İbrahim bəyin səyahətnaməsi. Üçüncü cild Zeynalabdin Marağayi (1840–1910) Üçüncü cildin müqəddiməsi الساعه، خامه به دست گرفته به نام یزدان پاک شروع به جلد سیم سیاحتنامهٔ ابراهیم‌بیگ خواستم بنمایم، ولی حواس نه چنان پریشان است که بتوان دو کلمه مطلب مهم ادا نمود؛ نمی‌دانم شالودهٔ مطالب از چه ممر برداشته و چگونه بیان شود. خامه خشکیده و بنان سوخت. چه نویسد؟ که چیزی نانوشته نمانده؛ و چه بگوید؟ که گفتنی‌ها را همه گفته؛ کنایه همه تمام شده، رمز به آخر رسیده، تصریح واضح گشته، چیزی، چیزی باقی نمانده است. محرر نیستم که تاریخ نویسم و احوال سلف را به قلم آرم. شاعر نیستم که اشعار انشاد کنم و قافیه پردازم. نطاق نیستم که سخن‌سازی کنم. عالم نیستم که از هفت طبقهٔ آسمان و کون و مکان دلیل بیاورم. منجم نیستم که گردش افلاک را پایهٔ سخن خود سازم. به مدرسهٔ دیپلوماتی نرفته‌ام که از حقوق دول و حقوق ملل به خرج دهم. طوطی‌وار آن‌چه یاد گرفته بودم بیان کردم و هر چه در انبان داشتم همه را به خرج دادم. غلط یا صحیح از خود شعربافی و شعرسازی هم کردم. مضحک شدم، خروس گشتم، بانگ زدم، فریاد کشیدم، عمامه بر سر نهاده اذان دادم، «لیقظة خیرة من‌النوم» گفتم و به آواز بلند فریاد کشیدم: «ای بی‌خبران ز خواب غفلت بجهید!» حمامی شدم، بوق حمام دمیده گفتم: «ای خفتگان غفلت، حمام باز شد بیدار شوید، سر و کله صفا دهید و کسالت را از خود دور نمایید! غسل توبه نمایید که من‌بعد ظلم نکنید و مظلوم نشوید و ترک طاعت ننمایید!» آوازم در حنجره گره‌گیر شد و کسی بیدار نگشت که آواز «حی علی‌الصلاح» مرا بشنود. بانگ مرغ سحر به گوش احدی نرسید. پس در این صورت چه نویسم و چه گویم و به چه زبان مرض وطن را حالی ابناء وطن نمایم و به که گویم؟ نه دیدهٔ بینا و نه گوش شنوا؛ «همه مرده‌اند ولی زنده، زنده‌اند لکن مرده!» با این‌که آواز مرا شنیده و منظورم را فهمیده‌اند جواب به خاموشی حواله کردند. گروهی زبان به طعن و ملامتم گشاده و طایفه‌ای فضولی شمرده قصد گرفتنم داشته، خیال ایذا و آزارم کردند؛ حال که ظالمان در این خیال هستند ناچار در جلد سوم کار از ایما و اشاره و ابهام و کنایه گذشته، سخن به صراحت خواهد کشید. گر من از سنگ ملامت رو بگردانم، زنم جان سپر کردند مردان ناوک دلسوز را جسته جسته وقایع تاریخی صدسالهٔ ایران و سبب هرج و مرج وطن را آن‌چه شنیده و خوانده و دیده‌ام -هر چه باداباد- خواهم نوشت. اکنون کار از کار گذشته و کارد به استخوان رسیده است. این دیوانهٔ وطن به آواز بلند می‌گوید: ای مخربان دین و دولت و ای تارکان اوامر شریعت و ای کجروان راه طریقت و ای خائنان خاندان سلطنت و ای باقی ماندگان قوم چنگیز! بدانید و آگاه باشید از حیات فرمانفرمایی شما چندان باقی نماند! ای ظالمان ملت و ای ستمکاران عائلهٔ انسانیت و ای اعدای قانون مدنیت و شریعت! عن‌قریب دست طبیعت سزای کردار و جزای افعال ناهنجار شما را در کنارتان خواهد گذارد و کیفر کردارهای خود را خواهید دید. عن‌قریب است که منتقم حقیقی جنود نامسعود شما را در بحر احمر غرق و نابود نماید. این امت محمد (ص) را که ذلیل‌تر از ملت بنی‌اسرائیل کرده‌اید از چنگ پر ننگ شما رهایی بخشد. زیرا که جنگ ترانسوال و محاربهٔ ملت غیور ژاپون صدای شیپور بیدارباش آن لشکر غیور را به عموم ملل دنیا خصوصاً ایرانیان رسانیده و همه را بیدار نموده است. این همه همهمه و غلغله که بین ملت افتاده، مسلم است که تأدیب شما می‌باشد و خواهند ادب فرمود. پس بهتر این است که به اهالی ایران -که خودتان هم عضوی از اعضای ایشان‌اید- رحم نمایید! دمی به خود باز آیید، درست تفکر فرمایید، تاریخ گذشتگان را بخوانید و از احوال سلف یاد آرید! شما از آل برامکه افزون نخواهید شد. مانند شما صدها جعفر وظیفه‌خوار داشت. چه شد؟ عالیه خاتون، مادر جعفر کذایی، در عید اضحی خانهٔ یکی از اعیان رفت، صاحب خانه داخل شده از زن خویش سؤال کرد: «که این خاتون کیست؟» جواب داد: «مادر جعفر است.» صاحب خانه رسم تهنیت به جا آورده گفت: «والده! شما دنیا دیده‌اید. از حالات عجیب و غریب صحبت نما تا مستفید و مستفیض شویم.» گفت: «فرزند، چه عجب‌تر از احوالات خودم بیان کنم که در یک عید واضحی دویست رأس شتر و گوسفند قربانی کرده، به دویست نفر جواری ماه‌پیکر لباس زرینه پوشانیده و به هر یک فراخور حالشان انعام و احسان کردم، و در یک عید قربان دیگر -آن‌که عبارت از امروز باشد- به یک پوست گوسفند محتاج‌ام که زیر انداز خود سازم.» همان منزل است این بیابان دور که گم شد در او لشکر سلم و تور آن روز گذشت و این روز هم در گذر است. آیا سبب این ذلت از چه بود؟ غیر از استبداد و عدم قانون؟ دور نرویم! رفیق شما حاجی میرزا ابراهیم خان شیرازی را که می‌شناسید، تمام ایران در دست اقتدار او و اولادش بود، در یک روز مانند آل برامکه نگردید. سبب چه بود، غیر از خودرأیی و ظلم و ستم و بی‌قانونی؟ پس چرا به خود باز نمی‌آیید و به خویش رحم نمی‌نمایید؟ چرا انصاف نمی‌فرمایید؟ مگر نمی‌دانید ظلم تیشه‌ای است که ریشهٔ صاحبش را از بیخ و بن برمی‌کند؟ چرا نویسندگان و گویندگان را دست و زبان می‌برید؟ آخر ما چگونه دم از حب وطن بربندیم؟ چگونه سلطنت ششهزار سالهٔ ایران را که به حالت نزع انداخته‌اید ببینیم؟ چه شد صولت آقا محمدشاه خواجه که ناپلیون آرزوی اتحاد او را داشت؟ خزانهٔ فتحعلی‌شاه را کجا خرج کردید؟ و آن لشکر محمدشاه مبرور که در هرات داشت چه شد؟ اردوی بوشهر کجا رفت؟ چه شد عسکر خراسان؟ مگر نه درین اواخر دویست هزار لشکر جرار زیر سلاح داشته و دو سال دست به رعیت نزده، مال دیوان می‌خوردند؟ کو یادگارهای نادری و خزاین هندوستان و شدّه‌های مروارید؟ کو کاردهای دستهٔ زمرد؟ کو شمشیرهای مرصع غلاف کو؟ صندلی‌های زر خالص؟ کو میزهای طلا؟ کو کاسه‌های فیروزه؟ کو کاسه کاسه زمرد و یاقوت؟ کو کیسه کیسه مروارید؟ کو سرکردگان رستم‌ریش افراسیاب‌صولت؟ کو سرتیپان عباسی سبیل با سطوت؟ کو عزت ایرانی؟ کو همت و حمیت قزلباشی و تکبر قاجاری؟ همه را به باد فنا دادید؟ سربازان وطن را تریاکی و جانبازان را بیماری آموختید، سرتیپی به جوانان پانزده‌ساله دادید، ادارهٔ معیشت نجیبهٔ اجداد خود را به فرنگی‌مآبی مبدل کردید! چرا عصمت زنان را تبدیل دادید؟ جهت این‌که تعیش کنید و با بیگانه درآمیزید و اخلاق ایشان را بیاموزید؟ غیر از این‌که خزانهٔ فتحعلی‌شاه را تباه، پنجاه ملیان قرض هم بالا آوردید. از برای دو روزهٔ جلال خود پارک ساختید و برای پارک‌های خود مبل خریدید، ملت را سر و پا برهنه گذاشتید و سرباز را به قوت یومیه محتاج کردید. دیگر بس است! خیال کنید. انصاف نمایید. مرحمت فرمایید! ای نایبان حضرت حجةالله! نه این‌که خدا و رسول و ائمه ما را تا ظهور قائم آل محمد -عجل‌الله فرجه- به شما سپرده‌اند؟ چرا لب بسته و انزوا گزیده خاموش نشسته‌اید؟ مگر امت محمدی (ص) را در زیر طوق شما نگذاشته‌اند، ما شما را واجب‌الاطاعه نمی‌دانیم؟ اگر شما حکم فرمایید که مثلاً معقوده به جهت فلان خلاف که از تو صادر شده به تو حرام است، فی‌الفور عشق‌ورزی او را بر خود حرام نمی‌دانیم؟ با این اطاعت ما، به چه سبب امر به معروف نمی‌فرمایید؟ و حال آن‌که می‌بینید و از کسان موثق می‌شنوید که از این ظالمان بی‌رحم به امت مرحومه چه می‌رسد. هزاران خون به ناحق ریخته می‌شود. ثغور ممالک را اعدا متصرف می‌شوند. فقرا و مساکین را بی‌خانمان و مسکن می‌گذارند. از اسلام جز اسمی باقی نیست. تمام حلال خدا حرام و حرام حلال گشته. در خانهٔ کدام رییس به جای آب شراب مصرف نمی‌شود؟ گوشت خنزیر خورده نمی‌شود؟ کدام یک نماز می‌خوانند، روزه می‌گیرند، پیشخدمتان امرد نگاه نمی‌دارند؟ دفع این ظلام و فساق مگر واجب نیست؟ و یا از شما سؤال نخواهد نمود؟ خیلی رود؛ درزی نکنم، به سر مطلب روم. سرمایهٔ تاریخ عیب‌پوشی نیست. فکر نمایید! * * * Müəllifin tərcümeyi-halı مخفی نماند، این قاعدهٔ کلیه است که در دیباچهٔ هر کتاب، مختصر ترجمهٔ حال مؤلف و اصل و نسب آن و سبب تألیف کتاب نوشته می‌شود. چنانچه بر قارئین محترم پوشیده نیست، از طبع جلد اول این سیاحتنامه -تاکنون که دوازده سال است- به این قاعده مراعات نشده و اسم و رسم مؤلف آن ظاهر نگردیده و این نکته سبب بسی سوءظن‌ها گشته؛ غیر از معدودی از آشنایان و همگنان، در شبهه برده و هستند و بعضی را گمان بر کسانی است که بسی از این عالم دور و از حب وطن فرسنگ‌ها مهجورند، و آنان هم به کنایه و رمز تصدیق ظن ایشان نموده نسبت تألیف بر خود می‌دادند. از جانب میرزا علی اصغرخان، صدراعظم سابق، در اتهام تألیف این کتاب به اخذ و گرفتاری چند نفر حکم صادر شد. در دست هر کس کتاب ابراهیم‌بیگ را می‌دیدند، به اخذ جریمه زحمت و خسارات می‌دادند. همواره دل نگارنده در پیچ و تاب و عذاب بود که چرا بندگان خدا به سبب من آزار بینند و خسارات کشند و در کاری که مرا به جز عقیدت صافی و نیت خیرخواهی نبوده، ابناء وطن بیگناه آزرده شوند. ولی در افشاء نام خود عذر موجه قوی در دست بود که به هیچ‌وجه من‌الوجوه افشا نتوانستمی کرد، زیرا که از دیباچه الی خاتمهٔ کتاب و من‌البدو الی ختم، تماماً دم از حب وطن زده، ولی از جهت تناقض قول با فعل در پیش وجدان خود شرمنده بودم و بین‌الناس منفعل؛ و اکنون به حول‌الله وقوته آن انفعال از میان برخاسته و عذرم مرتفع شده، با کمال افتخار و آزادی به برادران دینی و اهل وطن محترم خود خویشتن را معرفی می‌توانم نمود و کسانی که در خوف و رجا بودند رهانید، و آنان که نسبت به خود می‌دادند از گناه دروغ خلاص و نیک و بد و سود و زیان آن را به مروت و انصاف اهل خبره و بزرگان ملت و رؤسای اهل معرفت و دانش حوالت می‌نمایم. اگر مستوجب لعن و غضب بینند و یا قابل مدح و رحمت شمارند، خود دانند. -«بر رسولان بلاغ باشد و بس!» نگارنده حاضر است. دست تعدی از گریبان این و آن بردارند و این غریق بحر حب وطن را بشناسند؛ شایستهٔ مکافات یا مستحق مجازاتش دانند، بسم‌الله! اگر تیغم زنی، دستت نگیرم وگر لطفم کنی، منت پذیرم اگر عدل کنند سعادت دارین یابم -نعوذ بالله- وگر ظلم نمایند در مقام مظلومان مانم. امیدوارم که بعد از چند سالی که ابر آسمان بغرّد و گلستان معرفت بخندد، اهل دلی هم به حال این محنت رسیده بگرید و به رحمت و مغفرتم یاد کند. چون به هیچ‌وجه من‌الوجوه غرض شخصی نداشته و ملاحظهٔ سود دنیوی ننموده، -قربتاً الی الله- ترقی ملت و ابنا وطن را در مرأت ضمیر جلوه‌گر نموده، این دل افسردهٔ وطن خود را وقف ابناء وطن کرده، «الله کریم» گفتم. مؤدباً عرض می‌نمایید: پدر و اجداد بنده زیاده از شصت و هفتاد سال عمر نکرده‌اند. عن‌قریب است که من حقیر هم بدان درجه رسد. نهایت پنج سال یا ده سال هم باقی باشد، جز سنگینی بر باری نمی‌دهد. این سفر حتمی و هر قدر به منزل باقی، زودتر رسیدن بهتر! چون حاصل آدمی در این شورستان جز خوردن غصه نیست تا کندن جان خرم دل آنکه زین جهان زود برفت آسوده کسی که خود نیامد به جهان نفس اماره حصار دل را نه چنان استیلا نموده که از دست تطاول او رهایی حاصل گردد و امید بهبودی عاقبت در این دنیا توان نمود. پس مرگ مرگ است، چه در سردار، چه در تخت زرنگار، «چه بر تخت مردن چه بر روی خاک.» استدعا از درگاه خداوند حی لایموت اینکه با نیت صافی و عقیدهٔ درست و کافی از قائلین کلمهٔ طیبهٔ «لااله‌الاالله، محمد رسول‌الله (ص)، علی ولی‌الله (ع)» محسوب فرموده، با حب وطن محکم و ایمان مستحکم از دار دنیا به سرای عقبی رساند. الحاصل، نگارندهٔ سراپا تقصیر، زین‌العابدین بن مشهدی علی بن حاجی رسول بن حاجی عبدالله بن حاجی حمزه‌خان، از اکراد محال ساوجبلاغ و یکی از خوانین آن سامان بودند؛ در طریقهٔ تسنن مذهب شافعی داشته و در زمان نادرشاه بین لشکریان آن بسی خدمات نمایان به ایران کردند؛ حکایاتی از آنان مسموع شده که مناسب این مقام نیست که قارئین را تصدیع دهم. بعد از آن، جداد ما به عروةالوثقای حقیقی متوسل شده به مراغه مشغول تجارت گشته، در کار و کسب خود یکی از معتبرین و معروفین و مشارٌ بالبنان شدند و معتمدٌعلیه این و آن. گویا در آن اوان در توانگری «روچلد» مراغه بوده‌اند، و حال آن‌که جمیع مال‌التجاره و ضیاع و عقار ایشان، نقداً و جنساً، معادل پنج شش هزار تومان بیش نبود که اکنون بقال و علاف از آن مقدار تنخواه ممنون و متشکر نیست. هنگامی که بنده هشت مراحل زندگانی را طی کرده بودم، به دبستانم گذاشته مشغول تعلیم و تربیت گشته، هشت سال راه مکتب‌خانه پیمودم. ولی چه مکتب و چه تربیت و چه معلم! «مسلمان نشنود کافر نبیند!» در تحصیل چنین مکاتب -که الف را از با تشخیص نداده- با جهل مرکب بعد از هشت سال بیرون آمده و در سایهٔ ظلمت آن مکاتب ابدالدهر هم در این جهل و نادانی به سر خواهم برد. چیزی که خیلی اسباب ملامت ما پیش نفس خود نیست آن‌که امثال بنده زیاد است، نگارنده منحصر به فرد نیست. تعجب این‌جاست با وجود کثرت نادانی دم از معرفت و دانایی هم زده ابداً از ادعا و گفتهٔ خود منفعل و شرمنده نمی‌باشیم و جداً افکار خود را صواب می‌انگاریم. هر کس که نداند و نداند که نداند در جهل مرکب ابدالدهر بماند خلاصه، در شانزده‌سالگی به حجره‌ام آوردند، در بیست‌سالگی به اردبیلم فرستادند جهت تجارت، در اردبیل و مراغه بنای اعیانی گذاشته و دستگاهی به هم بسته، اسب شکار و نوکر و تفنگ‌دار فراهم آورده، در تجارت مداخل یک و مخارج نوزده و بیست قرار دادم؛ حال ما در این حال معلوم. «مسلمان نشنود کافر نبیند!» نه روزنامهٔ صحیح، نه دفتر معین، نه حساب و نه کتاب. ادعای اعیانیت و قولچومانی دامن‌گیرم شد، یعنی بنای بارباری و وحشیگری گذاشته، از ادای مالیات پادشاه هم گردن پیچیده، راهدار را زدن و فحاشی به میزان آقاسی و کدخدا و فراش کردن را یکی از افتخار خود قرار دادم. خلاصهٔ کلام، بی‌حسابی را شأن و تشخیص -که مراعات به اوضاع مملکت بی‌قانون است- قرار دادم. رفته رفته عمل تجارت کاست، پریشانی از هر جهت روی آورد. چنانچه رسم فلک‌زدگان است به ناچار ترک وطن گفته، اختیار به دست غربت افتاد، ولی نه از روی اختیار بلکه به اضطرار! مایهٔ توکل اندکی که بقیه مانده بود برداشته، دو برادر دست به هم داده، متوکلاً علی‌الله، به جانب قفقازیه رهسپار شدیم، تا در شهر «کتایس» -که آن اوان از ایرانی کسی نبود و احدی هم از حال ما خبر نداشت- رحل اقامت افکندیم. به پست‌ترین مکاسب که از روی نادانی به نظر ما پست می‌نمود، یعنی بقالی، با اندک سرمایه‌ای مشغول شدیم. مدت سه چهار سال چند هزار مناتی فراهم آورده، جهت ساختن راه‌آهن کم‌کم ایرانیان به قدر هزار نفر فعله و عمله و کارکنان در آن شهر پایتخت گرجستان جمع شدند. در این بین، از جانب ژنرال قونسولگری تفلیس که جناب میرزا اسدالله خان ناظم‌الدوله بود بنده را سمت «ویس قونسولی» اعطا شده هزار تذکره دادند که سه منات به جهت ژنرال قونسول و یک منات هم برای خودمان اخذ کنیم. بدیهی است آن وقت ما هم قونسول و هم رییس قوم و ملت و هم تاجر شدیم؛ و رعایت هموطنان را که تماماً مفلس و فقیر بودند از جمله فرایض شمرده بنا گذاشتیم هم تذکره و هم مایحتاج ایشان را، از خوراک و پوشاک و غیره، به نسیه می‌دادیم. در مدت قلیلی دفتر پر شد: علی خویی صد منات، حسینقلی تبریزی هفتاد منات، فلان سلماسی پنجاه منات و، و، و، ... و هر چه اندوخته چند ساله بود از دستمان بردند. یکی گریخت، دیگری را گرفتند، آن یکی به قمار باخت و آن دیگری بیمار شد. بعد از سه سال، چیزی به ما نگذاشته بودند. ژنرال قونسول هم بالتمام وجه تذکره‌ها را از ما اخذ کرد. باز ماندیم دست‌خالی. لابد از قفقازیه بار رحلت بسته، اندیشه کردیم کجا برویم که کسی ما را نشناسد. پس از تفحص، معلوم شد در «قریم» ایرانی نیست، آمده در آن‌جا بار گشادیم. کم‌کم به اسلامبول رفته خرید جزئی کرده در آن‌جا یکی بر سه می‌فروختیم. در اندک زمان سرمایهٔ کافی که بتوان از او مغازه‌ای راه انداخت تحصیل کردیم، تا آن‌که محاربهٔ عثمانی و روس اتفاق افتاد. در آن حین در «یالته» [یالتا] رحل اقامت افکندیم. این یالته را جهت خوشی آب و هوا ایمپراتور روس الکسندر دوم آباد می‌کرد و عمارات ییلاقی می‌ساخت، عموم خانوادهٔ ایمپراتوری و اعیان جمع می‌شدند. اندک اندک کار ما رونق تمام گرفت. نخستین مشتری معتبر مغازهٔ ما «قنقنا» شاهزاده خانم زوجهٔ «وراتسوف» شد. چنانچه روزی مرا برده به ایمپراتریس معرفی کرد. اسم ما را «چست قوپس پرس» گذاشتند، یعنی تاجر راستگوی ایرانی. کار به جایی رسید و اعتبار سخن ما به درجه‌ای کشید که اگر پنبه را به اسم ابریشم می‌فروختیم یقین کردندی که است، چرا که ایرانی دروغ نمی‌گوید. تمام اهل دربار و بزرگان و خانوادهٔ سلطنت احترام و محبت مالاکلام نسبت به ما کردندی. بالأخره، خواهش کردند که تو رعیتی روس را قبول کن تا بعض امتیازات را به تو دهیم. چون در این باب اصرار زیاد کردند و دو سه دفعه هم در اسلامبول از قنسولگری ناحق اذیت و حقارت دیده بودم، و ابرام این‌ها هم مؤید گشت، قبول کرده عریضهٔ تبعیت دادم. بعد از سه ماه، در دیوانخانهٔ بزرگ والیگری، ملا آورده قسم دادند. عموم بزرگان از ولی و غیره همه با لباس رسمی حاضر بودند، که مرا به رعیتی روسیه قبول کردند. چند سال بعد آمده در اسلامبول تأهل اختیار کرده حلیلهٔ خود را برداشته به یالتا بردم. خلاق انس و جان سه نفر اولاد کرامت فرمود، بزرگ شدند، ولی یک کلمه ترکی یا فارسی نمی‌دانستند، زیرا که مربیه و خدمتکار تماماً روسی بودند. این اقامت مدت ده پانزده سال خیالم را پریشان و حواسم را مختل ساخت که: این چه زندگانی و آسایش است که پیش گرفته‌ام، اگر نفس معدود به آخر رسد و پیک اجل درآید، این اطفال چه دین و مذهب فرا خواهند گرفت؟ من فریفتهٔ زخارف دنیا گشته، ذریهٔ خود را از رسم و آیین اسلام فرسنگ‌ها دور و از قوانین شریعت غرا مهجور خواهم داشت، البته در دار عقبی مسئول خواهم شد؛ در مقابل خطاب و عتاب خداوند قهار چه جواب خواهم گفت؟ به چه روی در روی نیاکان و پاکان خواهم نگریست؟ علاوه، به قانون دولت متبوعهٔ خود، این‌ها را سالدات خواهند گرفت، چه‌قدر غافل بوده و خبط عظیم سر زده که این طوق لعنت تبعیت اجنبی به گردن انداخته ترک وطن و خانمان گفته ممالک کفر را بر ممالک اسلامیه ترجیح داده‌ام! مدتی در این اندیشه با سوز و گداز نهانی به سر بردم، گویا خود از خود متنفر و بیزار بلکه خود را مرتد و از دین برگشته می‌دانستم، ولی چارهٔ خلاصی مفقود و راه گریز مسدود می‌نمود. با این همه در نهایت اهتمام در عقاید ثابت و در مراعات آیین مذهب اثنی‌عشری جاهد، نه مانند کسانی که در روسیه نشو و نما کرده از قیودات اسلامیت رسته، شیوهٔ فرنگی‌مآبی گرفته، به‌کلی ترک آیین و مذهب آبایی گفته‌اند -اهل قفقازیه دخل به این مطلب ندارند: مثل ایران بلکه سخت‌تر از آن‌ها در احکام شریعت جاهد هستند- ده پانزده نفر ایرانی ملازم مواجب‌خوار در مغازه و خانه که مشغول خدمت بودند، کسی را جرئت تغییر لباس و تبدیل آیین و آداب ایرانی نبود؛ محرم به قرار ایران با حزن و اندوه بود، اعیاد با عشرت و شادی، رمضان با نماز و روزه و به عبادت. ایام معلوم که در ایران تعطیل می‌کردند، مغازهٔ ما هم بدان قرار تعطیل برد. حتی روزهای جمعه و اعیاد و ایام عزا در هیچ نقطهٔ متصرفی روسیه کسی مانند ما اعتنا به رسومات ملی نداشت، حتی اکثری منکر صوم و صلات بودند. این‌ها را نه من‌باب تزکیهٔ نفس می‌نگارم. -«ان النفس الامارة بالسوء الا ما رحم ربی.» چون عشق و محبت وطن عزیز محترم حصار دلم را استیلا کرده بود، نمی‌خواستم جزئی از اجزاء رسوم وطن متروک شود، والاً اعمال روحانی در نزد خالق معلوم و کسی را اطلاع بر آن نیست. اما ثمرهٔ مادی و معنوی این افعال برای ما این بود که روس‌ها به جهت مراعات به آیین مذهب خود اعتماد تام و تمام دربارهٔ ما پیدا کرده و احترام مالاکلام می‌نمودند و ما را آدم درستکار می‌نامیدند. روزی در ایام شباب، یک دست لباس فرنگی تابستانی خریده و پوشیدم. ناگاه شاهزاده خانم «پرنسس وراتسوف» با فیطون به مغازه تشریف آورد. به مجرد دخول ایستاده، با تحیر نگاه کرده و گفت: «این چه حالت است، چرا چنین شده‌ای؟ مگر به آیینه نگاه نکردی که ببینی به چه می‌مانی؟» عرض کردم: «لباس است پوشیده‌ام.» فرمود: «الان برو عوض کن! حیف است از تو که خود را بدین ترکیب اندازی.» از مذمت او بسیار شرمنده و سرافکنده شده گفتم: «به چشم دیگر نمی‌پوشم.» گفت: «من از این‌جا حرکت نمی‌کنم تا تو را در لباس ملی خود نبینم.» بعد از اصرار بسیار با کمال خجلت و انکسار که چنان وجود محترمه -که بعد ایمپراتریس، اولین خاتون مکرمه است- نیم ساعت تنها در مغازه نشسته، بنده رفته قبا و سرداری ایرانی پوشیده آمدم. بسیار ممنون و مشعوف گشت گفت: «اکنون به آدم می‌مانی.» به خاطر آن حقارت همان روز سه هزار منات از مغازهٔ ما مال خریده و رفت -«فاعتبروا یا اولوالابصار.» خلاصه، با این تجارت و زندگانی -که تا حال کسی را کمتر میسر شده بود- کار و بار دنیوی مثل ساعت کوک تق‌تق کار می‌کرد. باز بنده از زندگانی مأیوس، و از عواقب کار خود نومید بودم، چه میان دنیا و آخرت مردد بودم ناچار ترک یکی می‌بایست کردن! بعد از تأمل و تفکر بسیار، قرار بر این دادم که از مردی و مردمی بسی دور است که سرای جاودانی را به عیش دو روزهٔ دار فانی فروخت، که ترشش همه نیش است و شهدش همه زهر. پس، بهتر این‌که ریاست گفته، ملک قناعت را حراست کنیم، و این اولاد و اطفال بیگناه را بیرون بریم، اگرچه جمع‌آوری مطالبات و فروش مغازه مورث زیان کلی بلکه سبب خسارت نصف بیشتر از تنخواه بود، با وجود این تلخی زیان بسی شیرین‌تر از خسارت مذهب و ایمان نمود. مصمم شدم به هر چه مقتدر گردم، دست عیال و اطفال خود را گرفته از این ورطهٔ هولناک کفر به ساحل نجات اسلام برم. اگرچه ده را کمتر از پنج بدهم. لهذا، اعلان نمودم که مغازه را به قیمت ارزان خواهم فروخت و ترک تجارت خواهم گفت. این اعلان که منتشر و شایع گشت، صدها از مشتری‌های معتبر و زنان بزرگان آمدند که: «چه خیالی است که اندیشیده‌ای؟ اگر احتیاج به پول داری بدهیم، ابداً تو را نمی‌گذاریم ترک ما گویی.» همه را تشکر نموده رد کردم. در مدت سه ماه آن‌چه بود فروخته، صدی پنجاه وصول کرده، تنخواه را جمع‌آوری نموده، به جانب اسلامبول رهسپار شده خانهٔ محقری ابتیاع کرده، اهل و عیال را گذاشته، احرام حج -که فریضهٔ ذمه بود- بربستم. از هموطنان محترم کمال جوشش و محبت را دیدم، لیکن در مجالس و محافل ایشان نشستن سبب انفعالم می‌شد. در نزد نفس خود بسی خجالت می‌کشیدم، زیرا که صحبت مجالس جز غیبت وطن و بی‌قانونی آن و ظلم حکام و ظلام و دم از وطن‌پرستی زدن نبود؛ لکن به خیال و افکار من چنین می‌رسید که هر کس به من می‌گوید: «ای بی‌غیرت! از این سخنان به تو چه؟ اگر تو حقیقتاً وطن‌پرستی، چرا ترک وطن کرده‌ای؟ به چه سبب ترک تبعیت گفته‌ای؟ به جهت چه از زیر لوای شیر و خورشید بیرون گشته، به زیر سایهٔ عقاب درآمده‌ای؟ از بهر چه اسلام را با کفر مبادله نموده‌ای؟» دایماً در اندیشه و در تب و تاب بوده و ساعتی آسوده نبودم، تا این‌که روزی در خدمت جناب میرزا محمود خان علاءالملک، سفیر کبیر دولت قوی شوکت علیهٔ ایران، در ییلاق با چهار نفر دیگر که یکی هم ارفع‌الدوله [بود] نشسته بودیم. به قدر چند دقیقه بنده بیرون رفته، مراجعت کردم. گویا، در غیاب بنده جناب علاءالملک گفته بودند که فلانی خوب آدمی است، ولی عیبش این است که تبعهٔ روسیه است. ارفع‌الدوله در جواب می‌گوید: «نباید چنین باشد، زیرا که من او را می‌شناسم، از تفلیس با من آشنایی داشت.» وقتی‌که بنده داخل شدم پرسیدند: «حاجی شما رعیت روس هستید؟» عرض کردم: «آری.» گفت: «من نمی‌دانستم، چرا ترک تبعیت کرده‌ای؟» گفتم: «چه عرض کنم، از ترس نمی‌توانم چخیدن، با وجود این از عمل خود منفعل‌ام، راضی به کردهٔ خود نیستم، ولی افسوس خوردن هم چارهٔ این کار نمی‌کند؛ کار از علاج گذشته.» جناب علاءالملک فرمود: «اگر تو راست می‌گویی، علاج خلاصی تو را می‌کنیم.» گفتم: «اگر از توجه شما بنده از این بند بلا خلاصی یابم، دست و پای شما را می‌بوسم و تا قیامت رهین منت و دعاگو خواهم بود.» فرمود: «بسم‌الله! تو عریضه‌ای به نام ایمپراتور بنویس! من به واسطهٔ ارفع‌الدوله می‌فرستم.» عهد و میثاق محکم بستیم، لکن نه ایشان را یقین حاصل بود که من این عمل را خواهم کرد و نه مرا گمان بود که ایشان چنین کار بزرگ خارج از قانون را انجام توانند داد. با وجود این، از جهت عریضه نگاشتن از اسلامبول سفر یالتا کردم، در آن‌جا یک نفر «ابوقاتی» [اَووکات: وکیل] عالم جمیع قوانین روسیه بود و با من دوست و در عریضه‌نگاری مهارت زیاد داشت. چون وارد یالتا شدم، یک نفر تاجر معتبر ایرانی که در دوستی سابقه هم داشتیم مرا دیدن کرده، از آمدنم پرسید. گفتم: «آمده‌ام جهت عریضه‌نگاری به ترک تابعیت.» گفت: «سبحان‌الله! مگر خبط دماغ آورده‌ای، عقلت را باخته‌ای؟ دیگران آرزومند هستند که چند هزار منات داده، پاسپورط روسیه به دست آرند ممکن‌شان نمی‌شود. چنین دولت عظمی که در دست تو افتاده کفران می‌کنی؟ من راضی‌ام تذکرهٔ تو را پنج هزار منات بدهم، به شرطی که مرا عوض تو به تبعیت قبول نمایند. این به چه خیال بیهوده است افتاده‌ای؟» گفتم: «متاع کفر و دین بی‌مشتری نیست. یکی این دیگری آن را پسندد. هر کس را حسی است جداگانه، طبایع مختلف است. مرا عار آید از این زندگی که اسلام باشم و غیر از پادشاه اسلام را بندگی کنم. آن ذات ایرانی‌گری که تو تقریر می‌کنی هزار مرتبه بهتر و افضل‌تر از این عزت روسی‌گری است. گرم تو نیش زنی به که دیگران مرهم ورم تو زهر دهی به که دیگران تریاق! وجدان من راحت نیست، از دم زدن حب وطن من خجل‌ام و از منافات قول با فعلم منفعل.» خلاصه، رفتم پیش ابوقات ماجرا را گفتم. جواب داد: «قبول نمی‌کنند، زیرا منافی ژاگون است. تا حال امثال این امر به وقوع نیامده. باز عریضهٔ تو به خودت برمی‌گردد و در آخر نتیجهٔ بد بخشد.» گفتم: «من هر چه به تو می‌گویم بنویس! بعد از رسم عریضه‌نگاری این‌طور به قلم آور: «ای پادشاه مرحمت شعار! ژاگون روسیه سخت ترسناک است، ولی چون پادشاه پدر ژاکون است، یقین دارم که قانون مطیع امر ایشان می‌باشد. مستدعی این‌که اذن مرخصی مرحمت فرمایند تا به وطن اصلی با تابعیت جدی مراجعت کرده، ازدیاد عمر و دولت و وفور اقبال و شوکت اعلی‌حضرت [را] دعاگو باشم». ابوقات نگاه تعجبانه به من کرده گفت: «این را از که آموختی؟» گفتم: «از هیچ‌کس، به خیال خودم خطرر کرد.» گفت: «این سخنان به من تأثیر کرد البته به ایمپراتور هم مؤثر خواهد شد.» عریضه را نویسانیده آوردم به اسلامبول به جناب علاءالملک دادم. هنگام مراجعت بنده، ایمپراتور در یالتا بود. علاءالملک عریضه را به ذریعهٔ ارفع‌الدوله فرستاد. روز بیست و ششم بود که مرا از قونسولگری روسیه دعوت کردند. رفتم. سؤال شد: «تو عریضه داده‌ای؟» گفتم: «بلی!» گفت: «اینک جواب آمده.» دیدم تاریخ دست‌خط ایمپراتور شانزدهم نوامبر است، ولی خود پادشاه در پانزدهم به پطرزبورغ وارد شده. روز ورود یا فردا عریضه تقدیم شده بود، پادشاهی که چهار ماه تمام از پایتخت سفر کرده باشد، در ورود آن -به قول عوام- چکمه از پای در نیاورده، چنین عرض حال به چه جسارت و به چه خصوصیت تقدیم‌شان شده تعجب کردم. چه، انسان به هم‌پایه و برادر خود نمی‌تواند این‌قدر خصوصیت نماید. هنوز بنده در حیرت‌ام که این مرد در نزد چنین ایمپراتور بزرگ به چه پایه محترم و عزیز و با کفایت بوده و چه‌قدر جدیت داشته که در حین ملاقات عرض حال را تقدیم نموده، ایمپراتور در هامش ورقه دست‌خط فرموده بودند: «انجام تمنا. نیقولای.» دیوان‌خانهٔ ایمپراتوری از خود سؤال نموده بود که صاحب عریضه کی قبول تبعیت کرده و چه‌کاره است؟ در کجا نشیمن دارد؟ هر چه سؤال کردند، جواب دادم. بعد از یک سال باز مرا دعوت نمودند که «پسرانت را بیاور ببینیم ایشان هم ترک تابعیت می‌کنند یا باقی می‌مانند؟» بردم، یکی ده ساله دیگری یازده‌ساله. گفتند: «هر چه پدر ما می‌خواهد راضی هستیم.» نوشته گرفته فرستادند. بعد از هشت ماه سؤال کردند: «اطفال در کجا تولد یافته و در کدام دفترخانه نامشان ثبت شده است؟» نوشتم: «در یالتا». تا آمدن جواب این بار یک سال کشید. خلاصه، چهار سال از داد و ستد و تجارت محروم بودم، زیرا که نمی‌خواستم دیگر باره از ایشان تذکره بگیرم به جایی روم و آزاد نیستم که با تذکرهٔ ایرانی بنای تجارت بگذارم. مختصراً روز به روز مخارج زیاد شد و مداخل مفقود گشت. پریشان خاطر و دل‌نگران، از آن‌جا مانده و از این‌جا رانده، بی‌صاحب و بی‌معین، تا این‌که در هشتم ماه فروری [فوریه] سنهٔ ۱۹۰۴ -که روز اول جنگ ژاپون و روس بود- از قونسول‌خانهٔ روسیه دعوتم کرده گفتند: «کار تو به انجام رسید، این کاغذ آزادی تو است.» برات نجات به دستم دادند، زبان حالم مترنم به این مقال گشت: چه مبارک سحری [بود] و چه فرخنده شبی که در آن نیمهٔ شب تازه براتم دادند از کثرت فرح و سرور اشک مسرت باریدن گرفت، گویا از در و دیوار آواز تبریک می‌شنفتم. هاتف غیبی می‌گفت: «الیوم اکملت لک دینکم.» سجدات شکر به جا آوردم. به مسببان این عمل خیر، جزای نیک از خدا خواستم و خود را تازه از مادر متولد شده پنداشتم. من دانم و خالقم که چه‌قدر وجدانم در عذاب و تنم در آتش غیرت می‌سوخت. وقتی که سخن از محبت وطن و پادشاه‌پرستی به زبان قلم می‌آمد از سر تا پا می‌گداختم و دایماً معذب بودم. نمی‌دانم به چه زبان تشکر نمایم که زبان را یارای تقریر و قلم را قوت تحریر نیست که وجدانم آسوده گشت و تنم راحت، در دنیا نزد مخلوق و در آخرت حضور خالق رو سفید شدم. خدا جزای خیر دهاد! حال می‌توان گفت: «عاشق یارم، مرا با کفر و با ایمان چه کار؟» باری، منظور از ترتیب این صغری و کبری، تشخیص مطلب بود که درست مفهوم گردد. والا حاشا ثم حاشا این بی‌مقدار به هیچ نیارزندهٔ خود را قابل آن مرتبه بداند که ترجمهٔ حال خود نوشته منتشر سازد. الحمدلله والمنه، از کسانی نیستم که در امر خود مشتبه شده، غلو کنم. می‌دانم «من همان خاک‌ام که هستم.» اگر این‌قدر ایضاحات نمی‌دادم مطلب مفهوم نمی‌شد. در کتاب اول کتم اسم خود از این سبب بود که نگویند فلان فلان شده قول تو با فعلت مطابق نیست، نه از ترس غضب و جریمه. اولاً اطمینان کامل از مراحم و رأفت خسرو عادل و شاهنشاه باذل داشتم که همواره مکنون خاطر اقدسش به ترقی و پیشرفت معارف معطوف و مصروف است که اگر خدای نکرده خطایی هم از زبان قلم صادر شود زلال باران رحمتش او را می‌شوید؛ و ثانیاً حب دولت و ملت و مملکت نه چنان در اعضا و جوارحم جای گیر گشته که از طعن طاعنان و جور ظالمان بهراسم. اگر اندیشهٔ استراحت و کثرت نعمت و ثروت داشتم چنان خسارت فاحش را بر خود روا نمی‌داشتم، از ثروت و دولتی که ساعت به ساعت در تزاید بود، از اعتبار و آبرو که در نزد دوست و دشمن داشتم فدای حب پادشاه و وطن نمی‌کردم. گر مخیر بکنندم به قیامت که چه خواهی دوست ما را و همه نعمت فردوس شما را اگر به لطف بخوانند وگر به قهر برانند مزید الطاف است. اقل زین‌العابدین بن علی * * * Nəzəri-diqqətə layiq bir mətləb اکنون به نظر دقت ملاحظهٔ نیک و بد و خوب و زشت و محسنات و سیئات این عمل مذموم را معاینه کرده ببینم خیر این چیست، شرف و افتخار آن چون است که بسیاری از هموطنان عزیز ما در تحصیل یک تذکرهٔ جعلی بی‌قرارند و مبالغ گزاف مایه می‌گذارند و چند نفر رجوع به حقیر کردند که راه رسم تبعیت روسیه را به ایشان بنمایم. حقیر از بابت خیرخواهی و ملاحظهٔ نفع دنیا و عقبا به مواعظ حسنه و دلایل مقنعه ایشان را از این صرافت انداخته و از این نیت غیر مستحسنه منصرف ساخته‌ام. اگرچه خود دولت روس به هیچ وجه قبول نمی‌کند. سبب چیست؟ نمی‌دانم؛ ولی رندان پیدا می‌کنند. از شیروان و قره‌باغ و گنجه و غیره یک ورقه تذکرهٔ قلب که قونسولات روس در تبریز و رشت در دست او دیده بدون تفحص قبول کرده تصاحب می‌کنند و اذن قولچماقی و تجاوز به حقوق ملت آن‌ها را حاصل می‌آید، و بعضی، محض، به جهت محافظهٔ حقوق خود از فلان مأمور یا بهمان صدرالعلما قناعت می‌کنند. و مأمورین ایران ابداً ملاحظه نمی‌کنند که این هاشم پسر تقی بقال بود که در فلان محله دکان داشت چگونه رعیت روس شد؛ و حال آن‌که اگر از بطرزبورغ سؤال نمایند فوراً جواب خواهد آمد که ما چنین رعیت نداریم. باری، در این مطالب سخن بسیار و خارج از موضوع ماست. این آقایان که به «اوف» شدن افتخار می‌کنند و خود را عموزادهٔ حضرت میکائیل می‌پندارند، باید بدانند که رعیتی روس در داخلهٔ روسیه ضررش بیشتر از نفع اوست، وای اگر اولاد ذکور داشته باشد، باید دندانش را تیز کند به گوشت خنزیر خوردن و مشق کند به لشکر اسلام، خواه عثمانی و خواه ایرانی، تیر انداختن را، اگر مسامحت کرده و نیندازد خودش را می‌کشند. غیر از این، در داخله امتیاز دیگر ندارد، اما در خارجه هم به جز ایران در هیچ جا قابل توجه و امتیاز نیستند. در ایران همه که قابل توجه هستند، نه از ضعف دولت ایران و نه از قوت دولت روسیه است، بلکه از عدم قانون مساوات عمومی، از هرج و مرج ایران است؛ چرا که یک نفر سلطان و یک نفر نایب و یک نفر ملا و سید مقتدرند قولچماقی کرده چند نفر را نگهداری کنند، در این صورت، به طریق اولی قونسولات خارجه حق تصاحب رعیت خود را خواهند داشت. اما اگر قانون مساوات عمومی بگذارند و وظیفهٔ هر کس را معین و مشخص نمایند، وظایف اعلی و ادنی را بنمایانند و به موجب فصل و بند در کتابچهٔ قانون ثبت و ضبط شود، در هر مملکت و هر مجلس از آن کتابچه بگذارند و او را به نظر مأمورین خارجه برسانند که «این قانون مملکت و این صحهٔ پادشاه!» کدام قونسل و مأمور را حق اعتراض باقی ماند؟ قونسولات فقط مأمورند که در ممالک خارجه مانع شوند که حکام قانون مملکتی را سوءاستعمال نکنند، لاغیر. چنانچه اگر در صربِ و بلغار خارج از قانون قونسول از رعیت خود حمایت نماید، همان سرعت پاپوش او را جفت کرده می‌گویند: «تشریف ببر!» چنانکه در بلغاریا چند بار اتفاق افتاد. پس ملت را لازم است که استدعای قانون مساوات از دولت متبوعهٔ خود بنماید که اجنبی خود را شناخته دست‌درازی به حقوق ایشان نکند. اگر این سخن مرا جواب دهند، حالا که قانون نیست و هر که هر کس است، در این صورت چه باید کرد؟ به عقیدهٔ بنده سوختن و ساختن، نه ترک تبعیت کردن، نه از زیر سایهٔ هما و آیهٔ رایت «نصر من‌الله و فتح‌قریب» اسلام خارج گشته، به زیر رایت کفر داخل شدن؛ امیدوار باید شد به مضمون آیهٔ شریفهٔ «الصبر مفتاح الفرج». البته قانون مساوات مجری خواهد شد، اگر چنانکه خدا نکرده نشود هم به خدای ذوالجلال هر قسم ظلم و ستم از خودی به انسان رسد، نوش‌تر و بهتر است که در پیش بیگانه سر فرو آریم و تمنای رفع ظلم کنیم، آن هم به چشم حقارت نگریسته با آن زبان ناپاک هزر ناملایم بشنویم. «یک مرده به‌نام به که صد زنده به ننگ» و حال آن‌که این زمان آن زمان نیست، با وجود بی‌قانونی حکومت ایران باز ما را به چشم تاجر نگرد، می‌داند که از کدام قبیله و پسر کدام تاجری. در بعض آقایان که بدون هیچ تعدی و ظلم از در تبعیت ایرانی خارج شده و تأسی به روس کرده، خود لقب به خود داده «فلان اوف» صراف و «فلان اوف» تاجر و بزاز که نه به دنیای او خیر دارد و نه به عقبای او؛ هی در عنوان مکاتیب اوف -اوف دیده می‌شود. آخر، آخ به خانهٔ تو اوف افتد! این چه شرف است اندوخته‌اید؟ محض یک بار به حاجی‌طرخان رفتن و سه صندوق سماور و یا ده جوال قند خریدن، با کمال افتخار اوف شدن چه معنی دارد؟ برادر جان! اگر تو خود را نامزد می‌نمودی «صمد رشتی» یا «احمد مازندرانی»، آیا شکر را به تو نیم «کپک» گران می‌دادند یا به تو هیچ‌گونه بدرفتاری می‌کردند؟ هیچ‌یک این‌ها نیست، مگر بی‌حسی و قدر و قیمت خود ندانستن و شرف وطن نشناختن. بعضی اشخاص اقلاً یک بار سفر روسیه کرده امتیاز «اوفی» را کسب کرده‌اند، ولی کسانی هستند که از تبریز پای خود را بیرون ننهاده باز هم ملقب به لقب اوف شده. لفظ اوف خود لعنت کند به چنین کسان بی‌حس بی‌غیرت که از آن جمله یکی گردن من است. منم از جملهٔ ایشان یک تن که خدا خُرد کند گردن من! عجب است که این «اوفان» تسمیهٔ اوف را هم نمی‌دانند. چنین تصور می‌کنند که چون اسم پدرش خلیل است، خودش خلیل‌اوف باید باشد و حال آن‌که این غلط است. این اوف را که روس‌ها لقب قرار داده از چندین قرن به آن شهرت یافته‌اند بعضی اسم حیوانات سباع و اهلی و بعضی میوه یا صنعت است. مثلاً هزار سال پیش آهنگر یا زرگر مشهور یک عمل تاریخی نموده، از آن شخص نسلاً بعد نسل هر کس آمده به آن شهرت زیست کرده، مثلاً «الاتوروف» پسر زرگر، «نوزنسوف» پسر آهنگر، یا کسی با سگ یک شکاری کرده یا خرسی کشته، می‌گویند «سگ‌اوف» پسر سگ یا «مدود‌اوف» پسر خرس. با کمال افتخار خودشان هم امضا می‌گذارند پسر سگ، پسر خرس. بعضی لقب مرغ‌اند «وربیه‌اوف» پسر گنجشک، یا میوه‌فروش بوده «ابرقوزاوف» پسر قیسی، ولی ما‌ها را گمان این است که با پدر اوف شود و حال آن‌که سگ پدر هیچ آدم نیست. «بابلوق‌اف» سیب است نه آدم. بعضی از ما لقب را هم به اوف برگردانده‌ایم، مثلاً با کمال مت و عزت و دولت حاجی ابوالقاسم آقا لقبش را ملک‌التجار کرده. ولی مخدوم مارکش شأن آن شرف دولت را ملک‌اوف کرده. به نام ایرانیت عرض می‌نمایم که صحیح نیست. جمیع ملت تأسی بر اسلام می‌کنند، ما تأسی به روس، او را هم نفهمیده و ندانسته. غرض از این نگارشات سرزنش کردن و دل آزردن نیست، بلکه من‌باب خیرخواهی و نصیحت است. اگر غرض آقایان مانند روس‌ها صاحب شهرت و لقب شدن است، این‌قدر کافی است که ملک و یا ملک‌زادهٔ خود را مشهور نمایند تا قیامت از آن سلسله هر کس بیاید به آن لقب ملقب و مشهور شود، مثل عباس‌بن ملک، یا به غیر عنوان؛ چنانچه در اسلامبول هر کس یک شهرت و عنوان بر خود داده و پست و تلگراف او به آن عنوان می‌رسد. مثل حریری، طهرانچی، شکرچی، سلماسی، کذا و کذا و کذا؛ همه صحیح است. ربیع‌اوف، علی‌اوف، حسین‌اوف، کذا و کذا و کذا؛ همه غلط است. خلاصه: متاع کفر و دین بی‌مشتری نیست یکی این دیگری آن را پسندد اما انصاف در هر حال خوب و شئونات ملی را حفظ کردن به‌هر صاحب وجدان و مدرک واجب است. * * * Dibaçə هر چند شیوهٔ عبودیت و رسوم بندگی و پرستندگی مقتضی چنان بود که در دیباچهٔ نامه نخست به سپاس و ستایش قادر توانا و آفریدگار بی‌همتا آغازیده بودیم، ولی نظر به نقصان دانش و عدم بضاعت معرفت از نگارش دیباچهٔ کتاب متعذر بودیم، چه، به قول فردوسی -علیه‌الرحمه- که می‌فرماید: بدین آلت و رای و جان و روان ستود آفریننده را کی توان؟ ممکن را کجا آن قدرت است که به ستایش واجب‌الوجود -که خداوندان معرفت در ادای شکر نعماتش به مفاد «اعملوا آل داود شکراً و قلیلاً من عبادی الشکور» اظهار عجز و قصور نموده- دم زند؟ پس شایسته این‌که مترنم به کلمات شیخ مصلح‌الدین سعدی شیرازی شده بگوییم: بنده همان به که ز تقصیر خویش عذر به درگاه خدا [ی] آورد ور نه سزاوار خداوندی‌اش کس نتواند که به جا [ی] آورد همین‌قدر عرض توانیم نمود که از باطن خاتم انبیا و ائمهٔ هدی -صلواةالله و سلامه علیهم- استمداد و توفیق عمل می‌خواهیم، شاید خود را در جرگهٔ وطن‌پرستان توانیم آورده به مفاد «حب الوطن من الایمان» در زمرهٔ اهل ایمان به شمار آییم؛ زیرا در نگارش این نامه جز این مقصود نبوده و نیست. هر که دارد میل دیدن، در سخن بیند مرا از خداوند متعال توفیق می‌طلبم که این جلد آخر را نیز، مثل جلد اول و دوم، خالی از غرض و کذب به پایان رسانم. امیدوارم که خداوند رحمن مرا از شر شیطان و نفس اماره محفوظ فرماید تا -العیاذبالله- یک دوست عزیز را بدون استحقاق نستایم و در حق احدی بدون سزاواری حرف زشت نسرایم. و نیز به قارئین محترم چشم حقیقت‌بین و قلب مزین به صفا کرامت فرماید که مندرجات کتاب را تا آن‌جا که بخوانند، در حل حل مقاصد آن نیک‌بینانه و دوراندیشانه تفکر فرمایند، فقط به ظاهر او ننگرند، حکایت‌های لغز و مزاح به تصور نیاورند و به مطالب او نخندند و به فکر ثاقب و رأی صائب خود بسنجد که غرض از این نگارش چیست و بدانند که جلد اول و دوم مقدمهٔ همین جلد سیم است که به حول و قوهٔ خداوندی مطلبی مهم در خیر و صلاح هیئت اجتماعیه که در تعبیر خواب با کنایه و ایما و اشاره، یا صراحت، به عرض عموم خواهد رسانید. هر چند تا حال در وطن عزیز ما این‌گونه مطالب نگاشته نیامده و کسی از حب وطن دم نزده و مطالب مفیده را، به طرزی که عموم بتوانند از او حصه بردارند، به حسب اقتضای وقت به قلم نیاورده. هر چه نوشته‌اند از سردای عشق بلبل و گل و پروانه و شمع، یا راجع به اظهار فضیلت مؤلف و مصنف و یا مدح ممدوح غیر مستحق بوده. فوائدی که در این نامه ملحوظ شده چند امر است: اول، عموم بانیان خیر و مرتکبان شر بدانند، که هنگام آن رسیده که نیکان را به نام نیک و بدان را به نام زشت یا نفرین یاد کنند و پس از این ملت هر نیک و بد را سنجیده، حاصل هر عمل را در صفحهٔ تاریخ ملی به یادگار گذارند تا حسنات و سیئات ایشان بماند و آیندگان مستوجب لعنت را لعن و مستحق رحمت را به رحمت یاد نمایند، که این خود جهت صاحبان وجدان و ناموس عذابی است الیم. و معلوم است که امر به معروف و نهی از منکر لازم و این‌گونه نگارشات نیز، به فنوای شرع شریف، بر هر نگارنده واجب عینی است، که کج‌روشان طریق راستی گیرند و گر همت بر ترک عادت نداشته باشند لامحاله به کردار زشت خود تخفیف دهند و نیکو‌روشان را میل به نیکوکاری زیاد گردد که بسی خیر به جهت هیئت اجتماعیه در بردارد. دوم، اگر از صد کلمه که راجع به تهذیب اخلاق و اصلاح نفس است؛ یک کلمهٔ آن خواننده را مایهٔ تنبه آید، فایده آن به عموم تواند رسید. سوم، هیچ‌کس آسوده خاطر ننشیند که سوای مجازات اخروی در دنیا کیفر مکافات نخواهد دید، و یقین بداند که در دنیا نیز مکافات خواهد دید، «کای نور چشم من به جز از کشته ندروی.» مسلم است همین‌که انسان به چشم دید که هرآن‌کو دربارهٔ وطن و برادران وطن ناشایسته‌ای را روا بینند به کیفر کردار خود می‌رسد، ناچار ترک آن را خواهد گفت و فایدهٔ آن نیز راجع به نوع است. چهارم، بر عالمیان روشن شود که هرآن‌کو در امور دولت و ملت و وطن از روی صدق و راستی قدم زند بدون شک و شبهه به سعادت دو جهانی فایز خواهد گردید. پنجم، هموطنان بدانند هر عُسری را یسری، و هر پریشانی را سامانی. و هر ظلام را نوری در پی است. «إن مع العسر یسراً» -فرج بعد از شدت حدیث صحیح و نص صریح است، اگر صبر باشد بلا بگردد و کام هزار ساله برآید. ناچار از پس دشواری آسانی است ولکن صبر لازم. چنانچه این تفأل را در جلد اول سیاحتنامه زده و در هر سطر آن نامه به این امید سخن گفتیم، بحمدالله تعالی امروز بر منتهای خواهش خود کامران شدیم. ششم، هموطنان ما بدانند که سوای عشق مجنون و لیلی و فرهاد و شیرین و محمود و ایاز -که بین ادبا و شعرای ایران معروف و موصوف و در نامهٔ چکامهٔ خود که جز از غیر آن سخن نمی‌سرایند- عشق دیگر نیز هست. چه عاشقان وطن در این راه زحمت کشیده جان دادند و هستی خود را طفیل هستی او دانسته‌اند. لذا، عشق ابراهیم‌بیگ را به وطن عزیز محبوب خود افسانه نباید انگاشت. بلی! این عشق را پیغمبر (صلعم) ستوده و ایمان فرموده است. جان باختن در راه او منتهای سعادت و حب وی خیر دارین است، شجرهٔ این عشق ثمرهٔ آن می‌دهد که در عاقبت ابراهیم‌بیگ ثمرهٔ تعصب او را خواهید خواند، گویا مولوی معنوی این ابیات را در مثنوی از زبان او گفته است: بشنو از نی چون حکایت می‌کند وز جدایی‌ها شکایت می‌کند کز نیستان تا مرا ببریده‌اند از نفیرم مرد و زن نالیده‌اند سینه خواهم شرحه‌شرحه از فراق تا بگویم شرح درد اشتیاق هر کسی کو دور ماند از اصل خویش باز جوید روزگار وصل خویش سرّ من از نالهٔ من دور نیست لیک چشم و گوش را آن نور نیست آتش است این بانگ نای و نیست باد هر که این آتش ندارد نیست باد! فواید دیگرش سرمشق اختصار و ساده‌نویسی مطالب [است] با زبانی مقبول خاص و عام که باسواد و بی‌سواد بتوانند عبارات او را تمیز بدهند و در مطالعه‌اش ماحاصل کلام را فهم نمایند. ابداً واجب نشده که در تحریر کلمهٔ عروس به داماد ختم شود، وجود را بی‌ذی‌جود هم می‌توان نوشت، واصل را هیچ لازم نیست با حاصل نگاشت. اگرچه این ساده‌نویسی در سبک ایرانیان نازگی دارد، ولی مقتضای زمان ما ساده‌نویسی است. باید ادبای ایران که در قلم و اظهار افکار باهنر هستند، بعد از این، حب وطن را نظماً و نثراً با کلمات واضحه و عبارات ساده به خاص و عام تقدیم نمایند، مؤسس و مهیج و مشوق ساده‌نویسی شوند. ما خود قایل‌ایم که ادبای ایران قادر به نگارش همه سبک و سیاق و رمز ساده‌نویسی -که صد مرتبه نیکوتر و مرغوب‌تر از این نامه باشد- هستند. ان‌شاءالله در آینده خواهیم دید. ولی مَثَل بندهٔ نگارنده با آن‌ها مثل نجار و خیاط و عابد می‌باشد: چنانچه مشهور است، این سه تن همسفر شده، شبی در منزل مخوفی رحل اقامت افکنده مقرر داشتند که هر یک پاسی از شب را بیدار بوده نگهبانی نمایند. اول شب عابد با خیاط خوابیده نگهبانی به عهدهٔ درودگر مفوض شد. درودگر به جهت دفع نوم هیکل آدمی از چوب تراشیده بعد از اتمام عمل خیاط را بیدار کرده به خواب رفت. خیاط هیکل را دیده لباسی به اندازهٔ تن او دوخته بپوشانید. چون ثلث کشیک او هم به اتمام رسید عابد را بیدار کرده مشغول خواب شدند. عابد ملاحظهٔ صنعت رفیقان نموده، تهجد به جا آورد. دست تضرع به درگاه قاضی‌الحاجات برآورده استدعای حیات از بارگاه حضرت مجیب‌الدعوات نمود. دعای عابد به هدف اجابت مقرون شده خداوند محیی‌الاموات چوب را حیات بخشید. چون صبح شد هر یک در تملک او مدعی دیگری شد. ای صاحبان قلم و معرفت! شما راست که بعد از این به این نگارش -که قالب بی‌لباس و روح است- لباسی آراسته و روحی بدمید که حیاتی بگیرد. از آن‌جایی که اصل هیکل را این بی‌بضاعت سراپا تقصیر تراشیده امیدوار است که حصه‌ای از این فیض، که دم زدن از حب وطن است، به این بنده عاید گردد. این ایام نه آن زمان است که ارباب قلم و افکار اوقات خود را صرف خولیا و افسانه‌های واهی و اراجیف بی‌معنی مثل گذشتگان نمایند که جز موهوم چیزی حاصل‌شان نخواهد بود، بلکه مانند فضلای افرنج [فرنگ] و ژاپون وظیفهٔ نوع‌پرستی و آداب انسانیت را به عوام بفهمانند و حالی نمایند که مصدر تمام نیکبختی‌ها نام مقدس وطن، و حفظ آن به عموم اهل وطن واجب عینی است. اگر ترجمهٔ رسالهٔ وطنیه را -که اکنون ژاپونیان داخل پروگرام تعلیمات اطفال نموده‌اند- در این‌جا شرح دهم به طول انجامد، ان‌شاءالله در موقع دیگر به ترجمهٔ آن هم مبادرت خواهد شد و تمام رسالهٔ وطنیهٔ ژاپون را به قلم خواهید آورد. مختصراً در هر دولت درس ابتدائیهٔ اطفال عقاید مذهبی و تهذیب اخلاق و مقدمات حساب و حسن‌خط و غیره است، ولی ژاپونیان وطنیه را یک رساله‌ای مثل عقاید مقدس و در احترامات آن، مانند آیات آسمانی، واجب‌التقدیس می‌شمارند. مثلاً اگر کلمهٔ وطن را در جای غیرمناسب ببینند، مثل کلمات مقدسه، برداشته حفظ می‌نمایند و در اوراقی که کلمهٔ وطن باشد نمی‌سوزانند و این عمل را گناه عظیم می‌پندارند؛ کسی جرئت ندارد که بر زبان آورد وطن خراب یا ویران ژاپون، چنانچه ماها را تکیهٔ کلام شده که در سر هر صحبتی می‌گوییم «خراب شده ایران»، ولی نتوانیم گفت خراب شده مسجدالحرام یا خراب شده فلان روضهٔ مبارکه، که این کلمه را کفر می‌شماریم. این است که ژاپونیان مقدس بودن لفظ وطن را شش هفت سالگی به اطفال ملکه می‌نمایند. پرستش وطن را واجب می‌شمارند، بلکه در شنیدن اسم وطن به نغمات خود درود فرستند. این مظفریت جنگ را عمده سبب این عقیدت پرستش وطن بوده نه قوت هیکل و جسامت و جسارت ایشان، یا از ترس سرداران لشکر؛ چون معتقد بودند که اگر قدمی واپس گذاریم به جهنم خواهیم افتاد، قدمی پیش رویم به‌جنت و سعادت دارین نزدیک خواهیم داشت. لذا، این جان‌سپاری را اختیار کرده از پنج هزار سرباز چهار هزارشان روی همدیگر افتاده جان در راه وطن داده، باقی یک، هزار با کمال شوق و جلادت پای به سینهٔ برادران کشتهٔ خرد نهاده پیش می‌رفتند. ان‌شاءالله این مطالب را در موقع خود شرح و بسط خواهیم داد. * * * Dastanın başlanğıcı اکنون «یا حق، یا مدد!» گفته، آغاز به تحریر کتاب می‌نمایم، و پس از این هر چه گفته آید کلمات یوسف عموست، چنانچه می‌گوید: ظاهر است که من دردِ دل خود را نمی‌توانم بنگارم. خوانندگان محترم به اندک تأمل می‌توانند دانست، که پس از آن جوان‌مرگ روزگار من فلک‌زده چه‌سان می‌گذرد. وای از آن ساعتی که جنازهٔ داماد ناکام و عروس سیه‌انجام را در عماریی با زیب تمام و زینت مالاکلام تزیین نموده به حجله و خوابگاه ابدی خاک تیره از در بیرون بردند. غالب اهالی مصر از غنی و فقیر، بزرگ و کوچک، شیخ و شاب، غریب و بومی، عرب و عجم، مسلم و کافر اجماع نموده بر سرزنان، سینه‌کوبان، موی‌کنان، مویه‌کنان، صیحه‌کشان، تحلیل‌خوانان، لاحول‌گویان در عقب جنازه مانند سیل به حرکت آمدند، گویی قیامت قیام نمود، و کسی در مصر مانند آن روز هنگامه ندیده بود. مادر سیه‌بخت جوان‌مرده خاک بر سر ریخته فریاد «وا ولدا واقرةعینا!» برآورده بی‌اختیار صیحه می‌زد: «جگرگوشهٔ مرا کجا می‌برید؟ نور دیدهٔ من به کجا می‌روی؟ حجلهٔ عروسی تو را در مرتبهٔ فوقانی عمارت آراسته‌ام، نه قبرستان مصر. خانم کوچک! اتاق تو را تعمیر کرده‌ام، ولی به جای دف باید مادرت سینه کوبد.» الحاصل، فریاد و فغان مادر دل‌سوخته ثمری نبخشید، اولاد خود را نگهداری توانست نمود، عاقبت بردند و به خاکش هم سپردند و تسلیم حق‌اش کردند. ایام تعزیه به آخر رسید، دو سال روزگار [آزگار] هر روز صبح حاجیه خانم با سکینه ره قبرستان سپردند و تا شام با ناله و فغان به سر بردند. هنگام عصر بدبخت رفته، با شیون و شین سحاب حسرت بر مزار آن گلعذار می‌بارید -معلوم است که زمین شوره‌زار حاصل ندهد- وقت مغرب مادر و خواهر جگر سوخته را برداشته با دل سوزان و دیدهٔ گریان به خانه رهسپار می‌شدیم. بعد از دو سال طاقتم طاق شده، زیستن در مصرم ناگوار نموده، حبل صبر و شکیبم یکباره گسیخته، لابد عریضه‌ای به این مضمون به حاجیه خانم نوشتم: قربانت شوم. این پیر فرسوده که پرورده نعمت این خاندان است، از تراکم امواج مصیبت بادبان زورق صبر و شکیبایی‌اش پاره و سفینهٔ طاقتش شکسته، در بحر محیط اندوه و الم بی‌ناخدا بر تخته‌پاره‌ای مانده، ضعف و سستی بر تن حزین طاری شده، به هر طرف که نگرم جز نقش تصویر ولی‌النعم جوان‌مرگ خود نبیند و کانون سینه‌ام زبانه نکشد. مستدعی این‌که اذن مرخصی به این بندهٔ پیر محنت‌دیده و الم‌رسیدهٔ خود عنایت فرمایند تا در عتبات عالیات رفته، اگر چند روزی از ایام معدوم باقی باشد، در آن مقام مقدس و مکان پاک، صبر و شکیبایی شما و خود را از ارواح مطهرهٔ شهدای کربلا خواستار باشم. این‌که معلوم است که رگ و پوست و استخوانم از نعمت شما پرورده شده، اگرچه در این مصیبت عظمی بسی کاهیده، ولی باز نفس سردی که به جا مانده آن هم از شماست. مستدعی این‌که حلالم فرمایید و اذنم دهید که کتاب و مایتعلق خود را بفروشم و یا این‌که آن‌قدر خرج راه التفات فرمایید که این دعاگو را به کعبهٔ مقصود برساند تا در آن‌جا نایب‌الزیاره شوم، و صبر شما را از خدا و خامس آل‌عبا -علیه‌التحیه و الثناء- مسئلت نمایم. چاکر پیر یوسف بن عبدالله سر کاغذ را بسته به حاجی مسعود داده به خانم بدهد. روز سیّم، حاجی تبریزی و میرزا عباس بنده منزل آمده مرا به منزل خود بردند. میرزا عباس گفت: «یوسف! تو کاغذ نوشته‌ای به خانم و اذن رفتن به عتبات خواسته‌ای؟» گفتم: «آری!» گفت: «یوسف عمو! این بیچارگان مصیبت‌زدهٔ محنت‌کشیده را در ولایت غربت به امیدواری که می‌گذاری؟ دو نفر ضعیفهٔ بال و پر پریده و جوان‌مرده و کشتی‌شکسته را در شدت محنت و غصه چگونه بی‌پرستار و محرم اسرار گذاری و چه‌سان در نجف اشرف و کربلای معلی زیست خواهی کرد؟ مگر فراموش نموده‌ای که حاجی مرحوم بارها می‌گفت: «در آن صفحات هیچ مسلمان با تعصب و غیرت نمی‌تواند مجاورت نماید. کربلا و نجف خوب است که سالی اگر ممکن شود در ایام متبرکه بیست روزه رفته با حضور قلب و خشوع زیارت کرده مراجعت نماید.»؟ از حالت آن اعراب بی‌ادب که نسبت به آن مقام واجب‌التعظیم چه بی‌احترامی‌ها می‌نمایند و کردار بعضی از جهال خدانشناس -که اسم مقدس طلبگی را غصب کرده- چگونه گوارا خواهی کرد؟ دیدن این نوع اشخاص هر آینه خون‌دل خوردن است. حدیث معروف را فراموش نباید نمرد که فرموده‌اند: «شرار شیعتنا مجاور قبورنا.» در جای دیگر می‌فرماید: «شرار شیعتنا خدامنا.» حاجی مرحوم از تو چگونگی نقل جنازه و حالت جنازه‌کشان را سؤال نکرد که «با این حال که ایشان راست آیا فرستادن جنازه شرعی است؟» تو گفتی «خیر»؟ حاجی مرحوم گفت: «پس باید این بدعت را بعض اشخاص به جهت جلب منافع خود به مرتبهٔ واجب یا سنت مؤکده آورده باشند، والا هیچ عقل سلیم چنین امر را تسلیم نتواند کرد، که کسی تمام عمر خود را صرف مناهی کرده و انواع ظلم و ستم بر بنی نوع خویش روا داشته، خوردن ربا و مال ایتام را حلال شمرده، به جان و مال مسلمین غیر مشروع قصد نموده، پس از مرگ استخوان نیم‌پوسیدهٔ او را ببرند در آن مقام به خاک سپارند، جمیع معاصی و مناهی آن آمرزیده شود، ورثهٔ آن ظالم شقی با کمال افتخار در مجالس و محافل بگویند: الحمدلله جنازهٔ مرحوم ابوی را به عتبات فرستاده راحت شدیم. خدای تعالی عقل را شریف و ممیز نیک و بد قرار داده؛ عقل سلیم چگونه معتقد تواند شد که بعد از وفات و مفارقت روح از بدن با حمل استخوان یا لاشه، شقی سعید شود و از کردار ناشایست خود خلاصی یابد؟ و حال آن‌که در حکم تنزیل خود می‌فرماید: «فمن یعمل مثقال ذرة خیراً یره و من یعمل مثقال ذرة شراً یره» و نیز می‌فرماید: «من عمل صالحاً فلنفسه و من اساء فعلیها و ما ربک به ظلام للعبید.» اعتقاد به عدل و معاد از اصول دین ماست، در روز رستخیز شقی و سعید، عالم و جاهل، غنی و فقیر، همه به میزان حساب خواهند آمد و مقتضای عدالت هم همین است که داد مظلوم را از ظالم بستانند، حق‌الناس را از ناس باز نگیرند، از چنگ محکمهٔ عادل حقیقی کسی را خلاصی و فرار ممکن نیست؛ لابد ذی‌حق حق خود را خواهد گرفت. معاذالله! آفریندهٔ ممکنات را فریب نتوان داد -«والله خیرالماکرین». خدای رحمن و رحیم است که در نافرمانی از جهت فروعات -که حق‌الله باشد- به زلال رحمت می‌شوید، ولی حق ایتام و حقوق بیوه‌زنان یهود، گبر، نصاری را چه توان کرد؟ و اگر آن مقام از جمیع اظلام مأمن امان است، از لشکر شقاوت اثر عمر سعد و شمر -علیهما العنة- چه قدرها در آن مقام مقدس کشته شدند، با این کلمه لازم آید که -استعیذبالله- اینان آمرزیده باشند؟ عقل که نبی باطن است منکر این معنی می‌باشد. ملک نقاله را -که می‌دانیم- نمی‌گذارد خبیث بر آن تربت پاک بماند؟ و همین قسم است نقل جنایز که جز سود ناقل و تسلیت خاطر وارث منقول فایدهٔ دیگر ندارد. مگر فراموش کرده‌ای حاجی مرحوم دعوی مکاری و صاحب جنازه را حکایت کرد که در کم و زیادی اجرت کار به مشاجره و منازعه کشیده، یک استخوان ساق مرده را مکاری برگرفت، دیگری را ولی مرده به سر همدیگر کوبیدند؟» باری، برخی از این مقال نصایح کردند. بعد حاجی تبریزی و میرزا رفتند، من هم برخاسته نماز گذارده، رفتم دست داد. مدتی گریسته بی‌اختیار خوابم در ربود. چون در این کتاب مقدس مقصد اصلی خواب یوسف عمو و در تعبیر خواب آن سخن گفته خواهد شد، لهذا لازم آمد در چگونگی خواب هم مختصراً شرحی داده شود. اجمالاً چنین شنیده و در بعضی از کتب این‌گونه دیده شد که رؤیا بر انواع چند است: رحمانی، شیطانی، خیالی، بخری و غیره، بعضی را معتبر و برخی را بی‌اعتبار دانند. از آن‌جمله می‌گویند هر کس که حضرت خاتم‌الانبیا (ص) و یا یکی از ائمهٔ هدی -سلام‌الله علیهم اجمعین- را در خواب بیند که فرمودند «فلان چیز حلال است و یا فلان حرام.» و حال آن‌که آن چیز در شرع و نص قرآن حلال باشد، یا به عکس در خواب حرام را حلال نمایند و یا حلال را حرام، عمل کردن بر این خواب جایز نیست؛ بدین دلیل خواب هیچ اعتبار ندارد. اکثری از محققین با شرایط خواب را معتبر دانند، در خصوص تعبیر از کتب و رسایل بسیار نوشته شده و گفته‌اند: خواب به چهار قسم است: یکی خیالی، دوم غذایی، سیّم آشفته، چهارم حقیقی. منقول است که روزی شخصی از حضرت امیرالمؤمنین علی -علیه‌السلام- سؤال کرد: «سبب چیست که مؤمنین خواب بینند، گاهی اثر بخشد و گاهی بی‌اثر ماند؟» حضرت فرمودند: «همین‌که مؤمن به خواب می‌رود، اگر روح او به سماوات عروج نماید، آن‌چه در عالم رؤیا مشاهده نموده مؤثر و از رؤیای صادقانه است، و اگر در عالم سفلی سیر کند اضغاث و احلام‌ست.» سائل عرض کرد: «پدر و مادرم فدای تو باد! در حالت نوم روح از بدن انفصال می‌یابد و قطع علاقه می‌کند؟» فرمودند: «نه، اگر چنانچه روح از بدن قطع علاقه کند انسان می‌میرد، بلکه چون شعاع آفتاب همه جا را سیر می‌نماید ولی به آفتاب اتصال دارد نه انفصال.» این است که می‌گویند اگر خواب معتبر نبودی، حضرت شرط صحت بیان نفرمودی و دلیل بر صحت خواب این‌که اکثری از انبیا را در خواب الهام می‌شد، چنانچه خواب حضرت یوسف -علیه‌السلام- را معجزهٔ او می‌دانند و خواب حضرت ابراهیم -علیه‌السلام- را خدای‌تعالی در کلام مجید به حبیب خود خبر می‌دهد: «انی اری فی‌المنام انی اذبحک»، و در حق خواب رسول اکرم -صلواةالله علیه و آله- می‌فرماید: «لقد صدق الله رسوله الرؤیا بالحق.» خلاصه، در خصوص رؤیا روایات کثیره است و خواب بر چند وجه است: خواب سلاطین عادل، خواب فقها و علماء کامل، خواب انبیا، خواب فاسق، خواب غنی، خواب فقیر و غیره. ازجملهٔ چند مسئله که طبیعیون نمی‌توانند با عقیدهٔ باطل خود مدلل و ثابت نمایند یکی هم همین رؤیاست. گویند: از بطون خواب، کس واقف نشد گفتمش خواب است تعبیرات خواب خلاصه، صحت خواب را این بندهٔ نگارنده بدون شک و ریب دیده و سنجیده‌ام؛ چندین بار بی‌خیال و افکار خواب دیده، سریعاً تأثیرش مشاهده شده و حقیقتش آشکار گشته. الحاصل، مطلب را خواب یا خیال دانند، در هر صورت به چگونگی مطالب صدق و کذب او ننگرند. غرض ما از این صغری و کبری ادای مطلب است نه تحقیقات خارجی. «انظر بما قال و لاتنظر لمن قال!» فسانه از پی خوابش کنم بهانهٔ خویش، بدین بهانه مگر گویمش فسانهٔ خویش به مطلب یوسف عمو پردازیم. می‌گوید: * * * Yusif əminin yuxusu بعد از نماز گریه و زاری زیاد نموده در سر سجاده که سه ساعت از شب گذشته بود خوابم در ربود. در عالم رؤیا دیدم که گویا به عادات همه روز، وقت عصر است و به زیارت اهل قبور می‌روم، از شهر خارج شده از دور دیدم یک نفر از طرف قبرستان می‌آید. چون نزدیک رسید، دیدم «شیخ قدر» اعمی است. باز فکر در آن عالم کردم که شیخ قدر دو سال است وفات نموده، نباید او باشد. این شیخ قدر اعمی حافظ قرآن بود و در حیات مرحوم حاجی، شب‌های ماه مبارک رمضان، به خانهٔ ما می‌آمد و تلاوت قرآن می‌کرد. دو سال قبل به صدمهٔ افتادن از تراموای -که راه‌آهن اسبی است- همان جا وفات نموده. اکثری اتفاق می‌افتد که در عرادهٔ تراموای ماشین شخص ملاحظه نمی‌کند، سر پا می‌ایستد و یا عجله در بیرون آمدن می‌کند، فی‌الفور پرت می‌شود. دایماً احتمال صدمه دارد. این بیچاره پیش از استقرار عراده خواسته بیرون رود، عراده تکانش داد، انداخته بود. رفته رفته پیش آمده، دیدم درست شیخ قدر است، با همان ردا و عمامه، در یک دست عصا و دست دیگر تسبیح دارد. چون پیش روی رسید سلام داده جواب علیک شنیدم. پرسید: «یا یوسف، به کجا می‌روی؟» گفتم: «به زیارت اهل قبور.» گفت: «برگرد! نه قبور مانده و نه اهل قبور.» من خیال کردم مزاح می‌کند، چه عادت دیرینهٔ او بود که ظرافت زیاد می‌کرد ولی هیچ‌گاه باطل نگفتی. گفتم: «هست یا نیست، من خواهم رفت.» گفت: «گویا سخن مرا صدق نپنداشتی؟ من می‌گویم نیست، تو هم مرو!» گفتم: «شیخنا! عادت من بر این قرار یافته که هر روز این وقت می‌روم. دیروز هم آن‌جا بودم. چه‌طور می‌گویی نیست؟» گفت: «امروز غیر از دیروز است، شب رود نیل طغیان کرد، تمام قبرستان و غیره را مانند دریاچه کرده.» گفتم: «یا شیخ تو عقلت را باخته‌ای! می‌خواهی با این کوری من بینا را فریب دهی؟» دیدم شیخ از حالت اعتدال بیرون رفت. با غیظ تمام گفت: «یا یوسف! یا یوسف! دستت را به من ده!» دستم را دادم، سخت گرفت و گفت: «یا یوسف! اذتم العقل بطل الکلام! ای غافل! مگر نخوانده‌ای «قل هل یستوی الاعمی و البصیر افلا تتفکرون»؟ اول اندیشه و آنگهی گفتار! من اعمی هستم، ولی کور نیستم، کور نابینا تو هستی که از کوری و جهالت به من سرزنش کردی و دل مرا رنجاندی. حالا با من بیا تا به تو ثابت کنم که کور منم یا تو!» مرا کشید به جانب قبرستان، دستم را محکم گرفته و سخت فشار می‌دهد، کم ماند که دستم بترکد. گفتم: «یا شیخ! دستم را رها کن، اذیت مده! من خودم می‌آیم.» گفت: «نمی‌شود، تا کوری تو را ثابت نکنم، از دستم خلاصی نداری.» خواه مخواه رفته تا رسیدیم به جایی که مزارستان بود، حقیقتاً آب احاطه نموده و مانند بحر مواج گشته؛ با وجود این، شیخ ارادهٔ رفتن دارد. ناچار ایستادم. شیخ گفت: «چرا نمی‌آیی؟» گفتم: «چون توانم آمد که اگر قدمی پیش بردارم، به آب خواهم گذاشت؟ در کنار هستیم.» شیخ گفت: «چگونه گفتی من دیروز آمدم؟ دیدی که کور تو هستی؟» من در کمال حیرت نگران، و در اندیشه بودم که آیا قبر ابراهیم‌بیگ و محبوبه چه شد؟ لختی در این اندیشه به جانب قبر ایشان نگران بوده، دیدم دو درخت سرو از آب سر به در آورده. رقتم دست داد. آهسته آهسته بنای گریه گذاشتم. شیخ گریستن مرا ملتفت شده گفت: «گریه نکن، بیا، از این بعد کسی را طعن مزن!» گفتم: «صدق یا شیخ! مرا عفو کن، و دستم را رها فرما!» گفت: «نمی‌شود، بیا با من!» گفتم: «یا شیخ! کفایت کرد، دیگر به کجایم می‌بری؟» گفت: «به جهنم!» خیال کردم از سر خشم و غضب می‌گوید. گفتم: «شیخنا! کدام جهنم؟» گفت: «جهنم ایرانیان.» در فکرم که از دست این مرد چگونه خلاصی یابم و به چه وسیله رهایی جویم. لابد دست در دست او بنای رفتن گذاشتم و صحبت قطع شد. آمدیم نزدیک اهرام بزرگ. شیخ گویا کور نیست، در حرکت ابداً عصا نمی‌زند. داخل اهرام شدیم. بی‌اختیار گفتم: «شیخنا این‌جا اهرام است!» در جواب گفت: «من هم تو را به این‌جا می‌آوردم. من با این‌که بی‌بصر هستم می‌دانم، ولی تو با چشمان شهلا کور حقیقی هستی.» -مرا کشید به درون اهرام. هر کس اهرام را دیده می‌داند که این بنا از آثار فراعنه است. این‌قدر سیاحین که به تماشای مصر می‌آیند تا جایی که ممکن است، درون اهرام می‌روند. نهایتِ او را کسی ندیده. بین‌العوام مشهور شده که طلسم است، نمی‌توان رفت، ولی در حقیقت چنان تعبیه کرده‌اند که رفته رفته در درون او هوا مفقود می‌شود، تنفس تعسر می‌پذیرد، لهذا پیش رفتن مشکل و غیرممکن می‌گردد، تا مرحله‌ای معلوم و معین با چراغ می‌روند، بعد از آن به جهت انتفای هوا چراغ هم خاموش می‌شود. باری، رفتیم. بعض آوازهای وحشت‌انگیز مسموع می‌شد. باز قدری پیشتر رفته رطوبت و گل و لای نمودار شد. گفتم: «یا شیخ! از گفتهٔ خود نادم گشته توبه نمودم. معذرت می‌خواهم، مرا عفو فرمایید! من می‌دانم از این پیشتر رفتن ما محال است، آخر این اهرام مغاره‌ای هولناک و پر خطر است.» شیخ گفت: «اهرام گذشت، من به تو گفتم که تو را به جهنم می‌برم. بیا!» گفتم: «دستم را رها کن، درد می‌کند.» گفت: «من هنگام رها کردن دست تو را می‌دانم.» خدایا! چه چاره سازم؟ مانند بید می‌لرزم، چه بلاست که به سر من آمده! دچار این کور موصلی شدم، ترسان و لرزان تا جایی رسیدیم که شیخ گفت: «دیگر احتمال گریختن نمانده، اکنون دست تو را رها می‌کنم.» به پله‌ای وارد شدیم که رو به نشیب می‌رفت، شیخ فرمود: «سر عصای مرا بگیر و از عقب من به تأنی بیا!» کم‌کم آغاز به نشیب کردیم. یک، دو، سه، چهار، پنج، هر چه رفتیم تمام نشد. و هزار پله متجاوز رفته، دیدم تمام شدنی نیست، عاجزانه گفتم: «یا شیخ! گرفته و مانده شدم، رگ‌های زانویم گسیخت، طاقتم طاق گردید، از این بلیه کی خلاصی خواهم یافت؟ ما که هفت طبقهٔ زمین را هم سیر کردیم، آخرین منزل ما کجاست؟» گفت: «جهنم، و عن‌قریب طی می‌کنیم.» ناگاه بوی گند بسیاری بدی به دماغم خورد که گویا لاشه و یا استخوان و موی در آتش می‌سوزانند. از تعفن و بوی گند کلهٔ سرم ترکیدن گرفت. بوی دود به دماغم پیچید. چشمانم اشک ریز شد، زیاده متأذی شدم. خوف و هراس از یک طرف، تعفن و گند و دود غلیظ از طرف دیگر؛ مآل کار خود را اندیشیده بنای های های گریستن گذاشتم. شیخ گفت: «گریه را موقوف کن! والاً تو را در این‌جا گذاشته خواهم رفت.» از ترس نفس را در سینه حبس کرده قطع گریستن کرده پرسیدم: «تا کی خواهیم رفت؟ چند پلهٔ دیگر باقی است؟» گفت: «نزدیک است پله‌ها تمام شود.» آن‌قدر نکشید که پله‌ها تمام شد، روشنایی آتش نمایان گشت، وادی وسیع بسیار ظلمانی نمودار شد، آواز ناله و فغان و گریه‌های زار زار و صدای الامان و آخ، و اوخ، گاهی بلند و گاهی آهسته می‌آمد. پرسیدم: «یا شیخ این‌جا کجاست؟» گفت: «جهنم! ولی جهنم ایرانیان است.» حالا تصور می‌توان نمود وقتی‌که نام جهنم شنیدم چه حال بر من روی داد. خوف و هرس و رعشه بر اندامم افتاده، مانند بید می‌لرزیدم. گاهی فکر می‌کردم این شیخ ساحر و جادوگر بوده، نمی‌دانستیم. گاهی به خیالم می‌رسید که ان‌شاءالله خواب می‌بینم. قدری پیش رفته، دیدم از آتش سریرها درست کرده و در روی هر سریری یک نفر را نشانده‌اند، به قسمی که هر یک سریرها از دیگری چند ذرع فاصله دارد. شیخ پرسید: «چه می‌بینی؟» گفتم: «تخت آتشین، که در بالای هر یک شخصی نشسته است.» گفت: «درست دیده‌ای؟» گفتم: «آری.» پرسید: «چه می‌کنند؟» گفتم: «در سریر اول یکی را نشانده که از هر شانهٔ او ماری از آتش بیرون آمده با زبان آتشین دماغ و دهان و گوش او را می‌لیسد، و یک نفر از مالکان دوزخ مانند آهنگران تختهٔ مسین در کورهٔ جهنم تافته بر سر آن سندانوار گذاشته، چند نفر دیگر از مالکان عمودهای گران در دست گرفته، مانند آهنگران آن تختهٔ آتشین را بر سر او می‌کوبند.» شیخ گفت: «خوب دیدی؟» عرض کردم: «بلی، ولی نشناختم.» جواب داد: «این همان شخص است که اول ظلم را به اهالی ایران روا داشت و هزار سال پادشاهی نمود.» نگاه بر حاشیهٔ سریر او نموده، دیدم این عدد رسم است: «۸۲۹». باز قدری رفته، دیدم یک نفر به قیافه و لباس فرنگی، در تالار بزرگی که دورش حصاری از آتش کشیده بود، این طرف و آن طرف هی می‌دود که شاید راه فراری برای خود بجوید و نمی‌یابد، زبانش زاید بر شبری از دهانش بیرون آمده فریاد می‌زند و کسی به فریادش نمی‌رسد. شیخ پرسید: «چه می‌بینی؟» آن‌چه دیده بودم بیان کردم. گفت: «درست دیده‌ای. این همان حکمرانی است که به ایران آتش زد و نام زشت خود را به یادگار گذاشت.» بر دروازهٔ حصارش دیدم این عدد رسم است: «۳۳۵». باز قدری رفته دیدم یک نفر بالای تخت آتشین در زی عرب نشسته، مالکان جهنم از یمین و یسارش سیخ‌های آهنین تافته به زبان او می‌کشند، اولی سیخ را نکشیده دیگری می‌دواند. شیخ پرسید: «چه می‌بینی؟» آن‌چه دیده بودم عرض کردم. شیخ گفت: «این همان آدم است که ظلم بی‌جا در ایران بی‌حد کرد و سبب شد که آل رسول (صلعم) را ناسزا گویند، هزاران اولاد فاطمه (ع) را شهید نمایند.» در آن اثنا، نظرم بر اعداد او افتاد که چنین بود: «۳۱۶». باز قدری بیشتر رفته دیدم به لباس تاتاری یکی را نشانده، بزرگ‌تر از سنگ آسیا از آهن تفیده تاج مانندی بر سرش گذاشته‌اند، چشم‌هایش از حدقه بیرون آمده، زبانش یک شبر بر سینه‌اش افتاده، ملائکه غلاظ و شداد میل‌هایی سرخ شده به گوشش فرو می‌برند و از آن طرف درمی‌آورند و دیگری را فرو می‌برند. شیخ فرمود: «چه می‌بینی؟» ماوقع را گفتم. بیان نمود: «درست دیده‌ای. این همان شخص است که تاجدار ایران را کشته، تاج شاهنشاهی را به ظلم به سر گذاشت. اینان‌اند که در حق ایشان وارد شده: من قتل مؤمناً متعمداً فجزائه جهنم خالداً فیها و غضب‌الله علیه و لعنه و اعدله عذاباً عظیماً.» از نامش پرسش نمودم. گفت: «عددشان را ثبت سینهٔ خود نموده. همین‌که عودت کردی نامش را کاشف‌السرائر بر تو کشف خواهد نمود.» چون عدد او را ملاحظه کردم «۹۸» بود. شیخ فرمود: «بیا.» رفتم به جای دیگر، دیدم جمعیتی به ردیف نشسته‌اند. روی بساط آتشین از چپ و راست هر یک از ایشان دو نفر عملهٔ سیاست ایستاده، در دست هر یک مهری از آتش به جبه و جبین و یسار و یمین و سینهٔ ایشان می‌زنند و می‌گویند: «ذوقوا ماکنتم تکنزون». زبان‌های ایشان به اندازهٔ ریش‌شان بیرون افتاده. آتش را با هر دو دست برداشته و می‌خورند. شیخ گفت: «چه می‌بینی؟» آن‌چه دیده بودم عرض کردم. گفت: «این‌ها کسانی هستند که منع زکوة کرده و مال ایتام را خورده‌اند، و در حق ایشان خداوند عالم می‌فرماید: «ان الذین یاکلون اموال الیتامی ظلماً انما یاکلون فی بطونهم ناراً و سیصلون سعیرا.» چون جماعت این‌ها زیاد و اعدادشان در هم و بر هم بود، درست نتوانستم تمیز دهم. فقط سپس شیخ فرمود «بیا نگاه کن!» پیش رفته دیدم. جمع کثیری در رکوع و سجود، در بیابان آتشین، زبانشان به طرف راست و چپ از دهن بیرون آمده و چانه‌شان اعوجاج یافته خون از حلقشان می‌ریزد. شیخ گفت: «چه دیدی؟» کیفیت را گفتم. فرمود: «خوب دیده‌ای. در حق ایشان است آیهٔ: الذینهم یراؤن» عدهٔ این‌ها نیز زیاد بود. بازم شیخ قدری برد و گفت: «سیر کن و دیده بگشا!» دیدم بساطی‌ست دیدنی و بازی‌ای‌ست خندیدنی. گویی بزرگ که اگر سواری یک طرف آن بایستد از طرف دیگر آن نمایان نیست، مانند کرهٔ مصنوعی -که ما هم در خانه داریم و گلوب می‌نامند- در شکل هندوانه، نه سر دارد و نه بن، ولی پنجاه شصت هزار دست دارد از آتش افروخته، ناخن‌هایش مانند چنگال شاهین تیز، با این دست و چنگال مردم را سخت گرفته، بعضی را از دست و جمعی را از ساق، برخی را از ریش و شرذمه‌ای را از دامن و گریبان؛ مانند گوی می‌غلتد و گرفتاران خود را هم با خویش می‌غلتاند. گاه رخسارشان بر زمین آتشین و گاهی کله، و گاهی به دست چپ و گاهی راست و بعضی به پا، متصل چرخ می‌زند و گرفتاران را می‌چرخاند، چنین تماشا در صحنهٔ هیچ «تیاتور» دیده نشده. مبتلایان هی فریاد می‌کند و داد می‌زنند: «امان از دست تو، فغان از کید تو! ای دنیای غدار بی‌وفا، بس است، رهاکن ما را، بس است، خلاصی ده ما را! لعنت به دوستی و محبت تو! عاقبت ما را مبتلای رنج و عنا و گرفتار جور و جفا کردی.» نالهٔ اینان ابداً تأثیر نمی‌کرد. و آن کرهٔ کروی از غلت و واغلت و از چرخ زدن آرام نمی‌گیرد و می‌گوید: «شما دوست من بودید، من هم از شما محبت خود را قطع نمی‌نمایم و نمی‌توانم شما را رها کنم و از خود دور سازم.» گرفتاران در تلاش که بلکه خود را رها سازند، ولی آن‌چنانشان نگرفته بود که خلاصی ممکن شود! من به خیالم رسید که مردم می‌گویند فلانی دنیا را صد دستی گرفته، اکنون می‌بینم برعکس است، دنیا، دوستان خود را به هزارها دست گرفته. دیدم شیخ هم تبسم می‌کند. پرسید: «چه می‌بینی؟» ماوقع را گفتم. فرمود: «راست است ایشان آن کسان‌اند که فریفتهٔ عشوهٔ دنیای‌دون شده، حقوق ایران و ایرانیان را ضایع کرده و ملک را خراب نموده، به جهت دو روزهٔ آسایش خود خانه‌های خود را آباد ساخته، پارک و مبل فراهم آورده، از حق عدول کرده‌اند، در حق ایشان است: «اخسر الناس من رضا بالدنیا عن الاخرة» و در حق ایشان نازل شده: «مأویهم جهنم و لایجدون عنها محیصا.» شیخ فرمود: «هیچ از این‌ها را می‌شناسی؟» عرض کردم: «خیر.» گفت: «آن صاحب لحیهٔ طویل و این دارای جبهٔ قصیر حقیر را ملاحظه نما که بر سینهٔ هر یک یکی از آتش ثبت شده.» در سینهٔ یکی این شعر را دیدم «بیا که نوبت صلح است و آشتی و عنایت! به شرط آنکه نگوییم از گذشته حکایت» رسم بود. سپس شیخ فرمود: «بیا.» -رفتم. گفت: «سیر کن!» دیدم مانند دکان قصابان مردم را به قناره‌های آتشین زده، عملهٔ سیاست ساطور آهنین در آتش دوزخ سرخ نموده، در دست گرفته؛ هر یک به ضربتی قطعه‌ای از اعضای ایشان را قطع کرده به زمین می‌اندازد، دیگری برداشته عضو مقطوع را به جای خود می‌گذارد و با قطران جوشیده می‌چسباند. باز با ساطور از جای دیگر قطع می‌کند و دیگری پیوند می‌کند. شیخ پرسید: «چه دیدی؟» گفتم آن‌چه را دیده بودم. فرمود: «درست دیده‌ای. این‌ها کسانی هستند که به جهت ریاست دنیا این روز را فراموش کرده، عوام را فریب داده، مذهب و آیین نو از خود اختراع نموده، سخنان مهمل به هم بافته، لوحه ساخته، تفرقه میان امت مرحومه انداخته و ظلم به وطن و ابنای وطن خود کرده‌اند. ظلم اینان مافوق... جمع نموده، برای وارث خود به ذخیره نهاده، آن ناخلف هم همان اندوخته‌های وطنی را که از خون جگر فقرا جمع شده، صرف آبادی ممالک خارجه و رفاهیت اجانب می‌نماید؛ و حال آن‌که وطن خودش -که مقبر اوست- و برادران وطنیش -که عن‌قریب جنازهٔ وی را به دوش خواهند کشید و قبر او را خواهند کند- در کمال پریشانی‌اند، و در مقابل، خویشتن را به این عذاب ابدی و لعن سرمدی مبتلا ساخته.» چون به سیمای او نظر کردم، از آن بعد شیخ گفت: «سیر کن!» دیدم صحنی است از آتش مانند حصاری متین، دور تا دورش را آتش بالا گرفته، بعضی پا برهنه و در پای بعضی پاپوش از آهن تفتیده و دامن جامه‌ها را بالا کشیده، با ساق‌های گشاده، این طرف و آن طرف می‌دوند، گویا راه گریز می‌جویند، اما هیچ مفری برای آن‌ها ممکن نمی‌شود. زبان‌ها تا سینه افتاده، مانند کلب در گرمای تابستان نفس‌زنان دقیقه‌ای سکون و آرام نداشتند، و به یک عذاب دردناکی گرفتار بودند که به تقریر درنیاید. شیخ پرسید: «چه می‌بینی؟» آن‌چه را ملاحظه نموده عرض کردم. فرمود: «درست دیده‌ای، این‌ها کسانی هستند که از تنبلی و بی‌غیرتی و بیعاری پی تحصیل کسب معاش حلال نرفته؛ شاگرد داروغه و جلاد گشته، بر فقرا و ضعفا و بیچارگان ظلم و ایذا رسانیده‌اند، که در حق ایشان است: «اول شهوة طرب، و آخرها غضب»؛ و نیز در حق آن‌هاست: «و من یتعد حدودالله خالداً فی‌النار و له عذاب مهین.» بی‌اختیار عرض کردم: «یا شیخ! بپرس ببینم در میان ایشان فراش قزوینی -که مرا آن‌جا کوتک زده- و حاجی آقا جان فراش‌باشی شیراز و صادق محمد قلی داروغهٔ اصفهان -که هزاران فقیر و غریب را چزانده بودند- در این‌جا هستند؟» شیخ گفت: «این‌جا مأذون به سؤال و جواب نیستم، عددشان را ملاحظه کن تا بر تو معلوم شود.» -من بعد شیخ فرمود: «بیا.» پیش رفته دیدم مقامی مانند حمام زنانهٔ خیلی قیل و قال است، مثل وقت پریشانی زنان که بدون ربط و بی‌اول و آخر از هر طرف هی آواز است که می‌آید، کلامشان هیچ سر و بن ندارد و ابداً مفهوم نمی‌شود. گاه داد می‌کشند که «ای ملعون، حق مرا بده، دست بردارت نیستم، حقم را خواهم گرفت!» از این قبیل سخنان شنیده می‌شد، لکن معلوم نبود که قایل کیست و مخاطب کدام و گفت‌وگو بر سر چیست؟ شیخ پرسید: «چه می‌بینی؟» گفتم: «گویا قیل و قال زنان است، اما کیست و هنگامه از بهر چیست مفهوم نمی‌شود. فقط لعنت و نفرین استماع می‌کنم، از بهر که و از برای چه؟ نمی‌دانم. و معلوم نیست که قایل کی و مخاطب کدام طلبکار کیست و مدیون که؟» گفت: «همین‌قدر می‌دانم ایشان زنانی هستند که شوهرانشان زنان متعدده گرفته، در میان آن‌ها به عدالت راه نرفته، حالا حق خود را می‌خواهند و عمال سیاست شوهر ایشان را حبس نموده به ایشان نشان نمی‌دهند؛ اگر گریبان شوهرشان به دستشان بیفتد، قیامت را پیش از روز موعود بر پا می‌کنند.» گفتم: «یا شیخ، پس عاقبت این‌ها چه خواهد شد؟» گفت: «باید بمانند تا یوم‌النشور، که در دیوان عدالت کبریا ثبوت جرم گردد و هر کس به اندازهٔ ظلم و ستم خود معذب شود؛ بعد از آن، بعضی خلاص و برخی مخلد در عذاب مانند.» سپس متضرعاً گفتم: «یا شیخ! دیگر مرا طاقت دیدن این واقعات دلخراش نمانده و تاب و مقاومتم مفقود گشته. دستم به دامنت، امان! الدخیل! برای رضای خدا چارهٔ خلاصی مرا بفرما! که آن هم به همت و توجه شما حاصل تواند شد.» شیخ گفت: «قبول کردم، مشروط بر این‌که توبه کنی و من بعد دل کسی را نرنجانی و عیوبی که از حوادث روزگار و یا از جانب خلاق جبار عارض کسی شده ستاری کنی و پرده‌دری منمایی!» به دو زانوی ادب درآمده، دامنش گرفته تضرع بسیار کرده، استغاثه نموده، گفتم: «العفو، العفو، ارحم، ارحم، یا شیخ، التوبه التوبه!» دیدم شیخ با این همه اذیت که بر من وارد آورده هنوز فکرش در همان یک کلمه است. باز با کمال تضرع عرض کردم: «شیخنا! من از این پله‌ها طاقت صعود ندارم. نزول که سهل و آسان بود طاقت و قرارم را ربود، در عروج که صعب‌تر است چه خواهم کرد؟» فرمود: «چون از قول شنیع خود نادم و تائب شده‌ای، از صعود به این پله‌ها برستی.» * * * Yusif əminin yuxusu, 2 گفتم: «پس چگونه این مسافت بعیده را طی و عروج خواهیم نمود؟» فرمود: «با دل صاف و نیت خالص، از انوار طیبهٔ طاهرهٔ خمسةالنجباء، پنج تن آل‌عبا، -سلام‌الله علیهم- استمداد جسته توکل به خدا و توسل به آل‌طه کرده، چشم بر هم نه و سر عصای مرا بگیر، اما بی‌اذن من مگشا و سه مرتبه صلوات بفرست!» به موجب فرموده عمل کرده، بعد از زمانی گفت: «سر عصای مرا رها کن و چشم بگشای!» چون چشم گشوده خود را در صحرای وسیع روشنی دیدم. شکر خدای تعالی به جای آورده و نفسی با کمال و آرامی کشیدیم، ولی در دل جای هیچ شک و شبهه نماند که این «شیخ قدر» ساحر و جادوگر ماهر بوده و ما نمی‌دانستیم. زیاده از سابق، خونم به غلیان آمد. شیخ فرمود: «من با چشمان کور تو را در عالم ظلمانی سیاحت داده به جهان نورانی رساندم. اکنون تو با این چشمان شهلا که داری می‌توانی بی‌هدایت و دلالت من به منزل مقصود رسی؟» گفتم: «امان، دخیل، یا شیخ! من به جایی راهبر نیستم و آواره هستم. نمی‌دانم کجا می‌روم.» شیخ با عصا طرفی را اشارت کرده: «به این طرف برو!» چون به آن جانب متوجه شده و خواستم بگوییم که تنها نمی‌توانم رفت، برگشته شیخ را ندیده از نظرم غایب شده بود. دو دستی بر سر خویش کوفته گفتم: «ای وای به حالم! به نشد بدتر شد.» ناچار ترسان و لرزان و گریه‌کنان، با افسوس و افغان نشسته، با خود گفتم: «چه چاره سازم در این وادی بی‌پایان خالی از آدمیان که جایی را راهبر نیستم؟» ولی صحرا در کمال روشنایی بود؛ با این‌که نه از آفتاب اثری و نه از ماهتاب خبری: نه انجمی درخشان و نه ستاره‌ای فروزان، نه واسطهٔ روشنایی و نورانیت معلوم و نه از هیچ جهت جوانب اربعهٔ آن محدود، نه شرق معلوم و نه غرب منهوم، نه جنوب آشکار و نه شمال پدیدار بود. من در آه و زاری به بیچارگی و گرفتاری خود اشکبار و غرق بحر الم و متحیر در تیه هم و غم؛ نمی‌دانم این وقت شب است یا روز، نه غمخواری دارم، نه دلسوزی. در دل گفتم: «لعنت به شیخ جادوگر! این کور ساحر که در مجازات یک کلمهٔ نفظ صدق، مرا به چه بلیات مبتلا ساخت و چگونه شعبده به کارم زد!» از طرف دیگر نیز نفس خود را ملامت نموده که بزرگان گفته‌اند «میان کفر و ایمان یک کلمه و مابین بهشت و دوزخ قدمی بیش نیست.» زبان بسیار سر بر باد داده‌ست زبان سر را عدوی خانه‌زادست یک کلمهٔ خشن که از دهان بیرون شد، خسارات او را یک گنج پر از جواهر اصلاح نتواند کرد و زخم زبان تیز برنده را هزار جراح مرهم‌پذیر نتواند نمود. جراحات اللسان لها التیام ولا یلتام ما جرح اللسان بزرگان فرموده‌اند «گفته را باز نتوان نهفت!» سخن که از دهان و تیر که از کمان به در رفتند، نه آن به دست آید و نه این به شست باز گردد. تا سخن گفته نشده اختیار باقی است و توانی گفتن نهفتن، ولی گفته را نتوان نهفتن. خلاصه، فکر زیادی کرده بالأخره به خاطرم آمد که به مضمون روایت «لکل امر مشکل القرعه» در توجه به یکی از جوانب اربعه قرعه کشم. چهار چیز را هر یک نام یکی از نواحی اربعه گذارده و آن‌ها را می‌افکنم و جانب قبله را اختیار می‌نمایم. باری، دو سکه و یک مهر و یک قلم مداد در جیبم بود، درآورده انداختم. با همان نیت به جانب جنوب رهسپار شدم. -و از اول هم قلباً این طرف را خوش داشتم. همین‌که خواستم رهسپار شوم، نسیم معطر و معتدلی وزیدن گرفته، مشامم از رایحهٔ روح‌بخش آن معطر و خوشبو گردید. توکل به خدا کرده، گفتم: «در طریقت هر چه پیش سالک آید خیر اوست.» قدم برداشته رهسپار گشتم. هر قدر که بیشتر می‌رفتم رایحهٔ خوش‌تر از مشک و عبیرم بیشتر می‌رسید، تنم را حیات تازه می‌بخشید و روحی تازه در کالبدم می‌دمید. هر قدمی که برمی‌داشتم، شوق فزون‌تر می‌شد. دست به درگاه هادی‌المضلین برداشته مناجات می‌کردم و همی گفتم: «ای رهنمای گمگشتگان و ای دلیل درماندگان و ای دستگیر بیچارگان، راه صوابم بنما و از چنگ ضلالت و گمراهی خلاص و هدایتم فرما! ای پادشاه عدل تو ملک هنروری وی کم‌ترین فروغ تو خورشید خاوری تدبیر صایب تو ز اندیشهٔ صواب تمهید داده قاعدهٔ راه گستری فکر مرا چه وقع بود پیش رای تو خر مهره را چه قرب بود پیش جوهری؟» چندی، راز و نیاز به درگاه خالق بی‌انباز کردم. خداوند مجیب‌الدعوات و کردگار قاضی‌الحاجات قوت قلب و طاقت زانو کرامت و عطا فرموده در رفتن افزودم و از این راه، خشنود شده، دماغم معطر از روائح مشک و عنبر می‌گردید، گویی جاذبی مرا به طرف خود جذب می‌کند. هوا در نهایت صفا و رفته رفته فرح‌بخش و دلگشاتر شده با شمیم نسیم چون دم عیسی مرده را زنده نمودی و قالب بی‌جان را روح و روان بخشیدی. خود به خود این رباعی سرودم: ای باد صبا طرب‌فزا می‌آیی برگو ز کدامین کف پا می‌آیی از کوی که برخاسته‌ای؟ راست بگوی ای گرد به چشم آشنا می‌آیی قدری رفتم. چمنی خرم نمایان، از هر طرف شکوفه و لالهٔ لمعان، شبنم در روی برگ گل مانند دُرِ غلتان هویدا گردید. مرغ دلم از دیدار این خضرای فرحزا به طیران آمد. در رفتن استعجال و سرعت نموده، بی‌اختیار بنای دویدن نهادم. از دور درختان سبز مانند سرو آزاد سربرافروخته، قمری و فاخته در شاخسار آن‌ها منزل و مأوی ساخته، یقینم شد که به آبادی رسیده و از محنت و تعب رهیدم. با منتهای شوق در رهسپاری فزوده، تا این‌که نزدیک درختان رسیدم، ولی اثری از عمارت سنگ و گل پیدا نبود و درختان شاخ به شاخ هم داده حصار مانند دور تا دور صحرای بسیار وسیعی را گرفته، اندکی پیشی گزیده، ناگاه از درخت‌ها طبیعی طاقی به شکل دروازه پدیدار گشت و دو نفر جوان روشن‌رو و نیکوبو و مشکین‌مو، یکی در جانب یمین و دیگری در جانب یسار دروازه ایستاده؛ در بالای دروازهٔ بی‌لوحه با قلم قدرت نوشته دیدم: «یا حق یا مدد!» با منتهای ادب پیش رفته سلام داده و تحیت به جا آوردم. هر دو علیک گفتند. بیان کردم: «آقایان! من غریب این دیار و بیچارهٔ روزگارم، نمی‌دانم این‌جا کجاست و از طاق به اندرون داخل شدن رواست یا نه؟» جوابم ندادند ولی اشاره کردند که «ادخلوها بسلام!». معلومم شد که قاعدهٔ ایشان سخن‌رانی نیست و قراولان در هیچ‌جا حق مکالمه ندارند. قدم پیش گذاشته «یا حق یا مدد!» گفته داخل شدم. آهسته آهسته، طوطیان خوش‌بیان و بلبلان نیک‌الحان ترنم می‌کردند و جسته‌جسته شمیم عود و عنبر مشام جان را روح تازه و فرح بی‌اندازه می‌داد و آن به آن لاله و ریحان در تزاید بودند. رفته رفته قوت قلب می‌فزود و تاب و توان فزونی می‌نمود، در هر گامی که به خوش‌کامی گذاشتمی، سروری تازه حاصل شدی و لذت دنیا و مافیها در مقابل آن مسرت باطل گشتی. جاذبهٔ محبت حقیقی چنان به سرعتم کنیدی که سر از پا نشناختمی و خودداری نتوانستمی. از شدت جد و سرور، مانند اطفال بی‌فتور، دست و پاکوبیدمی و جست و خیز نمودمی. از هر طرف زیر درختان نهرهای زلال روان و من در کنار آن‌ها دوان، گاهی خواستمی که در کنار انهار نشسته سر و صورتی صفا دهم و کدورت دخان کثیف جهنم را به دستیاری ماءمعین زایل و آیینهٔ رخسار را جلا دهم؛ ولی شوق وصل محبوب موهوم -که ابداً چنین دولت غیر مترقبه از خاطرم خطور نمی‌کرد- مانع می‌آمد و یا خود می‌گفتم: «به تحقیق مرا در این سفر بخت یاور است و اقبال رهبر، و طالع بلند بر این بقعه‌ام رهنمون شده. بختم آورده به صد خون جگر تا در دوست مژه بر هم مزن ای دیده که خوابم نبرد! رفتم تا رسیدم به جایی که مانند دروازهٔ اولین از درختان طاقِ ظفر افراشته و دو نفر قراول در یمین و یسار ایستاده، تفاوتی که دارند در رنگ و لباس است. این قراولان سرخ‌پوش و شاخ و برگ درختان تماماً سرخ و لعلگون بود. به قاعدهٔ اولی پیش رفته سلام داده و جواب شنیده اذن دخول خواسته، به اشاره مأذون شدم. با خط سرخ بی‌لوحه در بالای طاق «یا حق یا مدد!» منقوش بود. من هم «یا حق یا مدد!» بر زبان آورده داخل شدم. چمن و درختان سوسن و صنوبر جمیعاً لعلگون و به رنگ لعلگون بود. به خیال آورده که شاید به کرهٔ مریخ رسیده‌ام، زیرا شنیده بودم که در کرهٔ مریخ جمیع اشجار و نباتات حتی بال و پر مرغان به رنگ سرخ است. در جویبارها آب زلال و صاف و روان ولی ته جوی‌ها رمل مانند یاقوت رُمّان، و من بی‌خودانه از پی وصل دوست موهوم افتان و خیزان، گویا قوهٔ کهربائیه مرا می‌کشاند. رشته‌ای بر گردنم افکنده دوست تار و پودش از محبت‌های اوست گاه دوزخ گه بهشتم می‌کشد می‌کشد آن‌جا که خاطرخواه اوست باز در رفتن تعجیل نموده، کسی را نمی‌بینم که احوال پرسم، و اگر بودی هم مجال سؤال و جوابم نبودی. تا رسیدم به طاق دیگر، باز دو نفر جوان با رخسارهٔ پر نور -«کانهما لؤلؤ منثور»- به قانون قراولان سابق در چپ و راست طاق ایستاده، در دست هر یک عمود طلایی از نور، در سر طاق «یا حق یا مدد!» مسطور، در بالای آن این حروف ردیف هم در هوا بلاواسطه نمودار «ا-ی-ر-ا-ن». به قراولان رسیده سلام گفته، علیک شنیدم. اذن دخول خواسته، به قرار پیشین مأذون به ایما و اشاره گشتم. باز هم فرق بین این‌ها و سابقین همان لباس است که می به کبودی، رنگ خوشنمای غیر معروف میان ناس بود «یا حق، یا مدد، یا ایران!» گفته داخل شده، قدمی پیش گذاشتم. وه وه چه خوش صفا، چه با صفا و چه نیکو هوا! چشمه‌های آب از هر طرف روان، مرغان خوش‌الحان در شاخسار درختان نغمه‌زنان و من واله و حیران و بر صنع آفریدگار نگران و ریگ جویبارها دُرِّ غلتان و لعل مرجان، درختان پر اثمار با همدیگر توأمان، سنبل و ضیمران در کنار جوی‌ها چمان در جمان، سرو و شمشاد در اطراف جویبار خرامان -«جنات تجری من تحتهاالانهار». قدری پیش رفته جمعی را دیدم نشسته، گروهی دسته دسته؛ نمی‌دانم حورند یا غلمان و یا فرشتهٔ آسمان در کسوت انسان؛ چمن‌زار است یا جنت آشکار که در گردش و محبت و در سیر و صحبت با صورت شادان و لب خندان خرامان از پی هم روان، با کمال و جد و طرب دست‌زنان و پای کوبان‌اند. در عالمی هستند غیر از این عالم، نهان از چشم بیگانگان، من مسکین سرگردان، به صنع قادر نگران «فتبارک الله احسن الخالقین!» گویان، از اشعار شیخ سعدی چیزی به خاطرم رسید. بدین ترانه سرودم: لطیف و دلگشا آب و هوایی مبارک منزل و فرخنده جایی ریاحین در کنار جوی رسته به آب ژاله دست و روی شسته درختان چون بتان قد بر کشیده ز یکدیگر به خوبی سر کشیده فراز شاخ، مرغان خوش آواز به الحان، ارغنون‌ها کرده پر ساز نهال سرو کز جنت سبق داشت خطِ «طوبی لهم» در هر ورق داشت سپس از کمال حیرت مرا قدرت حرکت نماند. خواه مخواه، طوعاً و کرهاً، نشستم. قدری به خود تسلی داده در نفس خویش چنین سخن می‌سرودم: «از قدرت خداوند -جل شأنه و عظم برهانه- این‌ها هیچ مایهٔ تعجب نیست.» قدری ذکر و برخی شکر کرده برخاستم، پیشتر رفته بهتر و نیکوتر از آن‌ها که دیده بودم مشاهده کردم. فوج فوج ماه‌طلعتان، خورشید منظران، آهو روشان، زنار گیسوان مانند طناب تابیده، کنار آبشار که در صافی آبش مانند چشم مار از فواره‌های زرنگار در فوران، با لب خندان، نشسته. بهشت است آنکه من دیدم نه رخسار کمند است آنکه او دارد نه گیسو لبان لعل چون خون کبوتر سواد زلف چون پر پرستو زبان را چه یارا که خط و خال و غنج و دلال آن پری پیکران بی‌همال را تعریف و توصیف تواند کرد! ز هر کرانه، پری پیکران، گروه گروه ز هر کناره، قمر منظران، قطار قطار به صد هزار چمن، نیست صد هزار در او به شاخ هر چمنش، هست صد هزار هزار عجبا! این است جنت موعود که مدح فرمودهٔ خداوند ودود است؟ آیا غیر از این است «فیهما عینان نضاختان»؟ نیستند این درختان «ذواتا افنان»؟ هست غیر از این‌ها «حور عین کانما لؤلؤ المکنون»؟ امثال این میوه‌ها را هیچ دیده‌ای ندیده و اوصافشان را هیچ گوشی نشنیده. دلم مایل بود قدری چیده تناول نمایم و یا در جیب و بغل نگاه داشته یا به دنیا برم، می‌ترسیدم که نِدای «ولاتقربا هذه الشجره» بشنوم و رانده از این مکان فیض بنیان گردم. خودداری نموده، راه هوا و هوس نپیمودم، ولی باز می‌ترسیدم که نفس اماره فریبم دهد و باعث خجلت و شرمساری شود، مرا برانند و محروم از تماشای این گلزار و حوران خورشید عذار شوم و مهجور از استماع اصوات مرغان خوش‌الحان بمانم. در آن حال، خود را از همه جهت خوشبخت شمرده، از هیچ باب گله‌مند نبودم، ولی همزبان نمی‌یافتم که احوال پرسیده بدانم که در کجا هستم. باز قدری راه رفته، حوضی بسیار وسیع و بزرگ مشاهده کردم از مرمر سفید با فواره‌های بسیار قشنگ؛ بعضی چون سر مرغ از دهن آب می‌ریخت و برخی مانند گلوی ماهی و دهان شیر و غیره که انواع عجایب و اصناف دست قدرت به کار برده بود. دور تا دور حوض، مهوشان حور لقا و حوران حور سیما مجتمع گشته، صورتشان چون آفتاب تابان در وسط آسمان می‌درخشید، که دیده از مشاهدهٔ انوار جمال ایشان خیره می‌گشت. گل‌چهرگان سابق را از نظرم محو نمودند، گویی خلقت این‌ها از عیش محض است. در صباحت دیدار و ملامت گفتار و لطافت رفتار اینان زبان گویا لال است. لبان شکرین چون به تبسم گشایند، از دیدار دُرِ دندان ایشان چشم خیره گردد و جمیع اعضا و جوارحشان، از موی سر گرفته تا ناخن پا، یکپارچه خندهٔ ملاحت و نمونهٔ وجاهت بود. خدا بیامرزد قایل این شعر را: به شادی کرده رو در روی ناهید به یکجا جمع همچون ماه و خورشید چون دیدار جمال بهجت اشتمال این طنازان بی‌مثال مشاهده افتاد، طاقت رفتارم نمانده از حرکت افتادم و از قدرت طی مسافت بازمانده و گفتم: «ز دیدنت نتوانم که دیده بردوزم اگر معاینه بینم که تیر می‌آید.» بی‌اختیار در همان جا نشسته و آرام گرفتم. لکن آن به آن بر حیرتم می‌افزود و از تماشای گل رخان و استماع نوای مرغان خوش‌الحان و اشتهای فواکه جنان و قدرت کملهٔ حضرت سبحان هوش از سر و تاب از تنم به در رفته بود. باز برخاسته آهسته آهسته بنای رفتن گذاشته، از دور دیدم یک نفر خرامان‌خرامان همی‌آید. چون نزدیک رسید، پیرمردی نورانی با ریش سفید و قد موزون و رفتار دلفریب یافتم که در سر کلاه ایرانی گذاشته و قبای سپید در بر کرده و تسبیح در دست گرفته است. چون پیر کان ملاحت و صباحت و معدن وقار و تمکین بود، دیدار روشن روانش از آن حوروشان ساده خوش‌آیندتر می‌نمود. پشت او چون لباس بوقلمون رنگ‌ها داشت از قیاس افزون سینهٔ پاک همچو سیم سفید چشم روشن چو چشمهٔ خورشید همهٔ آداب و کسوت و رفتار و مشی آن در طرز و طرح ایرانی؛ شگفتم آمد که این پیر را با این حورشان چه مناسبت و ایشان را با او چه مشابهت؟ یقین کردم که این پیر شیطان است؛ چه، دانست من از اهل ایرانام، آن هم خود را به کسوت ایرانی جلوه داد که از راهم به در برد. در همان عالم رؤیا در خیال خود مخمر کردم که هر چه گوید برعکس آن کنم، زیرا که عقلا گفته‌اند: اگر راهی نماید راست چون تیر از آن برگرد و راه دست چپ گیر! اگر چنانچه وسوسه نماید: «از این میوه‌های گوناگون بچین بخور!» حتماً اجتناب خواهم نمود. چون به من رسید پیش‌قدمی در سلام کرد، علیک گفتم. فرمود: «همشهری جان! چرا به این‌جا آمدی و از این آمدن چه تمنا بر سر داری؟» گفتم: «ای عزیز! تصادف با اقبالم بدین‌جا کشیده، اگر خلافی سر زده و دخول در این سرزمینم جایز نبوده، راهم نشان دهید تا بیرون شوم، و معذرت از خطای خود خواهم.» تبسم نموده گفت: «اگر دخول تو ممنوع بودی دربانانت مانع آمدندی و نگذاشتندی داخل شوی. اکنون که آمده‌ای ایمن باش و خاطر جمع دار که بیگانه نیستی بلکه آشنایی.» از عذوبت بیان و طلاقت لسان و حسن رفتار و گفتار پیر تسکین قلبم حاصل آمد. پیش آمده دستم بگرفته به قاعدهٔ ایرانیان مصافحه نمود. با همهٔ این محبت و مهربانی، باز دلم در تشویش بود که مبادا شیطان باشد. این تصور را هرگز فراموش نمی‌کردم و این ملاطفت و ملایمت و شیرین زبانی و محبت را حمل بر شیطنت می‌کردم. گفت: «خوب سیاحت کردی؟» آهی کشیده گفتم: «همه خوب است، اما نمی‌دانم که در کجا هستم. ای پیر روشن ضمیر! امیدم به کرم تو است. ز عکس عارضت ای ماه تابان سواد بزم بختم شد چراغان مرا شد گلشن اقبال خرم که یاری چون تو با من گشت همدم در این صحرا انیس حال من باش چراغ محفل اقبال من باش تنم را جان شو و شام مرا روز ریاض مدعایم را بر افروز! بگو این چه مقام است و این همه مهوشان و گلرخان از چه در این‌جا جمع‌اند؟ این‌جا دولتسرای کدام پادشاه والاجاه است؟ کسی همزبان مهربان پیدا نکردم که سؤال نمایم و از هر طاق که گذشتم دربانان سؤال مرا جواب نگفتند و بدین ملاحظه حقیقت حال را از کسی نتوانستم پرسید.» پیر گفت: «بیا!» رفتیم به عمارتی رسیده که طایر وهم از رسیدن به کنگره رفعت آن عاجز و سمند تک خیال از طی مساحت آن لنگ و معمار اندیشه از طرز و طرح چنین عمارتی عالی بنیان قاصر، زبان بلاغت نشان فصحای عرب و عجم از توصیف آن کلیل، که جز دست قدرت احدیت را یارای تعمیر آن نبود. فضایش چون سواد بیت معمور پر از آیین و خالی از شر و شور صبا، فراش فرش منظر او دم عیسی، سپند مجمر او به صحنش هر طرف، چون دشت ایمن شده قندیل‌ها از نور روشن فلک، چون چشم، حلقه بر در او مه و خورشید، نقش پیکر او چو کردی ابروی طاقش اشارت مه نو تافتی رو از خجالت اگر رضوان به آن منزل رسیدی به فردوسش کجا دل آرمیدی؟ در آن محفل جوان با یار خوش‌بخت نشسته همچو مه در هالهٔ تخت ملاحت، خانه‌زاد خط و خالش طراوت، دست‌پرورد جمالش چون جعد کلکلش مرغوله بستی دل مشک ختن در خون نشستی نگاهش هر طرف افسون دمیدی پسی نظاره‌اش دل‌ها رمیدی گفتم: «امان ای پیر! آن جوان رعنا و آن شهریار زیبا که در تالار است، این کوشک مال اوست یا از غیر او؟ از این واقعه بی‌تابام. برای رضای حق جوابم ده! تاب و توان از جسم و جانم به در رفت.» پیر گفت: «توقع لازم نیست. در این‌جا مداهنه ممنوع است. اگر خط خواندن توانی بخوان!» و انگشت سبابه به بالا اشارت کرد، دیدم با خط مشمشع و نورانی نوشته «هذا مقام ابراهیم». تکبیر گفتم و بر زبان آوردم -که «هذا مقام ابراهیم» را خوانده بودم، اکنون به چشم می‌بینم. بی‌اختیار گفتم: «ای پیر منبع خیر و احسان! آیا مرا ممکن است دست‌بوسی صاحب این مقام کنم یا نه؟» گفت: «البته به آرزوی خود خواهی رسید، ولی حالا هنگام سیاحت ایشان است، درنگ نمی‌کنند؛ در مراجعت ان‌شاءالله تمنای تو را به عمل آرم و تو را به او رسانم.» پرسیدم: «شما کجایی هستید؟ به اهل ایران شباهت تام دارید! و از چه زمان در این مکان منزل و مأوی کرده‌اید؟» گفت: «بندهٔ یزدان پاک، هیچ جایی نیستم. چون صاحب این مقام عالی به این کسوت راغب و دلخوش است، لذا مرا امر است که به لباس در خدمت او جلوه نمایم. ریاست حور و غلمان و تمام این روضهٔ رضوان با من است.» در این بین، دیدم صفیر حاضرباش کشیدند. تمامی آن خورشید منظران و پری‌پیکران دویدند، دم پلهٔ کشیک، از یمین و یسار صف بستهٔ مقام احترام ایستادند و هر یک در جای خود قرار [گرفته]، با کمال ادب و وقار دست به سینه گذاشته و چشم به زمین اطاعت دوخته و لب از گفتار فروبسته مانند جسم بی‌روح ایستاده، شعاع جمالشان زمین و زمان را احاطه کرده، چون عبد ذلیل که در حضور مولای خود قیام نماید منتظر ایستادند. عجیب‌تر این‌که از این گروه باشکوه هیچ‌یک در لباس و صورت شبیه به دیگری نبود. «مانی» از تصور نقش و نگارشات انگشت حیرت به دهان، چنان صورت زیبا و قد رعنا از دست اقتدار هیچ صاحب قدرت نیاید، جز صانع بی‌چون که با دست قدرت و محض رحمت و رأفت بیافریده. باری، بعد از لمحه‌ای تختی مانند تخت‌روان‌های ایران حاضر شد در برابر پلهٔ کشیک. از بالای تخت نازنین سروقدی گلعذاری با زلف‌های پریشان و از پشت‌سر و کتفین آویزان، با جوانی خوش‌صورت و نیکوسیرت چون غلمان دست در گردن همدیگر توأمان، از پرتو جمال ایشان ماه و خورشید محترق بودی. چه‌طور ایشان را به حور و غلمان تشبیه کنم که حور و غلمان از ایشان نور اقتباس نمودی، و اگر ملکشان گویم عالم ملکوت را ایشان ماه و خورشید چه‌سان شدی. کبک دری از ایشان رفتار آموختی، آهوی ختایی نگاه از ایشان یادگرفتی، چتر طاوس نشانه‌ای بود از دامان رعنای آن نازنینان که دو ذرع از پشت سر زینت‌بخش زمین بودی. خلاصه، از تشبیهات مبرّا و از توصیفات مزکی، هر چه گویم برتر و بهتر از آن بودند. قوهٔ مخیله از تصور عاجز و اندیشه از تفکر قاصر؛ با لب خندان و دل شادان، که سراپا عشوه و ناز بود، در بر نازنین پیراهنی از ابریشم خالص از آستین تا مرفق نمایان، بدنش مانند نقرهٔ خام، خدام تخت پردهٔ تخت -که مزین به انواع جواهرات عدیم‌المثال و در یتیم بود- بالا زده، ماه بازوی خورشید گرفته، آن طناز با هزار عشوه و ناز داخل تخت شد؛ سپس حبیب در طرف یسار محبوبه خود نشسته، دست به کمرش انداخته، گویا ظریفانه رعایت نزاکت کرده محافظت او می‌نماید. کشیده یکدگر را تنگ در بر محبت در درون و شور در سر تخت عروج نمود و این‌ها از پنجرهٔ تخت سر به در کرده با دستمال استبرق از صف‌بستگان مقام احترام رسم وداع و قاعدهٔ خداحافظی به جا آوردند؛ صف‌بستگان با کمال ادب و فروتنی جواب ایشان را با تعظیم و تکریم ادا نمودند. من واله و حیران و بر چنین اوضاع غیر مترقبه بل متصوره نگران، که شوکت و جلال امثال این در دارالسلطنهٔ هیچ سلطان مقتدر قاهره‌ای دیده و شنیده نشده. «لاحول ولا قوة الا بالله العلی العظیم!» بار خدایا! این مخلوق را از چه جوهر نفیس سرشته‌ای و یا از ذریت آدم دیگر آورده‌ای که در توصیف ایشان جز اقرار به عجز چاره نباشد؟ به مضمون «المدح فی حقهم ذم» در حقیقت هر چه وصف کنم یارای وصف نداشته ذم کرده‌ام. گر صد هزار قرن شود وصف بی‌شکم از صد هزار گفته نیاید از آن یکم چو دیدی گیسویش را حلقه در پشت گزیدی عقل کل از حسرت انگشت ز جعدش حله‌ها افتاده بر دوش همی کردی ملک را حلقه در گوش بنفشه شکفته بر عارض گل شده بر برگ نسرین جعد سنبل فشانده مشک تر بر روی کافور ز «والیل» ایستی در مسطور نور به غیر از وی میان مشک و عنبر نکرده راست فرقی هیچ سرور گفتم: «ای پیر خضر طریقت! از راه مهر و شفقت بیان فرما ببینم آن‌ها کی عودت خواهند فرمود. از اشتیاق دیدار ایشان صبر از دل و توان از تن رفته، دیگر طاقت انتظارم نمانده، الامان الامان! الدخیل الدخیل! لوای اضطرابم قد برافراشت به جانم آتش شوقش وطن ساخت بگو ببینم کیان‌اند این گوهران گرانمایه؟» در جوابم فرمود: «برگزیدهٔ خالق یکتا، هر دو عاشق هم و محبان وطن محترم خود هستند. این همه خدام و باغ و عمارت و شکوه مقام و مأوای ایشان است. صبر کن تا مراجعت نمایند و تو را به حضورشان برم.» گفتم: «ای پیر روشن‌ضمیر! وقت دیر است! شاید امشب برنگردند. مرا طاقت انتظار نمانده.» پیر گفت: «باز چیزی نفهمیدم. ظلمت چه چیز است؟ در این‌جا ظلمت نیست. همه نور است. روشنایی ما را واسطه‌ای نیست. خداوند تعالی این قطعه را از نور آفریده، کسی که به این‌جا راه یافت از ظلمت رست و از اندیشه و کدورت خلاص گشت؛ این‌جا محل عیش و صفا و مقام امن و بقاست.» ملاحظه کردم که اگر صغری و کبری برای نور و ظلمت و شب و روز ترتیب دهم ثبوت جهل و نادانی خود کرده باشم، بهتر آن‌که دم درکشم و ساکت باشم به علت این‌که آفتاب و ماهتاب، گرم و سرد، ابر و غبار بعد از دخول در این حصار ندیدم -«تعرف الاشیاء باضدادها»- من که ضد نور را در این‌جا نمی‌بینم که بر وی ثابت کنم. به خود گفتم که این مقام چنان معرّا از اضداد است. با این همه روشنایی سایه ندیده‌ام. باز پرسیدم: «ای پیر طریقت، مرا از حیرت جهالت خلاص فرما! آن تخت را که ایشان سوار شدند نه حیوان او را برداشت و نه انسان و نه اسباب و آلت بالونی داشت که او را بالا کشد؛ پس در این صورت حامل تخت که و چه بود که از این اندیشه متحیرم و سبب عروج او را ندانسته و نفهمیدم.» پیر گفت: «قدرت. و لاغیر!» متفکر سکوت نمودم. پیر روشن‌ضمیر سکوت و تعجب مرا دیده پرسید: «خلاق زمین و آسمان و افلاک گردان که بدان سرعت و تیزی سیر می‌کنند، آن‌ها را که خلق کرده و که سیر می‌دهد؟» گفتم: «الله عظیم‌الشأن جل جلاله و عم نواله.» گفت: «پس در این صورت قدرت او -تعالی شأنه- بیشتر از آن است [که] تختی که دو نفر عبد مطیع او بنشینند به اراده و مشیت او -جلت قدرته- بدون حامل و آلت جاذبه حرکت و سیر نماید. در این مقام ابداً تعجب را راه نیست -اذا اراد شیئاً ان یقول له کن فیکون.» باری، به اندیشه فرورفتم که شاید این‌ها مراجعت ننمایند و این فرح و شادیم به کلی غمی به دل نشست و رخت بگشاد به تعظیمش ز جان برخاست فریاد شکیب و صبر و آرام و قرارم به باد نیستی شد هر چهارم نه جانم تاب را اسباب می‌دید نه چشمم خواب را در خواب می‌دید شد آثار غم از چهرم نمایان ز سیما ظاهرم درد دل و جان تنم زار و نزار و رنگ کاهم دهد از درد پنهانی گواهم.» پیر همین‌که افسردگی خاطر و پریشانی حالم دید که یأس و ناامیدی غالب گشته، دستم گرفت و گفت: «بیا!» رفتم، لکن دل با من نبود. قدری در کنار حوض و انهار گردش کرده از چگونگی هر گل و گیاه و نام اثمار دلخواه سؤال می‌نمودم، با کمال گشاده‌رویی و مهربانی جوابم می‌داد؛ ولی با همه مهر و محبت که پیرمرد در حق من می‌نمود باز ظن شیطانی او -که اول در دلم جای گزیده بود- بیرون نمی‌رفت. می‌ترسیدم که مرا امر به خوردن میوه‌ای نماید. مصمم بودم که خواهش او را رد نمایم و عذر خواهم. در این اثنا، پیر گفت: «اگر این میوه‌های الوان را میل داشتی برایت مانعی نیست: بچین و بخور!» گفتم: «ای دلیل راه گمشدگان! مرا نه آرزوی خوردن است و نه میل آشامیدن، نه فکر نفس‌پروری و تن‌آساییدن. الطاف و مراحمی که در حق بنده مبذول خواهید داشت به زیارت کعبهٔ مقصود، یعنی به خاکبوسی آن دلبران مشهودم برسانید که «الانتظار اشد من الموت.» پیرم گفت: «غم مخور! در این مرام کامیاب خواهی شد و سریعاً حاجت روا خواهی گشت -«الصبر مفتاح الفرج.» آهسته آهسته از آن‌جایی که آمده بودیم بازگشته، ناگاه تخت را دیدم که نزول کرد. گلرخان چون بنات‌النعش پریشان گشته بودند، هاله‌وار گرد آمدند، در یمین و یسار پلهٔ کشیک صف بستند، با تمکین و وقار دست بر روی دست ایستادند. از آن‌جا که عروج کرده بودند در همان‌جا نزول اجلال فرمودند. در آن موقع که تخت افتاد بر خاک ز رفعت کرد خاکش بر سر افلاک از اعاظم خدام دو نفر پردهٔ تخت را بلند کردند. ماه و خورشید از مشرق تخت سر برآورده و طالع گشتند، در حالتی که حبیب بغل محبوبهٔ خود را گرفته با کمال نزاکت و وقار به در آورد. دو ذات نور یکتا شد به هم ضم دو روح معنوی گشتند توأم با یک عشوه و ناز و جلوهٔ بی‌انباز بیرون آمده از پله به فراز رفتن آغاز نمودند، به نوعی که قلم چون من بی‌بضاعت از اشاعت حالت آن دُر یکتا و آن محبوب و محبوبهٔ بی‌همتا قاصر و عاجز است. کاشکی ادبای نامدار و شعرای نام‌بردار ایران -حرسه الله عن الحدثان- حاضر و ناظر بودندی و جلوهٔ آن عاشق و معشوق را بدیدندی و حالت ایشان را به رشتهٔ نظم و نشر کشیدندی تا عشق وامق و عذرا و لیلی و مجنون و خسرو و شیرین را فراموش کردندی و دست از گریبان محمود و ایاز برداشتندی؟ در مقام صدق و صفا و مهر و وفا انصاف دادندی که عاشقان وطن که حریق بوتهٔ محن گشته، سمندروار در نار حب وطن منزل و مأوی گزیده و طمع از لذایذ جهان بریده، به جز عشق ترقی وطن چشمش چیزی ندیده، تمام خوش‌بختی و نیکی دنیا را برای ابنای وطن پسندیده، چنین عاشق و معشوق را چه‌سان با حب نفسانی و عشق حیوانی و محبت شهوانی -که از چشمهٔ جهل و نادانی بروز و ظهور می‌کند- قیاس توان کرد؟ عاشق وطن و معشوقه‌اش چندان که پیرتر گردند، آتش عشق عاشق و جلوهٔ رعنای معشوق شعله‌ورتر و مزیدتر گردد. برعکس آن، عشق بر گل‌رخان و سروقدان همین‌که گلگونهٔ رخسار معشوق رنگ زعفرانی گرفت و قد موزون محبوب رو به خمی آورد، عاشق از معشوق بیزار شد و کذا؛ عاشق که در زمان اندک قوای حیوانیش رو به سستی گذاشت از معشوقه متنفر گردد. البته در هر صورت، باقی بر فانی ترجیح دارد و مداحین را شایسته است مدح باقی را به رشتهٔ نظم کشند که تا جهان باقی باشد سخن او هم به حق باقی ماند، نه این‌که پروانه از عشق خود را به آتش زند. بیچاره پروانه حیوان لایدرک است. چه می‌داند عشق چیست! آری، اما رقابت بلبل با خار مناسبت نیکو دارد به بلبلان حب وطن که زحمت ایشان از دشمنان و اشرار وطن بیشتر از خار گل است نسبت به بلبل. باری، عشق‌ورزی جز به وطن نفس‌پروری و شهوت‌پرستی و بروز صفات حیوانیت است؛ مدح آنان در حقیقت ذم است. زیرا که سبب رسوایی در شهوت‌رانی ایشان را آشکار کردن است و لاغیر. الحاصل، ایشان رفتند بالا، من دامن پیر را گرفته گفتم: «الامان! الوفاء من الایمان! به رضای خدا تغافل منما و مشکلم گشا! که دیگر طاقت صبر ندارم.» پیر گفت: «نام و شهر خود را بیان کن!» گفتم: «نامم یوسف، پدرم عبدالله؛ مسقط رأسم ایران، توطنم مصر، در این‌جا غریب و بی‌کس هستم.» پیر بالا رفت، من با کمال اشتیاق منتظر مراجعت او. بعد از لمحه‌ای، محبوب و محبوبه هر دو سر از دریچهٔ غرفه بیرون آورده به همدیگر نشانم می‌دادند و می‌گفتند: «او همان است!» با دست و دستمال اشارتم می‌کردند که «بیا بالا!» در این بین، پیر با تعجیل در رسید. از اول پله با دست اشارتم می‌کرد و می‌گفت «بیا.» -رفتم- پیر گفت: «طالعت یاوری کرده و اقبالت رهبری. بخت بلندت به کام است، توسن آرزویت رام. ایشان تو را می‌شناسند و اشتیاق آن‌ها زیادتر از تو.» من بالا رفته دیدم، هر دو دست در گردنم انداخته مرا بغل گرفتند. من از کردار آن‌ها به تحیر گشتم، خیال کردم مانند بزرگان خوش‌طبع که مزاح را دوست دارند مرا تمسخر می‌کنند که اسباب سخریهٔ خود سازند. بسی از بزرگان و بزرگ‌زادگان ما هستند که اگر مرد پیر و غریب و فقیر بینند این‌گونه استهزاء می‌کنند. من از این عمل که حمل بر استهزاء خود می‌نمودم، منفعل گشته خود را پس کشیده گفتم: «استغفرالله! من از آن‌ها نیستم که به خیال شما می‌رسد. مرا چه قابلیت که شایستهٔ این لطف بی‌کران باشم؟» گفتند: «مگر ما را نشناختی؟» گفتم: «خیر!» جوان با انگشت به سینهٔ خود اشارت کرده گفت: «یوسف عمو جان، من ابراهیم!» دختر هم با شیوهٔ مرضیه و حالت ستود، -که از معلمهٔ خود آموخته بود- پای چپ را قدری پس و پای راست را اندکی پیش گذاشته و قدری به جهت تعظیم و تکریم خم گشته و دست میان دو نار پستان گذاشته گفت: «عمو جان، کنیزک کمترینت محبوبه!» بعد از استماع این سخنان صیحه‌ای زده «وا ولدا! وا قرة عینا!» گفته، خود را به قدم‌های ایشان انداخته و اشک چون ابر نیسان از دیده جاری ساختم. ابراهیم‌بیگ دستم را گرفته بلند نموده گفت: «عموجان! در این‌جا گریه ممنوع است.» برخاسته گفتم: «تویی برابر من یا خیال در نظرم؟ که من به طالع خود هرگز این گمان نبرم قربانتان شوم! گریهٔ من از حزن و اندوه نیست، بلکه از فرح و شادی و سرور می‌باشد.» با وجود این، او را هم موقوف می‌کنم. مرا بردند بالا نشاندند، هر دو روبه‌روی من نشسته. به فکر اندر شدم که آیا این خواب است، یا بیداری. این‌که می‌بینم به بیداری‌ست یا رب یا به خواب خویشتن را در چنین نعمت پس از چندین عذاب؟ با حسرت تمام چشم خود را مالیده نگاه کرده گفتم: «قربان شما گردم! نمی‌دانم حقیقتاً شما هستید در برابر یا خیال است.» ابراهیم‌بیگ گفت: «عموجان! ما هستیم.» گفتم: «فدای شأن و جلال شما! این چه خوش سعادتی و چه نیکبختی است!» دست انداخته هر دو را در بغل کشیده بوسیدم و بوییدم. گفتم: «به فدای شما جان این پیر منحنی! این چه عالم و جای عشرت و باصفاست؟» ابراهیم گفت: «عموجان! از رحمت و قدرت خداوند ذوالجلال و قادر متعال چه جای تعجب است؟ که اگر به بندهٔ ضعیف خود صد هزار چنین جای و مرتبه بخشاید، به کبریایی و عظمت او چه نقصان وارد آید؟» محبوبه با دستمال سُندس معطر اشک چشمم را پاک می‌کرد و با لب خندان مرا تسلی می‌داد. ابراهیم گفت: «عموجان! ممنون شدم از مهربانی و محبت شما که ما را فراموش نکرده‌اید، اما نمی‌دانم چرا رنگ و رخسارت چنان دردآلود گشته، مگر آهنگری پیشه گرفته‌ای؟» گفتم: «قربان! قصه و حکایات من دور و دراز است، ولی شکر خدایی را که فرج بعد از شدت به این پیر ناتوان عطا فرمود. المنة لله که نمردیم و بدیدیم دیدار عزیزان و به مطلب برسیدیم کنون وصال تو می‌آورد به من جان را اگر فراق تو وقتی مرا ز پای آورد» کیفیت «شیخ قدر اعمی» و بردن مرا به جهنم و مشاهدات خود را از اول تا آخر آن‌چه در جهنم دیده و شنیده بودم بالتمام به رشتهٔ بیان کشیدم. گفت: «خوب بگو ببینم والدهٔ بیچاره‌ام در چه حال است و چگونه گذران می‌کند؟» گفتم: «چه پرسی ز حال بد از بدتر ما؟ ز خاک تو دوریم، خاکت سر ما! «که ما دو عاشق زاریم و کار ما زاری‌ست.» هر صبح والده‌ات با سکینه راه قبرستان سپرند، تا شام به گریه و زاری به سر برند. عصر نوبهٔ این پیر حزین و وقت این هجران‌کشیدهٔ غمگین می‌رسد. بر سر تربت‌تان رفته اشک حسرت از میزاب دیده ریخته و خاک پاک آن تربت تابناکتان را بر سر خود بیخته، خسته و خراب با دل کباب و چشم پر آب برخاسته دیوانه‌وار به خانه آمده، سر غم بر زانوی هم و غم نهاده؛ نه انیسی که غم دلش گویم نه مونسی که از وی تسلی جویم، شب‌های دراز با غصه و مصیبت همراز به سر برم، و مادر پیرت، مانند زلیخا از فراق یوسف مصری، از گریه نابینا شده و از حیات جز آه سرد و دل پردرد برایش چیزی نمانده. و اکنون که شما با این حشمت و عظمت در جوار رحمت آرمیده، با دلی شادان و لبی خندان هستید، سبب چیست که ما را به نزد خود دعوت نمی‌نمایید که هم از دیدار شما تسلی یابیم و هم به خشنودی و عیش شما شرکت کنیم؟ * * * Yusif əminin yuxusu, 3 یا من اصبور را پیش خود از وفا طلب یا تو که پاک‌دامنی صبر من از خدا طلب!» گفت: «عمو جان! «الامور مرهونة باوقاتها». البته شما هم خواهید آمد. لکن شما را چند وظیفه در پیش است. باید انجام دهید!» گفتم: «قربان! آن وظایف چیست؟ بفرما تا عمل نماییم.» گفت: «اول باید سکینه را به شوهر دهید که نسل ما منقطع نشود؛ دوم از ارثیهٔ پدرم آن‌چه مانده سکینه هر چه خواهش نماید مضایقه نکنید، ولو این‌که جملگی را بخواهد. و اگر راضی به قسمت خود شود که ثلث مال است، ارثیهٔ من که دو ثلث است به بانک معتبری دهید در آن‌جا بماند تا زمانی که در ایران قانون و بلدیه تأسیس شود. آن وقت اول یک باب مریضخانه‌ای که دارای شصت رختخواب باشد جهت بیماران غریب وطنم درست نمایید و مصارف سالیانهٔ آن‌جا را حساب نموده به قدر کفایت مستملکات گرفته وقف کنید که منافع آن مصارف مریضخانه را به خوبی اداره نماید و یک باب مکتب هم تعمیر کنید برای ایتام ملت که گنجایش صد و پنجاه طفل داشته باشد؛ مجاناً لباس و خوراک آن‌ها را و حتی معلمین و آسایش متعلمین را به فراخور حال حساب کرده مهیا نمایید! ملک دیگر هم به جهت مصارف و مخارج ایشان بگیرید که منافع آن به رفاهت کفایت کند او را هم وقف نمایید! سیّم، کتاب سیاحتنامهٔ مرا از اول تا به آخر طبع نمایید! از من اولادی نمانده که نام من ذکر شود؛ آن کتاب قائم‌مقام اولاد من خواهد شد که نام مرا اهالی وطنم فراموش نکنند. چه بهتر مرد را از یادگاری که بعد از وی بماند روزگاری اگرچه در اوایل این مقولات را از مزخرفات می‌شمرند و اسم مرا به بدی یاد می‌کنند، لکن بعد زمانی که مملکت را آسایش روی آورد و مردم از ظلمت جهل و طغیان استبداد برهند، آن وقت سبب نیک‌نامی من گردد و هر کس مطالعه کند با ذکر خیرم یاد نماید.» گفتم: «قربان! این بساتین و عمارات تماماً به شما تعلق دارد؟» گفت: «آری. همه از ماست.» گفتم: «آیا در این‌جا آشنا و هم‌صحبت دارید یا نه؟ با کسی رفت و آمد می‌کنید یا تنها به سر می‌برید؟» گفت: «هستند.» پرسیدم: «کیان‌اند؟ من ایشان را می‌شناسم یا نه؟» گفت: «نمی‌دانم لیکن آن‌ها مرا شناخته بودند. در بالای مقام ما مقام میرزا تقی‌خان امیرنظام است. وقتی که ما آمدیم به دیدن ما آمد، ولی من نشناختم. خود معرفی کرد. گفت: «ارواح ما در عالم ذُر معارفه داشته‌اند، به مضمون حدیث «الارواح جنود مجندة فما تعارف منها ائتلف و ما تناکر منها اختلف»؛ با همدیگر الفت داشته‌ایم. گاهی که از ایران خصوصاً از قلعهٔ اردبیل یاد کردی گریه نمودی.» بعد مرا برد خدمت نایب‌السلطنهٔ غازی، عباس میرزا ولیعهد فتحعلی‌شاه ایران. بعد برد خدمت شاه عباس و شاه اسمعیل، دست ایشان را بوسیدم. التفات زیادم فرمودند. از تعصب و محبت من به وطن اظهار خوشنودی کردند و گفتند: «آفرین بر تو که ما را فراموش ننمودی!» میرزا تقی‌خان امیرنظام به نایب‌السلطنه عرض کرد: «در ایران بسا کسان هستند که ما را فراموش نکرده‌اند؛ دایم با ذکر خیرمان یاد کنند.» فرمود: «مسلم است. مولوی گوید: ذره ذره کاندرین ارض و سماست جنس خود را همچو کاه و کهرباست ناریان مر ناریان را جاذب‌اند نوریان مر نوریان را طالب‌اند» پرسیدم: «قربان! مقام ایشان هم بدین وسعت و شوکت و جلال است؟» گفت: «مقام ایشان ماورای این مقام است. زیرا که من رعیت‌زاده مصدر خیر و احسان مانند ایشان نگشته‌ام. ایشان رعیت‌پروری و عدالت‌گستری و دادرسی فرموده‌اند. خداوند ذوالاحسان در پاداش ایشان ممالک شاهانه و تجملات خسروانه به آنان عطا فرموده که هیچ گوش نشنیده و هیچ دیده ندیده. اگر ملت ایران شکر نیکی و احسان ایشان را مادام‌الحیات کنند حق شکر به جا نتوانند آورد.» گفتم: «قربان! تو همیشه از نادرشاه ذکر خیر می‌کردی؛ پس سبب چیست که پیش او نرفته‌ای؟» گفت: «می‌گویند علیل است. بیرون نمی‌تواند بیاید.» گفتم: «قربان! چه شود که مرا هم به زیارت ایشان برسانی یا بفرستی؟» گفت: «می‌رسد وقتی‌که تو خود بلاواسطه خدمت ایشان برسی، ولی هر قدر ممکن است حب وطن را از دل دور مکن، محبت او را روز به روز مستحکم نما، در تعصب ملی سخت بکوش و بادهٔ حب وطن بنوش و عقاید خود را به طریق صراط‌المستقیم اسلامیت محکم و پاک‌دار! و به این مرتبه و مقام کسی نتواند رسید مگر این‌که دارای این سه خصلت حمیده و عامل این سه اخلاق پسندیده باشد. این سخنان از من جوان که شاگرد و متعلم تو هستم بر شما که معلم کهن‌سال من هستی وصیت باشد: این‌قدر بدان دیر آمدنت عیب نیست. دیر بیا ولی خوب بیا. محکم کن حب وطن را که استواری ایمان به فرموده نبی آخرالزمان است «حب الوطن من الایمان»: ایمان بسته به حب وطن است؛ دل را با حب وطن صفا ده و دیده را با محبت وطن روشن کن، از دیر آمدن بیم مدار! تو این ظرف نجس را شست و شو کن پس آنگه بادهٔ کوثر در او کن! طبیبان [که] دوا بخشی‌اند حاذق به هر بیمار معجون نیست لایق اگر دیرت به مطلب می‌رسانند صلاح وقت بهتر از تو دانند تو را در بوتهٔ حرمان گدازند برای آنکه از غش پاک سازند.» در این حال، به جانب باغ نگاه کرده خواستم از میوه‌ها و نام و طعم‌شان و بعضی از اشجار و گل‌ها که ندیده بودم، سؤال نمایم. ناگاه دیدم سه نفر ایرانی عبا بر دوش کلاه بر سر، در باغ سیرکنان مانند من واله و حیران می‌آیند، و به اطراف با حیرت نگاه می‌کنند. به ابراهیم‌بیگ نشان دادم گفتم: «هان نگاه کن، باز از همشهری‌ها دارند می‌آیند، آدم بفرست آن‌ها را بیاورند! چه عجب که به این‌جا رسیده‌اند!» ابراهیم‌بیگ به سوی ایشان توجه نمود. دیدم هر سه به جانب ما رهسپار شدند، گفت: «آدم فرستادن لازم نیست. خودشان خواهند آمد.» گفتم: «اذن نداده‌ای، چگونه می‌آیند؟» گفت: «دوکس را که با هم بود جان و هوش حکایت کنان‌اند، لب‌ها خموش انسان کامل به هر چیز توجه کند، خواهش آن به عمل آید و قوهٔ جاذبه‌اش می‌کشد. من که به جانب ایشان توجه کردم، از توجه من به ایشان الهام غیبی شد که من آن‌ها را می‌خوانم. چو جانت قوی شد به ایمان و حکمت بیاموزی آنگه زبان‌های مرغان بگویند با تو همان مور و مرغان که گفتند از این پیشتر با سلیمان.» گفتم: «قربان پس چرا به من توجه نفرمودی و دعوت نکردی؟» گفت: «تو را ندانستم که جانب تو توجه کنم. کسی بی‌توجه عالم‌السر و الخفیات نتواند شد. از آمدن تو با خبر نبودم. اگر انسان کامل عیار و صادق‌القول و مطیع پروردگار باشد، چنانچه انبیا و رسول هر دو سرا، محمد مصطفی -صلی‌الله علیه و آله و سلم- «علماء امتی کانبیاء بنی اسرائیل»، هر خارق عادت که از انبیاء بنی‌اسرائیل سر می‌زد، از انسان کامل و عبد مطیع خداوند قادر و مقتدر هم مثل او سر تواند زد. «دیگران هم بکنند آن‌چه مسیحا می‌کرد.» در این حین، آن سه نفر ایرانی را همان پیر بالا آورد. ابراهیم‌بیگ و محبوبه خانم برخاسته با کمال محبت و مهربانی پذیرایی نمودند و جلوس دادند. بعد از تحیت و اکرام ابراهیم‌بیگ سؤال نمود: «تشریف از کجا و عزیمت به کجاست؟ و چه عجب به این‌جا تشریف آوردید!» یکی گفت: «احرام طواف بسته عزیمت بیت‌الله الحرام در خاطر سرشته تا گذار ما به این‌جا گشته.» پرسید: «از همسفر و رفقا کیان‌اند؟» گفت: «زیاده بر صد نفر بودیم. غیر از ما سه نفر، باقی را اذن دخول ندادند و از در برگردانیدند که از راه مغیلان بروند.» گفت: «اسم شریف شما چه؟ کجایی هستید و از کدام سرزمین ایران‌اید؟» گفت: «بنده خراسانی و این حاجی از اهل آذربایگان مراغه، آن هم اهل طهران همشیره‌زادهٔ مسیح‌الملک است.» ابراهیم‌بیگ گفت: «حاجی حاجی توبه کن، بگو توبه، استغفرالله توبه، زود بگو توبه!» بیچاره حاجی ده دفعه بیشتر گفت: «استغفرالله توبه، استغفرالله!» ابراهیم بار دیگر باب صحبت نگشاد. حاجی خراسانی می‌گفت: «آقای بزرگوار! من چه گفتم که در او کلمهٔ رده و کفر بود که سرکار فرموده مرا توبه دادید؟» ابراهیم‌بیگ گفت: «کلمهٔ کفر و رده بر زبان نیاوردی، ولی دروغ گفتی. در مکان مقدس دروغ سزاوار نیست. فی‌الفور بیرون می‌کنند.» حاجی گفت: «من چیزی نگفتم که تا راست و دروغ آن معلوم شود.» ابراهیم‌بیگ گفت: «دروغ واضح گفتی، زیرا که گفتی همشیره‌زادهٔ مسیح‌الملک. مگر حضرت مسیح همشیره داشت که زاده‌اش باشد؟ وانگهی از زمان مسیح هزار و نهصد سال گذشته، چگونه همشیره‌زادهٔ آن اکنون باقی است؟» حاجی گفت: «آقا جان! من مسیح را نگفتم. خالوی این شخص طبیب است، از طرف دولت به او لقب داده‌اند.» ابراهیم‌بیگ گفت: «دروغ محض است، بتوان گفت همشیره‌زادهٔ فلان طبیب حاذق.» بالجمله بیگ گفت: «خوب، در طهران چه خبر تازه هست؟» حاجی خراسانی گفت: «خبر تازهٔ طهران را از همشیره‌زادهٔ نوروزخان حکیم بپرسید. من خبر ندارم.» همشیره‌زادهٔ حکیم نوروزخان گفت: «الحمدلله سلامتی است.» ابراهیم‌بیگ پرسید: «کار و بار دربار چه‌طور است؟» گفت: «قدری شلوغ است. میرزا محمودخان حکیم دربار را از مأموریت عزل و به عنوان حکومت به رشت نفی کردند، پارسال بعد از سه ماه ورود به آن‌جا غفلتاً وفات نمود. در میان مردم به جهت وفات او سخنان اراجیف بسیار شایع است. بعضی بر آن‌اند که او را زهر دادند، برخی را اعتقاد است که از کثرت واهمه زهره‌اش ترکید. هر کسی نوعی می‌گوید، لیکن از قرائن سخن آخری باید باشد -العلم عندالله. میرزا علی‌خان صدراعظم اسبق از ایران نفی، با عیال به جانب فرنگستان رهسپار گشت. امسال میرزا علی اصغرخان صدراعظم معزول شد. گویا خیال مکه دارد. از طریق فرنگستان خواهد رفت. یکی از نوکرهایش به من گفت که مکه ملاقات خواهیم کرد.» ابراهیم‌بیگ پرسید: «اکنون صدراعظم کیست؟» گفت: «معلوم نیست؛ علی‌الحساب شاهزاده عبدالمجید میرزا به امورات می‌رسد.» ابراهیم‌بیگ گفت: «نمی‌شناسم.» گفت: «از ترس شما لقب نمی‌توانم بگویم که بشناسید. در آن‌جا عین‌الدوله می‌گویند. حاکم طهران بود.» پرسید: «چگونه رفتار می‌کند؟» گفت: «هنوز ابتدای کار است؛ چیزی معلوم نمی‌شود. ولی در این اول کار بهبودی و قدری اصلاح کارها حاصل است. می‌گویند مرد باکفایت و کاردان؛ ولی مستبد است و مقتدر. خوب خواهد شد. شیرازهٔ کارها [آن] چنان گسیخته و ریخته و پاشیده شده که بدین زودی جمع و اصلاح شود. اگر به رأی صائب هر کس اصلاح گیرد بسیار عمل بزرگ و کار سترگ کرده. فقط کاری که شده روزنامهٔ حبل‌المتین را از توقیف بیرون آورده، این عمل وی اسباب حسن‌ظن از عامه دربارهٔ وی شده است. اما عقیدهٔ بسیاری از دانایان این است که هر کس باشد اگر قانون مساوات نباشد و وظیفهٔ هر کسی معلوم نگردد، به عبارت ساده مشروطیت و مسئولیت در میان نباشد، همه روز کارها بدتر خواهد گردید. وانگهی این شاهزاده را نه علم مملکت‌داری [است] و نه تجربت در کارها؛ لابد مملکت هرج و مرج و کارها بدتر خواهد شد والله اعلم به انجام الامور. چیزی که هست پادشاه ما زیاد مهربان و رعیت‌پرور و عدالت‌گستر است. خاطر مبارکش شب و روز در اصلاح مملکت و آسایش رعیت و آسودگی ملت می‌باشد. امید قوی است از نیت این پادشاه عدالت‌دوست و تمهید این وزیر ارسطو تدبیر که در مملکت قانون و نظام صحیح تأسیس شود، خرابی‌های کهن از نو آبادی گیرد. خداوند مقلب‌القلوب قادر است. ببینیم به منصهٔ ظهور چه آید.» بعد، حجاج اذن خواسته و ابراهیم‌بیگ مشایعتشان نموده برگشت. من به فکر اندر شدم که ابراهیم‌بیگ محبوبه را از این‌ها چرا مستور نداشت و بی‌حجاب در نزد ایشان نشاند. ابراهیم‌بیگ، فکر مرا دریافت گفت: «عمو جان! تو در این اندیشه‌ای که محبوبه چرا در نزد بیگانه بی‌حجاب نشست و مستور نگشت؟» گفتم: «چنین است.» گفت: «عمو جان! اگر نظر ایشان خائن بودی بر این مکان ره نیافتندی. مگر نشنفتی که گفتند: «ما زیاده بر صد نفر بودیم جز ما سه کس دیگران را راه ندادند.»؟ پس معلوم است که این‌ها اهل حق بودند، از غل و غش معرا. از این گذشته، مقام محبوبه از آن بالاتر است که نظر خائن و نامحرم درک کند شعشعهٔ شمس جمال او را. تو عمو و به جای پدر او هستی و در دست تو بزرگ شده، جای فرزند و اولاد توست. مگر شعر شیخ سعدی را خاطر نداری؟ که گفته و اشاره به این است: پرده بردار که بیگانه خود آن روی نبیند تو بزرگی و در آیینهٔ کوچک ننمایی» گفتم: «قربان هر روز با تخت روان سیاحت می‌فرمایید؟» گفت: «بعض اوقات. امروز رفتم به مقام شخص محترمی که منتظر ورود او بودیم. مقامش را فوق‌العاده زیب و زینت می‌دهند، همه حاضر به استقبال بودند، والا هر روز نمی‌رویم.» من به چشم حقیقت بر این عاشق و معشوقه می‌نگریستم و عجب سیری داشتم! محبوبه که واقعاً محبوبهٔ جهان و زلیخای دوران و صاحب عشوه و ناز بود، در حسن و ملاحت بی‌نظیر و در حیا و حجاب بی‌بدیل بود. هرگاه کسی با او سخن گفتی و به جمالش نظر کردی، دفعتاً کثرت گلناری از پس سفیدی کسب نمودی، اکنون ملاحت مخصوص ماورای ملاحت سابق و دلربایی فوق‌العاده‌ای حاصل نموده که از ادای آن مجسمهٔ ملاحت و زیبایی عاجزم. با وجود این، اکنون چنان سربست و سرمست بادهٔ عشق و محبت ابراهیم‌بیگ گشته که در نظرش آشنا و بیگانه کالعدم است؛ چشمش دائماً در دهان ابراهیم‌بیگ، گوش و هوشش در تکلم اوست، دمی از او غافل نیست، گویا روح این در نفس اوست. از شدت اشتیاق دیدارش مژگان بر هم نمی‌زند. و کذا ابراهیم‌بیگ، بی‌اراده او صحبت نمی‌کند. یکی کلام را تمام نکرده دیگری تصدیق آن مقال کند، گویا دو بادام‌اند در پوست -«فتبارک الله احسن الخالقین»- از آب و گل چنان محبوب چگل آفریده، صنع صانع بی‌چون را از رخسارهٔ این دختر بلند اختر باید تمجید و تقدیس نمود. از آن روز که عشق آفرین عشق آفریده، چشم زمانه مانند عشق این دو عاشق حقیقی و محبت تحقیقی ندیده. بی‌ملاحظه و رودرواستی دست این در گردن او، دست او در کمر این، مانند شیر و شکر به هم آمیخته. و من از محبت و عشق این دو فرزند محترم کامیاب و برخوردار. با ابراهیم‌بیگ گفتم: «نور دیده! راست بگو ببینم که محبت تو به محبوبه بیشتر است، یا محبت آن به تو زیادتر؟» گفت: «از محبوبه پرس!» گفتم: «محبوبه جان! به جان عمو! راست بگو کدام بیشتر است؟» گفت: «عمو جان! من میزان و قیراط و درجه ندارم که میزان کرده و بسنجم، ولی این‌قدر توانم گفت که روح من در دم اوست و روح او در نفس من، خواهش او خواهش من، و تمنای من تمنای اوست، گویا هر دو یک روح‌ایم در دو قالب، یک عنصریم در دو جسم. «پسندم آن‌چه جانان می‌پسندد» اگر یک بوسه خواهم دو می‌دهد.» دست در گردن ابراهیم‌بیگ درآورده دو ماج شیرین آبدار با شهد آمیخته‌ای گرفته گفت: «جوهر جان و روح و روانم! چنین نیست؟» بسیار ما را مسرور و خندان نمود، صحبت ما به خوش‌طبعی و مزاح گذشت. بعد این فرد را خواند: «با هم به مراد دل توانیم نشست وقتی‌که تکلف از میان برخیزد.» به محبوبه گفتم: «جان عمو! هنوز هم شعرگویی رفع نشده؟» گفت: «حمد خدا را نه از ناسازی بخت انزجار دارم، نه از رقیب آزار، نه ناخوش از روزگار، نه ستم از یار. الحمدلله بخت سازگار، رقیب مفقود، روزگار به کام، یار وفادار رام، دیگر چرا شعر نخوانم؟ یک «بیگ» دارم که در نظرم از دنیا و مافیها بهتر و نشنگ‌تر و شوخ و شنگ‌تر است. آن ماه من، شاه من، تاج من، عشرت من، عزت من، شوکت من، بهجت من، خسرو من، شیرین من، شکر من، لیلی من، وامق عذرای من، گل من، بلبل من، سنبل من است! این‌ها که گفتم هیچ‌یک را تشبیه بر آن نتوان نمود، من باب تشبیه کامل بر ناقص است، والا مقام بیگ بالاتر از این‌هاست که شبهه ندارد. گر مخیر بکنندم به قیامت که چه خواهی دوست ما را و همه نعمت فردوس شما را!» گفت: «چنان نیست تاب و توانم، روح و روانم، آرام جانم؟» دست ابراهیم‌بیگ را گرفته بر لب گذاشته ببوسید و ببویید. گفتم: «یاد داری که شکایت از وصل کرده، عود نواختی و این اشعار را می‌خواندی نه طاقت وصلت مرا نه صبر از هجران تو هجرت بلا، وصلت بلا، ای من بلاگردان تو!» در این حین، آثار محجوبیت در رخسار محبوبه مشاهده و نمایان گشت و دفعتاً صورتش گلناری گردید. ابراهیم‌بیگ گفت: «چه عود و چه شعر و چه وقت؟» گفتم: «بلی! این خانم در حال ناخوشی شما، خود را به دیوانگی زده بود. ما خواستیم با حکمت موزیک تو را طبابت نماییم. خبر نداری چها کرد؟ پول به عرب دعانویس و جواهرات به حکیم و غیره می‌داد.» آن‌چه محبوبه کرده بود همه را حکایت کردم، ابراهیم‌بیگ دست به گردن محبوبه کرده او را تنگ در بغل کشیده گفت: «جوهر جانم! پس چرا این حکایت را به من نقل نکرده‌ای؟» محبوبه گفت: «گفته بودم چو بیایی غم دل با تو بگویم چه بگویم که غم از دل برود چون تو درآیی؟» هر دو همدیگر را چون جسم و جان در بغل کشیده به هم آمیخته، لب بر لب یکدیگر نهاده، مانند دو کبوتر. در این بین، دیدم حاجی مسعود در را می‌زند و می‌گوید: «یوسف عمو! چراغ را چرا خاموش نکرده‌ای؟» چشم باز کردم گفتم: «وای بدبخت! چه هنگام بیدار کردنی بود؟» باز چشم را بر هم گذاشتم که شاید خوابم برده باز ببینم آن‌چه را می‌دیدم. هیهات هیهات که دیگر میسرم نگشت. خوش آن شب‌هاکه صبحش از کرامت زند دم تا دم روز قیامت خوشا خوابی که در وی بخت بیدار نماید با هزاران جلوهٔ دیدار * * * Yusif əminin yuxusu, 4 بعد از بیداری، گریه‌ای سخت‌تر از اولم دست داد. خواستم صبح خواب خود را به حاجیه خانم بگویم، اندیشه کردم که ریش تازه در دلش خراشیدن و نمک پاشیدن است؛ چه، این سخنان مصیبتش را تازه می‌کند و سبب ازدیاد محنت و غم و المش می‌گردد. وضو گرفته دوگانهٔ معبود یگانه ادا کردم. بعد از طلوع آفتاب به سمت قبرستان رهسپار شده، خون دل از دیده به خاک قبر جاری کرده زمین را گل نمودم. بعد از جزع بسیار، به خانهٔ میرزا عباس رفتم که خواب خود را حکایت کنم. دیدم حاجی تبریزی و رضاخان مازندرانی -که دیروز از فرنگستان باز آمده بودند- در آن‌جا هستند و خیال دارند که با هم به خانهٔ ما آمده حاجیه خانم را سر سلامتی دهند. رضاخان که مرا دید دست انداخت در آغوشم کشید و صورتم را بوسیده و بوییده گفت: «بوی ابراهیم‌بیگ را از تو استشمام می‌کنم.» و بسیار گریست. تأسف بی‌شمار نمود. بعد از تسکین، خواب خود را از اول تا آخر بدون کم و زیاد نقل کردم، همه را رقت دست داد. رضاخان گفت: «تعبیر این خواب واضح است. چنان‌که از آثار بعض مقدمات دیده می‌شود، امیدواری زیاد بعد از هزار یأس و نومیدی حاصل می‌گردد. گذشت محنت هجر و رسید دولت وصل نهاد روی به عمران دوباره این ویران مایهٔ نیک‌بختی و بهجت و دولت از برکت دعای محبان وطن به میان آمد، دین و دولت قدم به عرصهٔ تمدن نهاده، آب رفته به جوی بازآمده. چند روزی که من به شما مهمان هستم، اگر موفق شدم به تعبیر این خواب اقبال آتیهٔ وطن را شرح و بسط خواهیم داد که بعد از همه این خرابی و زحمات، استقلال و استقبال وطن عزیز را تشکر کنید. بلی! «شکسته استخوان داند بهای مومیایی را!» «تا خراب اولماسا آباد اولماز.» * * * Şairlərdən seçmələr پوشیده نماند بر ارباب علم و معرفت و اصحاب فطنت و خبرت مخفی و پوشیده نماند که نگارندهٔ سیاحتنامه در بعض مقام از کثرت تعصب در حب وطن و ملت و بی‌رونقی کار و کاستن ثروت مملکت خویش، خویشتن‌داری نتوانسته و عنان سخن از دستش به در رفته و در بعض مواقع از شعرا -که ارباب فضل و هنرند- با طعن یاد نموده. نباید قارئین محترم سوءظن در حق نگارنده فرمایند -«ان بعض الظن اثم.» نگارنده را ارادت خاص و اخلاص بی‌قیاس به علمای اعلام و فقهای کرام و ادبای ذوی‌الاحترام و شعرای نیک‌فرجام نه به حدی است که در حیز بیان آید، خصوصاً در حق این گروه با خرد و دانش. به مضمون کلام حکمت‌فرجام «ولله کنوز مفتاحها السنة الشعراء»؛ بدیهی است که گنج غیب در کلام ایشان مضمر و حکمت لاریب در سخنان آنان مخمر است. پس نباید سخنی صادر شود که خالی از سود دنیا و آخرت باشد. زیرا سعادت هر قوم و ملت بسته به رونق معارف است، و رونق معارف حاصل نمی‌شود مگر از افکار عالیهٔ ادبای با دانش و بینش که گوهر کلام را نظماً و نثراً به رشتهٔ بیان کشیده، داروی تلخ نصیحت را به شهد شیرین کلامی درآمیخته به مذاق جان و گوش روان مال و دولت خود ریخته‌اند؛ وخامت خاتمهٔ ظلم و سعادت عاقبت عدل را به حکمداران عالی‌تبار نموده پندهای مفید و مواعظ حسنه چون شیر و شکر به هم آمیخته در کام جان و دهان ریخته، در تهذیب اخلاق نصایح سودمند گفته، در توحید حضرت باری -عز اسمه- قصاید سروده، خاتم‌انبیا و ائمهٔ هدی -سلام‌الله علیهم- را ستوده‌اند، حکایات عبرت‌آمیز به طرز مثنوی به رشتهٔ بیان کشیده، ثمرهٔ اعمال نیک و جزای کردار بد را به عموم نشان داده‌اند و مردم بی‌استحقاق را ناستوده و مداهنه در قول و فعل خود ننموده، بلکه عام و خاص را به یک نظر دیده، تملق و چاپلوسی روا ندیده، زحمتی که در تحصیل علوم و فنون کشیده به هبا و هدر نداده. حقیقتاً شاعری از علوم مشکله است. زیرا که باید معقول و منقول باشد، در علم کلام استاد ماهر، صراحت و کنایه، اشاره و استعاره، لف و نشر مرتب و غیر مرتب، حکمت و هیئت، معانی و بیان و اصول و فقه، هندسه و حساب و طب نیکو بداند، و در علم رجال و اصلاب ماهر باشد و صاحب قوهٔ حافظه بود. فصاحت کلام و بلاغت بیان و عذوبت لسان داشته باشد. در حسن اخلاق بی‌نظیر و در نیکویی تدبیر بی‌بدیل گردد و محب ملت و وطن باشد تا به درجه‌ای «حب الوطن من الایمان» بداند و از مضمون «والشعراء یتبعهم الغاوون» دور باشد؛ پس هیچ صاحب عقل و تمیز ذوات معالی صفات را انکار نتوان نمود [که] مصاحبت و مطالعهٔ کتب و سخنان بلاغت‌نشان آنان را مغتنم نشمارد و به چنان اشخاص زبان نکوهش گشاید و ذکر جمیل آنان را یاد و تذکار ننماید، حاشا ثم حاشا که چنین بی‌مروت پیدا شود! بزرگش نخوانند اهل خرد که نام بزرگان به زشتی برد خصوصاً افصح‌الشعراء شیخ سعدی -علیه‌الرحمة- که داد سخن داده و آثار نیکو نهاده، کلامش سراپا حکمت و نظم و نثرش تماماً نصیحت، جوانی خود را در اندرز سلاطین نیکوشیم به کهولت رسانیده و دُرر غرر، در توحید صانع بی‌چون، به طرز موزون سفته و نصایح گوناگون و مواعظ از حد افزون که شاه و گدا و بزرگ و کوچک و غریب و بومی از کلامش بهره‌مند و از اندرزهای سودمندش مستفید و مستفیض‌اند؛ بی‌ذکر خیر و یاد چنین بزرگوار منافی عقل و انصاف است. ولی هستند سارقان صنعت و طراران طریقت که از علوم اخلاق بی‌بهره و به یافتن چند قافیه مثل کار و بار و خار و اضطرار و اقتدار، افکار خود را صرف مدح ظالم و هجو مظلوم و اهانت معصوم کرده، دین خود را به دنیا نفروخته، جز وزر و وبال نیندوخته! چنین کسان که عزت نفس ندانسته بدی را بر نیکی ترجیح دهند جز ملعنت به چیزی نسزند. «الناس مجزیون باعمالهم ان خیراً فخیر و ان شراً فشر.» جناب شیخ مصلح‌الدین سعدی شیرازی -رحمةالله علیه- چنانچه در دیباچهٔ گلستان به طریق فروتنی و تواضع که از اخلاق حسنه و اوصاف ممدوحهٔ اهل فضل و کمال است -می‌فرماید: گر خود همه عیب‌ها بدین بنده در است هر عیب که سلطان بپسندد هنر است ولی افسوس صد افسوس که در زمان ما این کلام نیک‌فرجام را سوء استعمال می‌کنند. از اجله و اشراف بلکه از زبردست نسبت به زیردست، از رعیت و اصناف، هر عملی ناشایست که سر می‌زند محض پرده‌پوشی به قبایح اعمال تمسک به این مصرع شیخ سعدی کرده می‌گویند: «هر عیب که سلطان بپسندد هنر است» و کذا از این غلط نه در هر سخن بحث کردن رواست خطا بر بزرگان گرفتن خطاست و از آن جمله است «صلاح مملکت خویش خسروان دانند.» و اثبات همه این‌ها در میدان است؛ شیخ هنر خود را عیب در دیدهٔ احول‌بینان می‌شمارد چنانچه فرماید: «گل است سعدی [و] در چشم دشمنان خار است.» و بزرگ آن است که خطا از او سر نزند که خطاکار بزرگ نباشد و باید مصرع آخر را چنین سرایند: «صلاح مملکتی اهل مملکت دانند.» صلاح‌دید مملکت را اگر چون مصرع اولی خوانند مملکت مانند غزنین و مراغه و اصفهان و قزوین می‌شود؛ لکن صلاح‌دید ثانوی مثل لندن و پاریس و واشنگتن [واشنگتن] و برلین گردد و سبب این هم از آفتاب روشن‌تر است. مقتضیات سیاسی و تجارتی یک مملکت را محال است که شخص واحد کما ینبغی بداند و از عهده برآید، اگرچه جامع علوم وغیره و فنون کثیره باشد و چون انسان است خالی از زلل و خطا و سهو نمی‌باشد؛ صانع بی‌چون عباد خود را رهنمون شده می‌فرماید «وشاورهم فی الامر فاذا عزمت فتوکل علی الله»، حضرت ختمی‌مآب -علیه و آله سلام‌الله الملک الوهاب- که عقل کل دارای علوم ما کان و ما یکون بود مأمور به مشورت گردید. البته به طریق اولی امت آن حضرت اوجب و الزم است که اقتدا نمایند و طریق سنت آن جناب پیمایند. آمدیم به جواب «هر عیب که سلطان بپسندد هنر است» و این پر واضح است که وجود سلطان به اخلاق نیکو سرشته، صاحب اوصاف حسنه و افعال مستحسنه است، عیب‌پسند نمی‌شود و از عیوبات و خطایا منزه و پاکیزه است. زیرا که سایهٔ رحمت خداست در ملک خدا، و به حکم آیهٔ کریمهٔ «کنتم خیر امة اخرجت للناس تأمرون بالمعروف و منکر» پس امر به معروف و نهی از منکر -که از فروع دین مبین باشد- چگونه سکوت جایز و خلاف شریعت غرا نمودن رواست؟ شعرای عالی‌تبار و ادبای نامدار پیش از شیخ سعدی و بعد از او آمده[اند]؛ خلاصهٔ کلام عیب عیب است و سلطان نباید عیب پسندد. بسی از ادبا رفته‌اند و آثاری گذاشته‌اند به جهت سوانح زمان و گردش دوران، بنای اکثری منهدم شده و بعضی پاینده است، ولی هیچ‌یک چنانچه خود شیخ فرموده «کتاب گلستانی توانم تصنیف کردن که باد خزان را بر اوراق او دست تطاول نباشد و گردش زمان عیش ربیعش را به طیش خریف مبدل نکند.» [نیست.] حقیقتاً کلام آن عالی‌مقام نه‌تنها در ایران، بلکه در توران و هندوستان و ترکستان و فرنگستان گل‌های رنگارنگ شکفته و روز به روز بهتر و تازه‌تر می‌شود. لذا لازم آمد که مختصری از مطول و قلیلی از کثیر به ذکر خیر در تذکرهٔ ادبای ایران پردازیم و نام نامی هر یک را به ایراد بیت و نظم -که در توحید خداوند غفار و تمجید رسول مختار و توصیف ائمهٔ اطهار -از حکمت و تهذیب اخلاق و اندرز عامه- سروده‌اند در این کتاب درج کنیم، که هم وظیفهٔ قدردانی خود ادا و هم زحمت ادبای شیرین‌کلام و فصحای والامقام [را] روا نماییم -«بماند یادگار از من نشانه»- و شاید دیگران هم تأسی کرده خوی نیکویان گیرند و از بدی بپرهیزند؛ زحمتی که می‌کشند و افکاری که صرف می‌کنند و عمری که تلف می‌سازند در حق نیکان و پاکان کنند و زحمات خود را در راه اسلامیت و انسانیت صرف نمایند و دم از حب وطن زنند، و آن‌چه از نام و نشان و اشعار و مأوای آن فرقهٔ عالی‌مقام [به] خاطر فاتر و ذهن قاصر برسد به طرز حروف تهجی در این نامه ثبت و ضبط خواهد شد. «و بالله التوفیق و علیه التکلان». از ابوالحسن بن علی خرقانی [عمر خیام] اسرار ازل را نه تو دانی و نه من وین حرف معما نه تو خوانی و نه من هست از پس پرده گفت‌وگوی من و تو گر پرده برافتد نه تو مانی و نه من از اسدی طوسی یکی جامهٔ زندگانی است تن که جان داردش پوشش خویشتن بفرساید آخرش چرخ بلند چو فرسود جامه بباید فکند نمیرد هر آن کس که زاید درست شود نیست چون نیست بود از نخست کجا شد کیومرث شاه بلند کجا جم و طهمورث دیو بند؟ از امامی خلخالی با خلق خدا سخن به شیرینی کن اظهار نیاز و عجز و مسکینی کن تا بر سر دیده جا دهندت مردم چون مردمِ دیده ترک خودبینی کن! از انصاری مست توام، از باده و جام آزادم صید توام، از دانه و دام آزادم مقصود من از کعبه و بتخانه تویی ورنه من از این هر دو مقام آزادم ابواسماعیل هروی عیب است بزرگ برکشیدن خود را وز جملهٔ خلق برگزیدن خود را از مردمک دیده بباید آموخت دیدن همه کس را و ندیدن خود را اشرفی سید، از سمرقند تا کی گویی که هر دو عالم در هستی و نیستی لئیم است چون تو طمع از جهان بریدی دانی که همه جهان کریم است اعجاز هراتی با دو عالم گشته‌ام بیگانه، الفت را ببین رفته‌ام از خاطر ایام، شهرت را ببین ای که بی‌تابانه می‌پوشی لباس عافیت اول از تقویم سن و سال ساعت را ببین! بوعلی سینا، ملقب به شیخ‌الرئیس مادر زمانه مثل او را نزاییده، تألیفات زیاد دارد. در جمیع علوم و فنون سرآمد جهان و مشار بالبنان بوده و مستغنی از توصیف است. گویا استمداد غیبی داشت. اسم چنین شخص بزرگوار را در سلک شعرا نوشتن دور از قاعدهٔ انصاف و مردمی است، ولی من‌باب تیمن و تبرک اسمی از آن عالی‌جناب که در حقیقت سبب افتخار ایرانیان است ذکر می‌شود: تا بادهٔ عشق در قدح ریخته‌اند واندر پی عشق عاشق آویخته‌اند با جان و روان بوعلی، مهر علی چون شیر و شکر به هم درآمیخته‌اند (وله ایضاً) دل گرچه در این بادیه بسیار شتافت یک موی ندانست ولی موی شکافت اندر دل من هزار خورشید بتافت آخر به کمال ذره‌ای راه نیافت (وله ایضاً) ز منزلات هوس گر برون نهی قدمی نزول در حرم کبریا توانی کرد ولیک این عمل رهروان چالاک‌ست و نازنین جهانی کجا توانی کرد (وله ایضاً) از قعر گل سیاه تا اوج زحل کردم همه مشکلات گیتی را حل بیرون جستم ز قید هر مکر و حیل هر بند گشاده شد مگر بند اجل (وله ایضاً) مائیم به عفو تو تولاً کرده وز طاعت و معصیت تبرا کرده آنجا که عنایت تو باشد، باشد ناکرده چو کرده، چون ناکرده (وله ایضاً) ای نیک نکرده و بدی‌ها کرده وانگه به خلاص خود تمنا نکرده بر عفو مکن تکیه که هرگز نبود ناکرده چو کرده، کرده چون ناکرده از اهل طوس، «باسم» تخلص دارد بهشتی بدی گیتی از رنگ و بو اگر مرگ و پیری نبودی در او زما تا دم مرگ یک دم ره است اگر دم‌دراز است و، گر کوته است اومانی، اسمش عبدالله همدانی آن‌چه مقصود ز شعر است چو در گیتی نیست شاعران را همه زین کار خدا توبه دهید اوحدی مراغه‌ای زین جامه‌ها چه فایده چون می‌کَند اجل زین پرده‌ها چه سود که بر ما همی درند کمتر ز مور و مار شمار آن گروه را کز بهر مور و مار تن خویش پرورند روزی امیر تخت‌نشین را نظر کنی کز تخت برگرفته به تابوت می‌برند گرگ اجل یکایک از این گله می‌برد وین گله را نگر که آسوده می‌چرند (وله ایضاً) از توست فتاده در خلایق همه شور در پیش تو درویش و توانگر همه عور ای با همه در حدیث و گوش همه کر وی با همه در حضور و چشم همه کور انوری، اسمش اوحدالدین ابیوردی آن کس که جگر خورد به خردی هنر آموخت در دور قمر گو بنشین خون جگر خور نزدیک کسانی که به صورت چو کمان‌اند با سیرت ایشان نفسی می‌زن و در خور پیغام زنی بر، تو همه اطلس و خز پوش یا مسخرگی می‌کن و حلوا و شکر خور (وله ایضاً) کیمیایی تو را کنم معلوم که در اکسیر و در صناعت نیست رو قناعت گزین که در عالم هیچ چیزی به از قناعت نیست (وله ایضاً) ایمنی را و تندرستی را آدمی شکر کرد نتواند در جهان این دو نعمت است بزرگ داند آن کس که نیک و بد داند (وله ایضاً) کارها را طلب مکن غایت تا نمانی ز کار خود محروم زیرکان این مثل نکو زده‌اند طلب الغایة ای برادر شوم (وله ایضاً) آزاده گر کریم نباشد ورا چه غم گر بر خسیس طبع گراید به اضطرار سوی سگان گراید اگر بهر قوت را شیری که گور [او] غرم نیابد به مرغزار (وله ایضاً) گر صادقی تو عشوهٔ این قرص‌خور مخور ور مرد رهروی دم از این زن دگر مزن دلخواه خود مخواه به جز ذکر ذوالجلال دلجوی خود مجوی به جز یاد ذوالمنن! اوحد سبزواری، تخلص به اسم خود وصل زن هر چند باشد پیش مرد کامجوی روح راحت را کفیل و عیش عشرت را ضمان لیک او با شمع صحبت در نمی‌گیرد از آنک من سخن از آسمان [می]گویم او از ریسمان امیدی، اسمش ارجاسب، از اهل ری دریغا که در صحن این کهنه باغ چه آواز قمری چه آوای زاغ چو شد یاوهٔ یاوه‌گویان بلند امیدی لب از نکته‌سنجی ببند! خروس سحر چون برآرد خروش چرا بلبل مست گردد خموش؟ اثر، اسمش علی‌خان، از اهل اصفهان خط لوح جبینم خود نوشتی گل من، خوب یا بد، تو سرشتی گرم خط خطا بینی ز نامه خطش درکش به دست توست خامه ز من جرمی که سر زد ای خداوند محمد شد غمین، ابلیس خرسند چو عدلم از عذاب آید به فریاد دگر ره آن شود غمگین و این شاد روا داری آیا ای ایزد پاک شود دشمن شکفته، دوست غمناک؟ (وله ایضاً) محمد کآفرید ایزد تمامش ز نام خود برون آورد نامش احد نام خود احمد نام او کرد به او از وحدت گفت‌وگو کرد (وله ایضاً) خداوندا دری از خویش بگشا رهی کآن بایدم پیمود بنما! اوحدی کرمانی یاد داری که وقت آمدنت همه خندان بدند و تو گریان؟ همچنان زی که وقت رفتن تو همه گریان شوند و تو خندان آصفی ای خواجه! مقام نیک و بد معلوم است فانی‌ست جهان، ملک ابد معلوم است بیچاره! تو را غرور همه روز از بی‌خردی است یا خرد معلوم است (وله ایضاً) دیدم که مرا نیست به مستی هستی کردم همه صرف می‌پرستی هستی من نیستم آن‌چه بودم اول ای شیخ گویا تو همان‌طور که هستی هستی (وله ایضاً) آن‌ها که نوای ارغنون می‌آرند بر سبزه شراب لاله‌گون می‌آرند یک یک به نظاره سال دیگر بینی چون سبزه سر از خاک برون می‌آرند (وله ایضاً) پیمانه چون من دمی به میخانه گریست گفت از پی آن مرا که این گریه ز چیست امروز دل من است پیمانهٔ تو تا خاک تو فردا گل پیمانهٔ کیست حرف الباء بابا افضل کاشانی بازآ، بازآ هر آن‌چه هستی بازآ گر کافر و رند و بت‌پرستی بازآ این درگه ما درگه نومیدی نیست صد بار اگر توبه شکستی بازآ! (وله ایضاً) ای جملهٔ خلق را ز بالا و ز پست آورده ز فضل خویش از نیست به هست بر درگه عدل تو چه درویش و چه شاه در خانهٔ عفو تو چه هشیار چه مست (وله ایضاً) بد اصل گدا چو خواجه گردد نه نکوست مغرور شود نداند از دشمن دوست گر دایرهٔ کوزه ز گوهر سازند از کوزه همان برون تراود که در اوست بابا طاهر عریان، از اهل همدان اگر دل دلبرد دلبر کدامی؟ وگر دلبر دل و دل را چه نامی؟ دل و دلبر به هم آمیته بینم ندانم دل که جز دلبر کدامی! باباکوهی بن علی شیرازی روح، بحری‌ست که عالم همه غرق‌اند در او بس عجب دانم اگر جسم کف دریا نیست ظاهر و باطن ذرات جهان اوست همه نیست اشیا اگر او عین همه اشیا نیست بهجت گر بود صبر به درمان برساند روزی حیف و صد حیف که من صبر ندارم، چه کنم؟ بهرام میرزا بن شاه اسمعیل (طبعی موزون داشت) بهرام! در این سراچهٔ پر شر و شور تا کی به حیات خویش باشی مغرور؟ کرده است در این بادیه صیاد اجل در هر قدمی هزار بهرام به گور بیانی، شهاب‌الدین کرمانی خانهٔ دل وطن توست ز جان رنجه مدار دو سه روزی که در این زوایه مهمان باشی! * * * Şairlərdən seçmələr, 2 بدخشی زیر و زبر اگر شود عالم ای بدخشی چه غم که در گذر است کان جهان همچو شیشهٔ ساعت ساعتی زیر و ساعتی زبر است بهاء، شیخ بهاءالدین عاملی، رضوان‌الله علیه نان و حلوا چیست این تدریس تو؟ کان بود سرمایهٔ تلبیس تو بهر اظهار فضیلت معرکه ساختی افتادی اندر تهلکه تا که عامی چند سازی رام خود بسا صد افسون آوری در دام خود چند بگشایی بر آنان چشم لاف چند پیمایی گزاف اندر گزاف؟ نه فروعت هست، نه باشد اصول شرم بادت از خدا و از رسول! اندرین دنیا چه باشد؟ غول تو این ریایی درس نامعقول تو درس اگر قربت نباشد زو غرض لیس تدریساً له بئس المرض اسب دولت بر فراز عرش تاخت آنکه خود را زین مرض آزاد ساخت (وله ایضاً) علم نبود غیر علم عاشقی مسابقی تلبیس ابلیس شقی بیدل بر هستی ما دهر به نیرنگ چمیدن چون شمع کفاف است سرانگشت مکیدن بایزید بسطامی خواهی که رسی به کام، بردار دو گام یک گام ز دنیا و دگر گام ز کام نیکو مثلی شنو ز پیر بسطام از دانه طمع ببر که رستی از دام! بهاء (گویند از بلاد مراغه بوده) های تا سر رشتهٔ خرد گم نکنی خود را ز برای نیک و بد گم نکنی رهرو تویی و راه تویی، منزل تو هشدار که راه و چاه خود گم نکنی! حرف التاء تقی کاشانی دل گفت مرا علم لدنی هوس است تعلیمم کن اگر تو را دسترس است گفتم که الف گفت دگر هیچ مگوی در خانه اگر کس است یک حرف بس است! فی حرف الثاء ثنایی زمان بی‌مهر و گیتی دشمن و دلدار مستغنی مرا بر آرزوهای ثنایی خنده می‌آید ثابت قمی چاره مرگ است، اگر کار به ناکس افتد مشکل این‌جاست که کارم به کسی افتاده ثنا شرم از آن روز که یارم به سر بالین گفت سخت جانی که هنوزت نفسی می‌آید! ثاقب از پشت فلک بر شده در خانهٔ زین باش تا سیر تماشای جهان خانه‌نشین باش بر مانده اهل دول دست مینداز از مکسب خود قانع یک نان جوین باش! فی حرف الجیم جمال‌الدین اصفهانی ای تو محسود فلک! هم آز را گشتی اسیر وی تو مسجود ملک! هم دیوار را گشتی شکار تو چنین بی‌برگ در غربت به خواری تن زده وز برای مقدمت روحانیون در انتظار درگشاده، بار داده، خوان نهاده بهر تو تو چنین اعراض کرده از همه بیگانه‌وار چند سختی با برادر؟ ای برادر رام شو! عافیت خواهی بیابی در سر دندان مار؟ بوده‌ای یک قطره آبی، باشدت یک مشت خاک در میانه چیست این آشوب، چه این کارزار؟ قوت پشه نداری، جنگ با پیلان مکن همدم موران نئی تو شانهٔ شیران مخار! جلوه، اسمش میرزا ابوالحسن بن سیدمحمد، از سادات طباطبایی اصفهان خویش نه بشناسی ای فروشده در تن تن بنه این غفلت دراز برون کن! چند نمایی که تو به من بنه این دیو؟ این تن خاکی که نیستی تو همی من! جامه از مشهد در مزرع دهر کز نشاط آمده پاک دهقان اجل نریخت جز تخم هلاک چون دانهٔ گندم همه زان با دل پاک از خاک درآمدند و رفتند به خاک جمال اصفهانی تو بدین کوتهی و مختصری این همه کبر [و] عجب بوالعجبی است یک وجب نیستی و پنداری کز سرت تا به آسمان وجبی است (وله ایضاً) اگر شلواربند مادر تو چو بند سفرهٔ تو بسته بودی نزادی آن جلب تو قلتبان را جهان از نکبت تو رسته بودی جناب اصفهانی روزی که ز مشکلات حل می‌طلبند آن‌جا نه ترانه و غزل می‌طلبند آواز همی کنند: کار آسان نیست! این‌ها همه صوت است، عمل می‌طلبند حرف الحاء سید حسن، از علمای غزنین بوده تا چند ز جان مستمند اندیشی؟ تا کی ز جهان پر گزند اندیشی؟ آنچ از تو ستد همین عوض کالبد است یک مزبله‌گو مباش! چند اندیشی؟ حافظ شیرازی اسمش محمد، لقبش شمس‌الدین، از اهل شیراز و کمال او مشهور آفاق، در شرق و غرب عالم مقامات عالیهٔ او مشتهر، حکمرانان زمانش از انفاس او مدد جستندی و بعد از او پادشاه و گدا به تفأل کتاب او اعتقاد تمام دارند. «لسان‌الغیب»اش خوانند. مرقدش زیارتگاه خاص و عام، اشعارش مطبوع طبع انام، لکن افسوس که مقبرهٔ چنین شخص عالی‌مقام را بعضی از حسودان خود غرض به انهدام کوشیدند و می‌کوشند، و این بدنامی را در کتب تواریخ اغیار به یادگار گذاشتند، اهل فرنگ طعنه به ملت و دولت اسلام می‌زند. و در حق آن عارف ربانی بهتان‌ها گفته و از راه ریا و تزویر نسبت‌ها دهند؛ در جواب این خودغرضان خواجه اشعار مناسب سروده که برخی نوشته آید: (من کلامه) عیب رندان مکن ای زاهد پاکیزه سرشت که گناه دگری بر تو نخواهند نوشت! من اگر نیکم اگر بد تو برو خود را باش هر کسی آن درود عاقبت کار که کشت! (من کلامه) همه کس طالب یارند، چه هوشیار چه مست همه جا خانهٔ عشق است، چه مسجد چه کنشت سر تسلیم من و خاک در میکده‌ها مدعی گر نکند فهم سخن، گو سر و خشت نا امیدم مکن از سابقهٔ روز ازل تو چه دانی که پس پرده که خوب است، که زشت؟ نه من از خانهٔ تقوی به در افتادم و بس پدرم نیز بهشت ابد از دست بهشت گر نهادت همه این است، زهی پاک نهاد! ور سرشتت همه این است، زهی پاک سرشت! (وله ایضاً) بیا که قصر امل سخت سست بنیاد است بیار باده که بنیاد عمر بر باد است! غلام همت آنم که زیر چرخ کبود ز هر چه رنگ تعلق پذیرد آزاد است نصیحتی کنمت یاد گیر و در عمل آر که این حدیث ز پیر طریقتم یاد است مجو درستی عهد از جهان سست نهاد که این عجوزه عروس هزار داماد است چه گویمت که به میخانه دوش مست و خراب سروش عالم غیبم چه مژده‌ها داد است که: ای بلند نظر شاهباز سدره‌نشین نشیمن تو در [نه] این کنج محنت‌آباد است تو را ز کنگرهٔ عرش می‌زنند صفیر ندانمت که در این دامگه چه افتاد است غم جهان مخور و پند من مبر ز یاد که این لطیفهٔ نغزم ز رهروی یاد است رضا به داده بده وز جبین گره بگشا که بر من و تو در اختیار نگشاد است نشان عهد و وفا نیست در تبسم گل بنال بلبل مسکین که جای فریاد است (وله ایضاً) فقیه مدرسه دی مست بود و فتوی داد که می حرام ولی به ز مال اوقاف است خواجو جز غم به جهان هیچ نداریم ولیکن گر هیچ نداریم، غم هیچ نداریم خجندی، کمال بر سر آن کوی چه گردیدن است یافت شده، این چه خروشیدن است؟ عشق [نه] در سینه، چه سود است این هیچ نه در دیگ، چه جوشیدن است؟ رهبر این ره طلبد از کمال بی‌رهه را این چه دوانیدن است؟ جبلی، عبدالواسع هراتی معدوم شد مروت و منسوخ شد وفا زان هر دو نام ماند چو سیمرغ و کیمیا شد راستی خیانت و شد زیرکی صفا شد دوستی عداوت و شد مردمی هبا هر عاقلی به زاویه‌ای ماند منحنی هر فاضلی به داهیه‌ای ماند مبتلا حرف الخاء خاقانی، ترجمه حالش معلوم هان ای دل عبرت بین از دیده نظر کن هان ایوان مداین را آیینهٔ عبرت دان یک دم ز ره دجله منزل به مداین کن وز دیده دوم دجله بر خاک مداین ران دندانهٔ هر قصری پندی دهدت نو نو پند سر دندانه بشنو ز بن دندان از نوحهٔ جغد الحق ماییم به دردسر وز دیده گلابی کن درد سر ما بنشان از خون دل طفلان سرخاب رخ افزوده این زال سپید ابرو، وین مام سیه پستان کسری و ترنج زر، پرویز و سه زرین بر باد شده یکسر، بر خاک شده یکسان گفتی که کجا رفتند آن تاجوران یکسر ز ایشان شکم خاک‌ست آبستن جاویدان خاقانی از این درگه دریوزهٔ عبرت گیر تا از در تو زین پس دریوزه کند خاقان! (وله ایضاً) خاقانیا ز نان طلبی آب رخ مریز کان حرص آب رخ برد، آهنگ جان کند خیام، نامش عمر نیشابوری برخیز و مخور غم جهان گذران بنشین و جهان به شادمانی گذران در طبع جهان اگر وفایی بودی نوبت به تو خود نمی‌رسید از دگران (وله ایضاً) ناکرده گناه در جهان کیست؟ بگو! آن کس که گنه نکرد چون زیست؟ بگو! من بد کنم و تو بد مکافات دهی پس فرق میان من و تو چیست؟ بگو! خاوری من عمری هوس‌پروری دل کردم عمر بگذشت، ندانم که چه حاصل کردم خیالی هراتی ای تیر غمت را دل عشاق نشانه خلقی به تو مشغول و تو غایب ز میانه گه معتکف دیرم و گه ساکن مسجد یعنی که تو را می‌طلبم خانه به خانه خواجه عبدالله انصاری یارب بگشا گره ز کار من زار رحمی که ز خلق عاجزم در همه کار جز درگه تو کی بُوَدم درگاهی محروم از این در مکنم یا غفار! (وله ایضاً) گر من گنه جمله جهان کردستم عفو تو امید است که گیرد دستم گفتی که به روز عجز دستت گیرم عاجزتر از این مخواه که اکنون هستم (وله ایضاً) الله به فریاد من بی‌کس رس لطف و کرمت یار من بی‌کس بس هر کی به کسی و حضرتی می‌نازد جز حضرت تو ندارد این بی‌کس کس خرم کردکشی انصاری ماند همان یگانه‌ای عارف خدا جو روزی که از میانه خیزد من و تو و تو و او آخر به جبر وحدت خواهیم شد ز کثرت یا قطره‌های باران یا رود و چشمه و جو (وله ایضاً) خلاق جهان تویی تویی تو صورت ده جان تویی تویی تو در خانه و باغ و راغ و کهسار واندر یم و کان تویی تویی تو از کثرت آشکاری خویش از دیده نهان تویی تویی تو آن کس که نیافتیم از وی ما هیچ نشان تویی تویی تو خرم به تو زنده است دایم ذکرش به زبان تویی تویی تو! خسرو چو شکر بندگی گفتن نیاریم سپاس خواجگی را چون گذاریم؟ (وله ایضاً) بیستون نالهٔ زارم چو شنید از جا شد کرد فریاد که فرهاد دگر پیدا شد حرف الدال * * * Şairlərdən seçmələr, 3 دقیقی طوسی، معاصر فردوسی گویند که صبر کن تو را صبر بر دهد آری دهد، لیک به عمر دگر دهد من عمر خویشتن به صبوری گذاشتم عمر دگر بباید تا صبر بر دهد داعی، نامش سید محمد عشقی تو طلب کن که به جایی برسی در هر قدمی نو به نوایی برسی (وله ایضاً) خاموشی را بسی خواص است خاموش ز نیک و بد خلاص است داوری، میرزا محمد شیرازی (وله ایضاً) نبود غیر جنونم ز اکتساب فنون که الجنون فنون گفت الفنون جنون در آن زمانه فتادم که در میانهٔ خلق هنر قلادهٔ لعن است، یا هنر ملعون نه کار بسته به کسب هنر گشوده شود نه رنگ قیر سپید از عفونت [عقوبت؟] صابون دقیقی از بی‌خبر[ان] خبر چه پرسی وز گم‌شدگان اثر چه پرسی؟ درکی، از اهل قم گر نگهدار من آن است که من می‌دانم شیشه را در بغل سنگ نگه می‌دارد حرف الذال ذبیح، نامش اسمعیل، از خراسان در حقیقت مرد دنیادار کوری بیش نیست مال و جاهش مایهٔ عجب و غروری بیش نیست پا منه آن‌جا مگر بهر قضای حاجتی خانهٔ اهل دو دل [در] جای فرودی بیش نیست (!) ذره، اسمش میرزا عبدالله بن محمد اصفهانی آرایش خس و خاک از بهار ماند (!) نخل حیات ماست که بی‌برگ [و] بار ماند چون شاخ خشک دستم ز آغوش گل جداست داغی به دل ز لاله و گل یادگار ماند ذهبی نرنجیم با غیر اگر خو کنی تو با ما چه کردی که با او کنی؟ ذبحی یزدی خداوندا تهی دستم ز طاعت ندارم جز تهی دستی شفاعت سیه ماری‌ست طومارم به تشبیه الهی لا تؤاخذنی بمافیه (وله ایضاً) فریبم داده زانسان چشم فتان که شیطان دور ایستاده‌ست حیران به هرزه صرف شد عمر جوانی به هرزم رفت آب زندگانی چنان بر دوزخیم بیم عذاب‌ست که بر حالم دل آتش کباب است چنان در ذلت‌ام زین نفس سرکش که نه خاکم به خود گیرد نه آتش سیه رویم به رنگ زلف پرپیچ تفضل کو نمی‌خواهم دگر هیچ ز فضلت ای روان بخش دل من اگر یک ذره گردد شامل من رهم از کوه عصیان‌های انبوه چو نقش روی شیرین پشت بر کوه ولی عفو تو را هر گه که دیدم به پرده [بپرد] خوف از بیم امیدم! حرف الراء راضی، از نیشابور کجاست آنکه همی گفت در زمانه منم به مال [آمال؟] دشمن‌مال و به رأی ملک‌آرا ادب نهان و هنر ضایع و شرف بی‌قدر اعزه خوار و رعیت اسیر و خلق گدی رازی، از شیراز یا اصفهان نه آن بدمهر را با خویشتن همدم توانم کرد نه از دل مهر او هرگز، [نه] دل بیرون توانم کرد (!) نمی‌خواهم که مردم بشنوند آوازهٔ حسنش وگرنه آن‌چه مجنون کرد من هم می‌توانم کرد راغب، اسمش سید یوسف اردبیلی ای دل قرار گیر نه وقت تپیدن است ای دیده خون ببار که نه وقت دیدن است! می در قدح کنند حریفان و گل به جیب رسم عزای ما نه گریبان دریدن است رشیدی، اسمش ملا حاجی کرمانی منشین ز طلب دامن همت بر زن واندر ره دوست دیده بر نشتر زن گیرم به درون خانه راهت ندهند نومید مباش و حلقه‌ای بر در زن! راغب، اسمش کلب‌حسین تبریزی صد نامه نوشتیم جوابش ننوشتی این نیز جوابی است که جوابی ننوشتی (؟) رضا خراسانی گریان که کند نالهٔ در وقت گِری دانی غرضش چیست از این نوحه‌گری؟ یعنی که اگر گری شود عمر تو کم پیمانهٔ عمر پر شود تا نگری رضا طهرانی ای کرده عبادت ریایی فن خود آراسته از لباس عصیان تن خود طوقی بر گردنت زدی از لعنت گفتم که من انداختم از گردن خود رضوی، اسمش سید مرتضی شیرازی هر چه ما [بیداد می]پنداشتیم آن داد بود خصمی افلاک، ما را سیلی استاد بود رودکی اسمش -ابوالحسن [ابوعبدالله]- اصل از بخارا، مقدم شعرای فارس [زبان] است. در زمان ملوک سامانیه ندیم امیر نصر بن احمد بوده. گویند کلیله و دمنه را به قید نظم درآورد. دردا و حسرتا که مرا دور روزگار بی‌آلت و سلاح بزد راه کاروان چون دولتی نمود مرا محنتی فزود بی کردن شگفت نبوده است گرزمان رکن‌الدین قمی شرم باد ای خون من بر گردنت یا ز خود یا از خدا یا از مَنَت حرف الزاء زلالی، منطقه چشمی که بود لایق دیدار ندارم دارم گله از چشم خود، از یار ندارم زکریا یزدی روز عمرت شب شد و در فکر اسبابی هنوز بر تنت هر موی صبحی گشت و در خوابی هنوز زین‌العابدین سیستانی مشنو سخن عالم فانی و مگو واندر طلبش مدار چندان تک و پو دنیا چو گل است، ساعتی در لب جو تا چشم زنی نه رنگ بینی و نه بو حرف السین سلمی از بلاد نیشابور الهی به اعزاز آن پنج تن نبی و ولی و دو فرزند و زن برآری به فضل خود ای کردگار که در دین و دنیا مرا پنج کار یکی حاجتم را نرانی به کس برآرندهٔ آن تو باشی و بس! سعدی اسمش شیخ مصلح‌الدین شیرازی، ذات معالی صفاتش مستغنی از توصیف و بیان است؛ مشهور عالم و ممدوح امم، سبب افتخار ایران و ایرانیان، ناصح سلاطین جهان و سرحلقهٔ دانشوران؛ اندرزهای او گوشوارهٔ حکمرانان زمان. در شرق و غرب آشنا و بیگانه نام نامی‌اش را به احترام ستایند و از گفتار نغز او و جمیع ملل روی زمین حصه می‌ربایند و سود برمی‌دارند. سرمشق پولتیک و سیاسی عموم دانشوران جهان است. زحمت‌ها کشیده، سیاحت‌ها کرده، تجربه‌ها آزموده، آداب سیر و سلوک و معاشرت و زندگانی و صلاح دنیا و آخرت را، نظماً و نثراً، چنانچه شاید و باید ادا فرموده و چیزی فروگذاری ننموده، خدمت بزرگ به عالم انسانیت و اسلامیت کرده، ولی افسوس سخنی که عموم دانشوران و بزرگان فرنگستان با ترجمه در روی میز خود گذاشته از مطالعه‌اش سود می‌برند، ما او را افسانه انگاریم و بازیچه شماریم و درس او را به اطفال هفت‌ساله روا داریم. چه نیک فرموده: نگویند از سر بازیچه حرفی کز آن پندی نگیرد صاحب هوش وگر صد باب حکمت پیش نادان بخوانند، آیدش بازیچه در گوش کلامی که از متکلمین، متقدمین و متأخرین کسی را یارای ایراد نبوده و تمام اهل فضل و کمال تصدیق آن نموده، ما را در مجالس سماع می‌سرایند، در مستی تذکار نمایند. هر قدر ماها آن حکیم دانشمند را توصیف نماییم از عهده برآمد آن نتوانیم، مدح او را از فرنگیان باید شنید. «بهتر آن باشد که سر دلبران گفته آید در حدیث دیگران» قدر او را بیرونی می‌داند نه خودی که چه عَلَم فصاحت و بلاغت افراشته و در گلزار ایران چه گل‌های رنگارنگ کاشته که صدمهٔ هیچ تندباد بر اوراق گلشن او زیان نرسانیده و صرصر هیچ حوادث، بهار کلامش را مبدل به خریف نساخته. تیمناً و تبرکاً چند فرد ایراد کردم: نبایدت که پریشان بود قواعد ملک نگاه‌دار دل مردم از پریشانی چنانکه طایفه‌ای در پناه جاه توانند تو در پناه دعا و نیاز ایشانی (وله ایضاً) ضرورت است که آحاد را سری باشد وگرنه ملک نگیرد به هیچ‌گونه نظام به شرط آنکه بدانند سر اکابر ملک که بی‌وجود رعیت سری‌ست بی‌اندام (وله ایضاً) شنیدم که بیوه زن دردمند همی گفت و رخ بر زمین برنهاد هر آن کو خدایا به هر بیوه‌زن ترحم نیارد، زنش بیوه باد! (وله ایضاً) آنکه زیان می‌رسد از وی به خلق فهم ندارد که زیان می‌کند گله ما را گله از گرگ نیست این همه بیداد شبان می‌کند (وله ایضاً) امیر ما عسل از دست خلق می‌نخورد که زهر در قدح انگبین تواند بود عجب که در عسل از زهر می‌کند پرهیز حذر نمی‌کند از تیر آه زهرآلود (وله ایضاً) ای طفل که عکس رخت از خویش ندانی هرچند که بالغ شدی، آخر نه همانی شکرانهٔ زور آوری روز جوانی آن است که قدر پدر پیر بدانی (وله ایضاً) خدایا فضل کن که گنج قناعت چو بخشیدی و دادی گنج ایمان گرم روزی نماند یا بمیرم به از نان خوردن از دست لئیمان سلمان ساوجی نگویم که سلمان تویی کم ز کم گرفتم که بیشی ز هوشنگ و جم ببین تا از آن مایهٔ سروری چه بردند ایشان، تو هم آن بری اگر شیر و یا اژدهایی به زور سرانجام خواهی شدن صید مور اگر خواجه‌ای ور امیر اجل رهایی نیابی ز تیر اجل چرا خفته‌ای، خیز کاری بساز که خود در پی توست خواب دراز سلامی شنیده‌ام که قضا در کمان نکنند گر از ازل دل کس را نشان آن نکنند ز تیر حادثه آماج می‌کند هر دم هزار دل که به خود هرگز این گمان نکنند سحابی استرآبادی بر هر که رسی نکو ببین کان نیکوست کاو خواسته و ساخته حضرت اوست بر بی‌سر و سامانی من عیب مکن شاید که مرا دوست چنین دارد دوست (وله ایضاً) عالم به خروش «لا اله الا هو»ست غافل به گمان که دشمن است این یا دوست دریا به وجود خویش موجی دارد خس پندارد که این کشاکش از اوست سلمان ساوجی اسمش جمال‌الدین بن خواجه علاءالدین، از شعرای مشهور، کلامش موزون، در تعریف خود گوید: من از یمن اقبال این خاندان گرفتم جهان را به تیغ زبان من از خاوران تا در باختر ز خورشیدم امروز مشهورتر سوزنی، اسمش محمد از اهل فارس ز هر بدی که تو گویی هزار چندانم مرا ندانند آن‌گونه کس که من دانم به یک صغیره مرا رهنمای شیطان بود به صد کبیره کنون رهنمای شیطانم هواست دانهٔ من دانه چینی‌ها و نه دام اگر به دانه بماندم به دام درمانم هوا نماند تا ساعتی به همت هر هواللهی بزنم حلقه‌ای بجنبانم اگر نباشد با من «هو هدایت» تر به سوی هاویه بردی هوا چو هامانم به حق دین مسلمانی ای مسلمانان که چون به خود نگرم ننگ هر مسلمانم به حقِ «اشهد ان لا اله الا الله» چنان بمیرانم کاین قول بر زبان رانم (وله ایضاً) بارالها من به درگاهت پناه آورده‌ام بر حضور حضرتت روی سیاه آورده‌ام چهار چیز آورده‌ام یارب که در گنج تو نیست نیستی و حاجت و عجز و گناه آورده‌ام سنایی از اهل غزنین، فاضل و کامل، مؤمن موحد؛ بعض فضلا را عقیده این است که در سخنوری و طلاقت لسان و عذوبت بیان به انوری و نظامی برتری و بالاتری دارد، چنانچه یکی از فضلا گوید: گویی تو به من هر چه، از اشعار سنایی گو! رو نظم نظامی را بر فرق فرزدق زن! (من کلامه) ای سنایی به قوت ایمان مدح حیدر بگو ز عثمان! به مدیحش مدایح مطلق «[…] جاء الحق» (وله ایضاً) مگو مغرورِ غافل را برای امن او نکته مده محرورِ جاهل را به هر طبع او خرما نه حرف از بهر او آمد که سوزی زَهرهٔ زُهره نه حرف از بهر او آمد که دَرّی چادر زهرا (وله ایضاً) ابلهی دید اشتری به چرا گفت: نقشت همه کج است چرا؟ گفت: اشتر که اندرین پیکار عیب نقاش می‌کنی، هشدار! در کژ من، نکن به نقش نگاه تو ز من، راه راست رفتن خواه! (وله ایضاً) لطفِ او بی‌نوا نوازنده قهرِ او نازنین گدازنده ناکسان را به لطف خود کس کرد خاک را قبلهٔ مقدس کرد گر نبودی ازو عنایت پاک کی شدی تاجدار، مشتی خاک (وله ایضاً) اسرار وجود خام ناپخته بماند زآن گوهر بس شریف ناسفته بماند هر یک به دلیل عقل چیزی گفتند آن نکته که اصل بود ناگفته بماند حرف الشین * * * Şairlərdən seçmələr, 4 شاعر شیرازی ای سالک ره چه خفته‌ای؟ خیز! گر مرد رهی به ره درآمیز! صوفی و حکیم را رها کن روی دل خویش در خدا کن! گر راه خدای می‌نوردی بگذار طریق هرزه گردی! شاهی شبی با صراحی همی گفت شمع که: ای هر شبی مجلس‌آرای دوست تو را با چنین قدر پیش قدح سجود دمادم بگو از چه روست صراحی بدو گفت: نشنیده‌ای تواضع ز گردن فرازان نکوست؟ شیبانی، فتح‌الله کاشانی گر ندهد دادِ خلق، دادگر خاک دادگر آسمان بگیرد از او داد داد تو را داد، تا که داد دهی تو گر ندهی داد، داد از تو کند داد گوش به فریاد دادخواه کن امروز تا که به فردات می‌نگیرد فریاد داد ده امروز، تا که داد دهندت فردا کآنجا یکی است بنده و آزاد دادِ دل از شادی زمانه بگیرد شاه که دل‌ها کند به داد همی شاد شوکت ای فلک خانه‌ات خراب شود چگرت چون دلم کباب شود دیدم امروز نوشکفته گلی که ز عکس رخش گل آب شود از نزاکت، حباب پستانش به نسیمِ نفس خراب شود پیش رفتم که شاید از وصلش بوسه‌ای چند انتخاب شود لب پر از خنده کرد با من گفت به طریقی که دل کباب شود آرزوی مکیدنش نکنی که به لب نارسیده آب شود من گذشتم ز مدعا «شوکت»! خانهٔ آرزو خراب شود شاهی، اسمش ملک بن جمال‌الدین سبزواری شادم که ز من بر دل کس کاری نیست کس را ز من و ز کارم آزادی نیست گر نیک شمارند، وگر بد گویند با نیک و بد هیچ کسم کاری نیست شاهی، اسمش محمود نیشابوری گر برتر از آسمان بود منزل تو وز کوثر [هم] سرشته باشد گِلِ تو چون مهر علی نیست اندر دل تو مسکین تو و سعی‌های بی‌حاصل تو شاهی، اسمش ملک ای دل همه اسباب جهان خواسته گیر باغ طربت سبزهٔ آراسته گیر وآنگاه بر آن سبزه شبی چون شبنم بنشسته و بامداد برخاسته گیر! شاه، علاءالدوله صد خانه اگر به طاعت آباد کنی به زآن نبود که خاطری شاد کنی گر بنده کنی ز لطف آزادی را بهتر که هزار بنده آزاد کنی شرف قزوینی پس و پیش این راه بس اندکی‌ست رونده اگر پیش اگر پس یکی‌ست ندانم از این‌جا کجا می‌رویم چرا آمدیم و چرا می‌رویم ز اندیشه خون شد جگرها بسی ولی حل نکرد این معما کسی شهد، اسمش ابوالحسن [سعدی] عاملان در زمان معزولی همه شبلی و بایزید شوند باز چون بر سر عمل آیند همه چون شمر و چون یزید شوند شهد، اسمش ابوالحسن خراسانی دوشم گذر افتاد به ویرانهٔ طوس دیدم جغدی نشسته بر جای خروس گفتم: چه خبر داری از این ویرانه؟ گفتا که: جز این نیست افسوس افسوس شانی هراتی ای دل! حیات خضر و ثبات جهان مخواه ندوهٔ بی‌زوال و غم بی‌کران مخواه گر خود سکندری، پی آب خضر مرو عمر ابد برای غم جاودان مخواه! شریف تبریزی کو همنفسی؟ تا کنم اظهار غم دل زان پیش که بندد غم دل راه نفس را شفاح شیرازی [بابا طاهر عریان] اگر آهی کشم صحرا بسوزد جهان را سر به سر تا پا بسوزم بسوزم عالم ار کارم نسازی چه فرمایی؟ بسازی یا بسوزم؟ شاه عباس ماضی [شاه طهماسب] یک چند پی زمرد سوده شدیم یک چند به یاقوت تر آلوده شدیم آلودگی بود به هر رنگ که بود شستیم به آب توبه آسوده شدیم شاه عباس ثانی صفوی دیروز چنان وصال جان افروزی امروز چنین فراق عالم‌سوزی افسوس که مستوفی دیوان قضا آن را روزی نویسد، این را روزی دیشب شب وصل با چنان حور لبی امشب، شب هجر با چنین تاب و تبی افسوس که مستوفی دیوان قضا آن را به شبی نویسد، این را به شبی شاهی نظام‌الدین شیرازی یاد حق می‌کنند غافل از او خود چه خواهند برد حاصل از او؟ حرف الصاد صافی، اسمش محمود، از اصفهان دردا که دوای درد پنهانی ما افسوس که چارهٔ پریشانی ما در عهدهٔ جمعی‌ست که پنداشته‌اند آبادی خویش را ز ویرانی ما (وله ایضاً) آبادی بتخانه ز ویرانی ماست جمعیت کفر از پریشانی ماست اسلام به ذات خود ندارد عیبی هر عیب که هست از مسلمانی ماست صباحی، اسمش سلمان، از اصفهان غبر غمش از سرود رود چه حاصل؟ آن‌که از هجرش ز جوی دیده رود رود شاهد از سعدی آورم -که روانش مهبط انوار فیض باد- که فرمود: درست به دنیا و آخرت نتوان داد صحبت یوسف به از دراهم معدود عمر که در هجر بگذرد، نکند نفع جان که ز جانان جدا بود، ندهد سود شکر الهی کنم که کرد نصیبم وصل شما را که بود غایب مقصود صائب، اسمش محمدعلی تبریزی شیشه را بر طاق نسیان نه، قدح را خُرد کن بشکن از خون سیه مستان خمار روزگار توبهٔ عهد جانان [جوانی] را قبول دیگر است بگذر از می در جوانی، ای بهار روزگار! صابر سرمدی ز روزگار به رنجم ز دوستان محروم چو مرتضی ز خلافت، چو فاطمه ز فدک سپهر پیر به من آن کند که اهل خرد هزار عیب کنند ار چنان کند کودک صادق سینه که مجروح شد از تیر عشق می‌نپذیرد علاج جز که به تدبیر عشق مصلحت حال ما نیست به تدبیر عقل بر سر ما هر چه رفت، رفت ز تعبیر عشق صابر، اسمش شهاب‌الدین ترمذی ای دو چشم منت به تو نگران چند چندی بگیر در دگران (!) چند نازی چو معتبر شده‌ای؟ که نخواهند مرد معتبران از پی مردن و ز حفظ حیات حیله‌ها ساختند حیله‌گران به هنر قصد مرگ دفع نشد تا بمردند همچو بی‌هنران صباحی، سلمان اصفهانی یارب بنای عالم از این پس خراب باد افلاک را درنگ و زمین را شتاب باد تا روز دادخواهی آل نبی شود از پیش چشم مرتفع این نه حجاب باد آلوده شد جهان، همه از لوث این گناه دامان خاک شسته ز طوفان آب باد بر کام اهل بیت نگشتند یک زمان در مهد چرخ، چشم کواکب به خواب باد لب تشنه شد شهید جگر گوشهٔ رسول هر جا که چشمه‌ای است به عالم، سراب باد از نوک نیزه تافت، سر آفتاب دین در پردهٔ کسوف نهان آفتاب باد هر کس دلش به عترت آل نبی نسوخت مرغ دلش به آتش حسرت کباب باد در موقف حساب، «صباحی» چو پا نهد جایش به سایهٔ عَلَمِ بوتراب باد! حرف الضاد نام، ضیاء محمد طهرانی از خلق زمانه پا کشیدن خوشتر در گوشهٔ عزلت آرمیدن خوشتر زنهار «ضیا»! علاج چشمت نکنی ارضاع زمانه را ندیدن خوشتر! حرف الطاء طاهر هرانی تو را به مهر و وفا اعتبار نتوان کرد چرا که عمری و بروی مدار نتوان کرد! طبیب، اسمش میر عبدالباقی بن میر محمد رحیم اصفهانی با هدیه نبوییم ورا زآنکه نشاید کس مشت‌خسی تحفه برد باغ ارم را با دست تهی آمده‌ام زآنکه نزیبد جز دست تهی تحفه خداوند کرم را طبری، اسمش محمد، از بلاد اصفهان بدی را با بدی پاداش کردن نه کار مردم آزاده باشد کسی خاری فکند ار زیر پایت تو دستش گیر اگر افتاده باشد طائف محمدعلی زبان و دل موافق ساز، هنگام دعا کردن! به یک انگشت نتوان عقده‌ای از رشته واکردن حرف الظاء ظهری، اسمش طاهر مرا بپرور و در کسب نام باقی کوش که جز ذخیر نماندی معین و یحیی را جزای خیر عمل بین که روزگار، هنوز خراب می‌نکند بارگاه کسری را! با هنر باش هر چه خواهی کن! نه بزرگی به مادر و پدر است نافهٔ مشک را ببین به مَثَل! کین قیاس بدیع معتبر است ظفر همدانی، به اسم تخلص دارد. جزای خیر عمل بین که روزگار هنوز خراب می‌نکند بارگاه کسری را ظهیرالدین بن محمد فاریابی گیتی که اولش عدم و آخرش فناست در حق او گمان ثبات و بقا خطاست مشکل‌تر این‌که گر به مثل دور روزگار روزی دو مهلتی دهدت، گویی آن بقاست نی نی که در زمانه تو مخصوص نیستی بر هر که بنگری به همین درد مبتلاست ظاهر غافل‌اند این منجمان از کار نیست در کارشان دل بیدار همهٔ باد حکم باد آن کار (!) تو ز احکام سیره دست مدار اختراعی چنین هر آنکه نهاد راه بنمود، لیک در نگشاد خلق را کرد جمله سرگردان وآن‌چه کرد از عمل به دور جهان نیست الا به قدرت یزدان نیک و بد در طبایع ارکان بی‌قضا خلق یک نفس نزنند عاقلان را چنان جرس نزنند حرف العین * * * Şairlərdən seçmələr, 5 عارف، جمال‌الدین اصفهانی این عمر که از نیمهٔ هشتاد گذشت یادش چه کنی که شاد و ناشاد گذشت در آب دو ساله کشتی انداز و نگر در آب بیابی آن‌چه از باد گذشت عسس شیرازی در روزگار حق نمک گم نمی‌شود چینی هنوز یاد ز فغفور می‌کند عطا، رازی بن یعقوب آب بهتر هزار بار از می و من الماء کل شیء حی نخورم آن‌چه عقل من ببرد در من افتد چو آتش اندر نی مر مرا طاقت دو آتش نیست آتش دوزخی و آتش می عماره، اسمش منصور بن محمد غره مشو بر این‌که جهانت عزیز کرد ای بس عزیز کردهٔ خود را که کرد خوار مار است این جهان و جهانجوی مارگیر وز مارگیر مار برآرد همی دمار عرفی، اسمش محمد، از سادات شیراز «عرفی» دم نزع است و همان مستی تو آخر به چه مایه بار بربستی تو؟ فرداست که دوست نقد فردوس به کف جویای متاع است و تهی دستی تو! (وله ایضاً) چندان با نیک و بد سر کن که بعد از مردنت، «عرفی»! مسلمانت به زمزم شوید و هندو بسوزاند ایضاً قصیدهٔ مطول که در وصف بارگاه مولای متقیان نوشته، شاه‌بیتش این است: این بارگاه کیست که گویند بی‌هراس که ای اوج عرش سطح زمین تو را مماس؟ عهدی، مولدش معلومم نیست زبان از سوز دل شد همچو آتش در دهان من مکن ای مدعی کاری که افتی بر زبان من! عصمت بخارایی سرخوش از کوی خرابات گذر کردم، دوش به طلب‌کاری ترسا بچهٔ باده‌فروش پیشم آمد به سر کوی، پری رخساری کافری عشوه‌گر، از زلف خودش بار به دوش گفتم: این کوی چه کوی‌ست و تو را خانه کجاست؟ ای همه مر خم ابروی تو را حلقه به گوش گفت: تسبیح به خاک افکن و ز نار ببند سنگ بر شیشهٔ تقوی زن و پیمانه بنوش! بعد از آن، پیش من آ تا به تو گویم رمزی راه این است، اگر بر سخنم داری گوش! زود دیوانه و سرمست دویدم پیش‌اش به مقامی برسیدم که نه دین ماند و نه هوش دیدم از دور، گروهی همه دیوانه و مست وز تَفِ بادهٔ عشق‌اش، همه در جوش و خروش چون سررشتهٔ ناموس بشد از دستم خواستم تا سخنی پرسم، گفتا که خموش! این نه کعبه‌ست که با پا و سر آیی به طواف وین نه مسجد که در او بی‌ادب آیی به خروش این خرابات مغان است، درو مستان‌اند از دم صبح ازل تا به قیامت، مدهوش گر تو را هست در این عشوه، سر یک رنگی دین و دانش به یکی جرعه چو عصمت بفروش! عطار، اسمش ابوطالب، بشر تخلص دارد؛ ترجمهٔ حالش مشهور تو خامی این حدیثت خوش نیفتد که جز در پخته این آتش نیفتد (وله ایضاً) در کلاه فقر می‌باید سه ترک ترک دنیا، ترک عقبا، ترک ترک (وله ایضاً) مرغی بودم پریده از عالم راز تا بوکه برم خبر ز سفلی به فراز چون هیچ کسی نیافتم محرم راز زان در که درآمدم برون رفتم باز عشقی بخارایی گروهی چو یک مشت عفریت عریان به کنجی چو گور یهودان خیبر سبک سایه [جامه] و سنگ فرش و غذا غم هنر فتنه و فخر شور و شرف شر چو نستاس ناکس، چو خنریز خیره چو یأجوج بی‌حد، چو مأجوج بی‌مر سواران ولی بر نمد زین جارخ [سارخ؟] شجاعان ولیکن به فسق و به ساغر همه غافل از حکم دین و شریعت همه بی‌خبر از خدا و پیمبر چو دیوان بندی همه پسیر و بُرنا چو غولان وحشی همه ماده و نر عاشق، اسمش محمد اصفهانی چون غیر عدل نیست، اگر پرده بردرند بر ما که هیچ عذر نداریم در جواب گر دل نهم به عفو، کدامین وسیله‌ام ور تن دهم به خشم، کدامم توان و تاب؟ (وله ایضاً) پروانه‌صفت، چشم بر او دوخته بودم ناگاه خبردار شدم، سوخته بودم علی سمرقندی ور نداری در پناهم، داردم آن‌کس که داشت میر محمد را، به غار اندر، پناهِ عنکبوت عالی نعمت‌خانی بیهوده به حرف لب گشودن، چه ضرور؟ تیغ همه بر خود آزمودن، چه ضرور؟ دانا محتاج نیست نادان منکر پس مصدر فعل لغو بودن، چه ضرور؟ (وله ایضاً) تا چند کسی دست دعا بردارد کین‌ظالم از این مهلکه پا بردارد بنشسته چنان قوی که برداشتنش کار دگری نیست، خدا بردارد عصار شُدم ز طعن خلق که مرغان عشق را شاخی که سنگ می‌رسدش آشیان کنند عجری چه رشک می‌برد ای دل به کشتگان غمش؟ تو هم به مقصد خود می‌رسی، شتاب مکن! عبدالله کاشغری در مقامی که عقل و ایمان است مردنش به که زاد او آن است عنصری قزوینی چهار وقت برای چهار کار بود کسی ندید و نبیندش از چهار جدا به وقت قدرت عفو و به وقت ذلت رحم به وقت تنگی بخشش، به وقت عهد وفا حرف الغین غنی، به اسم تخلص داشت، از سادات قم است عمری به ره وفا نشستیم، عبث دل جز تو به دیگری نبستیم، عبث در پیش تو قدر هر شکستی بیش است با این همه استخوان شکستیم، عبث غیاث یزدی، گویا نقاش هم بوده است بیچاره کسی که شهر یزدش وطن است بیچاره‌تر آنکه نقش بندیش فن است زین هر دو بتر کسی که اهل سخن است ناچار کسی که این سه دارد چو من است غیرت، مولدش معلومم نیست هر جا که یسار آشنایی‌ست تو را دریاب که خضر رهنمایی‌ست تو را ضایع نشود به خلق احسان کردن هر دست گرفته‌ای عصایی‌ست تو را! (وله ایضاً) روباه بازی فلکم کی کند زبون اکنون که نقد [؟] شیر خدا گشت یاورم باشد مرا امام به حق، شیر حق، علی کز مهر او پر است دل مهر پرورم غرضی، اسمش ابوالحسن، مولد معلومم نیست چو دیده نعمت بیند، به کف درم نبود سر بریده بود، در میان زرین تشت حرف الغاء غنی کشمیری نه پای درون آمده، نه پای برونم درماندهٔ این دایره‌ام، همچو جلاجل حرف الفاء * * * Şairlərdən seçmələr, 6 فردوسی اسمش میرزا ابوالقاسم طوسی -علیه‌الرحمه- پادشاه شعرا و ممدوح شاه و گدا، شاعر به آن هنروری مادر جهان نزاییده. با وجود صدها رقیب که همه در فنون شعر ماهر مانند عنصری و غیره لاف «انا ولا غیر» زدندی، تمام اوقات خود را صرف نمودند که نکته‌ای گیرند به او و ایرادی به وی آورند، موفق نشدند و از حسرت مردند، در علوم ریاضی و رجال و منطق و تاریخ سرآمد دوران و مشار بالبنان بود و در حقیقت زبان و رسوم ایران را زنده کرد. علاوه از فن شعر، چند هزار بیت در یک بحر و وزن سرودن سهل نیست، آهنگ اشعار آن مرد دانای بزرگوار، از ابتدا تا انتها، حالت غریب دارد، خواننده و شنوندهٔ کلام آن، شیخ و شاب را قوهٔ شجاعت حاصل گردد به نوعی که گویا در میدان رزم حاضر است؛ و کتاب او در نزد هر قوم با عزت و احترام است. عالی‌جنابی و غنی طبعی او به حدی که زحمات چندین سالهٔ خود را در آنی به حمامی و دلاک بذل فرمود، و حفظ شرافت شأن خود را در هر السنه و افواه جاری نمود، چنانچه ترجمهٔ حالش را مختلف به السنهٔ خارجی نموده‌اند، نه مانند شعرای عصر ما که تملق و مبالغه را شعار ساخته‌اند. وصیت انوشیروان به هرمز، من کلامه به نیکان گرای و به نیکی بکوش به هر نیک و بد پند دانا نیوش همه پاک پوش و همه پاک خور همه بندها یادگیر از پدر به یزدان پناه به یزدان گرای چو خواهی تو را باشد او رهنمای جهان را چو آباد داری به داد بود گنجت آباد و تخت تو شاد چو نیکی نمایند، پاداش کن نمان تا شود رنج نیکان کهن هنرمند را شاد و نزدیک‌دار جهان بداندیش تاریک‌دار به هر کار با مرد دانا سگال به رنج تن از پادشاهی منال ز نیکی فرومایه را دور دار به بیداد گر مرد نگذار کار همه گوش و دل سوی درویش‌دار غم کار او چون غم خویش خوار گر این پند ما شوی کار بند همیشه کلامت بماند بلند! (وله ایضاً) ز بدگوهران بد نباشد عجب نشاید ستردن سیاهی ز شب ز ناپاک‌زاده مدارید امید که زنگی به شستن نگردد سپید بزرگی سراسر به گفتار نیست که صد گفته چون نیم کردار نیست (وله ایضاً) کنون ای خردمند ایرج خرد بگو تا چه داری بیار از خرد خرد بهتر از هر چه ایزد بداد ستایش خرد را به از راه داد خرد افسر شهریاران بود خرد زیبِ سور نامداران بود خرد زندهٔ جاودانی شناس خرد مایهٔ زندگانی شناس خرد رهنمای و خرد دل‌گشای خرد دوست بهر تو در دو سرای خرد جسم و جان است، چون بنگری تو بی‌جسم شادان جهان نسپری! (وله ایضاً) خداوند بالا و پستی تویی ندانم کیی، هر چه هستی، تویی! فخرالدین رازی هرگز دل من ز علم محروم نشد کم ماند ز اسرار که مفهوم نشد هفتاد و دو سال عمر کردم تحصیل معلومم شد که هیچ معلوم نشد فدای طهرانی این جهانی‌ست در او نیست کسی را بنیاد کهنه دری است [دیری‌ست] که بسیار چو ما دارد یاد این جهانی‌ست که جمشید و فریدون دیده است این جهانی‌ست که داوود و سلیمانش به باد فضولی ملا محمد بغدادی اگر عمرها مردم بد سرشت بود همدم حوریان بهشت در آن محفل پرصفا، روز و شب ز جبریل خوانند فنون ادب بر آن اعتقادم سرانجام کار نگردد از او جز بدی آشکار وگر سال‌ها گوهر تابناک فتد خوار و بی‌قدر بر روی خاک برآنم که کمتر نشیند غبار ز خاکش بر آیینهٔ اعتبار چو از خاک برداری آن گوهر است شهان را برازندهٔ افسر است فضل‌الله بن ابوخیر غزنینی جسمم همه اشک گشت چشمم بگریست در عشق تو بی‌جسم همی باید زیست از وی اثری نماند، این عشق از چیست چون من همه معشوق شدم، عاشق کیست؟ فریدون، مولدش معلومم نیست تا در طلب دوست همی بشتابم عمرم به کران رسید و من در خوابم گیرم که وصال دوست در خواهم یافت این عمر گذشته در کجا دریابم؟ فخری شیرازی ای جملهٔ بی‌کسان عالم را کس یک جو لطف تو [از] هم عالم بس من بی‌کسم و کسی ندارم جز تو از لطف به فریاد من بی‌کس رس! فدایی نه منزل است بیابان بی‌نهایت عشق که به در از فلکات است یک ورا سیاح کدام کشتی از این ورطه روی ساحل دید وگر ز نوح نبی بودش بهتری ملاح تو از فنون مساحت می طرب پیمای که چرخ خاک بپیماید از ره مساح معین است که تن خاک راه خواهد شد ولی نگشت مشخص که چون شود ارواح فراهی به دل مهر غمازی اندوختن بود آتش جور افروختن حرف القاف قادری جهان چیست؟ ماتم‌سرایی در او نشسته دو سه ساعتی رو برو جگر پاره‌ای چند بر خوان او جگر خورده‌ای چند مهمان او قاآنی شیرازی اسمش میرزا حبیب‌الله، لقبش حسام، شاهرودی بود کامل، در شعر ید طولایی داشت. فصاحت کلام و بلاغت مقامش به حدی بود که بر اکثر شعرای متقدمین و متأخرین برتری داشته و گوی سبقت از همگنان ربود، از علوم و فنون بهرهٔ وافی و حظی کافی داشت. اگر می‌خواست نام بسیار بلند با شرف در زمانه به یادگار می‌گذاشت ولی افسوس که آن فضل و کمال را در غیرموقع صرف کرده خدمتی به ملک و ملت خود نکرد. هر چه سروده از جهت جایزه و انعام بوده، دو بیت از آن یاد ندارم که با مسلک این کتاب برآید تا درج نمایم. اشعار آن مرحوم بسی آبدار و درر بار است ولی بی‌فایده از معنی بسی دور به مقدار است. می‌توان در مناسبت مثل اشعار لادری گرفتن. ز افسانه زنبور شلوار بربر [ابر] توان آسیا ساخت اما به صبر اگرچه دو سه قصیده در منقبت مولای متقیان امیرالمؤمنین -علیه‌الصلوة والسلام- سروده ولی صد حیف که در آخر ارزان فروخته، بدیهی است آن هم به‌خاطر وزیر بود، نه به جهت حضرت امیر (ع). خدا کاسد کند بازار این سخن فروشان را که کلامی نگویند مگر به ریا، سخنی نسرایند مگر به بها، به قول فرصت شیرازی: منم از جملهٔ ایشان یک‌تن که خدا خرد کند گردن من «در عمر خود یک بار سخن فروختم هنوز خجل‌ام در نزد وجدان خویش، پس آنان که سخن‌فروشی را شعار ساخته و پیشه و کسب خود قرار داده‌اند نمی‌دانم چون کنند.» چون از ادبای معاصرین نامی در این منتخبات ایراد نیافته، ولی به مناسبت مقام ذکری از ادیب یگانه و فاضل فرزانه، و عالم زمانه، فرصت، به میان آمد لذا واجب و لازم شد که چند بیت از اشعارش که به جهت عبرت سروده در این کتاب درج و این اوراق را به کلام شیرین و الفاظ رنگین آن عالم یگانه و فاضل فرزانه رشک گلستان ارم نمایم که الحق شایستهٔ هزار تحسین است. اگرچه این بنده از فیض صحبت ایشان محروم و از یمن ملاقات مهجورم، ولی از آن‌جایی که «الکلام صفت المتکلم» از آثار سخنش هویداست که در غالب علوم و فنون بهرهٔ کافی داشته و به هر زبان و مسلک بینایی وافی بوده، کلامش عالی و خدمتش به بنی‌نوع خود قابل قدر و آن‌چه ممکن بود ادا کرده و فرصت را فوت نکرده، مداح این و آن نیست فضایل خود را داناست؛ خدا به ادبا و فضلا دیدهٔ بینا دهد که وقت را مغتنم شمارند و فرصت را از دست ندهند و آن‌چه گویند از تهذیب اخلاق گویند و آن‌چه سرایند از حب وطن و ترویج شریعت سرایند و از طریق نیک‌خواهی درآیند و نصیحت عامه را غنیمت شمارند. مردمان با بصیرت و دانا را لازم است که تفاوت سخنان فرصت و قاآنی را در میزان عقل بسنجند و حق بدهند. در نظر ارباب بصیرت واضح و آشکار است که کتاب قاآنی من‌البدو الی الختم مانند قصیده‌ای است در معنی که در جواب سوزنی گفته. سرآورده به در بر / بر خر نر بر / بر زیر و زبر بر / ساده پسر بر / به تاریخ و سیر بر /... الخ. شاهد این سخن در نزد اهل خبرت همانا قصایدی است که در مدح مرحوم امیرنظام سروده و بعد از آن در حق میرزا آقاخان نوری گفته در ستودن این ضدین، جمله را واضح و مبرهن است، این ایرادی است که جملگی برآن‌اند. باری نام نامی فرصت، آقا میرزا، از سادات شیراز است. من کلام فرصت شیرازی است گامی به سوی استخر نه ای دل عبرت بر در بارگه جمشید رو آور و عبرت بر چشمی به نگه بگمار، گوشی دو سه ره میخار دستی به اسف بردار، کن چشم ز عبرت تر هر سو که بنا بینی، بسا خاک شده یکسان هر جا که سرا یابی، ویرانه شده یک سر تختی که سر رفعت بر تختهٔ مینا سود چون خوردهٔ مینا بین، بشکسته ز پا تا سر زان بوم نعیب زاغ آمد، همه بر گوشت بر جای سرود رود، آواز دف و مزمر در ساحت ایوانش جغد است و زغن ساکن این یک شده بر بط زن و آن آمده خنیاگر یک جای ثعالب را خدام نگر در بزم یک جای عناکب را حجاب ببین بر در در ماتم جمشید است گریان، همه این فرگاه نک اشک روان اوست آن آب که در فرغر بر ملک فریدون، لب بگشوده به ضحاکی هر جا که شکافی هست بر کنگرهٔ منظر در پشتهٔ آن لاله است، خون جگر دارا بر تودهٔ آن سبزه است، خاک تن اسکندر خود خون سیاوش است، آن می که برد در خم از کلهٔ کاووس است، آن خاک که شد ساغر شهد لب شیرین است، نقلی که نهد ساقی آه دل پرویز است، دودی که دهد مجمر ز آتشکده رفته است آب، خاکش همگی بر باد پیوسته کف آب است، بر جای تف آذر دانی که چرا رفت آب ز آتشکده، همچون دود؟ یا رفت چرا بر باد آن خانه چو خاکستر؟ میلاد محمد شد کز مثل چنین مولود تا حشر عقیم آیند این چارتنان مادر بر باد شد از دادش تخت و کلهٔ کسری نابود شد از بودش ملک و سپه قیصر چون قصیده طولانی بود لذا اختصار نمودم، هر کس سایل به خواندن تمامی آن باشد به آثار عجم رجوع فرماید. جناب فرصت در غالب علوم و فنون مهارت تام و تمام داشته، گویا در نقاشی هم ماهر بوده؛ از این غزل می‌توان دریافت پایهٔ شعرسرایی و قوت نقاشی او را: تمثال دو زلف و رخ آن یار کشیدم یک روز و دو شب زحمت این کار کشیدم اول شدم آشفته ز نقش سر زلفش آخر به پریشانی بسیار کشیدم آغوش و کنارم همه شد غیرت تاتار تا تاری از آن طرهٔ طرار کشیدم در تیرگی زلف کشیدم رخش از مهر گفتی که مهی را به شب تار کشیدم اندیشه نمودم که کشم ابروی آن شوخ اندیشه چه کج بود کمان‌وار کشیدم بر خامه‌ام از تیر فلک بانگ زه آمد زان سخت کمانی که به دشوار کشیدم سحر قلمم بین که کشیدیم دو چشمش گفتی به فنون نقش دو سحار کشیدم نوک مژه‌اش را به یکی خامهٔ دلدوز خون‌ریزتر از خنجر خون‌خوار کشیدم آشوب قیامت همه شد در نظرم راست چون قامت آن دلبر عیار کشیدم قاسمی اصفهانی ز اجزای وجودم هر یکی درد دگر دارد طبیب دردمند از من کدامین درد بردارد؟ قوافی گنجه‌ای دلا امروز کاری کن که فریادت رسد فردا چه باشی طالب دنیا کز آن غالب شود رسوا بباید رفتنت ناگه، چه سلطان و چه دربانی ببایدت مردنت ناچار، گر نادانی ار دانا! فنایی، اسمش محمود گر مرد رهی، رفیق ره باید داشت خود را نگه از هزار چه باید داشت در خانهٔ دوستان چو محرم گشتی دست و دل و دیده را نگه باید داشت! (وله ایضاً) با قوت پیل، مور می‌باید بود با ملک دو کون، عور باید بود! حرف الکاف کاظم، ظاهراً تبریزی است این مرغ دل که در قفس سینهٔ من است آخر مرا به خانهٔ صیاد می‌برد کاووس جرجانی آرخ! گلهٔ خویش به پیش که برم من؟ کاین درد مرا دارو جز تو به دگر نیست ای پیر بیا تا گلهٔ خود به تو گویم زیرا که جوانان را ز این حال خبر نیست! کشری بخارایی چون تیشه مباش، جمله بر خود متراش چون رنده، ز کار خویش بی‌بهره مباش تعلیم ز اره گیر در علم معاش چیزی سوی خود می‌کش و چیزی می‌پاش! گربه می‌رسانم خویشتن در بزم جانان بر وصال راه در هر گوشهٔ دیوار پیدا می‌کنم اگرچه مناسبت نداشت و مقامش گذشته ولی به مناسبت گربه لازم آمد که در این‌جا درج شود: «سگ» از ندمای شاه عباس بود، روزی شاه به شکار رفته، پس از مراجعت، بداهتاً چنین گفت: سگ قزوینی، حسن‌بیگ سحر آمدم به کویت، به شکار رفته بودی تو که سگ نبرده بودی، به چه کار رفته بودی؟ کافی، اسمش سعدالدین بخارایی طاووسکی بدیدم پر خویش می‌کَند گفتم: مکن که پر تو با زیب و افسر است بگریست زار زار، مرا گفت: ای حکیم آگه نئی که دشمن جانم همین پر است! کریم، اسمش بهاءالدین سمرقندی مدحت کن و بستای کسی را که محمد بستود و دعا کرد بدو داد همه کار آن کیست بر این حال، که بودست و که باشد جز شیر خداوند جهان حیدر کرار؟ کمال مراغه‌ای صورت‌پذیر جمله ذواتی، چه نادری نقش نگین جمله جهانی، چه جوهری بهر چه لاف معجز موسی نمی‌زنی کز جیب خویشتن ید بیضا درآوری؟ حرف المیم * * * Şairlərdən seçmələr, 7 معین بن عبدالله شیرازی ایام بقا چو باد نوروز گذشت روز و شب ما به محنت و سوز گذشت تا چشم نهادیم به هم، صبح دمید تا چشم گشادیم ز هم، روز گذشت محوی همدانی گویم که به عالمم تمنایی نیست گویم که مرا هم ز تو پروایی نیست زان ساکن کربلا شدستی کامروز در مقبرهٔ یزید حلوایی نیست میرزا مهدی، محرر تاریخ نادری چون حاصل عمر ما فریب است و دم است بیدار مکن گرت به هر دم ستم است مغرور مشو که اصل و فرع من و تو اندر دو سرا یکی نسیم است و دم است مشتاق اصفهانی فغان از دست شد آزادی ما به غم‌ها شد مبدل شادی ما پی تعمیر خود ویران نمودند مهان کم خرد آبادی ما (مناسب مقام است) آنان که باشد فرض‌شان غمگین دلان شادان کنند درد دل ما بی‌کسان از لطف خود درمان کنند افسوس از این رفتارشان بر عکس شد کردارشان کز بهر آبادی خود آباد ما ویران کنند مستور، اسمش عبدالله شیرازی یوسف مصر در این شهر به بازار یک‌ست همه باشند خریدار و خریدار یک‌ست همچو پرگار اگر دور زنی در همه جا چو به وحدت نگری نقطهٔ پرگار یک‌ست آفتاب رخ او تافت به هر آیینه مختلف گر چه نماید همه انوار یک‌ست محمود پهلوان گنجه‌ای مردِ تمام آنکه نگفت و بکرد آنکه بگفت و بکند نیم‌مرد وآنکه بگفت و نکند، زن بود نیم زن است آنکه نگفت و نکرد مختار بن عثمان غزنوی نه عجب گر نبودشان خبر نیک و بد خویش کز حریصی و جهالت همه [در] خواب و خمارند چون درختانِ به بارند به دیدار ولیکن چون به کردار رسد، یکسره بیدند و چنارند مسعود جرجانی سر به پیش خسان فرو نارم که نه از کبر سرو هر چمن‌ام منت هیچ‌کس نخواهم از آنک بسندهٔ کردگار ذوالمنن‌ام محتشم -علیه‌الرحمه- کاشانی بر حرب‌گاه چون ره آن کاروان فتاد شور نشور واهمه را در گمان فتاد ناگاه چشم دختر زهرا در آن میان بر پیکر شریف امام زمان فتاد بی‌اختیار نالهٔ «هذا حسین!» از او سرزد چنان‌که آتش از او در جهان فتاد منوچهر شصت‌کله بوخارایی [منوچهری دامغانی] جهانا چه بد مهر و بد خو جهانی چو آشفته بازار بسازارگانی غبی‌تر کس، آنکش غنی‌تر کنی تو فروتر کس، آنکش که برتر نشانی مولوی، اسمش جلال‌الدین، از بلخ است آنان که به سر در طلب کعبه دویدند چون عاقبت‌الامر به مقصود رسیدند از سنگ یکی خانهٔ اعلای مکرم اندر وسط وادی بی‌زرع بدیدند رفتند در او تا که ببینند خدا را بسیار بجستند، خدا را بندیدند (وله ایضاً) رومی! نشد از سِرِ علی کس آگاه زان روکه نشد کس آگه از سِرِ اِله یک ممکن و این همه صفات واجب لاحول و لا قوة الا بالله مهدی، مولدش معلوم نیست گر طالب عرفانی ای دل ز صفا دم زن هستی به کناری نه، لاف من و ما کم زن! محمود شبستری هر آنکس را که اندر دل شکی نیست یقین داند که هستی جز یکی نیست نهادی ناحقی را نام خواهر حسودی را لقب دادی برادر عدوی خویش را فرزند خوانی ز خود بیگانه خویشاوند خوانی همه افسانه و افسون و بند است به جان خواجه کانها ریشخند است ملهم، از اهل خوی گر طاعت اهل آسمان کردستی یک دم ز قیام امر حق ننشستی جز مهر علی به دیگری پیوستی شک نیست که در نار سقر بنشستی (وله ایضاً) گر معصیت جملهٔ جهان کردستم درهای صلاح بر رخم بستستم با حب علی ز قید تن رستستم بی‌شک به جزا بگیردش از دستم (وله ایضاً) ای عمر من! عمر را وفا نیست آیین جهان به جز جفا نیست آنان‌که به ناز خو گرفتند رفتند همه، یکی بقا نیست ایشان عزیز مصر بودند امروز ز نام‌شان به جا نیست مظهر، از اهل تبریز چو بزم خویش خالی دید ز اغیار به خود هم شمع و هم پروانه شد دل برای زاهدان و بهر رندان گهی مسجد، گهی میخانه شد دل گهی یار و گهی اغیار گردید گهی خویش و گهی بیگانه شد دل گهی در کوه‌ها لعل درخشان [بدخشان] گهی در بحرها دردانه شد دل به‌هر محفل حدیث اوست مظهر عجب اندر جهان افسانه شد دل (وله ایضاً) ملک تجرید گرفتیم به یک آه سحر لاجرم خیمه به پهلوی مسیحا زده‌ایم حرف النون ناصر خسرو علوی ترجمهٔ حالش معلومِ خواص و عوام، از اعداء زحمت‌ها کشیده و شهر به شهر گریخته چنانکه می‌گوید: بر من بیچاره گشت سال و ماه و روز و شب کارها کردند بس نغز و عجب، چون بوالعجب گشت بر من روز و شب چندان‌که گشت از گشت او موی من مانند روز و روز من مانند شب (وله ایضاً) با تن خود حساب خویش بکن گر مقری به روز حشر و حساب به حرام و خطا چو نادانان مفروش ای پسر حلال و صواب مرغ درویش بی‌گناه مگیر که نگردد تو را عقاب عقاب ای سپرده عنان دل به خطا تنت آباد و دل خراب خراب بر خطاها مگر خدای نکرد با تو اندر خطاب خویش خطاب خوی گرگان همی کنی پیشه گرچه پوشیده‌ای جسد به ثیاب کارهای چپی به لابه [بلایه] مکن که به دست چپت دهند کتاب تخم اگر جو بود، جو آرد بار بچه سنجاب، زاید از سنجاب چونکه از خیل دیو بگریزی در حصار مسبب الاسباب به پی جبرئیل برد تا نگردید دیو زیر رکاب بس نمانده‌ست کآفتاب خدا سر ز مغرب برون کند ز حجاب ز پس یسارِ بد نماز مکن که بخفته است مار در محراب (وله ایضاً) ناصر خسرو به راهی می‌گذشت مست و لایعقل، نه چون میخوارگان دید قبرستان و مبرز روبه‌رو بانگ بر زد هان ای نظارگان نعمت دنیا و نعمت خواره بین اینش نعمت، آنش نعمت خوارگان! نظامی، اسمش محمد [ابومحمد الیاس]، از ولایت گنجه شاعری است ماهر، در فصاحت و بلاغت داد سخن داده چنانچه در مدح خود گوید و مبالغه نمی‌کند: سخن از من آفریده، چو فتوت از مروت هنر من آشکارا، چو طراوت آشکارا (وله ایضاً) ز بعد معرفت کردگار لم یزلی نبی شناسم و آنگه علی و آل علی خداست آنکه تعقل نمودن کنه‌اش برون نهاده قدم از حدود محتملی نبی است آنکه بود در مدارس، تحقیق بری کتاب کمالش ز نکتهٔ جدلی علی است آنکه گذارد ز برق لمعهٔ تیغ حسود را که کند نقد بوتهٔ دغلی نعمت، از نسل صفویه، سید است روز حشر آزادی‌ام از آتش دوزخ بجاست بر خط پیشانی من مهر خاک کربلاست نیازی هراتی ای دل حشم و حشمت سلطان گذرد روز و شب درویش پریشان گذرد می‌نوش و غمین مباش، هر کار که هست آسان چو بگیری‌اش تو، آسان گذرد نظام، اسمش حبیب‌الله افشار آن‌کسه بر او داد خدا اختیار که برد از فطرت فصل بهار خرمی و تازگی و اعتدال طوبی زین شوکت و جاه و جلال ماحصل معرفت کبریا صدر رسل خاتم انبیا در قدم از آدم خاکی قدیم بسم‌الله الرحمن الرحیم وه چه نکو گوهر یکدانه سفت معجز گویای لطافت که گفت اول بسیت از چه به نام تو بست حکم تو چون قافیه آخر نشست عالم و آدم ز حدوث قدیم جنت و طوبی و ریاض نعیم ای همگی بر خط فرمان تو اول و آخر همه فرمان [قربان] تو لیلهٔ معراج، خدای غفور داد تو را رخصت درک حضور از تو به آرامگه بار داج تا به سر سلطنت تخت عاج بی‌خبر از حضرت یزدان نئی غافل از آن لمعهٔ تابان نئی جسقهٔ معراج پر تاج توست پس همه شب چون شب معراج توست ما همه مهمان مضیف تویم گرچه ضعیفیم ضعیف تویم پس به ضعیفان خود ای مقتدا سهل کن آن وحشت روز جزا! تصادفاً این نگارش بدون تمهید مقدمه در لیلهٔ معراج اتفاق افتاد، این را فال خیر شمردم. امیدوار به لطف و احسان خداوند رحیم و کرم و دستگیری صاحب معراج نبی کریم آنکه این عاصی کهن‌سال و بندهٔ تهی‌دست پر ملال و کلال را در روز جزا که روز «لاینفع مال و لابنون» است به کرم دستگیری فرموده از هول محشر نجات داده از شفاعت بی‌نصیب و بی‌بهره نفرمایید، شفاعت یا رسول‌الله! همهٔ ما غرق گناه‌ایم، نداریم امید به جز از لطف تو، ای شافع روز عرصات! نادر، اسمش عبدالله به‌طور نیک بکوش و مباش بداندیش که اعتبار در اطوار آسمانی نیست به علم که گوش و عمل کن که به ز علم و عمل خدای داند و من دانم و تو دانی نیست علوم اگرچه همه زیب نفس ناطقه است مباش جز پی علمی که آن بیانی نیست مباش جز به تمنای نکته آموزی که هیچ چیز نکوتر ز نکته دانی نیست چرا که در پی آسایش سرای دگر به غیر مزرعه این جای خاک دانی نیست مکن امارت دنیا ز غیر خوش عملی به قدر یک نفس امید زندگانی نیست به راه عقل برو کآن طریق دانایی‌ست به راه نفس مرو کآن طریق نادانی‌ست (!) نظیری بنیان شرع جعفر صادق بنا نمود رسم عبادت علی و آل وانمود در دین ابوحنیفه بدو بُرد اقتدا در شرع شافعی سخن او ادا نمود حنبل نشست پای، ازو دیده در رضو مالک نبست دست، بر او اقتدا نمود هر کس خلاف مذهب او مذهبی نهاد پوشید اجتهاد صواب و خطا نمود (وله ایضاً) سرگذشت عهد گل را از «نظیری» بشنوید عندلیب آشفته‌تر می‌گوید این افسانه را! نرگس زر چه شماری که به روز شمار سیم و زرت هیچ نیاید به کار؟ اگر از طبقهٔ نسوان شاعرهٔ ادیبه در ممالک ایران در تواریخ بسیار دیده شده از آن طایفه نام برده نشده، چون این کتاب به حرف تهجی درست شده گرچه موقع حرف لا نیامده از جهت فراموش نکردن مقدم افتاده، لذا از حرف (لا) به این چند بیت اکتفا نمودم: لاله خاتون کارهای مردانه نموده و در کرمان حکمران شد. من آن زنم که همه کار من نکوکاری‌ست به زیر مقنعهٔ من بسی کله‌داری‌ست نه هر زنی به دو گز مقنعه است کدبانو نه هر سری به کلاهی سزای سرداری‌ست معلومم نیست که از کیست من اگر توبه ز می کرده‌ام ای سرو سهی تو خود این توبه نکردی که به من می‌ندهی حرف الهاء * * * Şairlərdən seçmələr, 8 هاتفی نروی رو گشاده بر سر کوی تا نگردد نقاب رویت موی هر که چیزی به رایگان دهدت نستانی اگرچه جان دهدت بکن از صحبت بدان پرهیز همچو خاشاک خشک ز آتش تیز تا رخت ساده و جمیل بود می مخور گرچه سلسبیل بود پسرانی که باده‌خواه شوند از می سرخ رو سیاه شوند پسران را کند دو کار خراب هوس زینت و هوای شراب وای بر آن پسر هزاران وای که بود می‌پرست و خودآرای بهر زن جامهٔ سرخ و زرد آمد این چنین جامه ننگ مرد آمد در حقیقت پند مرحوم هاتفی خوب و به‌جاست، ولی اگر چنانچه این اندرز به زبان اجنبی ترجمه شود، اهل فرنگستان نتوانند از این نصیحت چیزی استنباط کرده بفهمند که منظور نگارنده چیست، جهت این‌که مصدر ممنوع و منفور و وحشیانه است؛ به خیال ایشان چنین فعل شنیع -که عقلاً و نقلاً شایستهٔ شأن آدمی و بلکه برازندهٔ طبیعت هیچ حیوان وحشی و اهلی نیست- نمی‌دانند به چه سبب این عمل قبیح مختص اهل آسیا گشته. شعرای غرب و فیلسوفان ایشان عموم قبایح را به مردم حالی کرده و فهمانیده‌اند، لکن شعرای شرق، مخصوصاً اهل ایران، خنگ تهور در این میدان تاخته عشق‌بازی با امردان و ساده‌رویان را فوز عظیم شمرده و دل و دین در این روش بد منتشر باخته خرد را هدف تیر زهرآلود شیطان ساخته و این اقبح قبایح را مداحی شمرده و شعرها سروده و شب و روز افکار خود را آزرده تا این عمل امت لوط را رواج داده‌اند. این است که در جمیع ممالک اروپ کسی بر این نصیحت محتاج نیست، زیرا که این‌گونه فاعل و مفعول از خاطر ایشان خطور نکرده و از موضوع و محصول مستحضر نبوده‌اند، چنانچه یک نفر از اهل ایران حکایت کرد: «وینه» در یک اوتل منزل داشتم. پسر قمر منظری به خدمتکاری من قیام داشت که نقد دل را [به] تار زلف او باختم. با ایماء و اشاره تمنای خود به میان انداختم. هر قدر با کنایه و رمز اظهار طلب کردم چیزی نفهمیده، بالاخره کار به تصریح کشید. باز حالی نشد. چون طاقت از دست رفته بود به صراحت افزوده گفتم: «فلان چیز [بده] به من!» گفت: «آقا چگونه او را توانم داد، زیرا که آن در بدن من است و علاوه اگر آن نباشد چه‌طور قضای حاجت توانم کردن؟» دیدم که این پسر از روی حقیقت سخن می‌راند و ابداً حالی نیست که منظور من چیست و تا حال گوش‌زدش نگشته که در دنیا چنین چیز می‌شود. از افعال و اقوال و کردار ناهنجار خود منفعل و شرمسار گشته طریق توبه و استغفار پیش گرفته نادم و پشیمان گشتم. این روز، بهای هیزم و عود یکی‌ست در چشم جهان خلیل و نمرود یکی‌ست در گوش کسانی که در این بازارند آواز خر و نغمهٔ داوود یکی‌ست اکنون که به دست اختیار است هنگام تمیز و فکر کار است با شاهد علم و صبر بنشین دامن ز شستاب جهل برچین شو طالب صلح ای جوان‌بخت آمادهٔ جنگ باش هر وقت اگر صلح خواهد، تو هم صلح ده وگر جنگ جوید، قدم پیش نه خاطر مدار رنجه! اگر عیب‌های تو هر جا نمود باز هنرها نهفته‌اند از کج چه اعتبار اگر کج نموده‌اند بر راست طعنه چیست اگر راست گفته‌اند؟ میرزا نورالله اصفهانی (اگرچه مطول است، چون پند است ایراد یافت.) ای بت هرزه‌گرد هر جایی وی برآورده سر به رسوایی هرزه گردی و باده پیمایی عاقبت می‌کشد به رسوایی بس که گفتم زبان من فرسود چه کنم؟ پند من ندارد سود گرچه در پاکی تو نیست شکی این نمی‌داند از هزار یکی شب اگر با مسیح در فلکی موردِ تهمتی اگر ملکی لب بدگو نمی‌توان بستن از بد او نمی‌توان رستن کی گمان داشتم که آخر کار ننگ و ناموس را نهی به کنار همه جایی شوی و باده‌گسار ساده‌رویی، تو را به باده چه کار؟ یار هر کس مشو ز بی‌مغزی کج منه پا وگر نه می‌لغزی! من بیچاره مردم از وسواس که تو خود را چرا نداری پاس حسن خود را ز کس مکن تو قیاس گفتمت قدر خویشتن بشناس! که اگر با فرشته مقرونی صرفه او می‌برد، تو مغبونی آنکه پیشت نشسته شام و سحر که منم پاکباز و پاک‌نظر نکنی عشق پاک را باور که هم رسم پیشه است و افسونگر این همه سعی نیست بی‌غرضی هست البته در دلش مرضی آنکه گوید که در تو مفتونام در تماشای صنع بی‌چونام من در این شیوه از وی افزونام اگر این راست نیست، ملعونام در خواهشش به روی او واکن قدرت ایزدی تماشا کن! این هوس پیشگان کام‌طلب همه دوشاب دل و شکر لب با گروهی چنین به بزم طرب نکشی جام باده، شب همه شب! همه آلوده‌اند دامن چاک چون توان کرد حفظ دامن پاک در فضای چمن به نالهٔ نی با حریفان سفله نوشی می غافلی از خود این چنین تا کی واقف خویش باش گفتم هی کپنک‌پوشگان میدانی در کمین تواند، می‌دانی شب همه بزم غیر استادی همه کس را برون فرستادی می‌کشیدی و مست افتادی خویشتن را به دست او دادی بسا تو آن بی‌ادب چه‌ها که نکرد هر چه می‌خواست از کجا که نکرد بسا چنین کامجوی مطلب دوست رفتن و می‌کشیدنت نه نکوست ورنه چون باده رفت در تک و پوست به یقین آن چنانکه عادت اوست در وی بی‌هوشی به کار کند من نگویم دگر چه کار کند گر ضیاء خاطر تو را آزرد این درشتی و نرمی از حد برد بیش از این غم نمی‌تواند خورد رفت یوسف به دست گرگ سپرد آن‌چه کردی، اگر هنوز کم است هر چه خواهی بکن! مرا چه غم است؟ هلالی استرآبادی محمد عربی آبِ روی هر دو سرای کسی که خاک درش نیست، خاک بر سر او! شنیده‌ام که تکلم نمود همچو مسیح به این حدیث، لب لعل روح‌پرور او که من مدینهٔ علم‌ام، علی در است مرا عجب خجسته پناهی‌ست، من سگ در او هاتف، اسمش سید احمد اصفهانی دوش رفتم به کوی باده‌فروش ز آتش عشق دل به جوش و خروش محفلی نغز دیدم و زیبا میر آن بزم، پیر باده‌فروش چاکران ایستاده، صف در صف باده‌خواران نشسته، دوش به دوش پیر در صدر و می‌کشان پیشش پاره‌ای مست و پاره‌ای مدهوش سینه بی‌کینه و درونشان صاف چشم حق‌بین و گوش راز نیوش گوش بر چنگ، چشم بر ساغر آرزوی دو کون در آغوش با ادب پیش رفتم و گفتم کای تو را بر عقل حلقه به گوش عاشقم دردناک و حاجت‌مند درد من بنگر و به درمان کوش! پیر لب خنده کرد با من گفت کای تو را دل قرارگاه سروش تو کجا و ما کجا؟ که از شرمت دختر رز نشسته بر رقع‌پوش گفتمش: سوخت جانم آبی ده آتشم را فرو نشان از جوش! گفت خندان که: هان پیاله بگیر! بستدم، گفت: هین که باده بنوش! جرعه‌ای در کشیدم و گشتم فارغ از رنج و درد و محنت و هوش چون به هوش آمدم، یکی دیدم مابقی را همه خطوط و نقوش ناگهان از صوامع ملکوت این حدیثم سروش گفت به گوش که: یکی هست و هیچ نیست جز او وحده لا اله الا هو هشیار، محمد حسین شیرازی در حضرت تو روی سیاه آوردم طاعت نبدم، بار گناه آوردم نومیدم از درگه امید مساز زیرا که ز تو به تو پناه آوردم هلالی آنکه پر جستم و کم دیدم و در کار است و نیست در حقیقت نیست جز انسان که بسیار است و نیست (حرف الیاء) یغما، اسمش میرزا ابوالحسن جندقی ای تو همه نزدیک به ما ما همه دور تو خود همه دیده، دیدهٔ ما همه کور در تیرهٔ مغاک دخمه بینند مرا ظلمت‌زده‌ای، تو پای تا سر همه نور! (وله ایضاً) من کیستم از خوی بد و کار تباه خجلت‌زده و زرد رخ و نامه سیاه؟ کیهان پریشانی و گردون دریغ صحرای پشیمانی و دریای گناه (وله ایضاً) یارب سگ آستان دل نامم نه در چنبر تسلیم و رضا دامم نه تلخی تعلق ز مذاقم بزدای شیرینی یاد خویش در کامم نه! (وله ایضاً) جز از تاک که شد مُحرم از حرمت می زادگان را همه فخر از شرف اجداد است گوش اگر گوش تو و ناله اگر نالهٔ من آن‌چه البته به جایی نرسد فریاد است یعقوب دنیا که در آن ثبات کم می‌بینم در هر فرحش هزار غم می‌بینم چون کهنه رباطی‌ست که از هر طرفش راهی به پایان عدم می‌بینم یحیی نیشابوری ظالم که کباب از دل درویش خورد چون در نگرد ز پهلوی خویش خورد دنیا عسل است، هر که زآن بیش خورد خون افزاید، تب آورد، نیش خورد نامعلوم فریدون فرخ فرشته نبود ز مشک و ز عنبر سرشته نبود ز داد و دهش یافت آن نیکویی تو داد و دهش کن، فریدون تویی! بسا اخ کز اخوت می‌زند دم دمش باشد چراغ عیش را پف تف افکن بر رخی همچون اخیرا کز این خوش‌تر نباشد آخ را تف! از مکافات عمل غافل مشو گندم از گندم بروید جو ز جو! چه رشک می‌بری ای دل به کشتگان غمش؟ تو هم به مقصد خود می‌رسی شتاب مکن! ترکی حق و عدالتدن خبر یوخسده حامی قانون برار یوخسده ظلم ایدنه قارشو سپر یوخسده غم یمه صبر ایت بوده یاهو کچر بر وطنه ملته حریته صادق اولان دشسه‌ده گر غربته ملک وطن قالسه‌ده بی غیرته غم یمه صبر ایت بوده یاهو کچر ظلمت اگر بولسه‌ده بردم ظفر نور معارف سونه‌رک بی‌هنر جهل ایله سد چکسه‌ده علم اگر غم یمه صبر ایت بوده یاهو کچر چند کلمه از نصایح حکمای پیشین و کلام گهر نظام امیرالمؤمنین و امام‌المتقین غالب کل غالب مظهرالعجائب و مظهرالغرائب علی‌بن ابی‌طالب -علیه‌الصلوة والسلام. پیر کامل آن است که متابعت رسول‌الله -صلی‌الله علیه و آله وسلم- را لازم دانسته باشد. در سیر و سلوک و طاعت و عبادت و ریاضت و معرفت طریق حق، تن خود را در بوتهٔ امتحان چنان گدازد که مرآت تجلی انوار حق گردد. و مرید کامل آنکه قدم به قدم پیر نهد و خود را در آیینهٔ صورت پیر بیند؛ علامت مرید قبول یافته آن است که با مردم بیگانه صحبت نتواند کردن و اگر چنانچه به صحبت بیگانه مبتلا شود چنان نماید، که مرغی در قفس اسیر و در زندان. ملامت نه آن بود که منافی شرع کار کند و ملامت بیند، بلکه ملامت آن است که در اتیان به اوامر حق -سبحانه و تعالی- از کسی نهراسد. زهد آن است که از دنیا اعراض کنی و به قسمت رضا دهی و سخن جز به مقدار کردار نگویی. فقر دوست را با کمال فاقه زاهد نخوانند، حضرت سلیمان را با آن همه جلال زاهد خوانند. فقیر آن است که خاموشی او به فکر باشد و سخن گفتن او به ذکر. بهترین قول‌ها ذکر است و بهترین فعل‌ها نماز و بهترین خلق‌ها حلم. راحت دنیا سه چیز است: اول ذکر سبحان، دوم تلاوت قرآن، سیم زیارت اخوان. هر سخن که از ذکر خالی است لغو است و هر خموشی که از فکر خالی است سهو و هر نظر که از عبرت خالی است لهو. درویشی آن است که به چیز کسی طمع نکنی، چون [بستانی] جمع نکنی. اخلاص آن است که عمل صالح کنی و از خدا ثواب نطلبی و نخواهی که مردم تو را به آن یاد کنند و از برای آن بزرگ دارند. * * * Keçmiş hükəmanın nəsihətlərindən bir neçə söz فتوت آن است که برادران و یاران را معذور داری و در زلتی که از ایشان صادر و واقع شود چنان رفتار و معامله کنی که ایشان از اعتذار فراغت نمایند. از بدان بگریز در نیکان آمیز! اگر تنها باشی و یا با شیطان باشی به از آن‌که با بدان باشی. اگر دنیا را لقمه‌ای سازی به دهان درویش نهی اسراف نکرده‌ای؛ اسراف آن است که ذره‌ای بی‌رضای خدا صرف کنی. داناترین مردم آن را دان که از خدای‌تعالی غافل نگردد و مرگ را به خود نزدیک داند و نیکی در حق مردم کند، که بدی که مردم در حق او کرده باشند فراموش نماید. مردی آن است که هر کس به تو بدی کند به جای او نیکی کنی و هر که از تو قطع کند بدو پیوندی و هر که خط نومیدی در تو کشد در دایرهٔ احسانش درآوری. مشفق آن است که چون تو را بیند که از طریق صواب پا بیرون نهاده‌ای بی‌تأمل تو را دلالت به خیر نماید و عیبی در تو بیند تو را بیاگاهاند. چون اتفاق دوستی افتد اول نقد اخلاص او را در زمان غضب بر محک اعتبار زن؛ اگر خالص بیرون آمد با وی عقد دوستی بند؛ والاّ محرم اسرار مکن! بدترین مردم کسی است که مردم را دشمن گیرد و مردم او را دشمن دارند. عاقل باید از عداوت احتراز نماید، هر چند که قوت و شوکت او از دشمن زیاده باشد. دوستی نتوان کرد مگر به تواضع، و به مراد نتوان رسید مگر با صبر، و پادشاهی نتوان کرد مگر با عدالت. چون دیدی که میان سپاه دشمن تفرقه افتاد تو جمع باش، چون دیدی که جمع شدند از پریشانی اندیشه کن! دو کس دشمن ملک و دین‌اند: زاهد بی‌علم و پادشاه بی‌حلم. سه کس را از سه چیز چاره نباشد: پادشاه را از عدالت، وزیر را از دیانت، رعیت را از اطاعت. سه چیز را بقایی نمی‌باشد: علم بی‌بحث، مال بی‌تجارت، ملک بی‌سیاست. چهار چیز چهار چیز آورد: شکر، افزونی نعمت؛ خاموشی، سلامت؛ سخاوت، مهتری؛ سیاست، ایمنی. چهار چیز پادشاه را از میان بردارد: خندیدن در روی کهتران و صحبت داشتن با حقیران و مشورت کردن با زنان و رضا دادن به فساد مفسدان. پادشاه شش کس را تربیت کرده و به خود راه دهد: وزیر دانا، نویسندهٔ خوش قلم، شاعر خوشگوی، منجم پاک اعتقاد، ندیم جامع، طبیب حاذق. عالم باید به عمل کوشد نه این‌که علم را وسیلهٔ دنیاداری سازد. علم از برای دین پروردن است نه برای دنیا خوردن. چهار چیز چهار چیز ببرد: ناسپاسی نعمت را؛ کاهلی مروت را؛ لجاج عز را؛ هزل آبرو را. صدیق کسی است که عیب تو را در رو گوید و در غیاب به حفظ تو کوشد، پس او را از بهر خود بدار! انسان باید سر خود را به کسی گوید که مستور دارد و احسان به کسی کند که مشهور نماید. هیچ بلایی بدتر از پشیمانی نیست. بسیار پادشاهان وزیر خود را کشته و پشیمان گشته سودی نبخشیده. شرف مرد را از ادب او دان، نه از کثرت مال و منال و اجلال! نفس راحت کشد آن‌کس که در زمان پادشاه عادل باشد و همسایهٔ صالح. سه کس سوی اجل عجول است: پادشاه سفاک، صیاد بی‌باک، ناخدای نابلد. پرهیز باد تو را از دوستی دروغ‌زن که آرزوهای محال تو را آسان کند و کارهای آسان تو را صعب نماید. از پندهای حکمای متقدمین. اگرچه به نظر اصحاب خبرت و ارباب بصیرت بسیار رسیده است، از آن‌جایی که مشک را هر قدر بیشتر استماع کنی، عطرش بیشتر شود و بنای این کتاب مستطاب بر ترقی و رونق ابناء وطن و تهذیب اخلاق در اهتمام مراعات و مساوات و مؤاسات است، لذا لازم آمد که از قول و افعال نیک تذکره شود، که اگر چنانچه یک نفر متنبه شود به سایرین هم امیدوار است سرایت کند و از فایده خالی نباشد. «و بالله التوفیق و علیه‌التکلان!» بگو هر چه خواهی که حق گفته به سخن همچو در است و در سفته به این نعمت عظمی -که سخن راست- نعتش در زبان همچو منی کی گنجد که اول ما خلق‌الله از کلمهٔ «کن» جمیع موجودات پای از کتم عدم به دایرهٔ وجود نهاده و شرف بنی نوع انسان بر سایهٔ حیوان از جهت سخن است و بسی اولیا و حکما و سلاطین آمده و رفته‌اند، آثار از هیچ‌یک باقی نیست، الاّ سخن آن‌ها که الی‌الابد باقی و پایدار است. سخن است که صاحب خود را از حضیض خاک به اوج افلاک و از مذلت شرک به عزت ایمان رسانند. سخن است که لشکرها شکند و قلاع فتح کند. سخن است که رجس معاصی شوید و طریق جنت پوید. سخن است که یک کلمهٔ آن کرورها کتب پر کرده. سخن است که قیمت آن از جمیع گنج‌های زمین برتر است، چنان‌چه از سلطانی کرورها هدایای ذی‌قیمت برود حامل آن سخن نباشد، پسند طبع پادشاه نیاید. سخن است که زنگ از دل برد و جلا دهد. معاذالله از سخن بد! سعادت و شقاوت بنی‌نوع انسان فقط بسته به سخن اوست. لای نفی سبب شقاوت و الّای شرط باعث سعادت -«الانسان مخبوء تحت لسانه». نیک‌گویی لبیب گویندت، زشت‌گویی سفیه خواندت. پس سخن نیک را هر قدر گویی افراد نشمرند، خصوصاً جهت عوام خالی از رمز و کنایه و ابهام بگویی و بنویسی، هر آینه از صد کلمه یکی حین ضرورت در خاطرش خطور نماید، بسی فواید از آن مترتب گردد و بلکه کار فرمودن یک عمل نیک و اعراض از یک عمل بد موجب سعادت دارین می‌شود. سخن مرغوب را هزار بار بشنوی افراط نمی‌شود؛ سخن را تازه و کهن نباشد. سخن ماند اندر جهان یادگار سخن را نسازد کهن روزگار (ایضاً) خویشتن را بشناسید و از آموختن علم و ادب ننگ مدارید و عمر خود را ضایع به نادانی نسازید. علم و ادب اگر دور هم باشد طلب کنید. هیچ مال را بزرگ‌تر از علم ندانید و جهان فانی را [بر] جهان باقی ترجیح ندهید. ناگفتنی را نگویید، ناجستنی را مجویید! (ایضاً) پند حکیمان را خوار مدارید و در کارها شتاب مکنید و کار را به کاردان سپارید و پیش و پس کارها را نگاه کنید، با خردمندان مشورت نمایید و سخن پیران دنیادیده و کارآزموده را بزرگ شمارید! حکمت از خداوندان درد و بلا عبرت بگیرید و زیان به‌هنگام را بهتر از سود بی‌هنگام دانید و با مردمان در هر چیز مدارا کنید. تندی مکنید و با دوست و دشمن آشتی کنید. هرگز پای از اندازه بیرون ننهید. کارها را به اندازهٔ خود کنید. چیزی که به دست خود نهاده‌اید بر مدارید و احسان را از کسی دریغ مدارید و دست و زبان خود را همیشه نگاه دارید و از کارهای ناپسند دور باشید و از همنشین بد پرهیز کنید. اندر شوره‌زار تخم نکارید. با مردم عوام میامیزید و از نوکیسه وام نگیرید و از بدخلاق دختر نخواهید و با مردم بی‌مایه منشینید، با غلامان میامیزید. هر کس از خدا ترسد از او بترسید. مال را فدای جان و شرف کنید. مست و دیوانه را پند ندهید. پند را عزیز دارید. از ناکسان چشم امید بربندید و طعام پنهان مخورید. در برابر گرسنگان طعام نخورید و طعام هر کس نخورید و طعام خود از هیچ‌کس دریغ ندارید؛ نان خود خورده غیبت مردمان نکنید. بر چیز مردم مهربان‌تر از صاحبش باشید. ناکس را به خانهٔ خود راه ندهید. در میان زن و شوهر میانجی نباشید. با خداوندان گنه مدارا نکنید. مهمان را عزیز بدارید. طمع از خلق ببرید، توکل به خدا کنید. حق والدین نگاه دارید. از خویشان احسان مبرید. عهد بسته را مشکنید. ناخوانده مهمان نروید. به قدر قوه در قضای حاجت مردم سعی کنید. هر که علم بیش‌تر دارد بزرگش دارید. هر که آموختن را ننگ دارد انسانش مشمارید. سلامتی جان در حفظ زبان دانید و رستگاری در راستی. سخن بی‌تأمل نگویید. سخن مردم را مبرید. ناپسند نگویید. زبان به بدگفتن عادت ندهید. سخن ناشایسته را گوش ندهید. قول و فعل را مطابق کنید. به زیارت نیکان روید. صحبت اهل صلاح و تقوی را غنیمت دانید. مردگان را به ذکر خیر و رحمت یاد کنید. پس از مرگ، دوستان پدر را ترک مکنید. به آموختن علم ساعی باشید. قدر جوانی را بدانید. لوازم پیری در جوانی آماده کنید. مال یتیم نخورید. کار امروز به فردا نیفکنید. تا حکیم حاذق نگوید خون نگیرید. جوانمردی پیشه کنید. از بخیل دور باشید. وامدار را فراسخت مگیرید. فرزندان خود را علم و هنر و صنعت بیاموزید. و حال خود به هر کس نگویید. در پیش امیران چشم نگاه‌دارید. سخن بزرگ‌تر از خود نگویید. در وقت دولت دوستان را یاد کنید، دشمن را بزرگ دانید! اگر دوست شود ایمن مباشید، چون ایمن باشید بیشتر بترسید. بار خود به گردن دیگران نیفکنید. از بدخوی بگریزید، سخن حق را از آسمان و زمین بزرگ‌تر دانید. هرگز از یاد خدا باز نمانید! پند آهسته‌رو نمی‌ماند. آب که از سر گذشت، چه بسیار چه کم. کلوخ‌انداز را پاداش سنگ است. احتیاط از زاغ، وفا از سگ، غیرت از خروس، از عنکبوت فرزندپروری، از مایکیان خانه‌داری، از زنبور همت، از مور ملکداری باید آموخت. بازگشت به خدا بهترین اعمال است. غماز را به خود راه مده، بدترین خصلت انسان، به فرمایش خداوند سبحان، غمازی است! تو گر بندهٔ ایزد داوری وگر تابع قول پیغمبری ز غماز روی محبت بتاب که تا کاخ دینت نگردد خراب! که غماز از رحمت حق جداست که او سرور دشمنان خداست به آزار غماز همت گمار که رنجش بود طاعت کردگار! ضروب‌الامثال هر که زر دارد زور دارد. گربه در خواب دنبه بیند. مار به هر جا کج رود، به خانهٔ خود راست. چوب نرم را مور زود می‌خورد. شمشیر که صیقل نزنند زنگ زند. پیش آفتاب چراغ فروغ ندارد. فریاد سگ سائل را از سؤال باز ندارد. عصمت بی‌بی از بی‌چادری است. اگر خلق را بفریبی به خدا چه گویی؟ دست شکسته وبال گردن است. حرکت از تو، برکت از خدا. جان کندن موش گربه را ذوق و تماشاست. مور در خانهٔ خود حکم سلیمان دارد. در خانهٔ مور شبنمی طوفان است. در خانه اگر کس است یک حرف بس است! ایضاً پند پیش سلطان خشمناک مرو در دم پنجهٔ هلاک مرو! موج دریاست قربت سلطان خشم ایشان بلای ناگاهان شاه را بی‌نفاق طاعت کن بسه قبولی از آن قناعت کن جهد کن تا به ناکس او باش نکنی سر مملکت را فاش! باد سر خاکسار خواهد بود باده خور خاکخوار خواهد بود در هنر بس پدر که داد دهد پسر از مستیش به باد دهد هوشیار تو[یت] به ز بیهوشی هوشداری چو باده کم نوشی! شیخ می‌فرماید چو دست از همه حیلتی درگسست حلال است بردن به شمشیر دست نصیحت از دشمن پذیرفتن خطاست، ولیکن شنیدن رواست که به عکس آن کار کنی. حذر کن ز آنچه دشمن گوید آن کن که بر زانو زنی دست تغابن از بدان نیکویی نیاموزی نکند گرگ پوستین دوزی از دزدان و راهزنان عطا ببرید و از همسایهٔ بد پرهیز کنید و بی‌رفیق به سفر نروید و با بد اصل همسفر مشوید. به راست و دروغ سوگند مخورید. در هر کاری یاد از خدا کنید. تا خود را از عیوبات پاک نسازید به عیب دیگران نپردازید. چهار چیز باز نگردد: عمر گذشته، تیر از کمان به در رفته، سخن گفته، قضای رفته. سه چیز بر همه ناپسند است: کبر و نخوت، خشم و غضب، تنبلی و غمازی. من‌النصایح شرط ادب نیست که پهلوی شاه غیر شهان را بود آرامگاه من که در گنج طلب می‌زنم گام در این ره به ادب می‌زنم هم ادبم راه به جایی دهد در طلبم قوت پایی دهد جهد کنم تا به مقامی رسم گام نهم پیش به کامی رسم کام من این است که فیاض جود انجمن‌آرای بساط وجود مرحمت خویش کند یار من کم نکند مرحمت از کار من (ایضاً) منگر تو بدان که ذوفنون آید مرد بر عهد و وفا نگر که چون آید مرد از عهدهٔ عهد اگر برون آید مرد بر هر چه گمان بری فزون آید مرد (ایضاً) تا از تو نپرسند تو از خویش مگوی جز با دل خود راز دل ریش مگوی گوش تو دو دادند زبان تو یکی یعنی که دو بشنو و یکی بیش مگوی اوصاف ممدوحهٔ انسان حکمت، شجاعت، معرفت، مروت، حلم، عفو، سهولت، مؤاسات، مسامحه، صبر، وفا، حیا، انصاف، مکافات، ادب، قناعت، تحمل، فهم، ذکاوت، علم، تعلم، تواضع، ورع، امانت، دیانت، اخلاص، ارادت، حریت، ثبات، صداقت، عفت، فتوت، عمل. ادب بهتر از گنج قارون بود فزون‌تر ز ملک فریدون بود از خدا خواهیم توفیق ادب بی‌ادب محروم ماند از فیض رب رو توکل کن توکل بهتر است نیست کسبی از توکل خوب‌تر گر حیا نبود برافتد رسم عصمت از میان ور حجابی در میان هست از تقاضای حیاست تکیه بر تقوی و دانش در طریقت کافری‌ست راهرو گر صد هنر دارد توکّل بایدش ادب تاجی ست از نور الهی بنه بر سر برو هر جا که خواهی دیو بند است حلم اگر دانی غضب از دست اوست زندانی تواضع است بزرگی و سیرت محمود نه کبر و سلطنت و سرکشی و جبّاری تواضع ز گردن فرازان نکوست گدا گر تواضع کند خوی اوست نوشته ست بر گور بهرام گور که دست کرم به ز بازوی زور در تردد ره نجات مدان هیچ چیزی به از ثبات مدان به شجاعت توان گرفت جهان هر که بد دل بود چه کار کند و آنکه جرئت نماید اندر کار خویشتن را بزرگوار کند ای که بر تخت سلطنت شاهی عدل کن گر ز ایزد آگاهی تخت را استواری از عدل است پادشه را سواری از عدل است همت بلند دار که نزد خدا و خلق باشد به قدر همت تو اعتبار تو گر طهارت نبود کعبه و بتخانه یکی ست نبود خیر در آن خانه که عفت نبود * * * Ərəstu hakimin sözü: padşahlığın əlli qaydası هر که را نبود امانت در جهان او بود خوار و ذلیل مردمان! نور علم است و علم پرتو عقل روشن است این سخن، چه حاجت نقل؟ علم چندان که بیشتر خوانی چون عمل در تو نیست نادانی نه محقق بود نه دانشمند چارپایی بر او کتابی چند آن تهی مغز را چه علم و خبر که بر او هیزم است یا دفتر از بستان‌السیاحه، قول ارسطو[ی] حکیم پادشاه مثل دریاست، اعیان دولت و ارکان مملکت مثل انهار است که از دریا منشعب می‌شود. همچنان که نهرها در عذوبت و مرارت تابع دریاست، طریقهٔ ارکان دولت و اعیان سلطنت در عدل و ظلم موافق سیرت پادشاه است. خوی شاهان در رعیت جا کند چرخ اخضر خاک را خضرا کند شه چو حوضی دان و چشمه لوله‌ها آب از لوله رود در کوزه‌ها چون‌که آب از جملهٔ حوض است پاک هر یکی آبی دهد خوش ذوق‌ناک ور در آن حوض آب شور است و پلید هر یکی لوله همان آرد پدید زانکه پیوسته‌ست هر لوله به حوض خوض کن در معنی این حرف، خوض و هم محققین حکما فرموده‌اند: هر پادشاهی که بنای حکومت خود را بر پنجاه قاعده گذارد [و] آن پنجاه قاعده [را] در سلطنت خود معمول دارد، هر آینه دولتش بر دوام و سلطنتش مستدام خواهد بود: اول: در جمیع افعال از عادات و عبادات، رضای حق -سبحانه و تعالی- را منظور دارد و نیازمند درگاه ایزد متعال باشد و غیر از رضای حق منظوری نداشته باشد. دویم: در همهٔ احوال و افعال طریق وسط و اعتدال اختیار کند. سیوم: وزرای کار دیدهٔ نجیب و امرای محنت کشیدهٔ حسیب بر سر کار آورد. چهارم: خردمندان قوم و ارباب معرفت و استعداد را تربیت نماید. پنجم: خاندان قدیم و دودمان عظیم از دولت و ثروت افتاده را رعایت نماید. ششم: برای قبض و بسط و رتق و فتق و ربط و جمع [امور] و قهر اعداء و تربیت احباء، [به] ارباب روزی از اهل معرفت و دانش و از اصحاب خبرت و بینش و تجربه، کار مقرر فرماید. هفتم: سران و سروران و سپهسالاران از اصحاب علم و قلم و پیران کهن‌سال و نجبای قوم باشند. هشتم: لشکر از جماعت صحرانشین و ایلات کوهستان و دهستان جمع فرماید. نهم: مواجب و جیره و علیق لشکر از خزانه مرحمت شود [و] به جای دیگر حواله نشود. دهم: رعیت را به غایت ملاطفت و محافظت نماید، یک حقیر رعیت را به ملک نفروشد. یازدهم: خدمات متعدده به شخص واحد رجوع نفرماید و هر کس را فراخور اهلیت خدمت دهد. دوازدهم: هر دیاری را خفیه و وقایع‌نگار تعیین کند که پادشاه را از حال دوست و دشمن اطلاع دهند. سیزدهم: پیوسته بر ترفیه حال درویشان و مسکینان و بیوه‌زنان همت گمارد. چهاردهم: جهت فیصل امورات شرعیه در هر شهر و قصبه قاضی امین و شیخ متدین و مفتی دین‌دار بگمارد، که اهالی آن‌ها در بستر استراحت آسوده غنوده و دعاگو باشند. پانزدهم: در تربیت اهل صنایع مبالغه فرماید و مقرر دارد هر صاحب صنعت از حد خود تجاوز نکرده لباس به فراخور حال خود پوشد. شانزدهم: خراج دیوانی را به مساوات اخذ و دریافت دارد و تعدی نکند. هفدهم: در وقت صلح، لشکر را به استعمال آلات حرب مشغول دارد و به کسالت و بطالت نگذارد. هجدهم: به عموم رعایا فرمان رود که در خانه آلات جنگ نگاه ندارند. نوزدهم: رعیت را بیکار نگذارد و هر یک را به فراخور حال خود به کار بگمارد و اسباب کار را فراهم آرد. بیستم: با زنان بسیار مصاحبت و معاشرت ننماید. بیست و یکم: در تکریم علمای دین و ذریهٔ خاتم‌النبیین (صلعم) و تعظیم حکمای معرفت قرین جهد نماید. بیست و دویم: یتیمان و بیوه‌زنان و پیران از کار افتاده را رعایت و محبت نماید. بیست و سیم: دونان بدگهر و غمازان زشت سیر به درگاه راه ندهد. بیست و چهارم: در سیاست تعجیل نکند تا آن‌که کمال تحقیق و تفتیش به عمل آورد. بیست و پنجم: هر شهر و قصبه را محله به محله نموده به کدخدای امین دیندار سپارد. بیست و ششم: ملاک و ارباب دولت و ثروت را از احتکار غلات منع فرماید. بیست و هفتم: هرگاه ملکی را به قهر و غلبه به دست آورد رؤسای او را کوچانیده در پایتخت آرد و ایشان را امان داده محافظت نماید و اشرار و مفسدین ایشان را به سیاست رساند. بیست و هشتم: بار حیوانات چارپا را معین نماید که زیاده بر قوهٔ حیوان بار نکنند. بیست و نهم: برای عابرین سبیل رباط، به جهت طالبان علم مدارس و برای درویشان خانقاه بنا کند. سی‌ام: با کسی عهد نبندد و اگر بندد بلاسبب نشکند. سی و یکم: اگر از سران و سرکردگان لشکر از میدان جنگ روگردانند فوراً معزول کرده دیگر بار به عمل واندارد. سی و دویم: اگر صاحب منصبی در جنگ مقتول شود اولادش را تربیت کرده بنازد. سی و سیم: قدغن اکید فرماید لشکری و رعیت استعمال مسکرات از قبیل بنگ و تریاک و غیره نکنند. سی و چهارم: دروغ‌زن متملّق را به درگاه راه ندهد که ضرر دروغ‌زن بیشتر از لشکر خصم است به دولت. سی و پنجم: ملاحظهٔ خدمتکار قدیم و جدید نکند، هر کس را به رعایت خدمت و صداقتش کیفر دهند. سی و ششم: هنگام وارسی به امور بسیار ساعی باشد که مشتبه ننمایند. سی و هفتم: سالی یک بار در ایام عید بارعام دهد. سی و هشتم: به کیش و مذهب کسی از رعایا متعرض نشود؛ مگر به آنان که مذهب تازه درآورده و سبب اختلال می‌شوند، سیاست فوری لازم است. سی و نهم: در مصارف شخصی اسراف نکند. و وجوهات مجاهدین را خود خرج ننماید. چهلم: اوقات خود را قسمت سازد جهت رسیدگی به امورات مملکتی و استراحت وجود و نوازش اولاد و ستایش یزدان. چهل و یکم: سالی دوبار سران لشکر و اعیان مملکت را ضیافت باشکوه دهد. چهل و دویم: در تربیت ولیعهد سعی بلیغ فرماید و راه و رسم جهانبانی و عدالت را به او ملکه سازد و از هرگونه علوم و فنون او را تعلیم نماید. چهل و سیم: [به] دول همجوار و استحکام بنیان مودت دقت و متاع مملکت خویش را با متاع او مبادله نماید و در پیشرفت تجارت بکوشد. در بستن معاهدات آدم امین و دانا مقرر نماید که ملاحظهٔ استقبال کند. چهل و چهارم: طریق تجارت را به هر ملک بگشاید و تجار را ایمنی داده علم بیاموزد. چهل و پنجم: شاهزادگان را از پایتخت بیرون نگذارد و حکومت به ایشان تفویض نکند. چهل و ششم: به حکام و مأمورین مواجب کافی دهد و منع از رشوت و خیانت کند و اگر خیانت ثابت شود معزول کرده مؤاخذه نماید و دیگر به او عملی تفویض نکند. چهل و هفتم: در صحت ابدان رعیت مواظبت تمام مرعی دارد، در هر شهر و نصبه مجلس صحی گذارد و طبیبان حاذق برگمارد. چهل و هشتم: از ملک آفت‌زده نگیرد و برای زراعت آن‌ها غله به قرض دهد. چهل و نهم: اعیاد مذهبی و ملتی را محترم بدارد. پنجاهم: از حال محبوسین بی‌خبر نباشد و دائماً تفقد حال ایشان نماید که مبادا زیاده بر جرم جزا بینند. حکمت گریستن به هر چیز عفو کردن از همه چیز است. مرد آنچه بداند گوید و زن خوش آید مردان سراید. در عقب هر حزن شادی است و عقب فرح و شادی مرارت است. اگر اهل جملهٔ عالم ناحق است، پس معلوم است که جملهٔ عالم بر حق است. (!) ذوق و لذت دایمی ذوق و لذت نیست. جراحت زبان بدتر از جراحت سنان است. موی هر قدر باریک‌تر است سایه‌دار است. جایی فضیلت ختام پذیرد فصاحت آغازد. اخلاق ذمیمه و افعال رذیلهٔ انسانی استهزا، اسراف یعنی بذل در غیر موقع، افتخار به مال خود و اموال پدر، بخل، بطالت، تکبر، جبن، حقد، جهل، غمازی، حسد، حرص، حیرت، حزن، خیانت، خدعه، ریا، شماتت، ظلم، کینه، غضب، نفاق -«یقولون بألسنتهم مالیس فی قلوبهم»- غرور، لجاج، ستیزه، مزاح، مضحکه، نمامی -«النمام لایدخل الجنة»- وقاحت، هزل، غیبت، دروغ -«لعنة الله علی الکاذبین.» گیرم پدر تو بود فاضل از فضل پدر تو را چه حاصل! چو فضله‌ای‌ست که می‌زاید از غذای لطیف نسب به فخر کند هرکسی ز بی‌هنری از حسد ویران شود این جسم و جان از حسد آلوده گردد خانمان چشم حرص [تنگ] مرد دنیادار را یا قناعت پر کند یا خاک گور هر آن‌کس را که ایزد راه ننمود ز استعمال منطق هیچ نگشود ظالم بمرد، قاعدهٔ زشت از او بماند عادل گذشت، نام نکو یادگار کرد قارون هلاک شد که چهل خانه گنج داشت نوشیروان نمرد که نام نکو گذاشت ستیزه به جایی رساند سخن که ویران کند خانمان کهن چو غماز گرگ است و دولت رمه چو ره یافت، تاراج گردد همه دهد سفله را هر که با خویش راه فتد زود از پایهٔ عز و جاه به هر در که یابد رهی، بدگهر به ارکان آن در رساند ضرر ابلهست آن‌که فعل اوست لجاج ابلهی را کجا کنند علاج؟ تا توانی لجاج پیشه مکن کآفت حب و دوستی‌ست لجاج! تا توانی مگوی غیبت کس نه گه جد و نه گه طیبت! هر که او غیبت کسی شنود هست همچون کنندهٔ غیبت هر که باشد حریص بر چیزی می‌نیاید به جستن آن شرم برود از نهاد او خجلت بشود از سرشت او آزرم * * * Nəsihət toplusunun sonu مکن کس را به اندک ظن باطل عقوبت، تا پشیمانی نیارد! که چون شک در یقین گردد هویدا پشیمان کرده را سودی نیارد ندیدم ز غماز سرگشته‌تر نگون طالع و بخت‌برگشته‌تر این گناهان که یاد می‌کردم یارب از ما به فضل درگذران زدن چشم و زشتی گفتار راندن شهوت و خطای لسان چنانچه در مقدمه عرض شد، از نگارش این تذکره غرض اعتذار از ادبا و فصحا و بلغای ملت بود که رفع شبهه شود، چنین نه نگارند که این بندهٔ بی‌بضاعت منکر فضیلت و کمالات اهل فضل و هنر و ارباب فصاحت و بلاغت و ادب است. قول دشمن مشنو در حق من که ز من دوست‌تری نیست تو را این‌قدر معلوم باشد که اگر چنانچه متاع گرانبهای ادبا و فضلای ما رو به کسادی است در نزد اهل ایران است، والاّ در مجمع فضلا و ادبای مغرب‌زمین چنان رواج و شایستهٔ تحسین و تمجید است، خصوصاً نام متقدمین را که در نهایت احترام یاد می‌کنند، علی‌التخصیص عمر خیام و شیخ مصلح‌الدین سعدی را که کلام آن دو ادیب فرزانه را حکم داران کلمه به کلمه ترجمه کرده به نوباوگان خود تعلیم و تدریس می‌کنند و سخنان آنان را با جان پرورند. چنانچه چند سال است در ایتالیه روز مولود آنان را عید بزرگ مخصوص قرر داده‌اند و روح‌شان را به ذکر خیر یاد می‌کنند؛ چون تمام فرمایشات آنان از پند و اندرز، از نظم و نثر که به رشتهٔ بیان کشیده چنان صاف و ساده و خالی از رمز و کنایه و تشبیه و استعاره است که هر صنف، پادشاه و گدا، غنی و فقیر، پیر و برنا برخوردار شوند و فایده برند، نه مانند دیگران آن مقصود خود را در میان تشبیهات اوهامی مفقود ساخته باشند؛ شرط بلاغ به جا آورده پند و ملال گرفتن از سخنان خود را حوالت به ارباب بصیرت و ادراک کرده و رفته‌اند. خلاصه، این بی‌بضاعت، جهت عوام چون امثال خود، محض ادراک چون منی، این تذکره را انتخاب نمودم، امیدوارم که ارباب خیرت و اصحاب بصیرت خُرده نگیرند؛ اگر لغزشی باشد به کرم خود اغماض نمایند، به قصورش با دیدهٔ مرحمت نگرند، به عدم استطاعت نگاه نفرمایند، به مفاد این شعر: شرف قایل و خساست او نکند در کلام هیچ اثر تو سخن را نگر که حالش چیست بر گذارندهٔ سخن منگر! غرض نقشی‌ست کز ما باز ماند که هستی را نمی‌بینم بقایی والسلام علی من‌اتبع الهدی این را هم عرض نمایم که بنده از ترجمهٔ حال جملهٔ این ادبا که ذکر نموده، چنان‌چه باید و شاید، اطلاع ندارم، کلامشان را به مناسبت انتخابات درج نموده‌ام. دری هر کس به روی خود گشاید به قدر قوت بازوی و همت یکی لقمان شود، از عقل و تدبیر یکی گردد چو مجنون، از سفاهت به گلشن، عندلیب نغمه‌پرداز کند طرح آشیان، از راه فطرت نماید جغد در ویرانه منزل ز پستی‌های طبع بی‌بصیرت تو را راهی به هر منزل نمودند به هر جانب که خواهی کن عزیمت شبی خوابم اندر «بیابان فید» فرو بست پای دویدن ز قید شتربانی آمد به هول و ستیز زمام شتر بر سرم زد که خیز! مگر دل نهادی به مردن ز پس که می بر نخیزی ز بانگ جرس؟ مرا هم چو تو خوب خوش در سر است ولیکن بیابان به پیش اندر است تو کز خواب نوشین به بانگ رحیل نخیزی، دگر کی رسی بر سبیل؟ متفرقه از نصایح حکما و اقوال ادبا، در اندرز آیینهٔ خویش به صیقل دادم روشن کردم به پیش خود بنهادم در آینه عیب خویش چندان دیدم کز عیب کسی دگر نیامد یادم اگر پرده برگیری از روی خاک روی تا به هفتم زمین در مغاک همه فرق شاهان سرکش بود رخ نو عروسان مهوش بود سراپای گیتی همه عبرت است پس و پیش در حیرت و حیرت است تو جهد کن که کنی جای در دل هر کس که دل نظرگه حق است تا در آن افتی اگر ز عرش در افتی به چاه‌سار سلامت هزار بار از آن به [بود] که از نظر افتی هر کسی را لقب مکن مؤمن گرچه از سعی جان و تن کاهد تا نخواهد برادر خود را آنچه از بهر خویشتن خواهد ز اقتضای دور گردون، گر پدید آید تو را چند روزی در جهان، بر فعل و قولی دست‌رس بشنو از ابن‌الحسن پندی به غایت سودمند با سلامت، عمر اگر داری به سر بردن هوس! بد مگو و بد مکن در هیچ‌جا با هیچ‌کس تا نه بد گویندت و نه نیز بدبینی ز کس هر کس که بداند، و بداند که بداند اسب شرف از گنبد گیتی بجهاند هر کس که بداند، و نداند که بداند بیدارش زود که بس خفته نماند هر کس که نداند، و بداند که نداند آن‌هم خرک لنگ به منزل برساند هر کس که نداد، و نداد که نداد در جهل مرکب ابدالدهر بماند وحشی کرمانی همت اگر سلسله جنبان شود مور تواند که سلیمان شود هیچ به از یار وفادار نیست آن‌که وفا نیست در او، یار نیست داری اگر یار، نداری غمی عالم یار است، عجب عالمی! ولی خراسانی ای عهد شکستهٔ وفا داده به باد مادر همه شیر بی‌وفایی به تو داد اول تو چنان بدی که کس چون تو نبود آخر تو چنان شدی که کس چون تو مباد واحدی در ضمیر من نمی‌گنجد به غیر دوست کس هر در عالم را به دشمن ده که ما را دوست بس وحدت، میرزا آقا شیرازی تا شد به سر کوی خرابات مقامم دل شد ز غم آزاد روا شد همه کامم آن زاهد سالوس نی‌ام که ز خامی بر خلق تکبر کنم از سبحهٔ خامم من طایری از عالم قدسم که در آن‌جا افکند هوا و هوس دانهٔ دامم مقبول چو در حلقهٔ خاصم چه تفاوت مردود اگر در نظر فرقهٔ عامم وحدت به رضایش چو نهادم سر تسلیم دشنام سزا بود به پاداش سلامم تمام شد منتخبات؛ هر سهو و یا خطا شده شعر زید را به اسم عمرو دگر کرده از ارباب کرم و از سخن‌سنجان محترم با کمال عجز و فروتنی التماس دارم نکته نگیرند، از هر گونه سهو و خطا درگذرند؛ چه غرض از این نگارشات ذکر جمیل شعرا بود نه شعر، فهم معانی بود نه لفظ. خدا بیامرزد شیخ را: شنیدم که در روز امید و بیم بدان را به نیکان ببخشد کریم تو نیز ار بدی بینی اندر سخن به خُلق جهان‌آفرین کار کن چو بینی پسند آیدت از هزار به‌مردی که دست از تعنت بدار * * * Mikado nitqinin tərcüməsi ترجمهٔ نطق اعلی‌حضرت «میکادو» ایمپراتور ژاپون در اول روز تأسیس مجلس پارلمان، اعلان مشروطیت به ملت خوش‌عاقبت و ترک استقلال [استبداد] و شمه‌ای از وطن‌پرستی و جوان‌مردی ژنرال نوژو در جنگ «پورآرتور» و فدا کردن دو فرزند خود و پاداش مرحمت‌های پادشاه جوان‌بخت که به ملت مشهود فرموده بودند. از چند بیت مثنوی -که مقدمهٔ مطالب و تفاوت وطن‌پرستی ملت ایران و ژاپونیان بود- صرف‌نظر نمودیم، از وسط آغازیم: اگر نگذری از خیال خودی نخواهی تو دانست نیک از بدی همین عالمانی ز فرس و عرب تو را چون رهانند ز رنج و تعب به صیدت فرنگ پدر سوخته کمین کرده و چشم بر دوخته نه تازی بداند، نه فُرس دری محال است از مکرشان جان بری نترسند ز آیه، نفهمند شعر ز مثقال ذره، نه از شر و خیر تواضع، تعارف نیاید به کار چه این فتنه‌ها خواری آرند بار ز سعدی به خوانی اگر شعر چند ز قول ارسطو دهی هر چه پند ز بعد دو صد آن همه گفت‌وگو جوابت جز این نیست: «هذیان مگو!» گذشته زمان لسان فصیح ز حب وطن گو، به نطق ملیح! که حب وطن غیر از این ماجراست اگر داریش، شأن و عزت تو راست چو طالب شوی مسکن حب بجو برو یک‌سره تا به شهر توکو ز حب وطن اندر آن مدرسه عقیده درست است بی‌وسوسه بگوید معلم به نوباوگان «ز حب وطن صرف و نحوی بخوان!» گر بت پرستند آموزگار بهل بت بر ایشان بیاموز کار چه سان می‌پرستند خاک ژپون که از عزمشان خصم گشته زبون چه سان بدل سازند مال و عیال بدون تأمل بدون خیال به نیکو عقیدت، به نیات پاک چه خون‌ها بریزند بر روی خاک ز حب وطن از صغار و کبار به عزم مصاف عدو رهسپار جهاد است، از فرض حفظ وطن مجاهد شدن خون خود ریختن برادار گوشی به من ای عمو ز حب وطن بین چه گفته «نوژو»! بگفت: ای وطن پاک مأوای من برای تو این شور و غوغای من! فدای تو کردم دو فرزند خویش نثار رهت با پیوند و خویش برفت ار دو فرزند، گو خوش رود بقای تو ما را از آن خوش بود از امروز تا بعد پنجاه سال نه فرزند ماند، نه من، نه عیال بقای وطن جمله دلخواه ما به عزت بپاید شهنشاه ما وطن ای تو را شهرها چون عدن وطن ای تو را نهرها لبن وطن آب کوثر یکی جوی توست وطن مشک و عنبر هم از بوی توست! به از نخل طوبی است بید وطن ابد زنده نام است، شهید وطن چه خوش مادری پاک‌دامن وطن که فرزند زادی هزاران چو من مرا پروریدی در آغوش خود به عزت رساندی تو بر دوش خود ز بطن تو آمد مقادوی ما بیفزود بر شوکت و عز اوی ما (!) جهان را سراسر گرفت عدل و داد کران تا کران، داد مردی بداد برافکند بنیان جور و جفا به دل‌های افسرده داده صفا اگر صد هزاران چو من جان نثار تصدق شود بر چنین حکم‌دار روا باشد آن خسرو فرهی‌ست سزاوار دیهیم شاهنشهی‌ست به ملت چه آثار نیکو نهاد سعادت به اهل جهان برگشاد چو اجداد او رب اجلال بود خودش شهریار نکو فال بود چو در ذات او عدل بودی سرشت ز سر؛ نخوت کبر ربی بهشت یکی محفلی ساخت هم‌چون بهشت در آن تخم‌های سعادت بکشت سران سپه را صلا داد عام گروه رعیت خواص و عوام چو جمع آمدند از صغیر و کبیر ز اصناف و اعیان، امیر و وزیر بیان کرد یک خطبه از افتخار فرو ریخت بس لؤلؤ آبدار چو گل برشکفت و بسی در بسفت چو غنچه بخندید و اندرز گفت نخستین نویدی‌ست ز امروز بعد همین روز را عید دانید سعد سرا تاج و تخت و چنین سلطنت چه بار آورد این به‌جز ملعنت؟ چو اجداد من خبط کردند بس تبری نمودم من از آن هوس نیم رب‌الارباب، من بنده‌ام ز مادر پدر نیز زاینده‌ام منم کمترین بندهٔ کردگار خداوند بخشندهٔ داد دار برادر مرا هست اهل وطن جدایی ندارند هر یک ز من خیالم شما را نجاتی دهم همه کار ملت به شوری نهم چه ما را بسی آز و [حرص] و هواست به‌جز راه شورای رفتن خطاست به صوت جلی گویمت های و هی که دشمن رسد این زمان هان ز پی اگر دشمن آرد نهیب مهیب کجا عاقبت هست ما را نصیب؟ همین به ز پا خارِ نکبت کنیم به زیر قدم‌های «چار» افکنیم (!) ببندیم راه هجوم عدو نهیب آورد گر به ما رو به رو چه اندرزها گفت شیخ عجم به سعدی ز وراث جمشید جم بد اندیش را نیک و شیرین مبین که ممکن بود زهر در انگبین نگویم ز چنگ بد اندیش ترس در آوازهٔ صلح ازو بیش ترس بسا کس که روز آیت صلح خواند چو شب شد، سپه بر سر خفته راند ره فتنه امروز محکم بگیر که فردا نباشد تدارک‌پذیر اگر بر نیاریم تیغ از نیام به مردی ز ما برنیارند نام همین پند را، هم‌چو پند پدر همیشه بدارید اندر نظر نوای سعادت کشم پشت‌بام صلا در دهم جملگی خاص و عام نخسبیم و استیم شب روز را به دست آوریم فش فیروز را بیاریم هر گونه آموزگار بگیریم زیشان فرا کارزار بسازیم و ریزیم توپ و تفنگ مهیا شود جمله آلات جنگ در این عرصهٔ لاتناهی شرق جوانان به خون گشته باشند غرق به چوگان ربائیم گوی مرام به عزت گذاریم عمر تمام به جنگ آوریم طرق مقصود را کشیم زیر ران پیل محمود را چنان گستریم شطرنج کار پیاده فزونی [کند] بر سوار کنیم حمله بر لشکر غربیان که تا شهر «مسکو» بپیچد عنان رخ نیلگون باز گردد وزیر شود روز روشن به چشمش، چو قیر به اندوه و حسرت گذارد حیات چو بیند عدو، شاه ماندست مات مپندار کاین کارها مشکل است کسی را که حب وطن در دل است! وطن لیلی خوش خط و خال ماست ز عشقش چو مجنون شویم ار رواست * * * Yaponiyanın tərəqqisi və yapon qadınları از این چند بیت مثنوی، از هزار یک تعریف و تمجید این ملت جوان‌بخت خوش‌عاقبت ژاپون، آن‌چه شاید و باید ثمرهٔ نطق اعلی‌حضرت «مقادو» چه درجه سبب ترقی محیرالعقول این ملت گشت مفهوم نمی‌شود، دریغ آمدم که در این موقع شمه‌ای از هزار یک ترقیات فوق‌العادهٔ این گروه خوش‌بخت را ذکر ننمایم. چون مقام اوج این طایفهٔ خلق‌الساعه گشته، زیرا که چهل سال پیش نه از ایشان اسمی و نه رسمی بود، مجهول عالم بودند، در اندک زمان چنان اوج کردند که عبرة للناظرین گشتند و سرانگشت عموم سیاسیون روی زمین به دندان حیرت گذاشتند، جهت عبرت هر قوم و ملت کرورها کتب تصنیف و تألیف کرده در مطبوعات عالم -به‌غیر از ایران- باب‌التجارای مفتوح شد؛ هر صاحب غیرت و حمیت جلدی خریده با کمال میل و رغبت به مطالعه‌اش می‌پردازد و این ملت به حدی در شرق و غرب عالم نام بلند حاصل کردند که اگر چنان‌چه «اویاما» سردار بری و «توغو» امیرالبحر را در پایتخت‌های امریک و اروپ به یک اطاق بگذارند و اعلان کنند که دیدار «توغو» و «اویاما» را نشان می‌دهیم به دخولهٔ یک تومان، از خُرد و بزرگ رغبت کرده دخولیه را داده و ایشان را می‌بینند و تماشا می‌کنند که در چه هیکل و قیافه هستند و ملیون‌ها از این‌رو ثروت می‌توان اندوخت و حال آن‌که غیر از جوهر بنی‌آدم چیز دیگر نیستند و کسانی هستند که پانصد تومان می‌دهند که نیم ساعت با ایشان مصاحبت نمایند و اشخاصی هستند که چندین هزار تومان مایه گذاشته این‌ها را دعوت می‌کنند به مهمانی. این شهرت و عزت حاصل نشده مگر از شاه‌پرستی و وطن‌دوستی و از حسن تربیت و علم اخلاق و دیانت و امانت ایشان که در نزد دوست و دشمن عزیز و محترم داشته نام نیکو در جهان به یادگار گذاشتند. چون از بنی نوع ما هستند، لازم آمد که ترجمهٔ حال ایشان تذکره شود به نام انسانیت، والاّ ما مأمور نیستیم اخلاق حسنه را در بی‌دینی دیده بپوشانیم. آیین و مذهب امری است که در محکمهٔ احکم‌الحاکمین قطع و فصل می‌شود. ولی ما در صورت ظاهر مأموریم اخلاق حسنه را تمجید و سیئه را تکذیب کنیم و منفور داریم و با لعنت یاد نماییم و اسم ارباب غیرت و حمیت را در تواریخ به یادگار گذاریم. چون این کتاب مستطاب به حب‌الوطن موسوم است، لذا دور از انصاف است که نام بزرگ این طایفهٔ با همت و غیرت وطن‌دوست پادشاه‌پرست را مختصری از مطول و مجملی از مفصل ذکر ننماییم، چون تفاوت انسان از حیوان فقط حس و نطق است و لاغیر. پس وظیفهٔ انسانیت تشخیص نیک و بد و خیر و شر است و ترقیات محیرالعقول این گروه پرشکوه را نه من گویم و بس، قولی‌ست که جملگی بر آن‌اند. سی سال قبل، ژاپون‌ها سیصد «طولانتو» زغال سنگی از معادن اخراج می‌کردند. امروز پنج ملیان و نیم زغال سنگی محصول دارند و ابداً آهن نداشتند، اکنون به چهار و پنج ملیان «طولانتو» سر می‌زدند. و بیست و پنج سال سابق از معدن نفت بی‌خبر بودند و کنون دوازده ملیان غالون [گالن] روغن نفت خارج می‌شود و باقی معادن را از این قرار قیاس توان نمود. با وجود این، مداخل معادن در پیش ترقیات صناعیهٔ آن‌ها در مقام هیچ محسوب می‌شود، در تاریخ ۱۸۸۴ -که بیست سال پیش از این باشد- یک فابریک نداشتند، منسوجات نخی و ابریشمی از انگلتره آورده به قیمت اعلا می‌خریدند و حال، به خلاف سابق، به تمام دنیا خصوصاً به آسیا و هندوستان متاع ایشان حمل می‌شود. صد هزار عمله در فابریک‌های نخی و پشمی و بریشمی ایشان کار می‌کنند. در عملیات کبریت فوق از عقل انسانی ترقی کرده که تمامی بنادر آمریک و آسیا از کبریت ژاپون پر است. پنجاه هزار عمله در کارخانجات کبریت‌سازی کار کرده، آسایش اهل و عیال به طور رفاهیت می‌گذرانند. کذا ابریشم و کاغذ و غیره و غیره و غیره، حتی چوب خلال دندان را حمل به خارجه می‌نمایند و اکنون در سایهٔ غیرت و حمیت اهالی و همت حکومت، در پانزده سال، عدد کارخانه‌جات ژاپون به هزار و سیصد رسیده -«الهم ارزقنا.» قوای محرکهٔ این فابریک‌ها به قوت یک‌صد و هفتاد هزار اسب است و شایان دقت این است که عموم عمله‌جات و کارگزاران این فابریک‌ها از خود ژاپون است، از قبیل استادباشی و مهندس و مخانیک [مکانیک] و کیمیاگر و نقاش و معمار و غیره، و شرکت این فابریک‌ها بدون این‌که یک حصه از اسهام شرکت در دست غیر باشد، تماماً در دست خود ژاپون‌هاست. شصت سال قبل در ژاپون یک کشتی نبود که از بحر محیط بگذرد. به بنادر ژاپون، کشتی‌های اجنبی آمد و شد می‌کرد. حال کشتی‌های ژاپون از آوستریا و ایتالیا زیاده است. پانزده سال پیش، از همه جهت مجموع کشتی‌های ژاپون حجم استیعابش عبارت از چهل و پنج‌هزار تون [تُن] و دویست و بیست کشتی داشتند. امروز پانصد و پنجاه هزار تون و سیصد و هفتاد کشتی دارند، سی سال پیش یک وجب راه‌آهن نداشتند و اکنون راهی نمانده که نکشیده باشند و بندری نمانده که لیمان [؟] نشود. ترقی معارف ژاپونیان دنیا را به حیرت انداخته. سی سال پیش، یک باب مکتب به اصول جدید نداشتند. به قول قاموس ترکی، دوازده سال پیش ۵۸۰۰۰ مکتب داشته‌اند و به قول معارف آلمان امروز ۶۸۵۰۰ مکتب و از اناث و ذکور شاگرد دارند. سی سال سابق نمی‌دانم چند روزنامه داشته‌اند اما امروز یومی و هفتگی و ماهی ۷۰۰۰ جریده دارند. ترقی لشکری ژاپون [را] احتیاج به تعریف و بیان نیست، در این جنگ اخیر هرکس دیده و شنیده، «داستانی‌ست که افسانهٔ هر انجمن است.» و چند کلمه هم از خلقت ذاتی و حمیت مردی و همت ملی و غیرت فطری و نیت خالص و امانت و تهذیب اخلاق و وطن‌دوستی و پادشاه‌پرستی آن‌ها برای نمونه یادآوری و تذکار شود. هنگامی که دولت ژاپون یقین کرد که کار با دست دیپلوماتی حل و فصل نخواهد شد، مسئله را یک‌طرف نمی‌توان کرد مگر به زبان توپ کروپ، امر به امیرالبحر «توغو» صادر شد -در حالتی که مشارالیه در بستر بیماری خوابیده بود- به این مضمون: «انجام سؤال و جواب ما با دولت روس به جنگ خواهد انجامید، به صلاح‌دید مجلس، شما را مأمور فرمودیم به فرماندهی عموم کشتی‌های جنگی تا بیست و چهار ساعت باید حرکت نموده در اجرای وظایف خود که به حفظ استقلال سلطنت و مدافعهٔ وطن است حاضر باشید.» این فرمان را آورده در بستر بیماری به این مرد غیور وطن‌پرست دادند. فرمان را در رخت‌خواب مطالعه کرد. وقتی‌که امضای مقادو را دید فوراً از رخت‌خواب برخاسته لباس پوشید. زنش متعجبانه رسیده سؤال نمود که چه واقع شد؟ گفت: «مأمور شدم به امر بزرگی که حیات مرا به هیچ وجه مشغول به امورات شخصی خود ننمایید، در حق من دعا کنید که حیات و ممات ملت ژاپون به اجرای آن وظیفه و یا ترک آن است. حاضر کنند فلان و فلان را. بعد از چهار ساعت هم خواهم رفت ولی خواهش دارم که ابداً به من مکتوب ننویسید و از جانب من هم منتظر کاغذ نباشید. ممات من شرف و سعادت ابدی شما خواهد بود.» بعد وصایای چند ذکر کرده رفته دست ایمپراتور را بوسیده اذن مرخصی گرفت. چنان‌چه در مدت بیست و یک ماه نه کاغذ نوشت و نه مکتوب گرفت. در صورتی‌که «توغو» مکان خود را از عیالش مخفی بدارد، خصم چگونه راهبر خواهد شد؟ تا این که آمد به کشتی مقادو. به امپراطرر تلگراف زد به این مضمون: «رسیدم بر سر مأموریت، حمد خدا را به خصم شخصی خود که مرض بدنی بود -غلبه جستم و رفع کردم، به امیدواری خدا به خصم عمومی وطن هم -که دشمن بزرگ است- غلبه خواهم جست. لکن نمی‌دانم که تلغراف غلبه بر خصم قوی را کی خواهم کشید ولی امیدوارم که اعلی‌حضرت را مژده نصرت زود برسد. عبد ذلیل توغو.» روز دوم یا سیم اعلان جنگ شد. اول شکار «توغو» در دریا کشتی روسی، اسم یک کشتی از فلوت «وولونتور» به ترکی «کوکوللی» یعنی کشتی جنگی داوطلب به نام کشتی روسیه است که حمل زغال و مهمات حربیه می‌کرد گرفتند. سربازهای ژاپون این شکار را فال خیر شمردند، هورا کشیدند، دست زدند، آواز برآوردند که روسیه را گرفتیم. «توغو» گفت: «این سخن بی‌موقع است، استهزا به دشمن نکنید؛ بگویید کشتی روسیه را گرفتیم نه روسیه را.» چنان‌چه در مدت دو سال از زبان این ملت با تربیت با آن فتوحات پی‌درپی یک کلمه سخن استهزاء و سرزنش نسبت به خصم یا خودستایی و تکبر و غرور شنیده نشد و در یک جریده‌ای که اهانت دشمن در آن باشد خوانده نگردید و حال آن‌که از زبان خصم چه‌ها که نشنیدند و به چه صورت جانوران ایشان را تشبیه نکردند؛ قولاً و فعلاً چه ناملایمات که ندیدند و به عرض و ناموس ایشان چه زبان درازی‌ها که ننمودند. همه را به رأی‌العین دیده و خواندند، با وجود این‌ها زبان بسته و دست گشادند، برعکس دشمن وقتی که قلعهٔ پورت ارتور را ژنرال «نوژو» گرفت، «استاسل» را اسیر کرد، در سر سفره استاسل خواست با دیپلوماتی دل نوژو را به درد آورد، گفت: «خیلی افسوس می‌خورم که دو پسر شما در این جنگ کشته شدند. خدا شما را صبر دهد.» نوژو نیم تبسمی کرده گفت: «اولاً از همدردی شما تشکر می‌کنم، بعد به شما می‌گویم اگرچه مرگ فرزند از اعظم مصائب است، خصوصاً برای من که جز این دو پسر جوان فرزندی نداشتم، ولی از مرگ ایشان چندان متأثر نیستم، زیرا که من آن‌ها را پرورده بودم برای این که اگر یک مسئله مهم به دولت ژاپون رو آورد خدمت نموده و جان فدا نمایند. جهت ازدیاد عزت مقادو بهتر از گرفتن تپهٔ ۳۰۲ متر در دنیا مسئله‌ای بزرگ‌تر نبود، چون پسران من در راه گرفتن تل ۳۰۲ کشته شدند چندان تأثیر ندارد. پادشاه ما سلامت باشد.» چنان‌چه مرگ این دو پسر جوان‌مرگ به منانت و شجاعت این پیرمرد غیور ابداً قصور نرسانید و سپس رفت به مقدن [موکدن] به کمک «اویاما» و کرد آن‌چه کردنی بود، ختم جنگ بری شد. متانت افراد عسکریه نشانهٔ سکونت فکریه و صلابت قلبیهٔ سربازان را از قیاس توان کرد. در کشتی «هاتسوز» دست راست یک نفر ناخدا را گلولهٔ توپ برد، با دست چپ دستش را برداشته پیش طبیب آورده گفت که «معالجهٔ مرا بگذارید به وقت آخر، ملتمس هستم که مرا اذن دهید به سر وظیفهٔ خودم بروم.» ایضاً، سر یک سرباز دو پاره می‌شود، این سرباز یا خون سر خیلی بی‌اعتنا و بی‌تشویش عطف نظر به رفقای خود کرده می‌گوید: «پاره‌های وجود مرا جمع کرده به طرفی بگذارید، من در سر وظیفه هستم.» اگر از این قبیل منظورات و مسموعات نگارش یابد، مثنوی هفتاد من کاغذ شود و این نوع وقوعات زیاده از دویست فقره رخ نموده و مشهود عالم شد که در موقع هر آن‌چه مناسب آید بیان خواهد شد. غرض از ذکر این مطالب بگویم مشروطه بسته به خواست پادشاه و اتحاد ملت است، مثل پادشاه و ملت ژاپون. [به]شت جای کسی است که اطاعت خدا کند، اگر چه غلام حبشی باشد و جهنم جای کسی است که نافرمانی کند، اگر چه سید قرشی باشد. باری، از جهت القای این عقاید باطله در اذهان عوام روز به روز شریعت را به زیرپا گذاشته امورات را سهل انگاشتند، چنان‌که یک از تنگ مغزان گفته بود: «هر کس بخواهد در ایران قانون بگذارد باید سی‌هزار مسئلهٔ شرعی را در آتش بسوزاند.» گویا شریعت مانع ترقی و قانون مساوات است، دائماً باید به جنایت حولا حلاج را به دار آویخت و یرکوی [یرغوی] فلان آقا را از بهمان بیوه گرفت و یا کاسب بیچاره‌ای که از خان حاکم طلب داشته باشد مطالبه نماید تو سری بخورد؛ گویا شریعت مانع است از محاکمهٔ حاکم یا کتاب‌فروشی و حال آن‌که اس اساس شریعت مساوات است. خاک به دهن متمدن مصنوعی! باری، عنان سخن شد رها از کفم، بسیار جسارت نمودم، ولی اختیاری نبوده، حب وطن و غیرت ملی بی‌اختیارم نموده عفو می‌خواهم. کاش گشوده نبود چشم من و گوش من تا نشدی روز و شب غصه هم‌آغوش من سخت به رنج اندر است جان و تن هوشیار کآفت جان من است فهم من و هوش من «توکلت علی‌الله و افوض امری الی‌الله ان الله بصیر بالعباد!» خلاصه، چون حکومت دید که این خوشبختی از همت ملت رو می‌آورد و بعد از چند سال خاک ژاپون گنجایش نفوسش را نخواهد داشت مصمم شد که ملک «قوره» [کره] را بگیرد، با همت بلند اقدام نموده به نهایت آرزو و غایت مقصد رسید و بلکه از ممالک چین و روس هم ضمیمهٔ مملکت خود گردانید. غرض اصلی و مقصد کلی از این نگارشات جز اصلاح ملک و ملت نیست، بسا می‌شود یک کلمهٔ عبرت‌آمیز در قلوب ارباب تمیز از بزرگان پاک‌سرشت چنان تأثیر می‌بخشد که نصایح لقمان حکیم مؤثر نباشد. هنگامی که یک نفر امیر باتدبیر به اراده؛ مقلب‌القلوب قلبش متنبه گشت و خامت بیداد در نظرش جلوه‌گر شد، بساط عدل و داد می‌گسترد و بیخ ظلم و بیداد را می‌کند؛ از حسن نیت آن امیر ارحم‌الراحمین به نظر رحمت بر آن قوم می‌نگرد و کارهای صعب ایشان را آسان می‌فرماید، چنان‌چه در تاریخ مسطور است. بهرام ابن بهرام، سواره، با حشمت و جلال می‌گذشت. دو جغد در دیوار خرابه‌ای نشسته آواز برآورده بودند، بهرام از وزیر با تدبیرش سؤال نمود که این بوم‌ها چه مکالمه دارند؟ وزیر به عرض رسانید که یکی او را به‌زنی خواستار است، آن دیگری می‌گوید که باید ده خرابه به کابین من بیندازی. نر می‌گوید: «غصه مخور: گر ملک این است و گر این روزگار من به تو ویرانه دهم صد هزار!» با همین کنایه، پادشاه از خواب غفلت بیدار و ریشهٔ ظلم و بیداد را از بیخ و بن برکند و رسم عدالت نهاد. اگر چه بعض مورخین این فقره را از قول بوذرجمهر به نوشیروان نوشته‌اند لیکن اعتبار ندارد، زیرا که نوشیروان از ابتدای حکومت عادل بود و به احدی ظلم نکرده؛ نسبت ظلمی که به او داده‌اند شاید همان قتل مزدک و مزدکیان باشد و حال آن‌که کمال عدل را در قتل آن‌ها به عمل آورد، چه آن عقاید، عقلاً و حکمتاً و شرعاً، اقبح‌ترین افعال بود و چون قباد را از راه برد در پیش روی چنان شهنشاه عادل مادرش را به زنا خواستار شد و قباد اطاعت او را واجب شمرد، نوشیروان به پای‌های مزدک افتاده، بوسیده التماس کرد که از این فعل شنیع درگذرد و به این حرکت عصمت مادرش را محفوظ داشت. این بود که در هنگام قتل مزدک فرمود: «ای بدکیش! هنوز اثر گند جراب‌های تو در وقت بوسیدن پایت در دماغم باقی‌ست.» از این مقوله‌ها در صحبت‌های رضاخان بسیار است. در این‌جا بی‌موقع بود، به مفهوم «الکلام یجر الکلام» نگارش یافت. اگر از این مثال نفعی مترتب شود راجع به حال عموم است، اگر ضرری ملحوظ آید فقط یک‌نفر گوینده یا نویسنده است. زهی به حالت به احتمال ضرر یک نفر از نفع عموم صرف‌نظر کردن. خلاصه، از مادهٔ ترقی محیرالعقول ملت ژاپون خارج شدیم. این ملت خوش‌بخت اصول دیپلوماتیک و فنون حرب عالم را منسرخ کرد. عقیدهٔ عموم دانشوران بر این بود تا ملت تربیت نشود، عالم نگردد، محال است مشروطیت و انعقاد پارلمان. باید اول علم آموخت و کامل شد بعد اعلان مشروطیت داد؛ ولی این ملت جوان‌بخت نخستین اعلان مشروطیت کرده و در ظل آن شرط علم آموخت، سی‌سال به مقامی رسید که دیگران در دویست سال نرسیده‌اند. این‌ها نه سحر است و نه کرامت، در سرشت بنی‌نوع انسان خداوند منان همه چیز گذاشته، با درستی و راستی و نیت خالص و مردانگی و انصاف به هر مقام توان رسید. -«همت‌الرجال تقلع‌الجبال.» فریدون فرخ فرشته نبود ز مشک و ز عنبر سرشته نبود ز داد و دهش یافت آن نیکویی تو داد و دهش کن فریدون تویی! با این رباعی خواستم ختم کلام کنم، یادم آمد از همت مردانهٔ زنان این ملت، زهی بی‌انصافی‌ست که کم یا بیش از همت زنان ایشان در این ترقی حیرت‌افزا نگوییم. در این جنگ نسوان ژاپون چه کردند؟ در این‌جا، صورت مکتوبی را که زن «اویاما» به رییسهٔ جمعیت حربیه که از هیئت زنان انگلیس در لندن تشکیل یافته [نوشته] می‌نویسم، خوانندگان با نظر انصاف نگرند تا ببیند همت زنانشان چه بوده و بفهمند که وطن‌پرستی در زن‌های ژاپون به چه درجه است. صورت مکتوب «مادام اویاما» به رییسه هیئت زنان انگلیس این است: «مکتوب شما را در خصوص فرستادن بعضی اشیاء از طرف انگلیس جهت سربازان ما در معاونت مجروحین گرفتم. آن‌چه به وظیفهٔ من اصابت کرده و ایفاءِ آن را فوق‌العاده موجب مسعودیت می‌شمارم این است که اظهار دارم زنان انگلیس از آثار توجهی که در حق ژاپون‌ها بروز داده‌اند نه این قدر باعث ممنونیت ما شده که بیان کردن توانم و این آثار درجهٔ انسانیت آن‌ها را ظاهر و به هر کس که گفتم اظهار تشکر و ممنونیت نمود؛ من هم از طرف جمله زنان ژاپون اظهار تشکر نموده و از شما امیدی قوی دارم به زنان انگلستان برسانید و خود هم قبول فرمایید و در تذکره‌ای -که ملفوفه با مکتوب فرستاده بودید- از کفش و پاپوش بحث نشده، جوراب تابستانی و زمستانی لزومش معلوم است، اگر آرزو نمایم از پشم «اسقوحبا» و رنگ سپید درست شود، بی‌مناسبت نخواهد شد؛ چه، جوراب و پاپوش در اقلیم منچوریا -که سردیش معلوم است- برای سرباز بسیار با فایده است. در میان ژاپونیان، هیئت خیریهٔ متعدد از زنان تشکیل شده، در بهار گذشته از صباح ساعت هفت تا شام ساعت پنج لاینقطع کار می‌کردند؛ آخر از برکت ضرورت مجبور شدیم چند ساعت علاوه نماییم، تا امروز در ژاپون در درجهٔ اول یک صد و پنجاه هزار عورات جهت تیمارخانه‌ها و زخم‌بندی و رسیدگی مجروحین و معلولین جراحیه و طبیبه تربیت کرده‌ایم که نیکو به وظیفهٔ خرد مشغول‌اند و فعلاً بیست هزار زنان در دست داریم که حاضرند عن‌قریب امتحان داده ملحق به بیمارخانه‌ها شوند. در سایهٔ سعی و غیرت، به اندازه‌ای که کفایت سرپرستی مجروحین و بیماران را کند، زنان لایقه داریم. همه در بیمارخانه‌های «سندان هرورواوی و هوفایده و توکو» خدمت می‌کنند و مجروحین را بعد از معالجهٔ ابتدایی در «شنتاش» یک طبیب‌خانه تأسیس کرده آن‌جا می‌فرستیم. در سوق مجروحین، زنان در هرجا به اطبا خیلی معاونت می‌کنند و زنان را در هر نقطه خیلی ترقی کرده‌اند، هیئت اعانهٔ خیریهٔ هم خیلی زیاده شد، فوق‌العاده جمعیت به‌هم رسانده‌اند. امروز، اعضای هیئت معاونین زنان ژاپون به دویست و پنجاه هزار رسیده. تازه، هیئتی تشکیل یافته که در محاربهٔ حاضره برای فلاکت‌زدگان فوق‌العاده معاونت بنمایند. حکومت برای ایشان به اماکن معاونت می‌کند، هیئت مذکور شتابان در خدمات خودند. سوای این هیئت، بسیاری هستند که به معلولین میدان جنگ همواره معاونت می‌کنند. در هر صورت، تدارک معیشت و لباس اطفال ایشان هم می‌شود. از مجالس تحت نگرانی من، یک رفیقه در آن قصبه که سکنی دارد معیشت اطفال و عیال تمام سربازان آن شهر که در جنگ کشته و علیل شده‌اند می‌نماید. در خصوص حساب اعانه، عن‌قریب به شما رایورت خواهم فرستاد. طلاب مدرسهٔ «نوزو» نام انگلیس، هزار جفت جوراب زمستان که خودشان بافته بودند فرستاده، باز هزار جفت که در دست می‌بافند خواهند فرستاد. در این‌جا، زنان معتبرین لباس زمستانی سربازانی که در میدان جنگ هستند -که عبارت است از زیرجامه، پیراهن، جوراب، شانه و صابون و غیره- تدارک کرده‌اند. از نظارت جنگ فرستادن آن‌ها را به منچوریا اذن حاصل کرده، زنان اعضای «پارلامنتو»، به مناسبت عید نوروز، بیست و سه هزار بستهٔ عیدیانه به سربازان فرستادند. افتخار و تشکر در این‌جاست: همان روز عید به میدان جنگ رسیده و همان روز تقسیم کردند؛ و این را هم با کمال فخر به شما عرض می‌نمایم، امسال مکاتب نسوان تدارک برای تمام سربازان از پیراهن، زیر جامه و جوراب دیده‌اند. دختران کوچک کوچک شب و روز درکارند، می‌بافند و می‌دوزند، در تحصیل این فخر به یکدیگر سبقت می‌گیرند که در حقیقت سرعت‌شان در داد کار تماشا دارد. برخی تدارکات دیگر در خصوص لباس ننوشتم، چون مکتوبم خیلی مطول شد، در پست آینده می‌نویسم. پس از ختم مکتوب از توجهات زنان انگلیس که در حق ما می‌شود تشکرات زنان ژاپون را به ایشان می‌رسانم. امضاء مادام اویاما» * * * Vətənə niyaz və nəsihətlər ارباب دانش می‌دانند که در میان این ملت ز زن، مرد، غنی، فقیر، عالم، جاهل، شیخ و شاب چه شورش و غوغاست، چه دست و پا می‌زنند، عشق وطن پروانه‌وار چه‌سان‌شان به دور شمع سلطنت و حفظ استقلالیت دولت می‌گرداند. در کاغذ خود مادام اویاما می‌گوید: «۱۷۰۰۰۰ زن تربیت کردم که در پرستاری مجروحین مشغول‌اند.» معلوم است اعضای هیئت خیریه که مرکب از دویست و پنجاه هزار زنان است، هیچ‌یک به مفت اسم خودشان را اعضا نتوانند نهاد، از ده تا صد تومان باید پول بدهند تا آن‌که نامشان قید به دفتر و مفتخر شوند. بلی! در مقابل عشق حقیقی وطن هیچ‌جای تعجب نیست. این اعضا تمام درس خوانده و عالمه و از زنان کبار ملت‌اند. از طبقهٔ فقرا و همت و حمیت آن‌ها یکی را جهت نمونه ذکر نماییم: وقتی اعلان جنگ شد، یک نفر دهاتی رفت به دیوان‌خانه عرض نمود: «من می‌خواهم سرباز داوطلب باشم، جنگ بروم.» بعد از رسیدگی، جوابش دادند: «قانون اجازه نمی‌دهد و تو را قبول نتوانیم کرد، جهت آن که مادر پیری داری و تو را لازم است مواظبت حال مادر پیرت کنی.» هر چه اصرار کرد، ردش نمودند. مأیوس و غمین برگشت، در حالت یأس و گریه به مادر خود کیفیت را گفت: «چه شدی برادرم زنده بودی که من محروم از این فیض نماندمی؟ تمام رفقایم رفته فیض ثواب شهادت را در راه وطن دریافته، مرا به بهانهٔ آن‌که مادرت بی‌پرستار است محروم از این شرف ابدی نمودند.» این را می‌گفت و به های های می‌گریست، مادرش در اطاق دگر رفته کارد تیزی را حواله به دل پاک که از حب وطن پر بود می‌نماید و فریاد می‌زند: «بیا پسر جان! آن وجود که مانع از آرزوی قلبی تو بود از میان برخاست. بعد از مرگ من، عذری دیگر برای قبولی در سرای تر نماد. برو با دشمن وطن بجنگ!» بالجمله، این‌ها نه خودنمایی و نه برای مکافات دنیوی است، بلکه مذهب وطن‌پرستی و شاه‌پرستی ایشان است. نصیحتی کنمت بشنو و بهانه مگیر هر آن‌چه ناصح متفق بگویدت بپذیر مگوی آن‌چه طاقت نداری شنود که جو کشته گندم نخواهد درود چو دشنام گویی دعا نشنوی به جز کشتهٔ خویشتن ندروی نخواهی که نفرین کنند از پسرات نکو گوی تا بد نگوید کسات نباید که چندان تو بازی کنی که مر قیمت خویش را بشکنی و گر تند باشی به گفتار و تیز جهان از تو گیرند راه گریز مگوی و منه تا توانی قدم ز اندازه بیرون، ز اندازه کم نه کوتاه‌دستی و بیچارگی نه زجر و تطاول به یکبارگی مگو با بزرگان تو سخت و درشت که سندان نشاید شکستن به مشت نخواهی که ضایع کنی روزگار به ناکار دیده مفرمای کار رعیت‌نوازی و سر لشکری نه کاری‌ست بازیچه و سرسری گر تنگ دستی مرو پیش یار وگر سیم داری بیا و بیار! خداوند زر پر کند چشم دیو به دام آورد صخره جن و پریو که گر روی بر خاک پایش نهی جوابت نگوید به دست تهی پند سعدی به گوش هوش شنو ره چنین است مرد باش و برو راز و نیاز وطنیه ای عزیزان ما به غفلت خفته‌ایم خانهٔ دین را ز تقوی رفته‌ایم نیست یک تن ره نماید بر صواب تا رهاند جمله ما را از سراب کشتی ملت به طوفان اندر است در میان موج بی‌بال و پر است نوح کو تا یابد این کشتی نجات خضر کو تا ره برد آب حیات؟ سلطنت نقصان گرفت از خودسری مملکت ویران شده گر بنگری ای محبان وطن آه و امان رفت بر عیوق گرد خانمان چارهٔ بیچارگی را چاره چیست قسمت ما در جهان آواره‌گیست؟ هان کجا رفتند آن جان‌های پاک از چه پنهان گشته اندر زیر خاک؟ می‌نخسبد یک کسی آسوده حال شد میان ما مگر قحط‌الرجال؟ گشته ایران سر به سر ماتم‌سرا بر وطن گویا به پا گشته عزا ای وطن جان‌ها فدای خاک تو روح ما قربان نسام پاک تو! گشته‌ای اجداد ما را رام‌گاه بوی عنبر می‌دهی هر صبح‌گاه کحل عین از گرد راه کوی تو قوت روح ما شمیم بوی تو دایماً بود اهل تو با عز و جاه حکمرانی کردی از ماهی به ماه ای وطن وای طوطی شیرین‌سخن لب چرا بستی، شدی زار و محن؟ گو چه شد کشتی چنین پژمرده حال بابل‌آسا اوفتادی از مقال؟ گو بیا باد خزان افسرده ساخت لشکر دی بر گلستانت بتاخت این روا نبود که زاغان جا کند جغد در گلزار تو مأوی کند رخ بنه بر خصم خود فرزین بگیر تا سوارانت نباشد دستگیر! بر پیاده رحم کن فیلان بران تا نسیم نصرتت باشد وزان! سخت فرما عرصه‌گه پای ثبات شاید از جهدت نگردد شاه مات! عقل کل دانای کان و مایکون رطب و یابس نبود از علمش برون شد مخاطب از جناب کردگار کای محمد مشورت کن با خیار «شاور هم فی‌الامر» فرمایم تو را بعد عزم خود، توکل کن مرا! پس روا نبود که با نقصان عقل حکم فرمان نسپریم از روی جهل پادشاها! ما به غفلت اندریم جز جهالت راه دیگر نسپریم آن امینانی که در درگاه توست با خبر از گاه و از بی‌گاه توست نیک بشناسند حال بی‌کسان واقف‌اند از کار این خونین دلان می‌ندانم از چه رو دم نساورند تا رعیت از جهالت بر رهند؟ ما همه آوارهٔ کوی توایم بستهٔ گیسوی دلجوی توایم این روا باشد که ما در بند سخت خارجی گردد به دورت نیکبخت؟ دشمن ما حکمران ما شود پردهٔ ناموس ما را بر درد؟ خائن دین و عدوی دولت‌اند جامع اخلاق زشت نکبت‌اند جملگی دیوند آدم صورتان در لباس انس، شیطان سیرتان بهر اغوای شهنشه برملا گسترند از هر طرف دام بلا ثروت و سامان ما رفته به باد این چنین روزی کسی نارد به یاد پادشه حافظ بود ما گوسفند حفظ باید کرد چوپان از گزند! شهریارا حکم یزدان ره سپار مجلس شورا ده و قانون گذار! از نخستین حکم قانون ساز کن بر تمدن بعد از آن آواز کن! بیخ شوری بایدش محکم درست تا بُناد وی نگردد سخت سست دولت ژاپون چو قانون بر نهاد نیکبختی بر رخ ملت گشاد حکم شوری کرد در ژاپون اثر نام نیکش در جهان گشتی سمر او به شوری یافت بر دشمن ظفر روس‌ها از خودسری شد در به در رحم کن بر دیدهٔ گریان ما دود آه سینهٔ سوزان ما! رسم شورای نبی را تازه کن بر رعیت لطف بی‌اندازه کن! ما ز بی‌علمی زبون گشتیم و خوار دست خارج را بداریم اختبار بین تو ژاپون را ز علمست این‌چنین برگشاده بیرق نصرت به چین! انگلیس از حکم شوری بین چسان حکمرانی کرده بر هندوستان دوستان تو همه شد شادمان خدنگ گردون را کشیده زیر ران رسم سلطانی معارف پروری‌ست در زمین رسم عدالت گستری‌ست ای معارف‌پرور نیکو خصال وی عدالت گستر فرخنده فال من صلاح مملکت گفتم تمام نامه‌ام را ختم کردم والسلام صحبت ناصحان نعمان کسی که فرق بد و نیک از و نگشت پدید سخن درست بگویم نمی‌توانم دید عیان نمایم از این نغز حرف، دانی چیست؟ حبیب کل خلایق، حبیب مخلص نیست ولی موانست مردم اقتضا دارد ازین محبت مجعول بس خلل زاید(!) هر آن‌که تخم وفا از ره نفاق افشاند به وقت خرمنش از سوی کشتزار بماند در این زمانه، کسی نیست کاین به‌جا آرد که در نهایت کارش به کین سزا باید(!) شویم آدم چو بر خوریم به یکدیگر به یکدگر بدهیم از ضمیر خویش خبر درشتی تو و نرمی من گر انصاف است همان حکایت زرباف و بوریاباف است یکی جنون بزرگی که نیستش ثانی مداخله‌ست به اصلاح جنس انسانی ز صد عمل چو تو من نیز هر دمم آگاه که بود بهتر اگر رفته بود دیگر راه نصیحتی کنمت بشنو و بهانه مگیر هر آن‌چه ناصح مشفق بگویدت بپذیر! ز پشت مدعیت کمترک بکن غوغا به پشت دعوی خود ساعیانه‌رو دو سه پا! چه سود از آن به تو، وز زحمتت چه منظور است؟ امید خیر ز کردار زشت بس دور است کسان گرفته به دورت ندانم که چسان دهن دریده بگویند حرف در دیوان؟ کنند دخل به هر کار بلکه هر گفتار امید خیر محال است بلکه شر بسیار هر آن که با سخن دیگران پشت قوی‌ست بدین قبیل فضولان ستیزه جایز نیست به پیش من چو بیاید کسی به رنج و تعب به صحبتش همه در مغز می‌پزم مطلب به پیش بندی خاموشی بلاهت او برونه بلکه کشد در دهان مرد سخن کلام آن‌که به معنی نگشته آبستن به حرف‌های پر و پوچ بی‌فصاحت او چو چوب خشک به مغز اندرون به رسم ثابت بسی لطیفه تدارک کند همیشه نکات از آن‌گهی که خیال ضرر نهاده به سر به طبع مشکلش از هیچ‌چیز نیست اثر به هر نوشته بخواهد گرفت عیب و عوار گمان کند که بود راستی به دانش عار که بوده فضل و هنر بهر دیگران منصوص چو هست خندهٔ حیرت به ابلهان مخصوص گمان کنند نپسندد تمام خلق اگر به سابرین همه خود را توان نهد برتر به گفت‌وگوی هم ایراد نکته‌ها دارد به لفظ پایهٔ او سر فرو نمی‌آرد به طبع او که به هر چیز خط و خال نهد سپند سوزی ناپاک‌تان فتیله دهد(!) دلش بهانه شوخی دگر نمی‌جوید همین‌که دید کسش آفرین نمی‌گوید ازین سبب همه تقصیر چاپلوسان است که کار زشت نه در طبع جملهٔ انسان‌ست خطاست خواستن امروز هوش بیوست [!!] به عیب‌های بزرگی، که جای سرزنش است تو همچو گل، همه آیین رنگ و بو داری چه گوش هوش به مرغان هرزه‌گو داری؟ توان شناخت به یک روز از شمایل مرد که [تا] کجاش رسیده است پایگاه علوم ولی ز باطنش ایمن مباش و غره مشو که خبث نفس نگردد به سال‌ها معلوم مگر به حکم شهی خاص گردد ز منسوب که شعرهای پسندیده یافت باید خوب و گرنه فاش بگویم که شعر بی‌مغزند بساید آن‌که شاعران به دار کشند ولی چه فایده؟ زیرا که خود همی کردم به یادم که زند غصه نیشتر هر دم [!!] ز رتبتی که به من خانواده‌ام بخشید کم است پایه که زان پایه شأن من لغزید ز زهره‌ای که بود پایهٔ سرافرازی نصیب من همه دانند پیشه‌اندازی مگر ندیدی در آن جهاد مردانه که ضرب شست فتادند چون لوندانه؟ اگر ذکاوت من شد یقین به طبع سلیم نخوانده حکم کند ذوق من، چو هست حکیم پس مداخله اندر بدایع اعمال به چهر فضل روم بیش در جواب و سؤال * * * Xatəmül-ənbiyanın buyuruqlarından bir neçə kəlmə مسلمم پس تصدیق درگه و بی‌گاه خروش و ولوله آرم چو گفت باید گاه بود مرا هنر و بخت، حسن نیز عیان علی‌الخصوص خلوصم سمر شده به جهان فریب نیست به خود ذوق پوششم کامل به لاف همسریم هیچ‌کس ندارد دل به اعتبار چنان‌گو همان بود دلخواه ز دلبران همه مطلوب بندگی الله به گوش هوش فراگیر پند از ناصح اگر به رمز سراید، نگویدت واضح! خلاصهٔ سخنش دان چه رمز هست و عیان همین دو بیت ز سعدی به رایگان برخوان: الا تا نشنوی مدح سخن‌گو که اندک مایه نفعی از تو دارد اگر روزی مرادش برنیاری دو صد چندان عیوبت بر شمارد چند کلمه از فرمایشات جناب خاتم‌الانبیا، صلوات‌الله علیه و آله دو کس از شفاعت رسول خدا بهره نبرد: یکی ندیم سلطان ظلم‌کننده که خوی او را تحسین کند، دیگری آن کس که از دین بیرون رود و غلو کند. هر آن کس که برای اصلاح میان دو کس سخن به کذب کند، او را دروغ‌زن نخوانند. بدترین مردم در روز قیامت نزد خداوند کسی است که مردم از گزند زبان و بیم دشنام او پراکنده شوند. خداوند نزد زبان هر گوینده‌ای‌ست و شاهد گفتار او. برادر دینی خود را شماتت مکن زیرا که خداوند جرم او را عفو می‌دارد و تو را بدین گناه کیفر می‌کند. شگفتی نگرید به کردار کس تا گاهی که خاتمهٔ کار او را به نیک و بد نگران شوید. کسی که شما را به یاری طلبد اجابت نمایید، به نام خدا پناهنده شود پناه دهید؛ کسی که سؤال کند عطا کنید. کسی که در شریعت ما حدیثی بدعت کند که در شریعت ما نیست او مرتد است. کسی که بندگان را سبب عزت خویش داند، خداوند او را ذلیل کند. کسی که در طلب علم کوشد خداوند کفیل رزق اوست. آن کس که کالای خویش را حمل دوش خود کند از کبر برهد. بازرگان انتظار رزق و روزی برد و آن کس که احتکار غلات و جز آن کند منتظر لعنت باشد. مسلمانان برادرند، لاجرم هیچ مسلم به مسلمی ظلم نکند و در شداید و مهالک او را فرو نگذارد. شعر به ناسزا گفتن وسوسهٔ شیطان پذیرفتن است. کسی را که از او مشورت کنند، باید خیانت نکند. خاک بر روی کسانی بزنید که شما را بدان‌چه دارای آن نیستید ثنا گویند. کسی که برای حفظ مال از تصرف بیگانه کشته شود، درجهٔ شهید دارد. حب و حرص تو در طلب مقصود تو را کور و کر می‌سازد و معایب آن را در نظر تو پوشیده می‌دارد. عابدترین مردم آن کس است که از محرمات شرعیه کناره گیرد و پرهیزکارترین مردم کسی است که، خواه بر سود خود، خواه بر زیان خود، سخن به حق کند و عادل‌ترین مردم کسی است که رضا دهد از برای مردم آن‌چه را به خود رضا دهد و مکروه شمارد به مردم آن‌چه را به خود مکروه شمارد. صدق یا رسول‌الله! * * * Üçüncü cildin sonsözü از حضور هموطنان باغیرت، به‌ویژه ارباب فطانت و دها [و] اصحاب فتوت و سخا، طالب و خواستگاران سیاحتنامه با کمال مسرت و افتخار، معذرت از قصورات خود خواسته و از حسن قبول همه متشکرم. بحمدالله این اثر ناچیز دلپسند هر صنف از صنوف و هر طبقه از طبقات هموطنان عزیزم آمده علی‌الخصوص سلسلهٔ علیهٔ علماء اعلام و فضلاء کرام -کثرالله امثالهم- که این فقره بیش از همه مایهٔ افتخار و مزید امیدواری و سبب مباهاتم گشته، زیرا یاد ندارم وجود محترمی از سلسلهٔ علما و فضلاء ایران به عزم زیارت بیت‌الله‌الحرام وارد اسلامبول گردیده در صدد جست‌وجوی سیاحتنامه برنیایند و بدان وسیله طالب ملاقات این خادم نگردیده و از فیض زیارت خودشان کامیاب و متلذذ نفرموده و فرق مباهاتم را به فرقدان نرسانند که این خود دلیلی ظاهر و برهانی است باهر بر آن‌که عوام دربارهٔ علما سوءظن نموده بوده‌اند که مطالعهٔ کتب و رسایل و روزنامه‌جات مفید به حال عامه را مکروه می‌دانند؛ «ان بعض الظن اثم». خیالی بوده است فاسد که مر آنان را دست داده بلکه آن بزرگواران بیش از همه بیداری حس اهالی را طالب و به ترقی دستگاه معارف مایل و راغب‌اند، چنان‌که کافهٔ بزرگوارانی که من بنده را از تشرف به حضور خود مفتخر ساختند، در خصوص اتمام این کتاب کمال ترغیب و تحریص را فرمودند، پس می‌توانم عرض نمایم: جلد دوم مدتی تعطیل شد تا نخستین را ثمر تحصیل شد حمد خدا را که جلد دوم در عهد پادشاه مهرگستر و شاهنشاه عدالت‌پرور، السلطان العادل و الخاقان الباذل، سلطان‌بن‌السلطان و الخاقان‌بن‌الخاقان، مظفرالدین شاه -خلدالله ملکه و سلطانه- سمت ختام پذیرفت و شروع شد به جلد سیم وی؛ مطالب عمده و مهمی را که برای آگاهی ملت نافع و مفیدتر از مطالب جلد اول و دوم بود، مانند تعبیر رؤیای یوسف عمو از طرف رضاخان و شرح حال اهل جهنم که در سریر اول ضحاک و اسکندر رومی و حجاج‌بن یوسف و محمود افغان، به تخصیص، مسببان محاربات با جنود اسلام، و خاینان ایران -که مهر دنیا کور و کرشان کرده بود و غیره- در نظر داشتم در این جلد بنگارم تا ابناء وطن از روی بصیرت و آگاهی جرم فلان‌الدوله و بهمان‌السلطنه را دانسته و واقف گردند که خاین‌الدوله و السلطنه‌ها چه رخنه‌ها در کار ملک و ملت بلکه دین و دولت انداختند، و همگی را با اسم و رسم بشناسند و همچنین ترجمهٔ حال اهل بهشت را -که رضاخان مفصلاً بیان می‌نماید و جاه و منزلت آنان را که در راه وطن خود کوشیده‌اند توصیف می‌نماید- خواننده تا مایهٔ عبرت و سرمشق آیندگان گردد و از روی اطلاع بعضی را به نفرین و جمعی را به رحمت یاد نمایند، ولی به مفاد «الامور مرهونه با اوقاتها» به سبب تغییر وضع و حالت حکومت و اقتضای زمان نتوانستم آن‌چه مهیا بود جزء این جلد نموده و به طبع رسانم، نقصان ختم شود (!) از برای وقت آخر گذاردم و کتاب بدون غرض اصلی از صرف افکار و خیال نیل همین آرزو بود که از فضل بی‌منتهای حضرت پروردگار و در پرتو اعلی‌حضرت اقدس همیون شاهنشاهی -ارواحنا فداه- بی‌خون دل به دست آمد. شکر خدا که هر چه طلب کردم از خدا بر منتهای خدمت [مطلب] خود کامران شدم هر آن‌کو سیاحتنامهٔ ابراهیم را خوانده و در مطالب او غور و تأمل نموده به خوبی دانسته که ابراهیم‌بیگ را از این داد و فریادها و تحمل به این همه رنج و عنا و فدای جان و غلغله انداختن به جهان، مقصود گسترده شدن بساط عدل و مساوات و اجرای قانون مشروطیت بود، زیرا علاج درد ایران را در آن دیده و یقین حاصل نموده بود که حل هر مشکل و گشایش باب همه‌گونه خوشبختی و سعادت ایرانیان بسته به سد باب استبداد و گستردن بساط عدل و داد است و مفتاح این باب را حضرت رب‌الارباب در کف کفایت و پنجهٔ مشکل‌گشای اعلی‌حضرت قدر قدرت مظفرالدین شاه، شاهنشاه ممالک ایران، سپرده بود. هر آن‌کو مراجعت به صحیفهٔ ۸۹ و ۹۰ جلد اول نماید مشاهده خواهد نمود که وجود محترم در صحیفهٔ نود با کمال وضوح مژده می‌دهد و می‌فرماید: «آن‌چه مایهٔ تأسف است آن است هنگامی که زمام امور جمهور و رتق و فتق امور سلطنت به ید کفایت او خواهد رسید، از دستگاه سلطنت ایران چیزی به‌جا نخواهد بود که با آن به اصلاح وضع مملکت اقدام فرماید، مگر گروهی فرومایگان مزاج‌گوی چاپلوس که ناشان وزرا و وجودشان نخستین اسباب هرج و مرج.» الی آخر. انصاف باید داد جهت این پادشاه خوش‌نیت نیکوسیرت عادل رئوف جز آن چه میراث به‌جا مانده بود، مگر چند کرور قرض جاخالی و جمعی خائن طماع، تمام غارت‌پیشهٔ خانه‌براندازا؛ جهت اصلاح امور یک نفر نوکر صادق وطن‌پرست کارآگاه را بر سر کار آورد؛ دزدان خائن دست به دست داده بیش از هفت ماه نگذاردند در سر کار بماند. بعد از عزل، اخراج بلندش هم نمودند. با وجود این، امید ما قطع نگردیده منتظر ظهور تعبیر همان رؤیا که در صحیفهٔ ۱۰۵ مندرج است که مظفرالدوله آمده سر ایران خان را به سر زانو نهاده و خائنان غارتگر را از اطراف او رانده گلاب بر سر و صورت او افشانده و زخم‌هایش را بست، الخ. چنان‌که همگی بدون کم و زیاد به‌وقوع پیوست، این پیش‌بینی‌های ابراهیم‌بیگ مبتنی بر خیال‌بافی و تملق و چاپلوسی و خوش‌آمدگویی نبود، بلکه چند سال بود از عالم غیب این مطلب در آیینهٔ ضمیرش نقش بسته و پیوسته در انتظار چنین روز فیروز -که مایهٔ سعادت و خوشبختی وطن مقدس و برادران وطن او بود- می‌گذراند و او را ملکه شده بود که تفصیلش را بیان خواهیم کرد و در این خصوص دارای خیالات بلند و افکار ارجمند در مادهٔ وطن و برادران وطنی خود [بود] به خلاف عقیدهٔ برخی پست‌فطرتان تنک‌مایه که ذم وطن را سرمایهٔ عرفان خود شمرده اضمحلال او را مطرح کرده و با سرودن کلمهٔ تقسیم در میان یار و اغیار افتخار نمایند، چنان‌که مکرر در حبل‌المتین نوشتند و صفحات حبل‌المتین گواهی بین و آشکاراست، و ما نظر به جغرافیای ایران با دلایل عقلی و حسی اقوال فاسدخیالان را در ضمن مقاله‌های متعدد رد نموده و ملامت‌ها کرده‌ایم. ما را هزاران دلیل حسی در مد نظر است، انکار بدیهی دلیل حمق است. با هزاران دلیل، بین این دو رقیب اتفاق حقیقی محال است زیرا حکمای عالم در این مسئله اتفاق رأی دارند که اتفاق ضدین و جمع نقیضین از جمله محالات است. کسانی را که این فکر باطل دامن‌گیر و در اتحاد این دو دولت سخن می‌رانند هیچ دلیل و برهانی در دست ندارند. محض خولیا و عدم محبت به وطن مقدس خود و به ملاحظهٔ یک معاونت موهومی در حفظ مقام و رتبه، جانبداری یکی از این دو دولت را نموده و خیال خام می‌بافند. بر زبان راندن این سخنان دلیل بر دنائت آنان است -«از کوزه همان برون تراود که در اوست.» اگر تاریخ یا محاکمه بدانند و بر علل ضدیتی که از اعصار قدیم فیمابین این دو قوم حادث گردیده واقف باشند، آنگاه خواهند دانست که این ضدیت و مخالفت در میان ایشان طبیعت ثانوی شده و این عقده به ناخن حکمت هیچ فیلسوفی گشاده نمی‌شود. حکایت آن‌ها همان صحبت سنگ و سبوست. اگر درست دقت شود، یک نفر روس را نخواهیم یافت که در نزد او نام انگلیس ذکر شود، از رنگ و رخسار او علامت تغیّر و بغض بروز نکند؛ و هکذا یک انگلیس یافت نمی‌شود که به محض شنیدن نام روس زبان به تمسخر و استهزا نگشاید. این عداوت و مغایرت در نهاد این دو طایفه با شیر اندرون شده با جان به در رود، بلکه روز به روز در تزاید است. بیش از صد سال است اکثر حوادث جهان از ضدیت این دو دولت تولید شده، آتش حسادت آنان آناً فاناً در اشتعال است و دقیقه‌ای فرصت را فوت نمی‌کنند. دایماً در صدد محو و اضمحلال یکدیگر بوده و هستند. داغ و کینهٔ حرب ژاپون هزار سال دیگر هم از دل روس‌ها محو نخواهد شد و می‌دانند انگلیس مسبب این جنگ بود و همراهی انگلیسان با ژاپون سبب بی‌طرفی دول بود؛ در محاربه راه مداخلهٔ دول را بستند و در خزانهٔ خود را بر روی ژاپونیان گشودند و با مالیه همه‌گونه حمایت و همراهی کردند. زنان انگلیس در جمع‌آوری اعانه جهت سربازان ژاپون کوشش‌ها نمودند و ملت انگلیس در فتح «پورت آرتور» شادمانی‌ها نموده و برملا چراغانی‌ها کردند. هیهات که این‌ها از آیینهٔ خاطر روس‌ها محو شود! تا تو را دُم، مرا پسر یادست دوستی من و تو بر بادست «علی‌الخصوص که پیرایه‌ای بر او بستند.» یعنی شورش ملت ایران و التجاء آنان به سفارتخانهٔ انگلیس موفقیتش برای انگلیسیان بیش از فتوحات ژاپون بود، زیرا هشتاد سال است این دو دولت در سر این ماده در کش‌مکش بودند. یکی می‌بست دیگری می‌گشاد، یکی طالب و آن دیگری مانع بود. خیالات میرزاتقی‌خان امیرکبیر و مرحوم میرزا محمدحسین‌خان سپهسالار و مرحوم میرزا علی‌خان امین‌الدوله هم در این حال عالی مشی می‌نمودند، ولی پولتیک روس‌ها آن خیالات را به توسط سرهای ارباب خیال محو و نابود کرد، تا آن‌که زمان سعادت و خوشبختی ایرانیان رسید و عموم ملت به طلب حق مشروع خود برخاست و این اختر سعادت و نیکبختی ایرانیان در عهد فرخندهٔ پادشاه معارف‌پرور شهنشاه عدالت‌گستر طالع گردید، صلی. هزاران شکر که در دربار این پادشاه رئوف آن‌چنان وزیری نمانده بود که تواند خیالات رقیب انگلیس را تقویت نماید و نه در رقیب وقت و حالتی بود که از خرد به دیگری پردازد. خلاصه، در هر جلد سیاحتنامه شمه‌ای از پولتیک این دو همسایه و مغایرت آن‌ها ذکر و ایضاح شده غرض از تکرار مطلب نیست. جواب کسانی بود که دم از اتحاد این دو دولت می‌زنند یا تقسیم ایران را به حسب افکار سقیم خود به گمان می‌گذرانند. مکرر گفته‌ایم ایران مال ایرانیان است و تقسیم قبول نمی‌کند، «علی‌الخصوص که پیرایه‌ای برو بستند!» از یک طرف تشریف آلمان آورده و منافع تجارتی خود را مدافعه می‌کند، از طرف دیگر امریکا مکاتب می‌گشاید و قنسول‌ها می‌گمارد. فرداست که کشتی‌های ژاپون هم به خلیج فارس آمد و شد خواهد کرد، بلکه بعض امتیازات تجارتی و اقتصادی هم تحصیل خواهد نمود و در طهران سفیر خواهند گماشت. گذشته از این‌ها انگلیس غیر از روس کسی را رقیب خود نمی‌شمارد و روس هم سوای انگلیس کسی را عدوی خود نمی‌داند. باید دانست چون دولت انگلیس /روس؟/ از وسعت ملک تنگ آمده، حالا /انگلیس؟