی به خیال اولی نداشت. محمره و عربستان ایران را -که در وسط راه هندوستان و لندن واقع است- و از هر حیث -چه به جهت عبور عساکر انگلیس چه به جهت دفع حملهٔ روس و چه به جهت انقیاد حرکات ایران- بهترین منازل یافتند. طرح تازه مبنی بر این بود که دولت انگلیس کل قدرت خود را عربستان و بنادر فارس جمع آورد و عوض این‌که حملهٔ روس را در سواحل رود اتل منتظر باشد در خاک عراق قرار بدهد. و در سمت استرآباد بر روی روس‌ها بیفتد. این طرح چندین محسنات دارد: اولاً عساکر انگلیس از لندن صد مرتبه زودتر و سهل‌تر به فارس می‌رسند تا به پنجاب؛ ثانیاً موافق علم نظام، در این قسم لشکرکشی باید یک سر صف سپاه دشمن در مازندران و سر دیگر در افغانستان باشد. حملهٔ چنین به مراتب از حملهٔ چنان بهتر است. این نوع حملهٔ انگلیس، لشکر روس را حکماً مجبور می‌ساخت که اول به دفع استعداد فارس پردازد و در این صورت کوه‌ها و استحکامات طبیعی فارس قوهٔ واقعهٔ انگلیس را مضاعف خواهد کرد؛ ثالثاً هرگاه انگلیس در این صفحات مغلوب بنود باز در پنجاب به دفعهٔ آخری هم تجدید جنگ برای او ممکن خواهد بود؛ رابعاً به واسطهٔ حضور انگلیسان در فارس، موافقت ایران برای روس چندان فایده نخواهد داشت. بلکه زور عمدهٔ ایران در دست انگلیسان خواهد بود. خلاصه، این طرح جدید هزار مرتبه بر طرح‌های سابق ترجیح داشت. جنگ آخری این دولت با ایران هیچ دلیلی نداشت مگر آزمایش این طرح، اما بخت دولت اسلام و صد حسن اتفاق دیگر اجرای قصد انگلیس را موقتاً به تأخیر انداخت. اما اشخاصی که از دقایق پولیتیک انگلیس و از مدارج لزوم این طرح استحضار دارند می‌دانند که دولت انگلیس به این آسانی از چنین طرح ناگزیر دست نخواهد کشید. راه‌آهنی که می‌خواهند از کنار بحر سفید تا به محمره بسازند و نصب کونسول‌های شیراز و استرآباد و موافقت انگلیس با امام مسقط، وحشت مفرط از استقرار بیدق ینگی دنیایی در خلیج‌فارس و مأموریت «رانسون» به ایران -که خود او از مؤسسین و از استادان معروف این طرح تازه است و عزیمت و سیاحت او به سمت بغداد. محض تفحص دقایق این طرح بود- و هر نوع اقدامات و جانفشانی‌های دیگر ایشان تماماً مربوط به خیال واحد است. این طرح عسکریه و آن طرح پولتیک -که سابقاً ذکر شد- به نوعی لازمهٔ بقای دولت انگلیس شده است و حواس انگلیسان به حدی طرف این مطالب است که در هر گوشهٔ آسیا هر حرکتی که از ایشان صادر می‌شود خواه صلح، خواه التماس، خواه تهدید، با کمال اطمینان می‌توان قسم خورد که مقصود باطنی ایشان نیست مگر پیشرفت این دو طرح در ممالک ایران بعض کسان معتقدِ این هستند و می‌گویند که هرگاه انگلیسان از دولت ایران مطمئن بشوند مضایقه نخواهند داشت که تمام افغانستان را به ایران بدهند. الحق، حرفی بزرگ زده‌اند و البته راه اطمینان را هم پیدا کرده‌اند. اما من هر چه فکر می‌کنم نمی‌توانم باور کنم. زیرا حکومت افغان که تنها به بودن در دست زمان شاه مایهٔ وحشت انگلیس شده بود، وقتی که منضم به ایران بشود چگونه اسباب اطمینان آن دولت خواهد بود؟ اکنون که ما چهارصد فرسخ از پیشاور دور هستیم به محض این‌که در هرات یک توپ خالی می‌کنیم تمام هندوستان بر هم می‌خورد؛ پس آن روزی که افواج ایران داخل جلال‌آباد بشوند، حالت هندوستان چه خواهد بود؟ لهذا هر چه تعقل می‌کنم می‌بینم که در این باب موافق هیچ علم و قانون اقتدار ایران با اطمینان انگلیس جمع نمی‌شود. پس معلوم است اشخاصی که این اجتماع ضدین را مبنای پولتیک خود ساخته‌اند چنان خیال می‌کنند که معنی اطمینان انگلیس منحصر بر این است که به الفاظ مسلسل و به قسم‌های فصیح از مأمورین انگلیس تملقات زنانه بگویند و به جهت خوش‌آمد محرر سفارت ایشان اسباب رنجش دولت روس را بی‌ملاحظه فراهم بیاورند. بلی! هرگاه وزرای انگلیس به این اطمینان‌ها اکتفا می‌کردند، «سند» را هم علاوه بر افغانستان به ما می‌دادند، اما حیف که دولت انگلیس حصول اطمینان خود را منحصر به آن اسباب می‌داند که در بیست دولت مستقل هند امتحان کرده است دوستی و اطمینان دولت انگلیس نسبت به ایران وقتی ظهور خواهد کرد که اوضاع حیدرآباد دکن را سرمشق دولت خود قرار داده باشیم. فرمانفرمای هند در اوقات سفر شاه مرحوم، محمد شاه -طاب‌الله ثراه- به تسخیر هرات، به دولت متبوعهٔ خود نوشته است که: «ما باید به قدر قوهٔ خودمان لازمهٔ تدابیر را به کار بریم و نگذاریم که در افغانستان اعتبار خارجه رخنه پیدا کند و باید بلادرنگ در تدارک رد آن تعدی باشیم که بر سرحدات ما حمله دارد. ایران و افغانستان در پولیتیک مشرق زمین وقع و عظم بی‌نهایت به هم رسانیده‌اند. افغانستان در هر ایام اسباب وحشت و تزلزل صاحب‌منصبان هندوستان بوده است. کابل و قندهار ابواب هندوستان هستند. هر وقت این درها بسته باشد، هندوستان از شر دشمنان خشکی محفوظ است.» باز فرمانفرمای هندوستان می‌گوید: «امنیت ممالک ما در مشرق به حکم وجوب ما را لابد داشته است که در سمت افغانستان چنان دستگاهی بر پا کنیم که سد راه حملهٔ خارجه باشد و خود حکومت افغان نیز قوت و قدرت آن را نداشته باشد که مقوی خیالات کشورگیری دشمنان ما بشود.» یکی از سفرای انگلیس -که سابقاً مقیم ایران بود- در این باب می‌گوید: «اعتماد باطنی من این است که دولت انگلیس نمی‌تواند بگذارد که دولت ایران در سمت افغانستان وسعت بیابد، زیرا که نزدیکی ایران به هندوستان حکماً مایهٔ اغتشاش ممالک ما خواهد بود.» باز یک فرمانفرمای دیگر هند می‌گوید: «ما باید در افغانستان سد دایمی بر پا کنیم که اسباب رد حملهٔ دشمنان شمالی و مغربی ما باشد. هرگاه هرات به دست دولت ایران بیفتد، حالت این دولت به تمامی ممالک هند مسلط خواهد بود.» «لورد پالمرستون» در پارلمنت [پارلمان] انگلیس فریاد می‌کند که «در تمام عمرم حرفی را که از همه بیشتر حاصل عقیدهٔ قلبی خود می‌دانم این است که اگر ما از افغانستان دست بکشیم، اعظم مصالح دولت انگلیس پایمال خواهد شد. یقین بدانید که افغانستان را به هر ملاحظه که امروز ترک نمایید، باز خواهد رسید آن روزی که مجبور خواهید شد با مخارج گزاف و با اتلاف عساکر وافر این ممالک را دوباره تصرف کنید.» با وصف اعلان این مضامین، نمی‌دانم باز احتمال این‌که انگلیسان افغانستان را به ایران بدهند باقی خواهد ماند یا خیر. پولیتیک انگلیس در ایران یک روش غریبی داشته است. مقصود واحد این پولیتیک همیشه حفظ هندوستان است. اما با وصف این وحدت مقصود، دولت انگلیس راه‌های متعدد و مخالف و تدابیر ضد یکدیگر در این باب اختیار کرده است. مثلاً یک وقتی می‌بینیم پولیتیک انگلیس دولت ایران را به حفظ دوستی روس مجبور می‌سازد و پس از چندی مخالفت روس را از لوازم صلاح ایران می‌شمارد. یک وقتی صد کرور خرج می‌کند که دوست محمدخان را از افغانستان بیرون بکنند. یک وقت دیگر همان دوست محمدخان را تصویب می‌کند که بیاید قندهار و هرات را بگیرد. در عهد زمان‌شاه افغانستان را به ایران می‌دهد و در عهد ناصرالدین‌شاه سیستان را هم می‌خواهد از ایران بگیرد. هنگام سفر و لشکرکشی ناپلیون به مسکو، فرانسویان در ایران خائن بودند و روس‌ها دوست صادق. همین‌که جنگ سیواستاپول بروز می‌کند، پولیتیک انگلیس همان فرانسویان را -که از ایران بیرون کرده بود- باز به ایران می‌آورد که به اتفاق هم دولت ایران را تحریک بکنند به مخالفت همان دولت روس که در انعقاد «عهدنامهٔ گلستان» دوستی آن را برای دولت ایران ناگزیر می‌دانستند. بدیهی است که صلاح دولت ایران در این شصت سال گذشته همیشه یکی بوده است و اختلافات آن پولیتیک هیچ سببی نداشته است مگر مقتضیات پولیتیک انگلیس. بی‌آن‌که دولت ایران بدان نکات پولیتیکی او ملتفت شده باشد، در این مدت همیشه اسباب پولیتیک انگلیس بوده است. پولیتیک انگلیس با وصف استعمال این همه تدابیر مختلفه، به جز حفظ هند مقصود دیگری نداشته است، از اول تا آخر حفظ هند و باز هم حفظ هند. در پولیتیک انگلیس یک نکتهٔ دیگر هم هست که غرابت آن بیشتر از نکتهٔ فوق موجب تأمل می‌شود. مقصود انگلیس در آسیا نقطهٔ مقابل مقصود روس است. یکی می‌خواهد در مقابل خود سدهای محکم بر پا کند، آن دیگری می‌خواهد هر چه هست از پیش خود بردارد. ترقی یکی، تسخیر ممالک خارجه لازم دارد، تسخیر ممالک خارجه برای دیگری مایهٔ تنزل و خرابی است. دولت روس می‌خواهد عالم را مسخر کند، دولت انگلیس هرگاه بتواند ظاهراً می‌خواهد بیشتر ممالک خود را به دیگری وابگذارد. لکن تعجب است، با وصف این ضدیت مقصود، دولت انگلیس، در این مدت شصت سال گذشته، ده مقابل بیشتر از دولت روس مملکت‌گیری کرده است. دلیل این هم واضح است. * * * Əlavə, 4 مقصود دولت انگلیس در این مدت بلاشک منحصر به تصرف سواحل هند بوده است. اما از آن‌جایی که تسخیر هر ملک، ملک دیگر را لازم دارد دولت انگلیس هم به اقتضای این تسلسل پولیتیک دولتی لابد بوده است که به تدریج کل ممالک هند را مسخر کند. تصرف مدرس، تصرف کلکته، اسباب تصرف بنگاله و بنگاله موجب تصرف دکن شد. حفظ این ممالک انگلیسان را به دهلی آورد. فقط دهنی تصرف افغانستان را لازم ساخت. شکست کابل مقتضی فتح حیدرآباد سند، فتح حیدرآباد سند موجب شکست و انقراض حکومت پنجاب شد. «لاهور» بدون ضبط «پیشاور» ممکن نبود. وضع این سرحدات استقلال هرات را لازم ساخت و حال استقلال هرات غصب سیستان را لازم دارد. هیچ شکی نیست همان لزومی که انگلیسان را برخلاف میل ایشان از میان چند دولت مستقل گذرانده و از کلکته به هرات آورده، حکماً ایشان را از سیستان نیز پیشتر خواهد برد. این بسط استیلای انگلیس از شرایط جبری استیلای مزبور است. آن سفیر نامی انگلیس -که در کابل کشته شد- می‌گوید: «استیلای انگلیس مثل آن دایره‌ای است که در میان یک حوض بزرگ به واسطهٔ یک ضرب خارجی بر روی آب احداث می‌شود. دایرهٔ مزبوره متصل بسط می‌یابد تا آخر از شدت بسط محو می‌شود. پس استیلای انگلیس هم ناچار باید متصل وسعت بیابد تا آخر از شدت وسعت از روی زمین محو بشود.» اوضاع یک سمت ایران را بیان کردیم. حال، تحقیق اوضاع سمت دیگر آن را باید کرد. وضع پولیتیک روس در مشرق زمین از آفتاب روشن‌تر است. اقتدار آن دولت از دول همسایه ابداً باکی ندارد و تا امروز استعمال حیله و خدعهٔ دولتی را نیز هرگز لازم ندیده است. پولیتیک روس به آواز بلند به جهانیان اعلان می‌کند که خدا ممالک آسیا را به من ارزانی فرموده، تسخیر هند سرنوشت ملی من است؛ هیچ چیزی مرا از تحصیل این عطیهٔ خداوندی باز نخواهد داشت. دولت روس از آغاز ظهور خود این مسلک ملی را به عالم اعلان کرده است. از پنجاه سال به این طرف قدم به قدم رو به این مقصود پیش می‌رود و اگر در عرض راه مقصود گاهی ایستاده برگشته است، این تخلفات ظاهری محض عوارض موقتی بوده، بر استقامت حرکت اصلی آن به هیچ رجه تأثیری نداشته است. صد و سی و شش سال قبل از این -که هنوز اسم دولت روس در این صفحات تلفظ نشده بود- پتر کبیر برای ابتدای طرح تسخیر آسیا با چهل هزار نفر از «دربند» گذشت و سمت شرقی گرجستان را تا به مازندران تصرف کرد. ولی پس از فوت پتر کبیر، صولت نادری تمام آن دستگاهی را که مؤسس شوکت روس به اعجاز عقلیهٔ خود در این سمت خطهٔ «قفقاز» بر پا کرده بود، به یک نهیب قادرانه باطل و منهدم ساخت. ولکن با وجود این شکست اول و شکست‌های دیگر، باز امروز دولت روس در این سمت کوه قفقاز به قدر ده مقابل تسخیرات پتر کبیر ولایت در تصرف خود دارد. هیچ نوع حادثهٔ خارجی و هیچ نسم انقلابات درونی دقیقه‌ای دولت روس را از ترقی طبیعی خود باز نداشته است. اقتدار روس در سمت آسیا متصل پیش رفته است و می‌توان گفت که الان در صحرای گرگان و سواحل جیحون به جهت انتزاع سلطنت آسیا صف‌آرایی می‌کند. وقتی‌که شخص مراتب اقتدار روس را تحقیق می‌کند اول نکته‌ای را که موجب تأمل می‌بیند این است که چرا دولت روس ظرف این مدت یکصد و سی سال همهٔ ممالک آسیا را نگرفته است. بقای ممالک آسیا، به تصدیق کل وزرای فرنگ، هیچ دلیلی ندارد مگر یک خبط بزرگ، که تا این اواخر دامنگیر دولت روس شده و آن خبط بزرگ این است که پتر کبیر حرکت سیل قدرت روس را دو طرفی قرار داد. یک‌سر این سیل قدرت را به سمت آسیا سرازیر کرد و سر دیگر آن را رو به فرنگستان برگردانید. اخلاف پتر کبیر نیز خبط او را به اقتضای حرکت اولی رفته‌رفته وسعت دادند و تمام قدرت خودشان را صرف پولیتیک فرنگ ساختند. کل اهل پولیتیک و جمیع وزرای مشهور فرنگستان متفقاً اقرار دارند که هرگاه دولت روس عشر آن اجتهاد و تدبیری را که در سمت فرنگ به کار برده صرف سمت آسیا کرده بود، حال، تمام آسیا در تصرف دولت بود و به واسطهٔ تصرف آسیا در سمت فرنگ نیز مقصود اصلی او به عمل آمده بود. مدت سی سال علی‌الدوام، رؤسای ملک فرنگ به ایمپراتور نیکولا فریاد کردند که «شما در امور فرنگ حق مداخله ندارید، ملت روس به حکم تقدیر مأمور تسخیر آسیاست، ما این مأموریت شما را تصدیق داریم، از امور فرنگ دست بکشید و مشغول انجام مأموریت خود باشید.» به جایی نرسید. یکی از پولیتیک‌شناسان معروف می‌گوید: «دولت روس به حکم تقدیر مأمور است تمدن ممالک فرنگ را به ممالک آسیا نقل بدهد. چیزی که مانع پیشرفت این مأموریت شده این است که دولت روس نمی‌خواهد در آسیا چنان مشغولیتی پیدا کند که حواس او را از امورات سمت فرنگ برگرداند. دولت روس، عوض این‌که حواس خود را صرف ممالک فرنگ بکند، هرگاه مشغول آسیا نموده بود، حال بسیاری از ممالک آسیا، خصوصاً هندوستان، در تصرف آن دولت می‌شد و بیدق روس هم در بعض ممالک عمدهٔ آسیا و هم در کنار رود اتل، هم در کلکته مرتفع بود. دولت روس به اقتضای وضع طبیعی خود به حکم تقدیر مأمور است که تجارت آسیا و فرنگستان را تصاحب نماید، چیزی که مانع انجام این مأموریت شده عدم تمدن طوایف آسیاست. بنابراین، دولت روس را واجب است که حالت طوایف مذکوره را جبراً تغییر بدهد و دایرهٔ استیلای خود را روز به روز در آن صفحات وسعت داده تمدن فرنگستان را چنانچه شاید و باید در آن سامان منتشر سازد.» یک دانشمند دیگر می‌گوید: «برای دولت روس واجب است که محرک ترقی ممالک آسیا شود و این ممالک را از نعمات تمدن مغرب زمین بهره‌یاب سازد. روش عقلیهٔ دولت روس همت این دولت معظم را دعوت می‌کند که این مسلک خود را از دست ندهد. دولت روس باید ممالک آسیا را مسخر کند، هم به زور تجارت و هم به زور اسلحه، هم به زور پولیتیک، مراسم تمدن را در آن سرزمین مجرا دارد.» یک حکیم نمساوی می‌گوید: دولت روس حق و صلاحیت آن را دارد و بر ذمهٔ آن دولت واجب است که بر ممالک وسط آسیا مسلط شود و آن صفحات تاریک را به نور تمدن روشن سازد.» یک مصنف فرانسوی می‌گوید: «دولت فرانسه باید دولت روس را مقوی باشد که ممالک آسیا را تصرف نماید. دولت روس هم در مقابل دول فرنگستان ایستاده است، هم در مقابل حکومت‌های آسیا. اما خزاین دولت روس کلاً صرف پیشرفت پولیتیک سمت فرنگستان شده است. هرگاه دولت روس یک قسمت اقتدار خود را از سواحل بالتیک به دریای خزر برگردانیده بود، حال، از بنادر چین تا به دریای سفید همه را در تصرف خود داشت. اما نیکولا، ایمپراتور روس، به واسطهٔ حرص طبع غیور و به اقتضای حفظ آن تسلط عظیم که در امور پولیتیک سمت فرنگ به هم رسانیده بود، نتوانست از مسلک اسلاف خود تخلف نماید؛ ولی بعد از این درس آخری دولت مشارالیها از قید خبط قدیم خود به کلی خلاص شد، چنان‌که حال در امور داخلهٔ فرنگ هیچ کاری ندارد مگر تماشای دولتی. کل حواس این دولت، بر خلاف سابق، امروزه صرف اوضاع آسیاست.» هرگاه گوش اهل ایران، مثل گوش ملت انگلیس، بر آواز مخبر راست‌گوی با اطلاع باز بود، من هم، مثل مصنف انگلیس، اکنون فریاد می‌زدم که: «برخیزید ای وکلای دولت و ملت ایران و ای بزرگان اسلام! برخیزید از خواب غفلت، که ظهور طوفان مهیب و خانه‌براندازی نزدیک است و مجال تدارک گرفتن جلو آن محال! اکنون مجرای سیل قدرت روس از سمت فرنگستان تماماً رو به سمت آسیا گردید. خطراتی که از جانب انگلیسیان ملحوظ بود، در جنب این خطر عظیم هیچ وقعی و نمودی ندارد. امروز به یک خبط جزئی استقلال دولت و ملی ما تمام است و به یک اشارهٔ پترسبرگ ایام عمر سیاسی ما سپری است. مسلک و مقصد پولیتیک روس را بیش از این شرح نمی‌دهم. مقصود این پولیتیک پرواضح و راه این سیل بلا نیز به خوبی معین است. دولت روس باید حکماً به سمت هند حرکت بکند و قصد او بر هیچ‌کس مخفی نیست. هر وزیری که منکر این قصد او است باز مثل سابق در کمال آسودگی مشغول مزید تشخص و خودپرستی باشد؛ هر کس که ادعای غیرت و دولتخواهی می‌کند مقابلهٔ سیل استیلای روس را مهیا باشد. دور نیست در ایران بعض اشخاص، به واسطهٔ عدم لازمهٔ اطلاعات، امکان لشکرکشی دولت روس را به سمت هند منکر باشند. و در باب این مطلب یک صاحب‌منصب معروف می‌گوید: «وزرای مشهور و اشخاص مخصوص که از این مسئله استحضار تمام دارند، جمیعاً بر امکان و سهولت سفر هند مقر و معترف‌اند.» یکی از فرمانفرمایان هند، در کاغذ رسمی، می‌گوید: «من هیچ دلیلی نمی‌بینم که مانع لشکرکشی دشمن هند باشد. بنابراین، بر ما لازم است که مراسم حزم و احتیاط را از دست ندهیم و از تدارک مقابلهٔ آن غفلت ننماییم.» یک فرمانروای دیگر می‌گوید: «به واسطهٔ سفر افغانستان ما خودمان به دشمنان خود راه هند را یاد و نشان دادیم و آشکار کردیم که راه هند چه‌قدر آسان است.» یک صاحب‌منصب انگلیس می‌گوید: «اوایل گمان می‌کردند که مایهٔ اشکال کلی لشکرکشی خارجه به سمت هند ممالک افغان خواهد بود و تا چند سال قبل این اعتقاد راست بود، اما خود دولت انگلیس زحمت‌ها کشید و پول‌ها و جان‌ها تلف کرد تا این‌که به واسطهٔ لشکرکشی خود در افغانستان آن اشکالات متصوره را از میان برداشت و همه کس فهمیدند که عبور لشکر گرانی از افغانستان به سوی هند در نهایت آسانی ممکن است.» یک مهندس فرانسوی می‌گوید: «امکان عبور لشکر روس بر ساحل رود اتل مدت‌ها محل گفت‌وگو بوده است اما از وقتی‌که دریاچهٔ آرال به تصرف روس افتاده، اولیای دولت روس حواس خودشان را صرف سمت ترکستان کرده، در امکان این سفر و از سهولت آن برای هیچ مهندس نظامی جای تردیدی باقی نمانده است و هر کس حقیقت حالت لشکر هند را تحقیق کرده است نمی‌تواند خیال خود را بری بکند از آن شکست عظیم که بر لشکر هند وارد خواهد آمد، در آن روزی که در قلب آسیا لشکر هند با لشکریان روس به مقام مقابله برآیند.» یکی از دانشمندان مشهور -که مدت‌ها در هند مشغول تفحص اسباب حفظ این ممالک بوده و در باب طرح لشکرکشی خارجه تفاصیل معروفه نوشته- می‌گوید: «آن روزی که یکی از دول خارجه بر ساحل رود اتل اردویی حاضر کند که مساوی آن لشکر باشد که دولت انگلیس در همان محل حاضر تواند کرد، آن روز عمر دولت انگلیس تمام است. مملکت هند یک عرصهٔ وسیعی است که خرابی‌های دولت زیاد و طبقات ملل کثیره را روی هم ریخته‌اند. یک حرکت جزئی و یک ضرب واحد کافی خواهد بود که این طبقات مختلفه را زیر و زبر نماید و از میان این مجموعهٔ غریب ترکیبات غیرمترقبه بیرون بیاورد. یک آدم قابل با یک اتفاق جزئی می‌تواند در خود هند عساکر متعدده برای مخالفت انگلیس برپا نماید. تدابیر انگلیس تا به حال ظهور این حادثه را به تأخیر انداخته است اما آن روزی که در سرحدات افغانستان برای دولت انگلیس مدعی مقتدر ظهور نماید، دولت انگلیس عوض این‌که در ممالک هند اسباب تقویت برای خود ببیند هندوستان را در مقابل خود مدعی و مستقل خواهد دید و آن همه سطوت و قدرت انگلیس در زیر عظمت خود منهدم خواهد ماند؛ و به واسطهٔ این سرعت انهدام، خود مدعی نیز تعجب خواهد نمود.» دانشمند مومی‌الیه می‌گوید: «این اعتقاد و بیانات من حرف هوایی نیست. ما مستندات کافی در دست داریم که به واسطهٔ آن‌ها می‌توانیم پیش از وقت معین بکنیم که دولت انگلیس چه‌قدر لشکر و چه درجه قدرت می‌تواند به مقابل دشمن بیاورد.» مصنف مشارالیه جمیع دقایق قدرت عسکریهٔ دولت انگلیس را می‌شکافد و به واسطهٔ شواهد زیاد و تحقیقات مفصل -که ذکر آن‌ها از گنجایش این کتابچه خارج است- مبرهن می‌سازد که دولت انگلیس در هیچ مقام نمی‌تواند بیش از شصت و یک هزار نفر سپاه، که فقط پانزده هزارش انگلیسی باشد، بر سرحدات غربی هند جمع نماید. دانشمند مزبور با وصف این تحقیقات خود، باز در آخر می‌گوید: «اما اجتماع این‌قدر عسکر را هم از برای دولت انگلیس غیرممکن می‌بینم و در صورتی که این منتهای تخمین خود را قبول بکنم باز محققاً حکم باید کرد که هر وقت هفتاد هزار سرباز فرنگی از درهٔ خیبر سر دربیاورند، کافی خواهد بود که بساط انگلیس را از یک سرحد هند تا سر دیگر برچینند، بی‌آن‌که در مقابل خود از جانب مدعی اسباب مدافعه و معطلی ببینند.» و نیز او می‌گوید: «ناپلیون هم برای سفر هند از شصت‌هزار آدم بیشتر لازم نشمرده بود و حال این‌که آن‌وقت سفر هند و لشکرکشی بدان صوب موانع کلی داشت؛ خصوصاً وضع افغانستان مانع مهیب به نظر می‌آمد. چون از نقشهٔ این ملک سایرین اطلاعی نداشتند، لهذا آن‌وقت طوایف افغان حکماً اسباب صدمات کلیه می‌توانستند بشوند. ولی امروز یا فردا یا بعد از صد سال دیگر، دور نیست که تمام ملک افغان به یک آواز انتقام مثل نفس واحد بر ضد انگلیس برخیزند، محرک این آواز انتقام خواه از جانب دولت ایران باشد و خواه از جانب روس؛ و دیگر این‌که آن‌وقت دولت انگلیس در هند هواخواهان متعدد داشت و بعضی از رؤسا را می‌توانست اسباب دفاع خود بسازد اما حال دولت انگلیس به کلی تنها و عرصهٔ مدافعهٔ او منحصر بر دریای کهن طوایف است.» منصف مشارالیه، در باب طرح حرکات نظامی سردار روس در سمت هند و در خصوص سایر لوازم این سفر، شروح مفصله نوشته است که من به ملاحظهٔ اختصار کتابچه ترجمه نمی‌کنم. مثلاً می‌گوید: «سردار روس در باب آذوقه نباید اصلاً تشویشی داشته باشد. چیزی که لازم دارد این است که کیسهٔ او از ایمپریال همیشه پر باشد. در آن صورت، نقشهٔ تدابیر کافی است.» مثلاً اظهار این‌که آذوقهٔ لشکر از این قرار جمع خواهد شد و عبور از رود اتل به فلان دلایل هیچ اشکالی ندارد و باید به فلان طور گذشت بس است. سلطان محمود غزنوی هفت بار با عساکر بی‌شمار از همین راه گذشت. امیرتیمور، بابرشاه، همایون‌شاه، نادرشاه و خود سرداران انگلیس در اوقات جنگ افغان -به فلان تفصیل- از همین راه عبور کرده‌اند. از این قبیل تفصیلات زیاد نوشته است. بنابراین سرمشق‌های گذشته، لابد باید اقرار بکنیم که سختی اراضی به هیچ وجه مانع پیشرفت عساکر دشمن در این سرزمین نتواند شد. آن‌چه که امروزه می‌تواند هند را حفظ نماید اردوهای بسیار منظم است و بس. لشکر انگلیس در مقابل لشکر فرنگی همین‌که یک دفعه مغلوب شد، تمام قدرت انگلیس منهدم است. زیرا که لشکر خارجی پس از شکست انگلیس یک سیلی خواهد شد که جمیع سیل‌های اطراف را به خود ملحق خواهد کرد و تمام هند را فرو خواهد گرفت.» * * * Əlavə, 5 نقشهٔ دولت روس در باب سفر هند خیلی مضبوط است. طرح‌های متعدد و مفصل در خصوص آن لشکرکشی در میان هست که حرکت لشکریان از کدام راه باشد و سرداران لشکر در اثنای راه چگونه حرکت کنند، سرمشق‌های کافی ترتیب داده شده است. من در این‌جا فقط به اشارهٔ این اقوال مختصراً اکتفا می‌نمایم. دولت روس به جهت لشکرکشی هند دو راه دارد: یکی از ترکستان و یکی دیگر از ایران. اگرچه تا امروز دولت روس از هر دو این راه بالمساوی پیش رفته است اما آشکارا است که طرح اصلی را از سمت ایران قرار داده است. در این باب هم شروح زیاده نوشته‌اند. من فقط بعض مضامینی را که تعلق به مملکت ایران دارد ذکر می‌کنم: «دولت ایران امروز در دست دولت روس است. دولت روس هر وقت بخواهد می‌تواند حفظ حالت ایران را ضمانت بکند و بعض ممالکی را که از ایران گرفته است پس بدهد و بعض ممالک را نیز وعده نماید و به واسطهٔ یک موافقت باطنی، دولت ایران را بر این وادارد که با کمال میل و صداقت مقوی مقاصد روس باشد. دولت ایران، بعد از سلطنت نادر شاه، به یک حالت ضعیفی افتاد که گویا نتواند دیگر از این حالت ذلت بیرون بیاید، ولکن با این همه ضعف عارضی می‌تواند به واسطهٔ وضع طبیعی ممالک خود، در مسئلهٔ شرقی، یک مدعی بزرگ واقع بشود. در تغییرات خریطهٔ شرق، دولت ایران قسمت عظیم دارد. این عِظَم دولت ایران حاصل حالت طبیعی آن است و هیچ دخلی به قدرت دولت ندارد. در آن ترازویی که یک روزی باید سرنوشت انگلیس و روس کشیده شود، دولت ایران می‌تواند که وزن عظیمی به میان بیندازد. هیچ شکی نیست که هرگاه از جانب روس به دولت ایران تکلیف سفر هند شود، کل اهالی ایران با کمال میل همراهی خواهند کرد. غنایم هندوستان و یادگار نادرشاه و خیال ضعف انگلیس در هند، اسباب تحریک ایرانیان خواهد شد. در خاک ایران، مایه و اسباب این سفر و وسایل قدرت آن به خوب‌ترین وجهی مهیاست؛ ولی اولیای دولت این ملک چندان شعور و قوه ندارند که از مایه و اسباب طبیعیهٔ ممالک خودشان لازمهٔ فواید و منافع را حاصل نمایند. اما هرگاه این دولت به تصرف روس بیفتد یا با دولت روس یک اتفاق صمیمی داشته باشد، دولت مشارالیها می‌تواند از ایران از شصت تا هفتاد هزار لشکر آمادهٔ این سفر کند. معلوم است که این لشکر در زیر فرمان صاحب‌منصبان کارآگاه روس خیلی بهتر از سایر عساکر کار خواهند کرد. علاوه بر این عساکر منتظمه، دولت ایران دو برابر آن عساکر غیرمنتظمه نیز همراه این اردو تواند نمود. امروز، بقای دولت ایران بسته به سنگینی حرکات دولت روس است و هیچ مدخلیتی به قدرت دولت ندارد. باری، امروز سبب عمدهٔ تأخر لشکرکشی روس به جانب هندوستان همانا دوری مسافت است و رفع این اشکالات منوط بر دو وجه است: یکی این‌که دولت روس برای حصول این مقصود با دولت ایران اتفاق کاملی حاصل نماید؛ دوم آن است که دولت ایران را اول به کلی از میان برداشته آنگاه به صرافت طبع و میل خاطر، اردوی خود را از ایران به سوی هندوستان حرکت بدهد. حالا ملاحظهٔ این دو وجه مغز پولیتیک ایران است.» دانشمند مشارالیه [میرزا ملکم‌خان] در خصوص پولیتیک دولت فرانسه و دولت عثمانی با ایران نیز تفصیل مبسوطی نوشته است که همه از روی کمال کارآگاهی است ولی ما از ذکر آن تفاصیل به ملاحظات چند صرف‌نظر نموده در این‌جا بیانات جناب دانشمند را به پایان آوردیم. خلاصهٔ کلام این است که دولت انگلیس یا باید بالمره تمام بشود یا هند را محافظت کرده نگذارد که پای دیگری بدان مملکت برسد. همچنان دولت روس نیز باید تمام بشود یا هندوستان را بگیرد. تمالک این مملکت برای این هر دو دولت لازم و واجب است و امروزه حیات و ممات این دو دولت بزرگ منوط به خاک هند است. لهذا! دانشمند ایرانی دانش خود را در این باب از روی کمال کارآگاهی و موافق قاعده نوشته است که در میان کشاکش این دو دولت باید دولت ایران از روی مآل‌اندیشی پولیتیک متین و مؤثری پیشنهاد خود کند که مستلزم منافع آتیهٔ مملکت باشد. دانشمند مشارالیه، با این‌که از روی وطن‌پرستی بعضی از تدابیر مقتضیه را نیز نوشته است، افسوس که عقول نارسای ما از ادراک نکات پولیتیکی آن تدابیر که وسیلهٔ خلاصی مملکت تواند شد عاجز است و احدی در پی آن نیست که از تصورات پولیتیکی و خیالات بلند آن شخص محترم پیروی و استفاده نماید. ولی این‌قدر می‌توان گفت که این طرح و نقشه‌های پولیتیکی دانشمند مشارالیه حاصل خیالات و تصورات چند سال پیش از این است. واضح است که به سبب انقلابات دهر هر چیزی تغییر می‌یابد، به‌ویژه پولیتیک دولت‌ها که چونان شب و روز در ظرف بیست و چهار ساعت از رنگی به رنگ دیگر تغییر می‌یابد و از تاریکی شب به روشنی روز و بالعکس مبدل می‌شود و به وزیدن باد خنکی از یک طرف دیگر برمی‌گردد. شخص یک روز می‌بیند که در میان دو دولت بزرگ به سبب حادثه‌ای که در یک سمت عالم روی داده، با همه لاف دوستی، یکباره اسباب کدورت بروز نمود و مطبوعات طرفین از مساوی رفتار همدیگر نوشتن آغاز کردند و یکدیگر را دشمن دیرین خود وانمود کرده اسباب و دلایل آن را نیز اثبات نمودند؛ و به سبب همین سخنان روزنامه‌های دو طرف، می‌بینی که در سندات اسهام قروض آن دولت‌ها، در ظرف یک روز، تبدیلات عمده و تنزلات فاحش روی داد [و] به عالم تجارت از آن انتشارات روزنامه‌ها میلیون‌ها خسارت وارد آمد. گذشته از آن، اسباب کدورت نیز در میان آن دو دولت چنان بالا می‌گیرد که خوانندگان روزنامه‌های طرفین چنان می‌پندارند که فردا اعلان جنگ است. حال آن‌که اصل ماده تنها عبارت از ولولهٔ سیاسی است. هفته‌ای نمی‌گذرد که می‌بینی باز وضع پولیتیک طور دیگری اقتضا نمود، آن ورق‌ها برگشت، سر قلم‌ها را بی‌محابا از مغرب زمین به سوی مشرق برگردانند و سخن همه از دوستی طرفین می‌سرایند و میزان مهر و محبت را چنان برداشت می‌کنند که گویی از فرط اتحاد بادام دو مغزی هستند در یک پوست و ثابت می‌کنند که این دوستی و مودت قدیمی و صمیمی و لایزال است. از طرفین مجالس مهمانی به نام همدیگر ترتیب یافته به سلامتی یکدیگر باده‌گساری‌ها می‌شود. خلاصه، در هر جایی که نام پولیتیک در میان است، به هیچ چیز آن‌جا امنیت و اعتماد جایز نیست؛ از دشمنی‌شان باید هراسید و به احتیاط حرکت نمود و از دوستی‌شان نباید به خیری امیدوار شد. زیرا که معنای اصلی «دیپلومات» و «پولیتیک» گول زدن و دروغ گفتن است و مقصود از استعمال این کلمات که به لطایف‌الحیل آن‌چه خود دارند، دو دستی بگیرند و آن‌چه دیگران دارند به کلی از دستشان برباید و چنان منتی هم در این معامله به طرف مقابل حمل کنند که گویا جهانی را به او بخشیده‌اند و در تحلیل این فن بدیع فرنگان همه از یک سرچشمه آب خورده درسشان همه از روی یک کتاب و تماماً شاگرد یک دبستان‌اند. واقعاً در دوستی خیلی سخت‌تر از دشمنی صدمه می‌زنند. نتیجهٔ دشمنی‌شان تسخیر املاک و پایان دوستی‌شان دمار و هلاک است. در عین دوستی، تو را در کام اژدها گذاشته می‌گذرند، چنان‌که در عصر بیش به چشم خویشتن دیدیم و آن‌چه دربارهٔ ما روا داشتند در حق سایر غفلت‌زدگان نیز فرو نگذاشتند. پس، شخص خردمند نباید از اینان چشم نیکی داشته باشد، باید خود در پی کار خود باشد و درمان درد خود را از خود بجوید نه از دیگران. از این قوم چشم بهی داشتن بود خاک در دیده انباشتن به هر حال، بزرگان ملت و اولیای دولت ایران باید از روی صفای عقیدت و حسن‌نیت چنگ به «حبل‌المتین» اتفاق و اتحاد زده به دستیاری همدیگر به اصلاح نقایص وطن پردازند، خودکامی و بوالهوسی را از خودشان دور کنند و در هر حال اوامر احکام حقیقیهٔ شریعت پاک احمدی را بدرقهٔ وصول مقصد سازند و از آیهٔ وافی هدایه «ایاک‌نعبد و ایاک‌نستعین» استعانت جویند و با نیت پاک راه «صراط مستقیم» پویند تا لطف خداوندی شامل حالشان گردد. دوستان را کجا کند محروم آنکه با دشمنان نظر دارد دانشمند ایرانی می‌گوید «کشتی پولیتیک ما کجا می‌رود؟» بیانات سودمند آن حکیم دانشمند در باب پولیتیک دو دولت بزرگ همسایهٔ ما مستغنی از تعریف و توصیف است. به فکر نارسای ما نجات کشتی بسته به اجراآت ذیل است و نتیجه بدان جا منتهی می‌شود: اول: به اتفاق و اتحاد ملت در یک نقطه؛ دوم: واجب دانستن اطاعت اوامر و احکام پادشاه؛ سوم: دامن افشاندن عموم ملت به منافع شخصیه، خصوصاً اولیای دولت؛ چهارم: ترجیح دادن نیک‌نامی را به لذایذ نفسانیه؛ پنجم: جمع شدن برادرانه و برابرانه در مجلس شورا؛ ششم: تحت قانون آوردن هر عمل را جداگانه؛ هفتم: اجرا کردن احکام آن قوانین به مساوات و بدون استثنا؛ هشتم: چنان‌که در این ایام در السنه ضرب‌المثل و متداول است، باز کردن فابریک آدم‌سازی یعنی مکاتب و مدارس جدیده، برای تحصیل علوم و فنون متداوله. به اعتقاد ما، نخستین وسیلهٔ سعادت و نیکبختی ملت همین تدابیر هشت‌گانه است. وقتی‌که ملت و بزرگان دولت این تدابیر را به موقع اجرا گذاشتند، به یاری خدا همهٔ دشواری‌ها آسان خواهد شد. هر چند که اجرای این تدابیر نیز در وطن ما خیلی مشکل است، اما مرد باید از مشکلات هراسان نشود. شخص در سایهٔ سعی و عمل از روی آگاهی بر همهٔ شدائد غلبه تواند نمود. در صورتی که اولیای دولت اجرای این اصلاحات را در نظر داشته باشند، همان یکی برای حصول مقصود بس است؛ زیراکه همهٔ این‌ها به یک بار نمی‌شود ولی به تدریج تمامی این مقاصد مقدسه به بهترین وجهی حاصل تواند شد. ملت ایران از اقوام مغرب زمین در ذهن و ذکاوت و هنر و شجاعت پای [دست] کمی ندارند، تنها محتاج تعلیم و تربیت‌اند که معنی حب وطن را از روی علم و آگاهی بدانند و از لذت و افتخار اتفاق و اتحاد با خبر باشند. باری، امروزه به سبب انقلابات زمان، پولیتیک دولت‌های بزرگ همسایه در یک نقطه قرار نمی‌گیرد. اوراق پولیتیک ایشان، به سبب وزیدن بادهای مخالف از بعض جهات غیر متصوره، هر روز به طرفی برمی‌گردد. چنان‌که پس از جنگ چین و ژاپون، نظرشان بالمره بدان سو معطوف شد. چون آن لقمه را نرم‌تر و چرب‌تر یافتند به یک بار بدان سوی شتافتند و هر کدام از آن ملک وسیع پارچه‌ای را -که از دیرگاهی در نظر داشتند- به عنوان اجاره به دست آورده ضمیمهٔ مستملکات خودشان ساختند. ولی دور نیست که در میان این غارتگران حریص نیز به سبب کم و زیادی و یا رونق و بی‌رونقی املاک مغصوبه، رقابتی حاصل شده کار به مخاصمت انجامد. یا این‌که خود چینیان به ترک تریاک گفته از خواب غفلت بیدار شده به استخلاص ملک خودشان اهتمام ورزند. در هر صورت، این رشته سر دراز دارد. این‌ها همه حدسیات است. زمان خود دیر و یا زود نتیجه را به زمانیان خواهد نمود. خلاصه، حرف ما در وضع پولیتیک دو همسایهٔ بزرگ و رقیب دولت ایران در حق آن مملکت بود. از تفصیلات فوق تا یک درجه معلوم شد که پولیتیک دولت‌ها را به حکم مقتضیات زمان استقراری نیست، هر چند که مقصودشان معین باشد. حالا اگر اولیای دولت ایران میزان دوستی این دو دولت بزرگ را طوری به دست گرفتند که کفتین آن مساوی شده یک سر مویی به یک طرف سنگینی نکند، کار بسیار عمده و بزرگی را از پیش برده‌اند؛ آن هم منوط بر این است که در کارهای داخلی مملکت، مانند ساختن راه‌های آهن و کار فرمودن معادن و جلب صاحب‌منصبان نظامی برای تعلیم افواج و معلمان برای مکاتب و سایر امتیازات مملکتی، با این دو همسایهٔ دوست طرف معامله نشوند؛ چنان‌که مثل مشهور است می‌گویند «با دوست به عیش بنشین به نوش و بخور، اما داخل معاملات مباش!» در همهٔ ممالک اروپ صاحبان میلیون بسیارند، باید در این جور معاملات مملکتی با اهالی ممالک بی‌طرف و دوردست طرف شد تا آتش رقابت آن دو همسایه در دامن ما نپیچد. افراد ملت نیز، به خلاف سابق، از هر طبقه و صنف باشند، جوق به جوق، دسته به دسته، باید دامن همت به کمر زده به یک جنبش متفقانه به توسیع دایرهٔ تجارت و صنایع مملکت اقدام نمایند. شرکت‌ها تشکیل و کومپانی‌ها تأسیس کنند تا کارهای وطن ساخته و پرداخته گردد و اسباب نیکبختی از هر سو فراهم آید. تنها اقدامات حکومت و مواظبت اولیای دولت کافی حصول آرزوها نیست؛ دولت و ملت هر دو باید در اصلاح نقایص مملکت یک دل و یک جهت باشند. همهٔ هموطنان را چشم بر این است که [رفع] تمامی نقایص کارهای ما را شخص شخیص پادشاه فراهم بیاورد. راست است، پادشاه پدر مهربان ملت است اما اولاد نیز باید استعداد خود را بروز بدهد و مطیع اوامر پدر باشد. خلاصه، نتیجهٔ سعی و عمل و همت به جز نیک‌نامی و افتخار نخواهد شد؛ چنان‌که «پتر کبیر» از نتایج حسنهٔ آن زحماتی که در باب ترقی ملت و آبادی مملکت بر خود هموار نمود زندهٔ جاوید است. در همه جا دوست و دشمن نامش را با احترام یاد می‌کنند. پایان [= سرانجام] غفلت و تن‌آسایی نیز موجب ذلت و بدنامی است، چنان‌که تاریخ شاه سلطان حسین صفوی بر ما نشان می‌دهد. باید از خدای درخواست کنیم که سخنان راست و بی‌غرض غیرتمندان، ملت را تأثیری ببخشد که در دل‌های بزرگان ملت و اولیای دولت کارگر آید و تا آب از سر نگذشته به تدبیر خلاصی وطن برخیزند. امروز نجات ما منوط به اتفاق دولت و ملت و حصول مساوات و عدالت در مملکت و وطن مقدس است. از درگاه خداوندی به کمال تضرع درخواست می‌نمایم که دولت را به ملت مهربان و ملت را تابع و مطیع اوامر فرمان پادشاه بدارد، کبر و حسد را از دل بزرگان مملکت دور داشته این دعا را از بندهٔ گناهکار قبول فرماید: یا مقلب القلوب و الابصار یا مدبر اللیل و النهار یا محول الحول و الاحوال حول حولنا الی احسن‌الحال ای هموطنان ز خواب بیدار شوید وز مستی کبر و ناز هشیار شوید! از غفلت و از نفاق دوری جویید در حفظ وطن به همدگر یار شوید! «والسلام» ای مرغ سحر به نالهٔ دورادور بیهوده مکن تو خویشتن را رنجور! زین‌سان که گرفته خواب غفلت ما را بیدار نمی‌شویم تا نفخهٔ صور صبح است ببین مؤذن آواز کشید آوازش را ز دور هر سر گوش شنید گوید که رسید از دو سو سیل فتن ای بی‌خبران ز خواب غفلت بجهید * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/collections/zeynalabdin-maragayi-ibrahim-beyin-seyahetnamesi-1 İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1910). Public domain (author died 1910). Original text only.