/ از هجوم او و به سمت هندوستان تا یک درجه امن شده‌اند. چون خوب می‌دانند اگر اهل هند از خواب بیدار شوند، از دویست و شصت میلیون اهالی آن‌جا پانصدهزارش به زیور علم خود را بیارایند -چنان‌چه در صدد برآمده‌اند- مسلم است خود را از تحت اسارت سی‌هزار سرباز رهانیدن خواهند خواست و در فکر آزادی و استقلال خواهند افتاد و از آن طرف اگر مجلس ملی روس‌ها قائم شد و جداً استبداد را مبدل به مشروطیت نمودند، ملت روس ابداً راضی به تجاوز و ملک‌گیری نخواهد شد، زیرا همهٔ اختلال و شورش روسیه در سر همین مطلب است که مسئلهٔ تجاوز بوده. ملت از اول فریاد می‌کردند جهت ما منچوریا و ختا لازم نیست. ملکی داریم وسیع و ملتی جاهل و فقیر، باید اهالی خود را به زیور علم بیاراییم و بایرهای مملکت خود را دایر نماییم. اما وزرای مستبد کج‌اندیش قول ملت را به سمع قبول اصفا ننمودند تا رسید به آنان آن‌چه را درخور و سزا بودند. ظاهراً توبه نصوح کردند از آزار رساندن به همسایگان و قناعت نمودند به همان خاکی که در تصرف دارند -که مساحت سطحیه‌اش به قدر یک دانگ دنیاست. باری، غرض ما این‌ها نبود، به «مفاد‌الکلام یجرالکلام» سخن بدین‌جا کشید. این مطالب را شبی رضاخان با نایب قنسول روس مذاکره و مناقشه می‌نمودند. غرض آرزو و تمنای ما قانون بود، بحمدالله نائل شدیم، عمری جهت نیل بدین آرزو جهد و کوشش نمودیم، بلی...! گر گل بود اندیشهٔ تو، گل باشی ور بلبل بی‌قرار، بلبل باشی تو جزوی، او کل است اگر روزی چند (!) اندیشهٔ کل کنی و [چون] کل باشی حمد خدا را که این حسرت را به گور نبردیم و در حیات به مراد خود رسیدیم. بلی چون با کمال صدق و خلوص نیت و حسن عقیدت در راه این آرزو کوشیدیم و سخن از برای خدا گفتیم، مؤثر حقیقی به سخنان ما اثر بخشید و شاهنشاه عادل و خسرو باذل را به اعطای این عطیهٔ خداپسندانه برانگیخت تا مکنونات خاطر ما را به منصهٔ ظهور و بروز درآورد. -«فحمدا ثم حمدالله!». پیش از آن‌که این دار فانی را بدرود گوییم وطن مقدس خود را مهد امن و امان هموطنان عزیز خود را در پرتو قانون عدل و مساوات آسوده و فارغ‌بال دیدیم «چه شکر گویمت ای پادشاه بنده‌نواز؟» این عبد ناچیز صرف و نحو نخوانده و منطق و معانی بیان ندیده و به تحصیل ادبیات نکوشیده‌ام. این زبان و بیانی که مراست از تمجید و تشکر این پادشه فرخنده خصال عاجز و قاصرست و نمی‌دانم در مدحت او چه سرایم. در مقالم گرچه جز تمجید نیست در خیالم گرچه جز تحمید نیست ذکر تمجید تو کردن مشکل است فکر تحمید تو کردن مشکل است قارئین این کتاب می‌دانند که سبک و سلیقهٔ مؤلف مداهنه و تبصبص نیست و در این کتاب مانند دیگران از کسی بدون استحقاق تمجید نکرده‌ام و از راه تملق دیباچه‌اش را به نام این و آن ننگاشته‌ام. تملق در مذهب من کفرست و فعل ناروا. دشمن دارم بعضی مؤلفان را که زحمات فکریه و تحریر خود را به فلان ستمگر می‌فروشند؛ من بنده نفروخته‌ام، سهل است، از ملامت کسانی که این روش میشوم را التزام نموده‌اند خودداری ننموده‌ام که: ای بی‌انصافان! فلان خائن ملت و مخرب وطن را چرا باید با آن القاب دروغین...؟ بی‌خبر مگر نشنیده‌ای حقوق دولت و ملک ملت را چه‌سان پایمال کردند، مگر مظالم ایشان را همه روزه نمی‌شنیدی، پس با چه انصاف دیباچهٔ کتاب را به نام چنین ظالم ناپاک ملوث نمودی؟ با کدام وجدان می‌گویی خطا بر بزرگان گرفتن خطاست؟ بزرگ کیست؟ بزرگ حقیقی پروردگار توست و مجازی آن‌که تو را زاد و توشه دهد و از ضرر گرما و سرما حفظ عصمت و ناموس وطن را، مانند عصمت و ناموس خانوادهٔ یک غیرتمندی، نگهداری کند. در صورتی که از آثار بزرگی نمونه‌ای در این گروه مکروه یافت نمی‌شود، پس به کدام سبب و به چه جهت آنان را بزرگ توان خواند؟ بفرمایید ببینم چه حق بر گردن ما نهاده‌اند و چه بار منتی بر دوش ما گذارده‌اند؟ یا آزادی ما را محو ننموده‌اند و مملکت ما را به اجانب نسپردند و اجانب را بر ما مسلط نکردند و پیوسته ما را مرعوب دیگران نخواستند، که خطا گرفتن بر آنان را خطا بشماریم و اعتراض بر آنان را جایز نشمرده بلکه احترام‌شان را واجب انگاریم؟ به امید عفو و اغماض مطالعه‌کنندگان این مثل را عرض می‌نمایم: مردی نزد قاضی از عدم اطاعت پسر شکایت برد، قاضی امر به احضار کرد، در محضر قاضی حاضر شد. قاضی با خطاب عتاب‌آمیز بدو فرمود: «چرا از فرمان پدر سر می‌کشی، اطاعت او را گردن نمی‌نهی؟ مگر نمی‌دانی والدین رب‌صغیر و اطاعت آنان بر فرزندان واجب است و حقوق آنان بزرگ و ادای او بر اولاد واجب است؟» پس پسر پرسید: «آیا اولاد در نزد پدر حق دارد؟» قاضی گفت: «چرا! نخست نام او را از اسماء معصومین انتخاب نماید، دوم او را ختنه کند، سوم او را علم و صنعت پسندیده بیاموزد.» پسر عرض کرد «پدرم نام مرا «داش دمیر» نهاده، بفرمایید بدانم نام کدام یک از معصومین است؟ و از صنایع و علوم نواختن سرنا به من آموخته.» و بند زیرجامه را گشوده و کشف نموده و گفت: «اینک بیست و شش سال از عمر من می‌گذرد و هنوز به حالت اصلی به‌قرار است.» قاضی رو برگرداند و گفت: «دور شو ملعون!» در مثل مناقشه نیست. آخر این بزرگان کدام وظیفهٔ خود را ادا و کدام حقوق ملت را محافظه نمودند و چه حقی به گردن ما دارند که رهین منت آنان باید بود؟ بلی! نام بلند ایران را پست و جوان‌مردان را به نامردی عادت دادند و به متمولین ایران رسم احتکار و بی‌رحمی را آموختند. سنت سنیهٔ مسلمانی را به آب بی‌دینی شست و شو داده و آداب فرنگی مآبی را با قوانین شریعت چنان مخلوط و ممزوج نمودند که اگر به حضور صاحب شریعت عرضه دارند خواهد فرمود نشانی از مسلمانی در این عادات یافت نمی‌شود. در تمام مملکت ایران، یک باب مکتب و یک ایتام‌خانه و یک بیمارخانه احداث نکردند، سهل است، بلکه آن‌چه را که صاحبان برّ و احسان آماده و مهیا نموده بودند ویران نمودند، چنان‌چه در آستان حضرت رضا -علیه و علی آبائه و ابنائه الف من‌الالاف‌التحیة و الثنا- دو رشته موقوفه هست که واقفان بیچاره محض آن‌که از اختلاس و سوء اداره محفوظ بماند، تولیتش را به متولی آستانه واگذار نموده‌اند؛ یکی دارالشفا جهت زوار و محتاجین و دیگری مکتبی جهت ایتام. از این دو بنای خیر جز نامی به جا نمانده و عایدی آن موقوفات صرف مکیفات نایب‌التولیهٔ عرب -که مادرش شاهزاده خانم بوده- و بعضی اجامر و اوباش دیگر -که بر خود یک‌نامی بسته‌اند، مانند «دربان‌باشی» و «سرکشیک» و «خادم‌باشی» و «فراش‌باشی» و غیره‌ا- می‌شود. اگر اختلاسات و سوء دارات آستانهٔ مقدسهٔ رضوی را بخواهم شرح دهم، باید ده جلد دیگر تألیف نمایم. در صورتی که باید در آستانه از خادم و فراش و دربان، در پنج کشیک، چهار صد و پنجاه نفر مردمان متقی پرهیزگار خالص‌العقیده مستخدم باشند. اینک بیش از ده هزار فاسق شقی ناپاک رذل در آن آستان ملایک پاسبان گرد آمده‌اند و تمامی این خلاف‌ها از سوء ادارهٔ درباریان بروز نموده؛ باز هم متخلفین بی‌همه‌چیز بگویند «خطا بر بزرگان گرفتن خطاست!» انصاف دهند مگر این بزرگان نبودند موقوفات بر سپهسالار [را] محو [و] مدرسه را خراب کردند؟ و آیا هر عیب که سلطان بپسندند هنر است؟ عیب همین سخن متملقین است که ترک خداپرستی گفته و پرستش ظلمه را اختیار کرده‌اند و این سخن کفرآمیز را به مغز مردم جای می‌دهند. آیا یزید پلید سلطان نبود؟ به قول این بی‌دینان، در شهید نمودن اولاد حضرت خاتم‌المرسلین نباید بر او عیب گرفت، و بر چنگیز که خون میلیون بی‌گناه مظلوم را به ناحق ریخت نباید عیب گرفت، زیرا پادشاه بسیار بزرگ قوی‌پنجه بود؟ پس تملق و چاپلوسی خلاف دیانت و خارج از دایرهٔ انسانیت و متملق عاری از حُلیهٔ انصاف و مروت است و باید دانست سبب عمدهٔ پریشانی امور جمهور و ذلت و خواری ملت و جسارت ستمکارانه در ظلم و عدوان، اقوال این متبصبصان بی‌انصاف است که ظلم آنان را عدل و ستم آنان را هنر ستوده به خود آنان هم اشتباه حاصل می‌شود. عوض امر به معروف و نهی از منکر ترغیب و تشویق می‌کردند و آنان نیز بر فضایح اعمال خود می‌افزودند. اگر مانند شعرا و ادبای فرنگستان، نظماً و نثراً، فضایح اعمال آنان را انتشار می‌دادند و نیکوکاران را در کار نیکی که از آنان بروز کرده بود می‌ستودند، بدکاران از عمل زشت خود کناره‌جویی و نیک‌کرداران بر نیکوکاری خود می‌افزودند و عموم بر گزارش امور واقف و در صدد استیفای حق بر می‌آمدند، قانون مؤاسات و مساوات خیلی پیش ازین جاری می‌شد. بلاشک و شبهه، این باب سعادت و نیکبختی -که اکنون بر روی ملت ایران باز و فراز آمده- نتیجه و ثمر نگارش روزنامه‌جات، مانند روزنامهٔ مقدس حبل‌المتین و روزنامه‌های ترکی بادکوبه، است که چشم و گوش مردم باز شد و به حقوق خود آگاه شدند. اگر مؤلفین و شعرای ما به مفاد «دوست آن است که عیب دوست را هم‌چو آیینه روبه‌رو گوید» عمل می‌نمودند، ملت این‌گونه گرفتار نمی‌شد. بلی اگر ادبای ما به ملت و دولت دشمنی نکرده خیانت خائنان را آشکار می‌کردند و کسی که اباعن‌جد خائن دولت و ملت بود محسن نمی‌خواندند، خیانت را از امانت تمیز می‌دادند، نسب را بدون ادب منفور می‌داشتند و به‌حکم «قلیل منی‌الادب خیر من کثیر النسب» رعایت می‌فرمودند، بدین سختی‌ها گرفتار نمی‌شدیم. ای مؤلفین با انصاف و ای ادبای با خرد! اگر بس از این، هزاران کتاب تألیف نمایید و اگر عموم ایرانیان خواسته باشند دعای به استحقاق و مدح شایسته نمایند، باید بدانید که قابل ثنا و ستایش ذات ملکوتی‌صفات اعلی‌حضرت اقدس همایونی می‌باشد که پدر معنوی ملت و وظیفه‌ای که در عهده داشت به خوبی ادا فرمود و حیات ابدی به ملت بخشود، از سر نو شما را نامور و مشهور و مفتخر ساخته، اسباب سرفرازی شما را مهیا و لوازم پایندگی اخلاف شما را پا برجا نمود؛ اوست احیاکنندهٔ ملک و ملت، مبدل‌کنندهٔ پریشانی‌های ملت به جمعیت، زینت‌بخش تاج و تخت، خاقان مکرم و سلطان معظم، خاقان بن‌الخاقان، سلطان بن‌السلطان، المؤید من عندالله، مظفرالدین شاه قاجار -خلدالله ملکه الی‌یوم القرار- که مدح این پادشاه هر چه سرایند بجاست، شوند [نویسند] جمله خلایق به وصف او کتاب، شایسته و سزاست؛ بلکه دعای او بر عموم ملت اسلام واجب است -که لیلاً و نهاراً، سراً و جهاراً به وجود آن پادشاه عادل باذل و خسروی عاقل کامل که صیت عدالتش آفاق را علی‌الخصوص روسیه را پر کرده، دعای او نه خور فهم و هم زبان من است دعا کنند ملایک بر آن خجسته صفات. ای قوم جسور و ای ملت غیور ایران! درست تفکر کنید که این پادشاه پاک‌طینت نیکوفطرت شما را از حضیض ذلت و خواری به اوج عزت و بزرگواری رسانید، ریشهٔ ظلم را از بیخ و بن برکند و نهال عدل و داد را برنشاند و عموم ملت را آزادی بخشید و مخلع به خلاع عزت و شرف نمود، یعنی قانون مشروطیت را اعطا و مجلس مبعوثان را برای شما برقرار نمود؛ پس، لازم است در برابر این عطایا دمی تغافل از دعای بقا و دوام عمر و حشمت آن اعلی‌حضرت نورزیده، صغیراً و کبیراً، ذکوراً و اناثاً، لیلاً و نهاراً به وظیفهٔ دعا قیام داشته باشند، بلکه این معنی فریضهٔ ذمهٔ عموم ملت اسلام است، زیرا اعنی حضرتش معلم تمام حکم‌داران اسلام گردید. باید پاس این نعمت عظمی و عطیهٔ کبری را همه بدانیم و سپاس او را به جا آوریم و این نعمت گرانبها را ارزان نشماریم، زیرا در سایر ممالک، با اتلاف میلیون‌ها نفوس، این نعمت را ملت به دست آورده و در راه رفع قانون استبداد و تحصیل آزادی و مساوات کرورها زن بیوه و اطفال یتیم مانده و سیل‌های خون در کوچه و برزن جاری گردیده و آبادانی‌ها ویران شده، اطفال شیرخوار بی‌پرستار در رهگذر جان داده‌اند که حسابش با کرام‌الکاتبین است. از گذشته‌ها بگذر! حال حالیهٔ روسیه در مد نظر است. دو سال تمام که چه خون‌ها به خاک ریخته می‌شود و چه هنگامه‌ها که برانگیخته می‌شود، هر روز در گوشه‌ای بلای بلوا بالا می‌گیرد، هر دم به پادشاه روسیه خبر می‌رسد در فلان محل این‌قدر مقتول، فلان * * * Məşrutiyyətin tarixi بانک را یغما نمودند، فلان شهر را سوختند. فرمان می‌دهد: بگیرید، ببندید، بیاویزید، بکشید، آتش بزنید! حرکات واقعه فی‌مابین اهالی و قزاق ممالک روسیه [را] به شکل مسلخ درآورده. تجارت معطل، راه‌ها مسدود، عابرین سرگردان و از خوف یکدیگر هراسان و به خود لرزان. «ببین تفاوت ره از کجاست تا به کجا!» ملت روس غیر از آن‌چه به شما اعطا شده نمی‌خواهند، ولی شاهنشاه رئوف ایرانیان بدون چون و چرا عنایت فرمود ولو آن‌که در طهران در سر این مقوله دو سه نفر از سادات و چند نفر عام به درجهٔ شهادت رسیدند، ولی بدون اطلاع ذات اقدس همایونش بود؛ بعد از استماع، به شدت متغیر و متألم گردید و خواهش ملت را بدون تعلل قبول فرمود. بلی! از ابتدای جلوس به تخت موروث در خاطر مبارک داشت که وضع قانون فرموده و ملت را از نعمت عدالت و مساوات بهره‌مند سازد، چنان‌چه به جناب مستطاب اجل اشرف حاجی امین‌الدوله مکنونات خاطر ظهار و فرمان داد که به ایجاب آن بپردازد و امین‌الدوله هم دست به کار شد. صدهزار حیف! صاحبان اغراض فاسده -که ذلت و نکبت رعیت را سرمایه دخل و دولت خود می‌دانند و حیات خود را بسته به همان ملت می‌شمارند- نگذاشتند که موفق به اجرا گردد و از آن گذشته از اهالی ملت کسی در این خیال نبود تا خاطر نشان و همراهی نماید. بلی! «گر گدا کاهل بود تقصیر صاحب‌خانه چیست؟!» حبذا شاهنشه با عدل و داد بی‌تظلم خط آزادی بداد مرحبا بر شهریار دین‌پرست آفرین بر خسرو نیکو سرشت بهر کشور مجلس شوری نهاد باب رحمت بر رخ ملت گشاد بلی! خوان احسانی که شاهنشاه دل‌آگاه گسترد و عموم تبعه را صلا زد، قدرش بلند و بهایش ارجمند است. پس، شمه‌ای از محسنات مشروطیت اگر نگارش یابد، بی‌جا نخواهد بود. قانون اساسی -که امروز برای نیکبختی ایرانیان به مساعدت گرانبهای این پادشاه بزرگ اسلامیان برپا گردید- برای تعیین وظایف انصاف و حق‌شناسی است. حریت و مساوات، به حکم شرع و عقل، حق لازم انسان‌ها و هیئت مجموعهٔ آنان‌ست و دانستن این حق و کار کردن به مقتضای آن نیز جز به وجود آزادی و مساوات میسر نیست؛ پس، حریت و مساوات از حق‌شناسی خیزد و پایداری احکام این آزادی و مساوات، یعنی برطرف شدن آثار ظلم و اعتساف و روشنایی بخشیدن آفتاب عدل و داد در اطراف و اکناف، جز به حق‌شناسی و انصاف نتواند بود و انصاف و حق‌شناسی را قانون مشروطیت اجرا تواند نمود و بس. آیا این قانون اساسی قدیم‌الاحداث است و یا جدیدالاحداث؟ تاریخ ایران که از میان رفته؛ با دلیل و برهان نمی‌توانیم ثابت نماییم که ایران ما در قدیم دارای قانون اساسی و مشروطیت بوده ولی در این که در اول هر سال دانایان و پیش‌قدمان جمیع مملکت در پایتخت گرد می‌آمده‌اند و روز نخست سال در دربار جمع و پادشاه بدون تاج و علامت پادشاهی آمده در میان مردم مانند سایر افراد قرار می‌گرفت تا موبد موبدان برخاسته و از طرف مردم او را به پادشاهی نمی‌ستود به مقر سلطنت پا نمی‌گذارد و پس از آن به اتفاق هیئت در امور ملک کنکاش نموده وظایف را تعیین می‌نموده‌اند، معلوم می‌شود به مراسم مشروطیت رعایت می‌شده. در این‌جا مقصود محاکمهٔ تاریخی نیست ولی در سمت مغرب که تاریخ‌شان از میان نرفته نشان می‌دهد این سنت حسنه، و قانون خانه براندازِ «صلاح مملکت خویش خسروان دانند» محدث و جدید است. هر چند تاریخ‌نگاری وظیفه و حد من بنده نیست ولی در خصوص قِدَمِ مشروطیت مفاد «مالایدرک کله لایترک کله» کار بسته می‌گوییم، پارلمانت در سابق بوده ولی انقلابات کونیّه سبب گردیده که این سنت حسنه پامال حزب شیطان گردیده، سلاطین فراعنه و شدادیه و نمرودیان استبداد را پیشه و کار را به جایی رسانیدند که ادعای الوهیت نموده بهشت و دوزخ ترتیب دادند و با تیر قصد محاربه با قادر عنی‌الاطلاق نمودند «انا ربکم العلاء» گفتند، پارک نمرودی و قصر شداد بنیاد کردند، مخلوق خدا را یعنی انسانان [را] مانند بهایم سر بریدند و خون ریختند. ظلم و تعدی آنان دین و ایمان را محو نمود، دنیا سراسر ظلمتکده گردید و دارجهل. اثری از روش نیک گذشتگان به جا نماند و هر گونه فتنه و فساد رواج یافت. باری، از این مطلب بگذریم و بر سر مطلب خود آییم. تاریخ احداث مشروطیت و مجلس، به موجب تاریخ هبوط آدم، علیه‌السلام: ۱. در سنهٔ ۳۰۱۳ [قبل از میلاد]، در یونانستان از طرف «سفرون» نام مصری پارلمنتی احداث شده و او را «آره اویاژ» نام نهاد. ۲. در سنهٔ ۳۰۳۰ [ق.م]، طایفهٔ بنی‌اسرائیل قانون جمهوریت را احداث نمودند. ۳. در سنهٔ ۵۰۰ [ق.م]، به حکم «صولون» مشهور، اصول پارلمنت در یونانستان جاری گردید. از عدم استعداد اهالی و قوت حرب استبداد همهٔ آن قوانین و نظامات که جهت رفاه حال رعایا از طرف حکمای با دانش و هوش وضع شده بود به کلی از میان رفته بود. ۴. در سال چهارم هجرت، در مدینهٔ منوره، حضرت مقدس (ص) به فرمان رب جلیل، به حکم آیهٔ وافی هدایهٔ «وشاورهم فی الامر فاذا عزمتم فتوکل علی‌الله»، این قانون محکم را اجرا فرمود. باید دانست که حضرت پیغمبر (ص) -که اول ما خلق‌الله و عقل کل و عالم به علم کان و مایکون بود و علمش محیط بود بر جمیع نفع و ضرر- محتاج به مشورهٔ به اضعف رعیت نبود. این نمایش جهت دستورالعمل رعیت بود که با رعایت و رستگار شوند. این بود که هنگام شور اعتراض به عرایض هیچ‌یک از خدام و عبید خود نفرموده، با کمال لطف سخنان او را اصغاء می‌فرمود. اهل اسلام رفته پنبهٔ غفلت در گوش و این دستورالعمل را فراموش، بلکه پشت گوش انداخت، یوماً بعد یوم، خوار و ذلیل و منکوب و مخذول دیگران گردیدند. ۵. در ۶۱۵ هجری، در هنگام ادوارد، انگلیسان سر از خواب غفلت برداشته و پارلمنت را ایجاد و از آن روز تا امروز آناً فاناً بر ثروت و شکوت آنان افزوده. با آن که خاک انگلیس پنج یک خاک ایران بیش نیست اینک مستملکات انگلیس در آسیا و افریقا و اوستردلیا و امریکا به قدری وسعت یافته که خارج از وهم و قیاس است. جهان‌گیری و نفوذ امر او حاجت به بیان نیست، «داستانی‌ست که [بر] سر هر بازاری هست.» ۶. در سنهٔ ۱۸۶۷ میلادی، به حکم و ارادهٔ ایمپراتور با خرد و هوش، یعنی میکادو که می‌دانست ملک جز به داد آباد نگردد و ملت جز در آن سایه دارای ثروت و سامان نشود، عدل و داد هم غیر از تحت قانون مشروطیت کسب تعمیم ننماید، قانون مشروطیت اجرا و بساط عدل گسترده آمد. سی و هفت سال قبل که ادارهٔاش مانند ایران مستبدانه بود، اهالیش بی‌علم و معرفت و فقیر و مفلوک از عالم بی‌خبر دولت ضعیف و زبون همسایگان بود. پس از وضع اصول مشروطیت، به درجهٔ حالایی ارتقا جسته -که همه می‌دانند، حاجت به شرح و بیان نیست- و تذهیب اخلاق به درجه‌ای رسیده که شارع مقدس مسلمانان را به سوی [آن] خوانده -ترقی این را احتیاج به شرح و بیان نیست، عمهٔ من هم می‌داند. ۷. در سال ۱۳۲۴ [هـ ق.]، در ایران مظفرالدین شاه مجلس مشروطه را داد، تاریخ «عدل مظفر» شد. بلی: با سوز و گداز از دل پر درد مکدر ده سال ازین پیش بدین چرخ مدور گفتم که کی این ظلم به پایان برسانی گفتا که نویدت بدهد «عدل مظفر» (۱۳۲۴) ده سال پیش که جلد اول سیاحتنامه تألیف شد پیش‌بینی شده بود صدق این مطلب را رجوع به صفحهٔ ۸۹ و ۱۰۵ نمایند. جان به فدای عدل مظفر، چه نیکو نویدی بود و خوش بشارتی! ای ایرانیان و ای هموطنان! از یمن همت این پادشاه دل‌آگاه ابدان شما حیات تازه یافت و مردم ایران را برازندگی حاصل، خورشید اقبال شما درخشیدن گرفت و نام شما به نیکویی علم شد. برات نجات ملک و ملت را شاهنشاه رئوف شما امضا نموده، جای آن است که عموم ثنا خوان گردیم و هم‌آواز بسراییم: چه مبارک سحری بود و چه فرخنده شبی آن شب قدر که این تازه براتم دادند من اگر کامروا گشتم و خوشدل، چه عجب مستحق بودم و این‌ها به زکاتم دادند هاتف امروز به من مژدهٔ این دولت داد که به بازار غمت صبر و ثباتم دادند واقع، این عید را از بزرگ‌ترین اعیاد اسلامیان باید دانست. زیرا آزادی بر قانون شریعت محمدی (ص) نسیاً منسیاً بود، امروز دوباره به موقع اجرا گذارده شد. یعنی مساوات و امر به معروف و نهی از منکر -که اس اساس شریعت است- از حکم ساقط مانده ظلم و ستم و تعددی و فسق و فجور رواج یافته رسم مؤاسات متروک و قانون عدل منسوخ شده بود، کسانی که قلباً تصدیق از مسلمانی داشتند گوشه‌نشین و سر در زانوی غم و اندوه، قرین انین و دم زدن نمی‌توانستند در انتظار این چنین روزی بودند، بحمدالله به مراد رسیدند. درخت آزادی بارور گردیده امراض مهلک از وجود وطن رفع و رو به صحت و عافیت گذارده و عقدهٔ ملک و ملت [را] که پنجهٔ استبداد بسته بود اعلی‌حضرت شهریاری با ناخن حکمت گشود، ابدان مرده را حیات بخشود. از امروز به بعد، هر کس می‌تواند خود را مالک هستی خود بداند. از جان و مال و اهل و عیال و شرف خود ایمن باشد. ای نیک‌بخت ایرانیان پس ازین، از تعدی داروغه و کدخدا و فراشان بی‌مروت، آردل‌های بی‌رحمت و قاطرچیان بی‌حیای حق‌ناشناس خلاص گردید و آنان هم در قید قنون الهی در آمدند و بندهٔ فرمان گشتند و مانند شما مجبور به رعیتی می‌باشند، بار آنان از دوش شما برداشته شد؛ و ای سربازان و مجاهدان -که حفظ حوزهٔ اسلام موکول به جان‌بازی شماست- پس ازین، بی‌شرف و پریشان نخواهید بود و به فحوای آیهٔ وافی هدایهٔ «فضل‌الله المجاهدین علی القاعدین» عزیز و محترم بوده، ژنده‌پوش و محتاج حالی و مجبور از بیگاری جهت دَه‌باشی و نایب نخواهید [شد] یعنی پس از این در نزد ملت ایران در اعداد آدم معدود خواهید شد، حق و وظیفه هر کس محدود و معنی خواهد گردید، مواجب مجاهدین بدون تخلف در سر هر ماه خواهد رسید؛ دست اختلاس سپهسالار و لشکرنویس و خزانه‌دار و سرتیپ و سرهنگ و یاور و آجودان و سلطان و دهباشی از جیره و مواجب شما کوتاه گشته و نام شما به احترام یاد خواهد شد، اهالی از همه فرقه‌ای شما را گرامی و محترم خواهند داشت؛ و ای هموطنان که به عنوان تجارت و یا زیارت کربت غربت اختیار می‌نمایید خوشدل باشید که پس ازین قنسول‌ها حق آن را نخواهند داشت نسبت به شما بی‌احترامی نموده و کبریایی بفروشند و در محاکمات حقوقیه و جنایيه اعلیٰ و ادنیٰ یکسان خواهند [بود] یعنی بنیان ظلم پراکنده و بساط عدل گسترده گردید. «لاحول و لاقوة الا بالله علی‌العظیم!» از کثرت شعف و مسرت نمی‌دانم چه بنگارم! این که می‌بینم به بیداری‌ست یارب یا به‌خواب خویشتن را در چنین نعمت پس از چندین عذاب؟ این مژده مرا از اعتدال طبیعی به در برده نمی‌دانم از شوق دست بکوبم، «اگر مجنون شوم عیبم مکن حق با من است امشب» لذا با آواز بلند می‌سراییم: شاه ما با کامرانی زنده باد مجلس شورای او پاینده باد دوستانش را نگردد دل غمین دشمنان در خاک و خون آکنده باد در سریر حکمرانی تا ابد شمس اقبال از افق تابنده باد زنده باد و زنده باد و زنده باد خسروان پیش سریرت بنده باد! ای پیشوایان دین و ای مقتدایان ارباب یقین و مروجان شریعت حضرت سیدالمرسلین (ص)! حق این است که وظیفهٔ ریاست روحانیهٔ خود را به حق اجرا فرمودید و ما سرگشتگان وادی ضلالت [را ره] نمودید و کافهٔ مسلمانان به‌ویژه موالیان را از هر گونه گمراهی رهانیده و بر عالمیان آشکارا فرمودید که دین اسلام مروج ترقی و تمدن‌ست، نه مانع؛ بلکه احکام اسلام طریق تمدن و ترقی را به سایر ملل ارائه فرموده، یعنی هر قومی که قوانین اسلام را اخذ و به حکام او عمل نموده‌اند، نائل ترقی گردیده محض توهین ورد زبان نموده بودند که اسلام مانع ترقی است و برخی سبک‌مغزان نیز نزدیک بود باور نمایند. ای اهل تبریز و ای فدائیان شورانگیز که از خارجه با نیت پاک جهت مجاهده در این راه آمده و واسطه فرح بعد از شدت گردیده یأس ما را مبدل به امید ساختید! خالق به شما اجر جزیل کرامت فرماید که اهالی آذربایجان را مفتخر و سربلند نمودید، عیشتان مدام و کارتان به کام باد که عجب نام نیکی به یادگار گذاشتید، عزیز دارین و کامروای نشأتین باشید! «یالیت کنتا معکم!» هزار آفرین بر همت تبریزیان خصوصاً پیشقدمان آنان مانند جناب حاجی مهدی و امثال ایشان که از بذل هیچ چیز دریغ نفرمودند! حاسدشان کور و از هر خیر مهجور باد و آن‌که در ضد این مقصود مقدس برآمده محض اغراض شخصی به کارشکنی می‌پرداختند، خداوند آنان را در زمرهٔ «یا اهل‌الکتاب لم تلبسوا حق بالباطل و تکتمو الحق و انتم تعلمون» محشور فرماید! باری، قلم عنان اختیار را از کفم ربود؛ با آن که ابداً در خیال این نگارشات نبودم مجبورم ساخت هم بر سر مطلب خود آمده به دعای وجود حضرت ظل‌اللهی ختم کلام نمایم. ای ظل خدا ظل خدا بر سر تو تشریف سعادت اندر بر تو شاهان جهان نهند رخ بر در تو نصرت به تو هم‌عنان، ظفر چاکر تو مقصود تاریخ‌نگاری نبود، بلکه خواستیم به‌طور اجمال قارئین را از تاریخ احداث مجلس شورای ملی آگاه سازیم. لذا از نگارش تاریخ احداث قانون اساسی سایر دول صرف‌نظر شد، بلکه مقصود عمده این بود که قدر این پادشاه فلک دستگاه را ظاهر سازیم که از ملوک اسلام گوی سبقت ربود، آیین حضرت خاتم‌المرسلین (صلعم) را اجرا و نام نیکو در جهان به یادگار نهاد، بدعت استبداد را برانداخت و درخت داد را بکاشت. لذا این دو فرد را به مناسبت بزرگواری او در این‌جا می‌نگاریم. ای خسرو فرخنده که در تخت شهی بر مشرق و بر غرب جهان حکم دهی در پیش عنان اشهبت فتح و ظفر توأم بروند هر کجا روی نهی! این نیت مقدس خود را -که از اول جلوس در خاطر خطیر همایونش مخمر بود- ظاهر و مجرا فرمود، هم‌چنان که کافهٔ ایرانیان را رهین احسان، صد چندان ایل جلیل قاجار را به ویژه حضرت ولیعهد را مرهون این احسان ساخت و از صدمه و نطمهٔ آنی رهاند، زیرا طبیعت مردم را استعداد آن‌که بنابر مقتضای وقت تمام سلاطین مستبد را مجبور از قبول مشروطیت بنمایند بخشوده. پس باید حضرت ولیعهد بیش از همه ممنون و متشکر پدر بزرگوار باشد، زیرا از برای او سلطنت را پایدار فرمود و خوف زحمتی باقی نگذارد. فرمان‌فرمایی بی‌زوال و بی‌رنج و کلالی از برای او آماده و پایهٔ سریرش را استرار ساخت. در صورتی که استبداد در تمام مملکت ریشه انداخته و تنه محکم نموده، ظلم و ستم از حد اعتدال گذشته و مردم به ستوه آمده بودند، قوام و دوام سلطنت در این عصر و در این مملکت محال بود، یک دفعه اهالی را دیگرگون ساخت. به تاج و تخت کیانی قسم و به جقهٔ شهریاریت سوگند! که ما رعایای شاه‌پرست دولتخواه شب و روز در فکر آتی بی‌قرار و وحشت اختلال و بلوایی که در مد نظر بود ما را مضطرب می‌داشت که آیا مدعیان شراندیش، دولت و ملت و مملکت را چگونه درهم و برهم و حبل امید ما را چگونه خواهند گسیخت و ما را سرگشته و پرشان خواهند گذارد؟ زیرا عمدهٔ نیت آنان این بود که ملت را از پادشاه مأیوس و اعتماد ملت را از سلالهٔ سلطنت سلب نمایند، به مفادِ «مکروا و مکرالله والله خیرالماکرین» اقبالِ وارث تاج مکین این اسباب را تدارک و مهیا نمود که همه‌گونه واهمه یا ترس برطرف شد، والا علاوه بر تصورات مدعیان خارجی، اهالی نیز از وضع حکومت به ستوه آمده و مهیای شورش بودند. ما رعایای متعصب وطن‌دوست دولتخواه رسم تملق و مداهنه را نیاموخته و پیشه خود ننموده‌ایم تا به دروغ بگوییم. همهٔ رعایا دعاگو و ثناخوان‌اند، به خداکارها عکس اظهارات متملقین است و روزگار «به من چه؟» هم سر آمده، در همهٔ ایران سی چهل نفر ناطق جهت بلوای عام کافی، زیرا همه از ظلم به ستوه آمده بودند. از آن طرف هم، ترقی ژاپون در پرتو مشروطیت و ضربه‌ای که به روس زد همه را بیدار نمود، تفاوت فی‌مابین استبداد و مشروطیت را خوب دانستند. نوک خامه چون آلت جراحی پرده را از پیش نظر مردم برداشت. همه مستعد بودند، ولی هزار شکر که خدا شامل حال آمد و بخت حضرت ولیعهد و عطای اعلی‌حضرت همایونی همهٔ آن خولیا را بی‌اثر گذاشت. اینک ملت از صمیم قلب پادشاهی را می‌پرستند، آماده‌اند به فدای جان و مال در راه استقلال دولت خود؛ در هیچ مجمعی غیر مدح شاه و دعا به وجود مقدسش شنیده نمی‌شود، ولی پارنه مانند امسال بود، رعایای صادق سخن را بی‌پرده می‌سرایند، بلی: دنیا خراب و دین به خلل بود، عدل شاه آباد کرد هر دو، کنون جام باده خواه بی‌عدل، مستجاب نگردد دعای شاه شاها دعای خویش همه مستجاب خواه خداوند عالم به پادشاه عادل و ولی کامل طول عمر و شوکت سلیمانی عطا فرماید چون از فریضهٔ دعا عاجزیم، می‌سراییم: عاجزم از دعای شه، عاجز آه اگر این چنین بمانم، آه شاه ما عادل است، بی‌همتا هم‌چنان لا اله الا الله وعده داد بودیم که کیفیت پیش‌بینی ابراهیم‌بیگ را شرح دهیم [که] چگونه استخراج کرده است که قانون عدالت و مساوات در عهد سلطنت اعلی‌حضرت مظفرالدین شاه تأسیس و اجرا خواهد شد. معلوم است خدا در هر سری سر نهان و به هر کس مدرکه و عقلی عنایت فرموده و حسی کرامت کرد، و این خاصهٔ حس قبل‌الوقوع در بسیار از مردم بروز می‌نماید ولی هر کس در هر راه که قدم می‌زند و به هر چیز که میل و توجهش به سوی اوست، از برای او حس قبل از وقوع میسر تواند شد و علم قیافه نیز حس قبل‌الوقوع را داعی است و در این فقره، عشق وطن و فکر ترقیات وطن و تتبع در تاریخ و دانستن علت خرابی و آگاهی از درجه ظلم و اعتسافی که به اولاد وطن وارد است و استعداد اهالی و حال و روش آن اعلی‌حضرت در ایام ولیعهدی از برای عاشق داعیِ حس قبل‌الوقوع است و این پیش‌بینی که به واسطه این اسباب‌هاست نه معجزست و نه کرامت، با تجربه و تأمل حاصل می‌شود. چنان‌چه روزی که فی‌مابین دولت ژاپون و روس آثار کدورت بروز کرد و احتمال حرب می‌رفت، جمعی گواه‌اند در هر مجمع که در این خصوص صحبت به میان می‌آمد، من بنده به مفادِ «الملک یبقی مع‌الکفر و لایبقی مع‌الظلم»، چون از عدل ژاپون آگاهی حاصل نموده و بر ظلم آن دیگری به خوبی واقف بودم، به‌طور جد می‌گفتم نصرت با ژاپون خواهد بود. گواه صادق مقاله‌ای‌ست که در صحیفهٔ پنجم شمارهٔ ۳۲ سال پانزدهم حبل‌المتین مندرج است، هر کس می‌تواند بدان رجوع نماید. عدالت ژاپون و علم اهالی و اطاعت و وظیفهٔ سرباز و صاحب منصبان و وطن‌پرستی آن قوم دلیل واضحی بود بر فتح و فیروزی آنان، زیرا میکادو با اعلان و رعایت قانون مشروطیت قوم ژاپون [را] دوست و مطیع و فدوی خود نموده بود ولی نتیجهٔ استبداد و ظلم و ارتکابات که عدم محبت فی‌مابین دولت و ملت روس حاصل نموده بود ثمره‌اش همان بود که بروز کرد -«گندم از گندم برید جو از جو». بنده سی سال در روسیه با روس‌ها معاشر و دایم سر و کارم با امرا و اکابر وزرا و درباریان بود و پایهٔ رنجش و دلسردی ملت را از آن دولت مستبد خوب آگاه و می‌دانستم در پی فرصت می‌باشند که بلوا نمایند. باری، به اتمام مطلب پردازیم. دارای وجدان عادلانه بودن این پادشاه ذی‌جاه را از چهل سال قبل کشف و یقین نموده و جهت آن که خاطر نشان ملت هم بشود، حکایت یحیی را در جلد دوم نگاشتم. حکایت یحیی خیالی نیست. حقیقت دارد که در هر نفس می‌گفت: «الله ولیعهده عمر ویرسون». چهل سال قبل، بنده در اردبیل مشغول تجارت بودم، همان سال در تبریز ناخوشی وبا ظهور کرد. خبر دادند حضرت ولیعهد تشریف فرمای اردبیل می‌شوند. بعد از چند روز، میرآخور محمدرحیم میرزا ضیاء‌الدوله که در اردبیل حاکم بود، از پی حقیر فرستاد که: «سوار شده بیا که باید برویم استقبال حضرت والا!» رفتم. در آن وقت، حضرت والا تقریباً بیش از چهارده پانزده سال نداشت. در قریهٔ «شام اسبی» به اردوی حضرت ولیعهد رسیدیم، ضیاء‌الدوله با آن بزرگی و عظمت از آن قریه تا شهر -که یک فرسخ است- در جلد پیاده مانند شاطر «دورباش!» گویان آمد. در آن روز به محض آن که دیده‌ام به دیدارش افتاد، حب صمیمی دست داد. در موکب حضرت والا یک باتاریه [باتری] توپ بود. توپ‌های کوچک و توپچیان این باتری تماماً حبشی‌زادگان کوچک در سن چهارده الی شانزده، جمیع صاحب‌منصب‌ها نیز از جنس خودشان. همین که موکب حضرت والا به اردوگاه -که در پشت «نارین‌قلعه» سرابرده را زده بودند- ورود فرمود، صاحب منصب توپچیان با کمال وقار فرمان نزول داد. توپچیان با کمال نظم و ترتیب فرود آمدند. مجدداً فرمان دادند توپ‌ها را رد نموده و قورخانه را -چنان‌چه متداول‌ست- قدری عقب کشیدند. به موجب فرمان، دو نفر با شمشیر عریان به قراولی توپ و قورخانه و یک نفر به قراولی جلو چادر سرهنگ، بنا نمودند به کمال وقار قدم زدن. سایر توپچیان به قرارگاه خود رفتند. اسب‌های این باتری همگی از اسب‌های کوچک -که «مرد» می‌نامند- یک اندازه تدارک شده بود و السهٔ آنان همان لباس توپچیان ایران بود. هر چند اطفال خردسال بودند ولی در ترتیب و رفتار از توپچیان سی سال پیش بودند. در ظاهر بازیچه به‌نظر می‌آمد ولی بنده عشق به حالت آن عساکر خردسال [پیدا کردم] و آن ترتیب و وقار و آن توپ‌های فراخورِ حال آنان و آن اسب‌های کوچک یک اندازه و وضع تبدیل قراول که مانند توپچیان آلمان دوش‌به‌دوش ایستاده راپور [راپورت] می‌دادند... همین که یک صاحب منصبی نمایان می‌شد، مانند عساکر تعلیم یافته، به‌طوری مراسم سلام نظامی را ادا می‌کردند که در بزرگان دیده نشده. هنگام سوار شدن حضرت والا، حسب‌الوظیفه یک تیر توپ می‌انداختند، و هکذا عندالورود حالت ترتیب و تمکین و رقار این توپچیان نابالغ مرا واله داشت. بلی کسی که کم و بیش دارای حس است می‌دند عالم این توپچیان وظیفه‌شناس با ترتیب چه عالمی است، خاصه در ایران که اهل نظام؛ از سرتیپ گرفته تا سرباز، کمتر کسی یافت می‌شود که اعتنا به رعایت قانون و نظام داشته و اطاعت اوامر صاحب‌منصبان خود را واجب شمارد؛ لذا بس که فریفتهٔ حسن تربیت آنان بودم همه روز بالاستمرار به تماشای این اعجوبه‌ها می‌رفتم و دقت می‌نمودم که آیا در کردار و گفتار آنان نقصان و ایرادی، بنا بر مقتضیات سن، بروز می‌نماید؟ شهدالله ندیدم، بلکه هر یکی مانند توپ‌چیلوی سالخوردهٔ کامل آلمان رفتار می‌نمودند، تا آن که زمان رفضت موکب حضرت والا رسید؛ یک روز قبل پیش‌خانه حرکت، روز بعد که یوم حرکت ولیعهد بود علی‌الرسم شیپور آمادگی کشیدند. فوراً جمع شده و منتظم ایستادند. توپخانه در جوار فالیزی واقع شده بود که در او کلم و هویج کاشته بودند. سرهنگ صاحب فالیز را طلب کرد. پیرمردی پیش آمد. سرهنگ سؤال کرد: «این مزرعه مال توست؟» گفت: «بلی!» سرهنگ به او گفت: «عموماً می‌رویم. معلوم است توپچیان از محصول شما خورده‌اند و به شما خسارت وارد آمده آیا چند بدهم که ما را حلال باشد؟» پیر گفت «همه تصدق سر پادشاه! من شما را حلال کردم.» سرهنگ خودش پنج تومان بیرون آورده و به صاحب‌منصبان امر کرد هر یک، یک تومان و تابعین هر یک دو ریال به صاحب بستان دادند. چنان در خاطر دارم شانزده و یا هیجده تومان به پیرمرد رسید. بعد از آن فرمان «ببندید!» صادر، فوراً اسب‌های کوچک را به توپ بسته و آن کودکان حبشی با کمال جلدی و چابکی سوار و بعضی هم در روی توپ نشستند با کمال انتظام حرکت نمودند. از دیدن آن وضع نیکو و مشاهدهٔ آن طریقه دل‌جو -که رعایت قانون عدل و انتظام عسکری بود- بی‌اختیار مرا گریه دست داده و به جمعی از اهل اردبیل که با من بودند گفتم: «این همه آوازها از شه بود. حسن نیت حضرت ولیعهد است [که] حبشی‌زاده تا این درجه قانون عدل را رعایت می‌نماید. یک پادشاه عادل خواهد شد اگر زنده بمانیم و عصر شهریاری این ولیعهد را دریابیم؛ خود را بختیار و مملکت را از حسن نیت او قرین امن و امان و ملت را آسوده، بساط عدل را گسترده و اساس جور را برچیده خواهیم دید.» از آن روز -که اینک چهل سال [گذشته] - این معنی در لوح ضمیرم نقش بسته بود. منت خدای را! که ظنم به خطا نرفته و حس قبل‌الوقوع سمط بروز یافت. * * * Nasirəddin şahın bəd mirası افسوس، صدهزار افسوس که پس از آن همه سرور و شادی ما مبدل به غم و اندوه گردید! پی آبادِ خود ویران نمودند مهان کم‌خرد؛ آبادی ما شد آن‌چه منتظر نبودیم؛ بلی! کردند اما از روی جهالت که مأمول نبود. انصاف باید کرد و از روی محاکمه سخن کرد! این وقوعات از اثر ظلم محمدعلی شاه نبود بلکه اثر جهالتی که در آمر و مأمور، از شاه و گدا، موجود بود همین است. غیر از این نمی‌توان منتظر بود. خانهٔ جهل خراب که خانهٔ ما را خراب نمود و ترویج این جهالت را جد او ناصرالدین‌شاه سبب شد. باب معارف را سد نمود. این بدبختی‌ها ثمرهٔ همان شجره‌ای است که ناصرالدین‌شاه کاشت؛ لذا، چند سطر در کشف این حقیقت می‌نگاریم. معلوم است وجدان هیچ منصف قبول اعتراض نمی‌کند. این بنده بیست و پنج سال بود در دایرهٔ اجرای قانون مشروطیت به جدّ و جهد قدم زده از هر دری داخل شده و به هر حیله تمسک جسته و به هر دامنی دست زده تا علاج درد وطن خراب -که فقط عدالت و مساوات و قانون مشروطیت است- به دست بیاید؛ چنان‌که مدتی عرایض نوشته به توسط پوسته [پُست] به ناصرالدین‌شاه و نایب‌السلطنهٔ حاضره، به ظل‌السلطان و صدراعظم و مظفرالدین میرزا ولیعهد نوشتم، ثمری نداد. مدتی با جلاتین [ژلاتین] روزنامهٔ مسمی به شاهسون ماهی یک نسخه به شاه و شاهزادگان و وزرا و غیره فرستادم، نتیجه حاصل نگشت. رفتم در پاریس به ناصرالدین شاه عریضه دادم -که صورت عریضه را هم در حبل‌المتین نویسانده‌ام- مرا راندند. با همهٔ این‌ها یأس به خاطر خطور نداده سیاحتنامهٔ بدبخت ابراهیم‌بیگ را نوشته به هر جانب فرستادم، به گوش کسی فرو نرفت و علاوه به اخذ و گرفت این بنده فرمان صادر شد. علاءالملک و رفع‌الدوله از این معنی اغماض نمودند. خلاصه، باز قدم از جد و جهد واپس نگذاشتم تا این که سریر ایران به وجود مظفرالدین شاه عادل مزین گشت. در عصر آن پادشاه رعیت‌پرور و عدالت‌گستر به کام دل رسیدم، با کمال مسرت و شادکامی دیوان را نوشتم، چه فایده؟ فلک کجمدار آن‌قدر مهلت نداد که بنیان این بنای مقدس محکم گردد -«خوش درخشید ولی دولت مستعجل بود»- آن مرحوم قانون مشروطه را گذاشت، درگذشت و تاج و تخت را به خلف ناخلف گذاشت و این بی‌رحم و مروت مانند چنگیز خونریز، ثانی‌اثنین حجاج لجوج -در نهاد این نه از حب وطن بویی نه از مردمی و انسانیت در بدنش مویی، نه در جمیع اعضای این ز غیرت رگی، نه صلابت حکمرانی، نه ملاحت شاهزادگی، نه علامت پادشاهی، نه طلاقت لسان، نه عذوبت بیان، نه ملاحت، نه صباحت، نه در مزاجش استقامت، نه در سخنش راستی، نه در عهدش وفا و درستی. اعجوبهٔ زمان نتراشیدهٔ دوران قمار و محتکرِ سخت -روغن و گندم و سایر حبوبات جمع می‌کرد انبار می‌زد، و اگر می‌شنید که تاجری در بیع و شری سود داشت حکماً احضار کرده شرکت می‌کرد. عبد دینار، بخیل و حاسد بود، به دراهم معدده تنزل می‌کرد. از اوصاف ذمیمه چیزی نبود که در این موجود نباشد. با وجود آن‌ها به اعتقاد بنده: «هذا سیئة من سیئات ناصرالدین شاه»، زیرا هر افعال و عمال ناشایست که از این سر زد سببش ناصرالدین شاه بود. چرا علم نیاموخت، تربیت نفرمود، دانسته و فهمیده ابواب علم و تربیت را به روی ملت و اولادش مسدود نمود؟ گر چه اجداد آن هم عدالت‌خانه و مکتب بنا نکردند ولی آن‌ها ندیده بودند، از این عوالم بی‌خبر بودند، لیکن ناصرالدین شاه همه این عوالم [را] به کرّات با چشم خود دید. سلوک کشورداری و رعیت‌پروری و سرباز و سواره نگاهداری مدرسه‌های نظامی و ملکی، قدرت و شوکت و سطوت سلاطین مشروطه، مدرسه‌های فرنگستان، کوچه‌های پاریس، فرنگ‌ها و انگلتره، سربازخانه‌های آلمان و غیره ندیده بودند. خود را شاهنشاه می‌دانستند و در حقیقت قبلهٔ عالم می‌پنداشتند. شاعری و بدیهه‌گویی و عربی‌دانی را مافوق کمالات می‌انگاشتند. کسی که دایرهٔ نون را خوب می‌کشید و حروفات را در شکم عمدیگر می‌گنجاید او را صاحب قلم می‌دانستند. مانند اطفال دو ساله که بزرگ‌تر از پدر، از خانهٔ خود بهتر، و از خود قوی‌تر نمی‌دانند، چنین بودند. افراط‌گویان و یاوه‌سرایان و متملقان و شاعران ایشان را مشتبه کرده بودند، مزاج [گویی] و تملق آنان را حقیقت می‌دانستند. در دست جباران و ظالمان و خون‌خواران، سندها از علما و فضلا و حکما و شعرا بود: از گردون‌مداری، رعیت‌پروری، عدالت‌گستری سکندر، حشمتی دارا، دربانی ملایک پاسبانی بودن. با همه ظلم و ستم، مال و جان و عرض و ناموس رعیت را مال خود می‌دانستند و خود را مالک رقاب همه می‌نامیدند، مال غیر را بر خود حلال و حلال خدا را حرام می‌کردند. با وجود این، خواص و عوام چنین ظالمان را حضرت ضل‌الله، قبلهٔ عالم، اولوالامر، نایب حجةالله، مالک رقاب امم نوشته و مهر کرده می‌دادند. اگر چنین پادشاهان مشتبه شوند و این مزخرفات را حقیقت انگارند، توان گفت که این‌ها قاصر هستند نه مقصر. خود را فعال مایرید غیرمسئول بدیدند، عکس او را ندیده و نشنیده بودند، ولکن ناصرالدین‌شاه به پای خود رفت و به چشم خود دید و دانست که حکومت و کردار و رفتار خود به جز وحشی‌گری و باربری چیزی نیست، در نزد حکومات ممالک متمدنه، حکمرانی این به جویی نیارزد و برازندهٔ تاج و تخت نیست. هر قدر نظام و انتظام و عدالت و مساوات ایشان را بیشتر دید، به وحشی‌گری و ظلم و طغیان خویش افزود، عالماً و عامداً، به خرابی مملکت و بی‌علمی و جهالت ملت کمر بست که مبادا ملت عالم به حق خویش و سلطان، و واقف به حقایق جهان باشند و بدانند که سلطان را حدی در خور است، خزانه -که از خون جگر بیوه‌زنان و اموال یتیمان و افغان مظلومان و رنج دست رنجبران آکنده شده- بیت‌المال مسلمین است نه وجه زینت زنان و شهوت‌رانی با امردان. جایز نیست که پادشاه بیت‌المال را در هر سال به فرنگستان برده با دلخواه خود خرج نماید. ناصرالدین‌شاه دشمن جوانان علم آموخته و تربیت دیده بود. لاابالی و مسخره مقرب‌الخاقان و مؤتمن‌السلطان بودند. در آن فکر نشد که اولاد و احفاد خود را تربیت نماید و علم آموزد. علم آموختن، آدم کامل شدن، سبب نیکبختی می‌شد، نه به جهت کار بست به وزرای بی‌علم خادم گشتن. خلاصه، صدمهٔ آن به ایران زیاده از آن است که به تعداد بیاید. اگر آن پادشاه حس سلطنت داشت، بعد از مراجعت از سفر اول فرنگستان سرمشقی از ایشان برداشته در فکر آبادی مملکت و ازدیاد ثروت رعیت و انتظام لشکر و قانون کشور می‌افتاد و تا حال ایران گلستان، رعیت در مهد امن و امان بود و یکی از دول متمدنه محسوب می‌شد. در هیچ قرن و در هیچ مملکت، تاریخ نشان نمی‌دهد یک نفر حکمران پنجاه سال بدون اختلال داخلی و خارجی و بدون حوادث ارضی و سماوی به اقتدار تمام سلطنت نماید، از هر ترقی محروم ماند، آن هم در این عصر تمدن و ترقی که در شست سال مملکت بی‌علم و وحشی بلغار -که غیر از شیر فروشی تجارت و به جز چوپانی حرفت نداشتند- به این مرتبه که حالا دارای ۳۵۰۰۰۰ لشکر حاضر یراق با همه اسلحه و مهمات هستند که در یک ماه همه را زیر سلاح می‌آورد و در این اوان ترقی با یک حسن توجه مقادو ملت ژاپون را به این قدرت فوق‌التصور رسانید. کذا تمام دول با همه این قدرت و شوکت روزبه‌روز بر دولت و سطوت خویش می‌افزایند. همهٔ این ترقی و عزت از برکت مدارس و علوم است که ناصرالدین‌شاه اعدی عدو این کلمه بود و پیدا کرد برای خود امینی، که خائن‌تر از خود بود، او را در مسند مرحوم میرزا تقی‌خان اتابک نشاند که با [او] هم عقیده و هم مسلک، دشمن علم و مدرسه بود. میرزا علی‌اصغرخان امین‌سلطان و ناصرالدین دست به دست داده مملکت را خراب، ملت را پایمال، خزانه را تهی و شجاعت را زبون و غیرت را سرنگون کردند. بی‌حمیتی و بی‌غیرتی را رِواج، بی‌ناموسی و هرزه‌درایی و مسخرگی را پیشه، بی‌حجابی و بی‌ناموسی را عادت و توپخانه و زنبورکخانه و شترخانه و لشکر سواره و پیاده را نابود و اهل ایران را -که مادی و معنوی وقار و تمکین بود- خصوصاً ایل جلیل قاجار را، آن هم از بی‌مبالاتی و هرزه‌درایی امین خائن منسوخ گشت. «منیجه» را برگماشت که به شاهزادگان عظام و وزرای فخام روبرو فحش و ناسزا گفت. هر کس خواست دم زند سخنش در دهن ماند که عزیز سلطان است، فاعل مختار. این درد بی‌درمان کم‌کم سرایت به ملت کرد، نماند ارا اعلیٰ و ادنیٰ، وضیع و شریف، غنی و فقیر، اصناف و تاجر، مگر این که به این درد مبتلا گشتند و اسم شومش را هم دیبه گذاشتند. آن وقار و تمکین و غیرت و حیثیت بر باد شد و خالهٔ همین عزیز سلطان بانوی بانوان شده، عموم شاهزاده‌خانمان، دختران و زنان وزرا و اعیان مطیع و منقاد این زن گشتند. غرض شاه از این مقدمه این بود که کسی لاف از نجابت نزند، فخر به علم و دانش نکند، افضلیت نطلبد؛ شرافت و علم و دانش در دربار شاه به جوی نیرزید. الحاصل، تمام این بدبختی‌ها که امروز ملت ایران گرفتار است از شئامت ناصرالدین است، والا اگر می‌خواستند که عکس این را بکنند، می‌توان گفت که از صد و بیست سال، نه مثل ناصرالدین پادشاه آمده بود و نه مانند میرزا علی‌اصغر خان وزیر مقتدر، که رعب و صلابت این شاه و وزیر در دل رعیت چنان مستولی بود که کسی را یارای نفس کشیدن نبود. این سخن را به خود امین‌السلطان گفتم. چون در سؤال و جواب گفتم که «وضع ایران و راه روش شما خوب است یا بد؟» گفت: «خوب نیست.» گفتم: «پس سبب جناب‌عالی هستید، چرا تغییر نمی‌دهید؟ به اصلاح نمی‌کوشید؟» گفت: «شاه خودتان را نمی‌شناسید؟» گفتم: «ما شاه خودمان را نیکو می‌شناسیم. چنین شاه رئوف مهربان ترقی‌خواه، ملت‌دوست، رعیت‌پرور و عدالت‌گستر نیست. از پادشاه این توقع لازم که مانع ترقی نباشد. تقصیر شماست که نکرده‌اید و نمی‌خواهید بکنید. اگر فرمایش حضرت‌عالی درست باشد، در مدت سی سال صدارت، چندین بار بایست استعفا بدهید، متحمل این بی‌نظامی نباشید. بنده هیچ‌وقت این فرمایش را قبول نمی‌کنم. شما فعال مایرید بودید، هرچه می‌خواستید می‌کردید؛ نخواستید که نکردید، شما با شاه ماضی هم عهد بودید که باب علم و دانش و تمدن و ترقی به روی ملت ببندید، چنان‌که بستید. این‌ها عذر غیرموجه است، شاه حاضر که طالب ترقی و تمدن است، دیگر چه بهانه دارید؟» خلاصه، برگردیم به سخن اول. هر چه که از محمدعلی شاه سر زد از عدم [عدمِ علم] و کثرت جهل بود، سبب همه این‌ها ناصرالدین شاه بود. والسلام. خلاصهٔ کلام، آن‌چه مظالم و تعدیات که از محمدعلی شاه بروز نمود، تماماً از اثمار شجرهٔ خبیثه‌ای بود که ناصرالدین شاه کاشته بود، یعنی عدم علم و تربیت، تمامی اعمال حسنه و کردار مرضیهٔ اجداد ما را منسوخ، اعمال و افعال سیئه را مروج گشت، ملت را در این عصر تمدن و ترقی در بین‌الملل خوار و ذلیل نمود. اگر محمدعلی شاه تاریخ‌دان و عالم و تربیت یافته بود، اقدام به این نوع وحشی‌گری نمی‌کرد و نطق سراپا کذب که «اجداد من این ملک را به قوّت شمشیر گرفته‌اند من هم به قوّت شمشیر نگه خواهم داشت.» نمی‌فرمود. اگر علم و فکر سلیم و دانش داشت می‌دانست که اجداد او این ملک را به چه نحو به دست آورده‌اند. محمدعلی شاه نه از نسل صفویه بود و نه از نوادگان نادرشاه و نه مانند افراسیاب و اسکندر و محمود از خارج آمده این ملک را از ایرانیان با قهر و غلبه بستاند و یا مانند نادر از چنگ چهار دولت قوی‌بازو بازپس ستاند، بلکه جد او یک نن خواجهٔ نیمه مرد بود، با زور بازوی دلاوران قزلباشیه، صاحب تاج و تخت کین گشت. اگر تاریخ‌دان بود، می‌فهمید که از اجداد او -که محمدحسن خان و فتحعلی خان باشد- چه بلاها به سر ملّت ایران آمد، سبب اعدام نسل صفوی و معدومی نادری شد؛ و کسی که در این ادعا باشد، ملتجی به امثال «لیاقوف» نمی‌شود. آستین مردی بالا کرده همان شمشیر را از غلاف درآورده با اعدای خارجی جنگ می‌کرد و همان نطق را می‌فرمود؛ و اگر علم داشت، می‌دانست که در عصر اجداد او چه‌قدر از عضو ایران قطعه قطعه کرده بردند. فتحعلی شاه قطعهٔ آذربایجان، تمامی داغستان و بحر خزر را داد و معاهدهٔ شوم ترکمان‌چای بست. محمد شاه تمام افغانستان را داد، نتیجهٔ معاهدهٔ شوم پریس شد. ناصرالدین شاه قطعهٔ بلوچستان و تمام کوه فیروز را بخشید تا نوبت به خودش رسید. همتش بلندتر بود، به همت بلندش گران بود که کم کم بدهد، خواستند که کلیهٔ ایران را ببخشد و خود را در میان سلاطین بلندآوا و صاحب غیرت و حمیت کند در این دم «دست غیب آمد و بر سینهٔ نامحرم زد». ناگاه، از هژبران نادر صولت و ضرغامان اسماعیل غیرت، اعنی حضرات سپهدار اعظم محمدولی‌خان و سردار اسعد را غیرت ایرانیت دامنگیر گشته، علم نصرت برافراشته، آب رفته را به جوی بازآورده، وطن مقدس و عزیز را از چنگ گرگان مردم‌خوار و دشمنان داخله و خارجه باز رهانیدند و این فتح نمایان را نباید به فتوحات شاه اسماعیل و نادر قیاس نمود، بسیار از آن‌ها بالاتر و والاتر است؛ این فتح و نصرت را باید از دانشمندان اروپ پرسید که بی‌مقدمه و تدارک و بی‌نقشه در مدت سه روز در مقابل سی‌هزار لشکر مستعد و یک کرور آلات و ادوات ناریه، بلکه شاه تمام اردوی قفقازیه را هم حامی خود می‌دانست و سرداران ملی هم‌چنان می‌دانستند، با وجود این، اول شرط دولتخواهی که فقط نصایح خردمندانه و دولتخواهانه به‌جا آورده و راه سلامت نشان دادند، جواب همه ناصواب و دسایس و بی‌ثباتی دیدند. بالاخره طاقت سرداران طاق گشته، خون‌های قزلباشی به جوش آمده به پایتخت هجوم کرده شجاعت و کرامتی به خرج دادند و چنان نجابت و تمدن ایرانیه به ظهور آوردند که انگشت حیرت تمام ملل در دندان و عموم وقایع‌نگاران آفرین‌خوان شدند، پیاده را بر سواره زده فرزین برداشته شاه را مات ساختند، وزیر زشت تدبیر را رخ زرد نمودند، نام نامی خود را در تاریخ ایران بلندآوا کردند. صحایف تواریخ را به این رشادت شایان و فتح نمایان زیب و زینت دادند. نمی‌دانم ملت نجیبهٔ ایران در پاداش چنین خدمت مجاهدان، به چه زبان ثناخوان و تشکرکنان خواهند شد که هر چه بگویند و هر چه کنند از هزار یکی به عمل نمی‌آید! لکن بندهٔ نگارنده عرض می‌کنم که مجاهدین غیور مردمی و مردانگی خود -که فقط حفظ نوامیس اسلام و حب وطن عزیز و وقایهٔ عرض و ناموس برادران و خواهران خویش بود- به‌جا آورند که فریضهٔ ذمهٔ عموم مسلمین بود، لکن پاره‌ای بی‌غیرتان بی‌ایمان می‌خواستند که وطن مقدس که رشک گلستان ارم بود، مأوای جغد و آشیان زاغ نمایند، مسجد و منبر را تبدیل به دیر و کلیسا کنند و دختران وطن که خواهران ایشان بودند هم‌خوابهٔ سالدات شوند که غیرت الله به جوش آمده رگ حمیت مجاهدین فی‌سبیل‌الله حرکت کرده خاک ایران را از وجود خبیث بی‌غیرتان پاک ساختند -«فقطع * * * Şaha və dövlətlülərə ərizə القوم الذین ظلموا والحمدالله رب‌العالمین»- به دنیا نشان دادند که ایران مال ایرانیان است. خارجه گمان می‌کرد که اهل ایران مانند امیر بهادر و مفخم و مجلل، بی‌غیرتان‌اند؛ دیدند که شمشیر آتش‌بار سرداران و ملت و مجاهدین با غیرت با سطوت مانند شمس تابان از افق نیام بیرون آمده، چشم خفاش‌طبعان تیره و تار گشته، گردن طاغیان و ظالمان گوی میدان شد. شاه گمراه و وزرای رو سیاه به کیفر اعمال ناشایست نائل گشتند. این است سزای خیانت! الحمد خدا را که نمردیم بدیدیم مغلوبی اشرار را و به مطلب رسیدیم. به دنیا نشان دادند نادران از اولاد ایران نادر نیستند. باری، توضیحات به طول انجامید. در این‌جا لازم آمد تشبثاتی که در این یک سال و نیم بندهٔ حقیر کرده و وظیفهٔ دولتخواهی به عمل آورده، با چه زبان عجز و لابه دست توسل به دامن شاه زده، فخامت انجام اقدامات مستبدان را بیان کردم؛ ابداً محل اعتنا نگشته، عاقبت دیدند آن‌چه را که پیش از وقوع خاطر نشان کرده بودم و حال هر چه از زبان قلم جاری می‌شود از سوز دل است، حمل بر فضولی و پرگویی نشود. خصوصاً اعلی‌حضرت خسرو معصوم جوان‌بخت بدانند مبادا آیینهٔ منیر ضمیر مبارکش مکدر شود، مهر پدر و فرزندی سبب این کدورت تولید نماید. این قدر هست که در این عوالم ابداً این ملاحظات ملحوظ نمی‌شود. این سلطنت است -«الملک عقیم»- پس پدران اولاد عزیز خود را نابود و نابینا کرده، بسی برادر، برادر را کشته. پادشاه را سی کرور رعیت -که به مقام فرزند است- لازم است؛ در صورتی که رعیت‌پرور شد عموم رعیت حافظ و نگهبان اوست و غم‌خوارتر از پدر و مهربان‌اند. الحاصل، صورت بعض حرایف که با واسطهٔ روزنامه یا بلاواسطه عرض شده است اگر تماماً درج شود کتاب جداگانه لازم است؛ این مختصر از مفصل است که عرض می‌شود. صورت مکتوبی است که در ۳ ذی‌الحجه سنه ۱۳۲۵ در مسکو نوشته، سفارشی به اسم شاه فرستاده‌ام. در نمرهٔ ۳۱ سال پانزدهم حبل‌المتین صورتش درج شده. عریضه‌ای به پیشگاه شاه و دولتیان ایران به عزم نقطه‌ای برای انجام مهمی از مرکز روانه، وارد مسکو شدم. این چند روز که در مسکو بوده و هستم روزی نیست که تلگرافات موحش از ایران در روزنامه‌جات دیده نشود. یکی مشعر بر این است که ملت طرد و تبعید چند نفر را از دولت می‌طلبد، جواب یأس می‌شنرد. دیگری دال بر آن است که عوض تبعید خائنین، مجسمهٔ غیرت و خیرخواه ملت و دولت، عالم فرزانه و فاضل یگانه، ناصرالملک را حبس می‌نمایند. تلگراف دیگر می‌گوید عساکر عثمانی به ساوجبلاغ رسیده و چند قریه را با گلولهٔ توپ بست کردند و جمعی را مقتول ساختند و پستان از زنان و سر از اطفال شیرخوار بریدند. ملاحظه فرمایید کسی را که اندک حس انسانیت و درد اسلامیت داشته باشد از استماع این اخبار جان‌گداز چه حالی پیدا می‌کند. این است که بی‌اختیار قلم برداشته این چند سطر را می‌نویسم و عموم دولتیان را مخاطب ساخته عرض می‌کنم: ای استبدادیان! به این ملت بیچاره و مملکت ویران چه داده‌اید که نمی‌توانید بگیرید؟ آن حقوق اجداد شما چیست و کدام است؟ یک‌صد و اند سال به‌طور خودسری و خودرأی، فرمان‌فرمایی کرده -که خداوند عالم آن نوع فرمان‌فرمایی را به هیچ کافرستانی نصیب نکند- و در این مدت متمادی کسی را جرئت آن نبود به شما عرض کند که این فرمایش خود مکرر کنید مگر قبحش را ملتفت شوید. در این مدت یک نفر انسان کامل پیدا شد و خواست کج را راست کند، قوهٔ مخالفت شما در حمام کاشان غسل توبه‌اش داد و به‌جای او آب‌دار بچه‌ای را نصب کرد و به دست او عایدات یک مملکت را صرف یک گله زن نمود. بیت‌المال مسلمین را به عیش و نوش سفرهای بی‌مغز فرنگ تمام کردید، تعدیاتی که از اجانب به ملک و ملت وارد آمد، چون دفع آن‌ها محل عسرت بود، غمض عین نمودید. زمام اختیار یک مملکت را به کف خیانت گرجی‌زاده‌ای سپرده، او هم آن‌چه را که نبایست کند کرد. در زمان سلطنت پدر شاه کبیر، عابدات مملکتی هم کفاف هرزه خرجی‌های عزیزان بی‌جهت را نداد. مجسمهٔ خیانت به اسم قرض ملک و ملت را یک‌باره فروخت و چهل میلیون گرفت که حالا ملت باید آن چهل میلیون [را] صد و چهل میلیون بدهد. هر چند خرابی‌های این یازده سال اخیر مافوق ایام گذشته بود، ولی از آنجایی که تمام آن‌ها را باعث چند نفر -که سرکرده‌شان امین‌السلطان بود- نمود و چون او از سرکار کنار شد یک فطرتی مرحوم مبرور مظفرالدین شاه نتیجهٔ خود را ظاهر ساخت. به همت حجج اسلام و عموم ملت، دست آخر اقدام به کاری فرمود و صحیفهٔ سیئات اعمال اسلاف را تا درجه‌ای شست. دولت را که اسمی بود بلا رسم، جزو دول معظمهٔ مشروطه و دارای قانونش نمود و ملت را احیا فرمود، بلکه اسلام را زنده کرد نام نیکی در جهان گذاشت و رفت. افسوس که پس از جلوس اعلی‌حضرت پادشاه ما در تکمیل نواقص آن بنای مقدس نکوشیده، به تشیید او صرف همت و مقدرت نفرمود، بدبختانه می‌بینیم از سیئات شما مستبدین به وسایل مختلفه در تخریب او کوشش می‌شود، مخالفین مشروطیت را موافق خود قرار می‌دهید. شما مستبدین کار را به جایی رسانیده‌اید که موقع آن گذشته که مانند بعضی بگوییم که اعلی‌حضرت شخصاً طرفدار مشروطیت است، اطرافی‌ها القا و شبهه می‌نمایند. دانایان به آواز بلند می‌گویند اطرافی‌ها داخل آدم نیستند و هرگز نمی‌توانند یک قدم بی‌ارادهٔ پادشاه بردارند. چه شد به مخالفت، تمام این خرابی‌ها را از عدم مساعدت شخصی اعلی‌حضرت می‌دانند؟ به دلایل ذیل اگر اعلی‌حضرت مساعدت به مشروطیت داشت و ترقی دولت و رفاه حال رعیت را طالب بود، مشیرالدولهٔ مرحوم خانه‌نشین نمی‌شد، راندهٔ دولت و ملت امین‌السلطان احضار نمی‌شد و به جای او نمی‌نشست تا به وجود نحسش در تمام نقاط ایران هنگامهٔ رستاخیز برپا کند. اگر اعلی‌حضرت موافقت با ملت داشت، اراضی خوی و سلماس و ارومی از خون ملت مظلوم چرا رنگین می‌شد؟ گاهی اقبال‌السلطنه به قتل عام مأمور ماکو می‌شود، زمانی پسر رحیم‌خان نواحی اردبیل و خلخال را مغشوش می‌کند و خون رعیت را مانند سیل جاری می‌دارد. چند اکراد عثمانی متجاوز حدود مشغول قتل و غارت می‌شوند و دست به ناموس پردگیان ملت دراز می‌کنند. ملت ایران خواست از قید ذلت و اسارت و فشار دویست ساله برهد و خود را جز ملل حیه قرار داده حقوق مشروعهٔ خود را محفوظ دارد و دولت قویم قدیم خود را از تحت اوامر و نواحی همسایگان جنوب و شمال درآورد. به اضلالات فوق چنان مشغول شدند که مصائب دیرینهٔ خود را فراموش کردند، یک سال تمام است که امنیت جان و مال در ایران به کلی مفقود شده؛ مقصود از این تشبثات هم این برده و هست که ملت از این گرفتاری‌ها خسته شده دوباره گردن به زنجیر استبداد نهد. هیهات، هیهات! این خیال بسی خام و فاسد است. هر چند ملت در ظرف این یک سال از حسن توجه و رعیت‌پروری شما مستبدین اندک رمقی را دارا بود، ولی به خوبی می‌دانند که در سایهٔ این اقدامات غیورانه چه مقاماتی را دارا خواهند شد. فلهذا این گرفتاری‌های موقتی را وقع نمی‌نهند. اعلی‌حضرت هم خوب است قدری به مقتضیات عصر آشنا شده، از این اقدامات -که جز ندامت سودی عاید نخواهد شد- مستبدین را باز دارند. حبس و تبعید جناب ناصرالملک و تقریب امثال امیر بهادر -که مسلمانی را به حنا بستن ریش می‌دانند- گروهی را می‌خنداند و جمعی را می‌گریاند، طفل شیرخواره را به تعجب می‌دارد. دوست می‌گوید ناصرالملک شخص عالم و فاضل و دانشمندی است که امروز در ایران از وجودش ملت و دولت استفاده تواند کرد. دشمن می‌گوید امیر بهادر و امثال آن قادر به تقسیم علوفهٔ یک خر نمی‌باشد. کتب آسمانی با فرستادگان خداوندی می‌فرمایند: «وشاورهم فی‌الامر»، و از محسنات شورا دانشمندان روزگار کتاب‌ها تألیف می‌کنند. پیغمبر مرسل، با این که عقل کل است، مأمور به مشورت شده و ما را امر بدو فرمود. امام امر به مشورت می‌فرماید. نواب امام -علیه‌السلام- از عتبات، وجوب این امر مقدس را مکرر اعلان می‌فرمایند، ولی شیخ‌فضل‌الله می‌بیند با بودن مجلس شورا مالیات قاینین [قائنات] را تیول خود نتواند کرد؛ سید یزدی که دیروز با یک خر برهنه از کربلا به تبریز آمده، پنجاه‌هزار تومان ثروت حالیه را به صدهزار نمی‌تواند رسانید؛ امیر بهادر که یک نکره سوار قره‌داغی است ساکت نتواند نشست؟! این است که می‌گویند شورا کدام است؟ مجلس کیست برای مملکت قانون بنویسد؟ اعلی‌حضرت راست که گوش به حرف‌های بی‌مغزان مفسدین ندهد که این‌ها را جز نفع شخصی و دشمنی به ملک و ملت غرضی نیست و عن‌قریب است که از گفتار و رفتار خود نادم خواهند شد، ولی سودی به حالشان نخواهد بخشید. اعلی‌حضرتا، تقلید از سلطان عبدالحمید و ایمپراتور روس نفرما! چراکه هر دو این‌ها هر کدام در یک عمارت خوش‌نقش و نگار محبوس‌اند و منفور افراد ملت، شب را به‌طور اطمینان به روز نمی‌رسانند و در روز آسایش صحیح ندارند، پادشاهی هستند که از ادنی رعیتی می‌ترسند، چون خیرخواهان آن دو بزرگوار هم مانند شیخ بی‌فضل و امیر بهادرند. اگر بنا به تقلید است باید به فرمودهٔ عقل کل حضرت محمدبن‌عبدالله -ارواحنا فداه- گوش داد که فرمود حافظ سلطان، عدل اوست؛ عبادت پادشاه عبارت از عدالت و رفع ظلم از زیردستان است. اعلی‌حضرتا! ملت خیلی زحمت کشیده جان شیرین نثار می‌کنند که پادشاه خود را به ایمپراتور انگلیس و ژاپون هم‌دوش کرده رییس چهارصد میلیون مسلمانش کنند. مملکت را آباد کرده خود را از ذلت و نکبت نجات دهند، اسلام را از نفوذ و تسلط کفار محفوظ دارند، ولی شیخ فضل‌الله و امیر بهادر و معدودی از این فرومایگان پست فطرت می‌خواهند جیب و کیسه خود را پر کنند، ولو آن که پادشاه ایران از امیر بخارا حقیرتر شود، مملکت بین روس و انگلیس تقسیم شود، خواهران نوعی ما را به اجانب بفروشند، بیت‌المال مسلمین را چهار نفر به عناوین مختلف بخورند، تخصیصات سرباز و سوار را سپهسالار مخصوص خود بداند، دولت به حدی ضعف پیدا کند که قادر به دفاع از همسایهٔ متجاوز نباشد، موقوفات مملکت را چهار نفر شعبده‌باز ببلعند. تف بر این شریعتمدار! اف بر این بهادر خانگی! نیست و نابود باشند این گروه که خائن دولت و مالت و مخرب شریعت‌اند. اعلی‌حضرتا! خیانت این ناکسان به شخص همایونت این اواخر گویا معلوم و به حد یقین پیوست که از تجاسر خودشان [دهان] ملت را به کلماتی چند گشودند که از تبریز و رشت و سایر شهرهای ایران صدای او به اقطار عالم رسید. گمان ندارم باز هم از خیالات فاسدهٔ خود منصرف شده باشند، ولی بدانند که حکم خس و خاشاک را دارند و به یک جنبش غیورانهٔ ملی نابود خواهند شد. اعلی‌حضرتا! صورت همین عریضه را امروز به روزنامهٔ حبل‌المتین می‌فرستم و دنیا را گواه می‌گیرم بر آن‌که آن‌چه وقوع خواهد یافت به شما گفتند. فردای روز قیامت شما را عذر باقی نماند. والسلام. صورت مکتوبی است که به طهران فرستاده در روی میز شاه گذاشته‌اند: * * * Dövlətxahlıq ərizəsi عریضهٔ دولتخواهانه اعلی‌حضرتا! چه عنوان بنویسم بالاتر از این که امروز اعلی‌حضرت همایونی در تخت کیان نشسته تاج نوشیروان به سر گذاشته‌اید. نظر بر این که عرایض عاجزانه‌ام تماماً خالصانه و مخلصانه است، به زبانی که خود می‌توانم بفهمم، بدون قافیه‌سازی و عبارت‌پردازی، به خاک پای مبارکت می‌رسانم: پادشاها! این حقیقت را که بندهٔ دولتخواه می‌نگارد خائنان ملت -که در واقع دشمنان سلطنت هستند- خیال دارند که اعلی‌حضرت را به خطرات مهلک بیندازند، لذا به حضور مبارکت نمی‌رسانند، حسن افکار و شاه‌پرستی ملت را ستر نموده آن‌چه که مخل آسایش و اضطرار سلطنت است القاء شبهه کرده در نظر انورت جلوه می‌دهند، اعلی‌حضرتت را از اولاد خود می‌ترسانند، در باغ شاه محبوس‌وار نشانیده از شنیدن و خواندن حوادثات ممالک خود و اجانب محروم داشته‌اند، نمی‌دانید که زبان لعن و طعن دویست ملیان مسلم و بلکه عموم سکنهٔ کرهٔ ارض در علیه شاه ایران است، صورت همایونت را به صور مختلفهٔ جانوران درنده می‌کشند، جراند شرق و غرب نام مبارکت را به جز وحشی‌گری و باربری یاد نمی‌کنند. شاهنشاها! این خائنین اعلی‌حضرتت را از صراط مستقیم انحراف داده‌اند به وادی پر خوف و خطر کشبده‌اند که راه نجات مسدود و چارهٔ خلاصی مفقود. به تاریخ عالم رجوع فرمایید ببینید چه قدر سلاطین عظام و فرمان‌فرمایان با احتشام، با همهٔ کثرت خزاین و اقتدار و فزونی لشکر جرار که به مرض استبداد مبتلا بودند، با ذلت تمام و رذالت مالاکلام مقتول و یا مخلوع گشتند و شربت زهرآگین «ذق انک انت‌العزیز الکریم» چشیدند. ملت بیدار شده را هیچ حاکم قهار نتوانسته با قهر و غلبه بخواباند. اینک از سلطان حمید عبرت بگیرید، با وجود خزینهٔ موفور و لشکر مطیع و کثرت ذکاوت و افزونی درایت به جز تسلیم و رضا چاره ندید. به عبرت نظر کن سوی رفتگان که فردا شوی عبرت دیگران این وضع حالیهٔ ایران و خونریزی بیکران و ظلم بی‌پایان نه تنها مملکت را پریشان و ملت را بی‌نام و نشان می‌سازد، بلکه مخل آسایش عموم گشته، اجانب را محرک به اصلاح می‌کند، پای اغیار را به مملکت باز و زبان طعن دشمنان دوست‌نما را دراز می‌کند. آن وقت نه خسرو بماند نه خسرو پرست! شما را به خدا انصاف فرمایید! هذیانات خائنین که فقط به جهت آسایش دو روزهٔ دنیا و اخذ زخارف مانند وسواس القای شبهه کرده هر روز به نیرنگی پیش می‌آیند؛ گاهی می‌گویند ملت می‌خواهد ظل‌السلطان را جالس سریر سلطنت نمایند، گاهی می‌گویند خیال جمهوریت دارند، هر ساعت به حیله و تزویری پیش می‌آیند. شما را به خدا، عرایض خالصانه‌ام را خود به خود محاکمه فرمایید، سر مویی اگر خلاف یابید قبول نفرمایید! عموم عقلا و رؤسای ملت از این تهمت بری هستند. اولاً افعال و اعمال و کردار ظل‌السلطان بر احدی پوشیده نیست، خصوصاً به اهل اصفهان و فارس. هیچ عاقلی دانسته و فهمیده تیشه به پای حیات خود نمی‌زند. در خصوص جمهوریت افتخار ایرانیان با تخت و تاج کیان است، عموم سلاطین روی زمین اقتداء به ایران کرده‌اند. اولاً ایرانیان تا جان در بدن دارند تبدیل تاج و تخت نکنند. این عار تقلید بر ناصیهٔ خود نگذارند و ثانیاً جمهوریت با لفظ نمی‌شود. ملت جمهور اقل دو ثلثش باید عالم و مفتی و قاضی باشد، حال این که ابداً ملت ایران شرف و ناموس تاج و تخت شش‌هزار سالهٔ خود را زیر پای نمی‌گذارند، خیاط‌زاده و کفاش‌زاده را برای خود رییس انتخاب نمی‌کنند. ما را پادشاه پادشاه‌زاده لازم است. پس آیا ملت از نسل سلاطین صفویه کسی را سراغ دارند یا از نسل نادر شاه می‌شناسند؟ آیا ایرانیان مثل اروپ می‌توانند از دیگر سلاسل به حکومت قبول نمایند و یا در سلسلهٔ قاجار کسی هست که طرف اعتماد ملت باشد؟ هیچ‌یک از این‌ها موجود نیست. هر کس با ملت جوری رفتار کرده‌اند که تجاوز به عرض و مال و جان کرده‌اند. بعد از دانستن این حقیقت، چگونه ملت خود را به اخلال و به اختلاف می‌اندازند و به غیر از سلطنت اعلی‌حضرتت فکر دیگر به خاطر خطور دهند؟ آشکارا عرض می‌کنم ملت ایران از سلسلهٔ شما روی مهر و محبت و رعیت‌پروری ندیدند مگر از پدر بزرگوار اعلی‌حضرتت که حق بر گردن ملت گذاشت و گذشت. اگر ملت خاطر حضرتت را ملاحظه نمایند، حق بزرگواری پدر تو را مرعی خواهند داشت؛ در صورتی که اعلی‌حضرتت وصیت آن پادشاه عادل را بگیرید، ملت خلف و ولیعهد آن مرحوم را به جان دل خواهند پرورید. آن جنت مکان ما ضعفا را -رعیت مشروطه- به شما تسلیم فرموده، پارلمن گشاده، خود تشریف آورده تبریک نموده. شاهد معتبر دست‌خط اعلی‌حضرت است. پس واجب است از ملت دلجویی کرده حق مشروعهٔ ایشان را رد فرمایید که رعیت را عبدِ رقبه خواهید فرمود. چند تن مفسد دنی و ناپاک که دشمن دین و دولت و ملت‌اند از دربار برانید و بلکه وجود نحس نجس ایشان، که مانند مرض شفاقلوس است، به جهت محافظت سایر اعضا ببرید! اگر این عرایض صادقانه را به سمع اعتبار نگیرید، به کلی باید ملت و مملکت و سلطنت ایران را خاتمه بکشید. به هر چیز مقدس قسم! که این رفتار و کردار سبب بر باد رفتن وطن عزیز ما و خاتمهٔ حیات و سلطنت شماست، چون یک امر خارق‌العاده نیست، از اول دنیا چنین بوده و خواهد بود. این است تاریخ انگلتره و تاریخ اسپانیول و تاریخ فرانسه! با تلفن خبر بگیرید از سلطان حمید تا به شما بگوید. قسم به تربت پاک ایران! که در نزد این بنده بسیار مقدس است، هر کس غیر از این‌ها بگوید خائن دین و دولت و ملت است. این نگارشات بدون غرض است. شب و روز افکارم محض حفظ وطن مقدس و استقلال آن سلطنت و وقایهٔ ناموس ملت است. باز قسم می‌خورم هر قدر دیرتر عامل نصایح دولتخواهانه‌ام باشید کار وخیم‌تر و زحمت بیشتر خواهد شد، فرق بسیار در میان داد و گرفت است، نام نامی خود را در تاریخ دنیا به نیکی ثبت فرمایید، والا به بدی و وحشی‌گری و خونخواری ثبت خواهد شد. پشیمانی سودی نخواهد داد. اعلی‌حضرتا! بعض جهال شب‌نامه می‌نویسند، ملت را خائن به نظر مبارک می‌رسانند؛ بزرگان و عقلای ملت از این تهمت بری هستند، این‌گونه مزخرفات و لاطایلات نه تنها در ایران است بلکه در تمام فرنگستان، خصوصاً در این اسلامبول پیش چشم چنین سلطان مقتدر، چه‌ها که نمی‌نویسند و به چه صور تصویر نمی‌کنند. البته خاطر مبارک را مکدر نفرمایید، همه نیک و [ابد] موقت است. بعد از این که با ملت اتحاد و اتفاق فرمودید، ملت جزای بی‌ادبان را می‌دهد. مخفی نماند که سلطنت آل‌عثمان در خطر بود، همین که اعلان مشروطیت شد، عموم متجاوزین حساب خود برده در جای خود آرام گشتند، بهانه به دست نتوانستند بیاورند. نگارنده را جز حشمت و اقتدار اعلی‌حضرت و آسایش ملت و محفوظ ماندن مملکت از تجاوز اجنبی منظوری نیست. کجا انصاف است که در این عهد تمدن اولین حکمران روی زمین را جراید عالم به بد عهدی و بدنامی ذکر نموده هجویات و وحشی‌گری او را می‌نویسند، تبعه و ملت بخوانند و دل‌خون نشود؟ جسارت کرده چند فقره عریضه عرض کرده فرستاده‌ام، شاید متنبه شده، تغییر مسلک فرموده، ترحم اول به خود و در ثانی به ملت بیچاره نمایید. کور باشند مسببان این بدنامی! که در خارجه و داخله کرورها ملت مظلومه را به خون ریخته به وادی عدم رهسپار کردند، مشروطه را خلاف شرع گفتند، اعلی‌حضرت را بدنام و سرگردان کردند. اعلی‌حضرتا! اگر چه حد ندارم از سیاست در حضورت دم زنم لکن سوز درون وادار می‌کند در پیش لقمان حکمت بگوییم. چنین می‌نماید که خائنین به افکار باطل افتاده حضرتت را اغوا کرده می‌گویند که در وقت تنگی و ضرورت روسیه معاونت می‌کند. زهی خیال خام و باطل که روسیه قدمی بی‌اذن انگلیس بتواند بردارد! انگلیس از این وضع ایران متنفر و منزجر است، معاهده‌اش با روسیه محکم‌تر است، خودسر نتواند حرکت کند و علاوه، داخلاً و خارجاً، روسیه نه چنان گرفتار است که بتواند کسی را معاونت نماید. انگلیس و سایر دول به مداخلهٔ روسیه راضی نمی‌باشند، خصوصاً ژون ترک‌ها، اولاً مقرند بر این که بقای مشروطهٔ ایشان موقوف به مشروطه شدن ایران است و ثانیاً ملتفت شده‌اند اختلاف کلمه بین سنی و شیعه از دسایس حکومات مستبده است، اصول اسلام یک و بلافرق [است] اختلاف فروع فِرَقِ سبحانی اصول نیست، فکر اتحاد اسلام دارند. و علاوه بر این‌ها، روزی که امرای دربار مجلس را توپ بستند تمام پارلمن‌های دنیا به تزلزل درآمدند، عموم ملت متمدن دشمن دولت ایران و اعلی‌حضرتت گشتند، زیرا پارلمن در نزد عموم ملل محترم و مقدس است، لذا اگر ملت بلاسبب دشمنی می‌کرد، جا داشت که خارجه مداخله نماید. وقتی که پادشاه مشورت‌خانهٔ ملت را خراب و یغما نماید منفور و مغضوب بین‌الامم می‌شود. این خرابی را باز خود توانید تعمیر نمود؛ یعنی حق شرعی و عرفی ملت را رد فرمایید والا عاقبت وخیم و نتیجهٔ بد خواهد داد، چنان‌چه به برادران شما یعنی سلاطین ماضیه داد. تکرار می‌کنم این راه که شما پیش گرفته‌اید به ترکستان است، اگر ترک مسلک نکنید سخت پشیمان شوید ولی در وقتی که سود نباشد. «من آن‌چه شرط بلاغ است با تو گفتم.» والسلام. در نمرهٔ ۳۷ سال ۱۵ در حبل‌المتین درج شده هنگامی که قدغن اکید شد که نامهٔ مقدس داخل خاک ایران نشود، باز پادشاه عادل ترقی‌خواه مظفرالدین شاه همه را می‌خواند؛ اکنون که آزادی و حریت است به شاه حالیه نمی‌رسانند که بخواند و اگر می‌خواند پس قلب مبارکش سخت‌تر از صخرهٔ صماست که اثر نمی‌کند، و یا این که تارک دنیا گشته صرف‌نظر از مملکت و ملت فرموده‌اند. نمی‌دانم این خائنان دین و دولت و این دشمنان سلطنت و این مخربان شریعت چه‌قدر رسوخ در مزاج پادشاه ما به هم رسانیده که ولی نعمت خود را از جادهٔ مستقیم انحراف داده به تیه هلاکت افکنده‌اند که سی کرور رعیت [را که] به منزلهٔ اولاد معنوی و پیراهن پادشاه‌اند، فدای مشتی مردمان مغرض بی‌دین و لامذهب می‌فرمایند. چنان‌چه در شورش اخیره خلف و اخلاف شده وجه‌المصالحهٔ جزای مردمان خدانشناس دشمن شریعت، قاتل ملت، مخالف مشروطیت گشت، به چه زودی آن قسم‌های مغلظه و آن تعهدات و فرمایشات خسروانه را نسیاً منسیاً کردند. آیا معلوم نشد سبب این همه بدنامی‌ها و صدور این قدر تلگرافات کی‌ها بودند؟ آیا غیر از این خائنین و مخربین ارکان شریعت و دین بودند که از هر شهر و قری تلگرافات جانبازانه -چنان‌که در نمرهٔ ۲۶ نامهٔ مقدس درج است- رسیده؟ به خدای لاشریک! هنگام خواندن بی‌اختیار اشک دیده‌ام به دامنم ریخت. ای بی‌دینان خدانشناس! چه شوری بود برپا کردید؟ چه بدنامی بالا آوردید؟ چه‌قدر وسوسه در دل پادشاه کردید و ناموس سلطنت را به کلی از میان برداشتید که شاه ساده دل را بر این خیال واداشتید که در بیست و چهار ساعت مجلس را پریشان و * * * «Həblülmətin»də çap olunan yazılar اهل مجلس را مغلولاً در زندان نگاه دارند؟ بعد از آن که کردید آن‌چه کردید و همت و شجاعت ملت غیور را دیدید که از نزدیک و دور، حاضر و غائب، صغیر و کبیر، اعلی و ادنی، عالم و جاهل، عموماً جان به‌کف منتظر فرمان‌اند، اگر در شماها ذره‌ای از غیرت بودی بعد از فهمیدن خبط و خطای خود لازم بود که از خجلت و شرمندگی خود را هلاک نمایید، نه این‌که کلاه بر سر گذاشته به میان مردان داخل شوید. می‌بایست که همه شما مانند «صنیع حضرت» خود را بشناسید، ملبس به لباس زنانه شوید؛ ای نامردان که نه مردید و نه زن! دردا که دوای درد پنهانی ما افسوس که چارهٔ پریشانی ما در عهدهٔ جمعی است که پنداشته‌اند آبادی خویش را ز ویرانی ما ای غم‌خوار ما! این نمرهٔ ۳۷ جگر مرا کباب کرد، زیرا که می‌دانم در وقت نوشتن این مقاله در چه حالت بوده‌اید. بنال بلبل اگر با منت سر یاری‌ست که ما دو عاشق زاریم و کار ما زاری‌ست ای مجنون عشق وطن دو سال است که با شاه و درباریان راز و نیاز کردی، درد ملت را تماماً نوشته علاج درد را نشان دادی و مضرت استبداد را یک به یک شمردی و منافع مشروطه را کماهو حقه بیان کردی، خیالات همسایگان را القا نمودی، دست التجا به دامن شهنشاه ایران زدی، به کام نرسیدی. خطاب به شاه: شهنشاها، پدر مهربانا، تجدارا، ایرانیان پناها، رحم کن، مرحمت فرما! مملکت تو ویران، ملت تو پریشان، به گفتهٔ این خائنان منگر! دوستان را دشمن می‌شماری، همهٔ این خائنان دوست‌نما را دوست می‌انگاری. وانفسا! می‌گوید: پادشاه را رعیت لازم [است]. با رعیت صلح کن و زچنگ خصم ایمن نشین زان‌که شاهنشاه عادل را رعیت لشکر است شما را به خدا! انصاف است که از سی کرور رعیت دست کشیده به سی نفر نوکر خائن اعتماد فرمایید که عموماً بی‌علم و بی‌معرفت از دنیا بی‌خبر؟ پادشاها! نباید که پریشان بود قواعد ملک نگاه‌دار دل مردم از پریشانی چنان‌که طایفه‌ای در پناه جاه توانند تو در پناه دعا و نیاز ایشانی شهنشاها! «که شه از رعیت بود تاجدار.» پادشاها! ضرورت است که آحاد را سری باشد وگرنه ملک نگیرد به هیچ‌گونه نظام به شرط آن که بدانند سر اکابر قوم که بی‌وجود رعیت سری‌ست بی‌اندام این‌ها را چندین سال است گفتیم و نوشتیم و تبلیغ کردیم، غیر از این که روز به روز بیداد افزودند و ساعت به ساعت به اضمحلال مجلس مقدس کوشیدند، این مفسدین و مبغضین عسکر عثمانی را به حدود ایران دعوت نموده که مجلس را بر هم زند، تا کار را به جایی رساندند که ناصرالملک را به دار کشند و شکم درند و کعبهٔ مقصود را هدف گلولهٔ توپ آتشفشان نمایند، وکلای سی کرور مسلمین را با غل و زنجیر به زندان برند. خدایا کشندگان این نقشهٔ میشوم را خوار و ذلیل و رسوای خاص و عام فرما! مختصراً، چنان که در فصل چهارم معاهده در بین اعضاء مجلس مقدس و سلطان در حضور حجج اسلام شده تا این‌ها جزا نبینند، به این معاهده و مصالحه اعتماد و اطمینان نباید کرد؛ اگر شیطان رجیم از شیطنت خود توبه نماید، باز اینان گمان ندارم که از افعال ناشایست و وسواس خود نادم شوند. توبهٔ گرگ مرگ است. اگر خدا نکرده دفعهٔ چهارم نقض عهد شود، مسلم است یا رعیت از دست شاه به‌در می‌رود و یا شاه از دست رعیت. ملت به این کلام مترنم است: یا تو را من وفا بیاموزم یا ز تو من جفا بیاموزم یا وفا یا جفا از این دو یکی یا بیاموز یا بیاموزم! خلاصهٔ کلام، اگر اعلی‌حضرت طرفدار مجلس و طالب مشروطه می‌باشید، لازم است که دشمنان پارلمنت را -که در واقع دشمن خانوادهٔ سلطنت‌اند- از جوار سلطنت دور و بلکه از خاک ایران مهجور فرمایید! بعد از تبعید ایشان، والله بالله تالله -که قسم جلاله زیاده بر این نیست- حفظ و حراست وجود مبارک اعلی‌حضرت به عهدهٔ رعیت علاقه می‌گیرد، به شرط حفظ قانون مشروطیت که خود صحه گذاشته‌اند. اعلی‌حضرتا! به‌ذات پاک خدا، به حق حق و ولی مطلق و به روح اطهر مظفرالدین شاه -که امروز ملت ایران را عظیم سوگند است- و به شرف انسانیت و به ناموس ایرانیت قسم! که این خائنان دشمن سلطنت قاجاریه هستند و این‌ها را به‌جز وانفسا گفتن و خیال خام خود پختن خیالی نیست. پول‌ها جمع کرده شب‌نامه‌ها طبع کرده و نشر نمودند، نامربوطات و لاطایلات به اسم مجاهدین طبع و نشر کردند، که دل اعلی‌حضرتت را از حریت و آزادی، قلم مکدر سازند. آنان که می‌گویند جان در راه استقلال تو خواهیم داد، به خدا دروغ می‌گویند. مگر فلان نبود که در نخستین مجلس مقدس نطق‌ها می‌کرد و خود را بی‌واهمه و ترس می‌نواخت و می‌گفت تا قطرهٔ آخرین خون خود را در راه پیشرفت مشروطه نریزم پای بازیس نخواهم گذاشت؟ همهٔ آن خودستایی‌ها به واسطهٔ جلب منافع شخصی بود؛ وقتی که نائل به مرام نشد بر عکس ادعای اولی بروز کرد. خوش بود گر محک تجربه آید به میان تا سیه روی شود هر که درو غش باشد کسی که خون خود را در استقلال مشروطه جاری می‌کرد، مجلس مشروطه را می‌خواست به توپ ببندد. چه مناسب در حق این گروه سروده: گروهی چو یک مشت عفریت عریان به کنجی چو گور یهودان خیبر سبک سایه [جامه] و سنگ‌فرش و غذا غم هنر فتنه و فخر شور و شرف شر چو نسناس ناکس، چو خنریز ابتر چو یأجوج بی‌حد، چو مأجوج بی‌مر سواران ولی بر نمد زین سارخ شجاعان ولیکن به فسق و به ساغر همه غافل از حکم دین و شریعت همه بی‌خبر از خدا و پیمبر چو دیوان بندی، همه پیر و برنا چو غولان وحشی، همه ماده و نر ای اهل ایران! این عمارت بهارستان تالی کعبه در نظر عموم اسلامیان است و ساکنین آن مقدس و عزیز و محترم‌اند، حسن توجه عموم ملت اسلام به سوی آن عمارت معطوف. چه‌سان راضی توانند شد که با تمهیدات ابلیسانه آن خانه را هدف تیر توپ و تفنگ نمایند. مانند حجاج‌بن‌یوسف که [هزارو] دویست و شصت و سه سال قبل با منجنیق، سنگ به خانهٔ کعبه انداخت، عموم مسلمین هر صبح و مساء توبیخ می‌کنند او را. هیچ فرق در میان این‌ها نیست. چه تفاوت با عمر بن‌سعد که تیر به جانب حضرت سیدالشهدا -علیه‌السلام- انداخت و گفت: «شاهد باشید که اول من به جنگ آغاز کردم!»؟ مثل این کلام را نامردی دیگر که با قلم‌تراش چشم مظلومی را کنده، گفت: «شاهد باشید آن کسی که اول چشم مشروطه‌طلب را کند من بودم!» اگر ظلم‌های این طبقه را، که در مدت سه روز در میدان توپخانه کرده‌اند، به قلم آورم خواهید دانست که از حزب شیاطین که در میدان کربلا حاضر گشته بودند هیچ فرق ندارند و با ایشان هم عقیده و یکسان‌اند؛ اگر دست می‌یافتند سر حجج‌الاسلام آقا سید عبدالله و آقا سیدمحمد را هم از قفا می‌بریدند، به اولاد رسول خدا رحم نمی‌کردند. چون بعد از مصالحه قرار گذاشتند که به این‌ها جزا بدهند، عوض جزا، در خانه‌های خود به استراحت نشسته تمهید علاحده می‌کنند که چگونه این مکان مقدس را شخم کنیم و آب ببندیم و سی کرور ملت را به خاک سیاه نشانیم. لکن ملت بیچاره چشم به راه مجازات ایشان است که بعد از آن که علمای عظام و فقهای کرام به حکم بر محارب بودن ایشان دادند، باز ملاحظهٔ نوعیت در کار است. مختصراً، مادامی که این ابلیسان انسان صورت در پای‌تخت بی‌مجازات بمانند و سزای افعال و کردارشان را ندهند و مغلول نکنند، ملت به این صلح و آشتی اعتماد نخواهند نمود. آن که بعد از یک سال خواهد شد امروز بشود، مرگ یک روز: شیون یک روز! عموم مردم سرگردان، باب تجارت بسته، اعتبار مفقود، هر کس منتظر همان هنگامه است که در اواخر نامهٔ مقدس یادآوری گشته. روزنامه‌های طهران این روزها آزاد نیستند. مجلس اذن نمی‌دهد که ماوقع را کماوقع بنویسند، افکار ملت را واضح بیان نمایند. شاهنشاها، ایران‌مدارا! این خائنین اعلی‌حضرتت را مشتبه و اغوا می‌نمایند، مثل پادشاهان روس و عثمانی و رعیت را مانند رعایای ایشان ارائه می‌دهند. سهو بزرگ و خطای سترگ و غلط محض است. اولاً این دو پادشاه هر دو عدالت‌خانه و قانون دارند، فقیر و غنی مساوی‌ست، هر دو به محکمهٔ عدالت حاضر شده، مدعی و مدعی علیه هر دو پهلوی هم نشسته فصل دعوا می‌نمایند. در ثانی، این دو پادشاه هر در ظاهر وزرای با علم دارند و اگر ارتکاب خیانت کنند پنهانی‌ست نه بر ملا. ثالثاً، ایشان خزینهٔ مخصوص دارند که برای حفظ شئونات خود خرج می‌نمایند، تنها سلطان برای مأمورین خفیه از جیب خود سه کرور می‌دهد و آن شیادان -راست و یا دروغ- هر چه خبر باشد به او می‌رسانند، پول می‌کشند. رابعاً این دو پادشاه لشکری دارند مطیع و فرمان‌بردار، دویست‌هزار سوارهٔ قزاق جان در راه پادشاه روس نثار می‌کنند، زیرا که او را وکیل حضرت عیسی می‌دانند، و کذا عساکر عثمانی پادشاه را اولوالامر و خلیفهٔ رسول مختار می‌دانند و سلطان غیر از مراجب دولتی سالی چند کرور از جیب همایون به ایشان انعام و احسان می‌کند، بیست‌هزار نفر در دور سرای سلطنت مشغول قراولی و حراست پادشاه‌اند. با وجود این‌ها، این دو پادشاه مانند مجرمان محبوس‌اند و از اطاق نمی‌توانند بیرون آیند، خواب راحت نمی‌کنند و آب گوارا نمی‌نوشند. سلطان در مدت سی سال یک دفعه بیرون نیامده، مثل غربای اجنبی کوچه و عمارات اسلامبول را ندیده و نابلد است و حیات این هر دو پادشاه همواره در خطر است، حبس‌اند ولی در اطاق زرنگار؛ وزرا در پی مداخل و دادن امتیازات به اجنبی، هر سال یک‌پارچه از مملکت به اجنبی می‌دهند، مثل مصر و تونس و سلانیک و کرید و، و، و... و اگر چند سال دیگر به این منوال بگذرد قناعت به اسلامبول و بورسه خواهد کرد. در صورتی که اعلی‌حضرت را نه آن عسکر مطیع و نه خزانه پر است. این گروه قلیل خائن به چه امید حضرتت را اغوا می‌کنند؟ اعلی‌حضرتا! نامهٔ مقدس حبل‌المتین مکرر از زبان عموم ملت قسم‌های مغلظه یاد کرده که ملت ایران نجیب و شاه‌پرست و دولت‌خواه‌اند. می‌خواهند که اعلی‌حضرت، مانند پادشاه آلمان و انگلیس، با فراغت خاطر به سیر و شکار تشریف ببرند و ملت در حفظ و حراست شما [از] جان و مال دریغ ننمایند. شاهنشاها! چنان که پادشاه را رعیت لازم است رعیت را هم یادشاه واجب، اگر شما را نخواهند کی را به جایت گزینند؟ گر برکنم دل از تو و بردارم از تو مهر این مهر بر که افکنم، این دل کجا برم؟ پادشاها! حضرتت از ودایع مظفرالدین شاه ای! حفظ آن سلطان رئوف عادل بر عموم مت فرض است. این خائنین می‌گویند که ملت جمهوریت می‌خواهد. «هذا بهتان عظیم!» ملت ایران اگر علم ندارند شعور دارند. اولاً هر جا که پادشاه ندارد شرف و ناموس ظاهری ندارد. ثانیاً در هر دولت و ملت که تاج و تخت هست تقلید ایران کرده‌اند. ایرانیان ابداً تاج و تخت کیان را بی‌صاحب نمی‌گذارند، چیزی را که ایرانی اختراع کرده چگونه او را از نظر می‌اندازد و مهمل می‌گذارد؟ در صورتی که مجتهد باشرف بودند، چگونه مقلد بی‌شرف شوند؟ زیرا هر ملک که تاج و تخت ندارد ملت آن به ظاهر ناموس و شرف ندارد. امروز فلان دباغ را رییس قرار دهند، بعد از سه سال، فلان خیاط و فلان کناش؛ در پیش سلاطین جهان نه اعتبار داشته باشند و نه احترام. صاحب تاج و جمهوریت گشتن آسان نیست! باید عموم رعیت فرداً فرد عالم و یک یک عارف و به مثل قاضی شوند، که ایران را از این روز تا آن وقت مدتی راه است. پادشاها! این که می‌گویند ایرانی‌ها از اعضای مجلس آنارشست شده بهتانی است بس بزرگ؛ آنارشست یعنی مال مال الله، نگاه به خواهر و مادر جایز و زن خوش‌صورت با یکدیگر عوض کرده اسمش را مساوات گذارند. نعوذ بالله از این کذب و افترا! اعضای مجلس مقدس همه مردان امین دین‌دار، اکثر علما و مجتهدین مؤمن وطن‌دوست با غیرت و ناموس! جهد ایشان این است که مال مردم را از تعدی ظلام خدانشناس حفظ و عیال مردم را از تعدی بیگانه حفظ نمایند، زن رعیت بیچاره [را] فلان امیرزاده نبرد؛ ملک ملت مظلومه را به حکم علماء سوء بی‌باک فلان ظالم هتاک تصرف نکند؛ از بیت‌المال مسلمین فلان سید بدون استحقاق سالی صدهزار تومان اخذ نکند؛ ملت بینوا را فلان صدراعظم رهن نگذاشته برای خود باغ و بوستان و پارک نسازد؛ فلان امیر بی‌علم نادان بی‌شرم از خدا نترس، مالک رقاب وزرای باعلم نجیب نشود و فلان شخص مانند ابن‌سعد به قتل ناصرالملک فرمان ندهد و خائنین هر روزه شعبده بازی نکنند و پادشاه را منحرف رأی نکنند. اعلی‌حضرتا! همین اشخاص در پاریس که پدر تاجدارت تشریف داشت، دولت فرانسه به شرف اعلی‌حضرتش عرض لشکر، جنگ مغلوبه با چهل‌هزار لشکر آراسته نشان داد. توپ‌های سریع آتش‌فشانی نمود و لشکر با آن چالاکی و چابک‌دستی مشغول محاربه بودند. امیر بهادر بی‌شرمانه گفت: «قربان، به سر شما! با دویست سوار قراچه‌داغی همهٔ این‌ها را مغلوب می‌نمایم.» آن کان شرم و حیا و آن پادشاه مهربان نگاه کجی کرده تبسم فرمودند. مسلم است که به اعلی‌حضرتت هم گفته بود که «با صد سوار مجلس را تار و مار می‌کنم.» قربانت گردم! یک‌دفعه از این امیر بهادر سؤال فرمایید که شوشتر در کدام سمت واقع گشته؟ اگر گفت، خیال ایران‌مداری که در سر دارد او را هم می‌تواند اجرا نماید؛ و سؤال نمایند اسم پادشاه پرتقال یا رعیت یونان چه قدری است، غیر از این که به ظاهر سر به زمین زند کاری ندارد. مرد نمازگذار فاعل قتل مؤمنین نمی‌شود، حال آن که خداوند عالم می‌فرماید: «من قتل مؤمناً معتمداً فجزائه جهنم خالداً فیها.» این شخص سبب قتل هزاران نفس زکیه گشته؛ آیا کسی که با خالق و ولی‌نعمت حقیقی خود این نوع خیانت کند، با ولی‌نعمت مجازی چه‌ها نخواهد کرد؟ این مرد مخبط غیر از این که مرده و زندهٔ حنا را خوب می‌شناسد دیگر از هیچ چیز سر در نیاورد، عوام کالانعام است و بهادری خود را به رعیت مظلوم خوب نشان می‌دهد، کدام جنگ را بد است که وزیر لشکر باشد؟ گربه شیر است در گرفتن موش لیک موش است در مصاف پلنگ چندی قبل، در میان تیمور آقا و طاهرخان کرد حاکم قراعینی اختلاف و محاربه بود، مظفرالدین شاه مرحوم ولیعهد بود، از تبریز همین بهادر را فرستاد که برود ماکو بین آن‌ها را اصلاح نماید. تا به خوی رفته بود، از ترسش نتوانسته بود از خوی حرکت کند. سوارهایش در بازار خوی بنای تاراج گذاشته، نتوانسته آن‌ها را آرام نماید. لکن با تزویر و شیطنت در عروق پادشاه جوان راه یافته هر روز یک نوع نیرنگ می‌بازد و می‌گوید ملت ایران جهل‌اند، قابل تشکیل مجلس پارلمنت نیستند. پادشاها، ایران‌مدارا، درست فکر فرما! ششصد و پنجاه سال پیش در میان ملت انگلیس ده نفر چنان عالم -که اکنون اعلی‌حضرتت هزاران دارید- نبود، بعد از قبول کردن مشروطه ترقی کرده به این مقام عالی رسیدند. چهل سال پیش از این، در میان ملت ژاپون پنج نفر چنان عالم -که اکنون در مجلس ایران نشسته‌اند- نبود، بعد از قبول کردن مشروطه مکاتب تأسیس کردند پی تحصیل علم رفتند که در این مدت قلیل مشار بالبنان گشتند و انگشت عالمی را در دندان حیرت گذاشتند. حالا ما گیریم که به این حالات ماندیم، میرزا علی‌اصغر خان اتابک رفت، دیگری آمد، سی سال دیگر صدارت کرد، چه ثمر خواهد داد؟ و بعد از این نایب‌السلطنه، نایب‌السلطنهٔ دیگر آمد وزارت جنگ نمود، آیا لشکری بهتر از این فراهم خواهد نمود؟ و بعد از پنجاه سال دیگر، امیر بهادر دیگر پیدا شد، از این عالم‌تر خواهد شد؟ شما مثل جدت پنجاه سال سلطنت به این وزرا کردید، چه می‌شود؟ از این خوارتر و ذلیل‌تر خواهد نمود و ناموس دولت و مملکت را از این بیشتر خواهد برد و اعتبار و ناموس ایران را از این کمتر خواهد کرد. پادشاها، رعیت‌پرورا، دسایس این خودغرضان و مستبدین را التفات نفرما! وقت خیلی تنگ است، دیگران زیاده مهلت نخواهند داد، در دولت مشروطه کسی حق مداخله به دخلهٔ آن‌ها ندارد. پادشاها، امیدگاها، به این امرای خودغرض -که اعلی‌حضرتت را برای پیش بردن مقاصد خود آلت کرده‌اند- اعتماد نفرما! به خدای لاشریک سوگند در ملت ایران اشخاص قابل کامل هستند، نه ده نه صدهزارها، که مثل «بیسمارک» و «گلادستون» واقف کامل و عامل عمل می‌دهند، در مدت دو سال چه کارهای سترگ کردند، چه سان راه صد ساله را در دو سال رفتند، به دنیا عقل و درایت خود را ثابت کردند. نگار من که به مکتب نرفت و خط ننوشت به غمزه مسئله‌آموز صد مدرس شد در پولتیک‌دانی و دیانت و شاه‌پرستی ایشان این‌قدر کافی است که تا حال با وجود مفسدین داخله و خارجه -که دامن زنان نایرهٔ فسادند- به آب تدبیر خاموش کرده‌اند، والا پارسال مملکت ایران مثل فرانسه ۱۱۸ سال پیش شده بود و سلطنت محو گشته بود. گذشته از این، مشروطه شدن برای مسلمین صعب نیست، مشروطه اس اساس مذهب ماست که حضرت ختم رسل گذاشته. خدا کتاب قانون فرستاده که عبارت است از عدالت و مساوات: «اعدلوا هو اقرب التقوا»، «انماالمؤمنون اخوة فاصلحوا بین اخویکم». باری، چنان‌که اعلی‌حضرت فرمودند مامضی را هم بگوییم. امیدوار که اعلی‌حضرت همایونی هم آن مغرضین -که وجود ایشان از سم قاتل مضر و کشنده‌تر است- از جوار سلطنت طرد و تبعید فرماید و توجه شاهانه به حال رعیت و ملت فرموده، تلافی مافات شود که وقت تنگ و عقب ماندن برای ما ننگ است. خلاصه، انقلاب کبیر فرانسه جهت تنبیه شاه نوشته خاتمهٔ کار شاه را به لوئی شانزدهم * * * Fransa inqilabının icmalı مثل زدم، متنبه نشده، سخنان حق و صدق را آویزهٔ گوش نکرده پس پشت‌انداخت، عاقبت دید آن‌چه را که قبل‌الوقوع نوشته بودم. در نمرهٔ ۴۲ حبل‌المتین درج است: گویا در نظرها هست وقتی که بهشت آشیان پادشاه عادل مظفرالدین شاه فرمان قانون اساسی را امضا فرمود، تمام ملت اسلام و خصوصاً اهل ایران را یک باب سعادت گشاده شد، یک عالم تازه نمودار گردید. به ایران و ایرانیان وجد و خرمی داد، چنان‌چه آن عالم را بنده شبیه به عالم «کرستو» کاشف امریکا کردم و مبالغه هم نبود، چه اگر آن روز کرستو کلومب [کریستف کلمب] علامت ساحل را ندیده عمرش به آخر رسیده بود، عالم ایرانیان هم بی‌کم و کسر آن عالم بود. افسوس که آن شادی‌ها بعد از شش ماه مبدل به یأس شد، فلک نگذاشت شاه عادل از کشتهٔ خود ثمر بردارد، ما را در مهد امن و امان بگذارد. شد آن‌چه را ما منتظر نبودیم. بعد از اندک، روز فیروز ما مبدل به شب دیجور گردید که مفصل آن را مورخین دنیا نوشته به یادگار گذاشتند، رسوای جهان شدیم، جمعیت ما فوراً مبدل به پریشانی گردید، امروز به قول مرحوم شیبانی کاشانی گویا این سخنان را در شأن وضع امروزی ما سروده است: باغ پریشان و ابر و باد و کُه و دشت عید پریشان و سوبهار پریشان خاطر مجموع کافیان در شاه هست تو گویی چو زلف یار پریشان بخت پریشان نگشته است چرا گشت شاه نشسته به تخت یار پریشان کار خلایق به اضطرار کشیده هست دل خلق اضطرار پریشان بلی! به هر کجا نگری جز پژمردگی و پریشانی نمی‌بینی، کسی نه فکر عیدست، نه از آمدن بهار خبر دارد. فقیر و غنی، اناث و ذکور، شاه و گدا، عالم و جاهل هیچ درد و الم ندارند، در فکر غم زن و فرزند نیستند، همه ترک تحصیل معاش کردند، گروهی در فکر استوار کردن اساس مشروطه، جمعی به خیال برانداختن این بنیان، این کشمکش حالا قریب دو سال است و چند سال طول خواهد کشید معلوم نیست؛ این کشمکش را، چنان‌چه فیلسوفان و سیاسیون بزرگ مکرر نوشته و گفته‌اند، روش حال کنونی ایران هم مثل روس [سال] ۱۱۷۰ [۱۷۵۶ میلادی] ملت فرانسه نعل به نعل می‌رود و می‌توان گفت تاکنون سر مویی کم و زیاد نرفته، چنان شباهت دارد که گویا در یک قالب ریخته شده یا عکس آن حالات را برداشته حالا نشان می‌دهند، یا آن پرده‌ها را در پاریس درست کرده در تیاتورخانه‌های ایران درمی‌آورند؛ تفاوتی که دارد اسامی آختورها [آکتورها] است «رول» فلان پرنس را فلان شاهزاده می‌سازد «رول» فلان کشیش را فلان ملا به عمل می‌آورد؛ فلان منستر [مون سنیور] را فلان امیر. حالا بنده می‌خواهم سرگذشت سال ۱۱۷۰ [هـ ق] فرانسویان را مختصر از روی تاریخ صحیح بنویسم تا خوانندگان اعتراف نمایند سخنان فلاسفه و سیاسیون را که روش ایران با روش فرانسه نعل به نعل چه نوع می‌رود و گویا سبب عمده این باشد که روح پلتیک از فرانسه در ایران آمد و مشرب جمیع ایرانیان را در پلتیک همان آمد و مشرب فرانسویان آن زمان قرار یافته است. بالجمله، اگر ما مفصل تاریخ فرانسه را بنویسیم نمی‌توانیم در روزنامه از عهده برآییم؛ لهذا، مطالب را ناچار مختصراً می‌نویسیم. از ایام لوئی پانزدهم بیان نماییم. این لوئی ۱۵ در وقت وفات لوئی چهاردهم -که پدرش باشد- پنج ساله بود، به این جهت رییس خاندان «فلپ ورلیان» را تعیین کردند: این فلپ آدم زکی و حریت‌پرور زیاده به ذوق عشرت و خوش‌گذرانی مبتلا بود، لهذا از این‌رو، وضع مالیه و سایر امور مملکت خیلی متضرر شده بود. فلپ این روش را از مربی خود «دوبوا» تقلید کرده بود؛ این دوبوا غیر از زر چیزی را ستایش نمی‌کرد، با وجود این که از طرف پاپا [پاپ] و از طرف فلپ مستشار معین شده بود باز هم دائماً اسباب لهو و لعب ذوقی خود را تدارک می‌کرد. در آخر سلطنت لوئی چهاردهم، اهالی متعصب «پادروتی» [پاتی‌ریوتیک] در نهایت درجه بود، خصوصاً در جوار سلطنت، فقط این عادت را جمله فراموش کرده بودند امتثالاً به پرنس فلپ همه مشغول به ذوق خود شدند. رفته رفته زن و مرد با هم مماشات کرده عرض و ناموس و حفظ آن را فراموش کردند و دوبواهم که خود را بالمره غائب کرده به خواهش دل خود عمل می‌کرد، این‌قدر ممنون بود که ادارات دولت فرانسه را در دست تصرف خود داشته هر چه نقد به خزینهٔ دولت داخل می‌شد، در بین دوبوا و فلپ تقسیم می‌گردید. داخله هم لوئی ۱۴ امور مالیه را خیلی پریشان کرده بود، قرض دولت از دو میلیارد فرنک متجاوز بود، واردات مالیه کافی به تنزیل قروض نبود. در این وقت که فلپ محتاج مانده بود، در آن محتاجی یک نفر انگلیس «جون لاو» نام به داد او رسید، این مرد پسر یک ساعت‌ساز بود و خیلی سیاحت‌ها کرده به فرانسه آمد فلپ با این جون‌لاو تدبیرها کرده یک بانک تأسیس نمودند؛ این بانک چنان معتبر شده که ورق‌های اسهام آن از سکهٔ زر خالص معتبرتر شد -که تفصیل این مطول است. عاقبت در سنهٔ ۱۰۹۸ این بانک اعلان افلاس کرده، جون‌لاو هم از فرانسه گریخت؛ از این‌رو، هزارها معتبری مفلس شده بعضی خود را هلاک کردند. سه سال بعد از آن فلپ هم وفات کرد، زمام اداره رسید به دست معلم لوئی «قادرینال [کاردینال] فلوری». ادارهٔ این فلوری از ادارهٔ فلپ قدری بهتر شد. جلوگیری از بعضی مصارف بی‌معنی دولت کرد. امور مالیه قدری رو به بهبودی گذاشته بود که احوال باز وخامت پیدا کرد، یعنی در آن زمان، پادشاه یعنی لویی پانزدهم، به حد بلوغ رسیده بود. اسراف و تبذیر پادشاه از فلپ به مراتب زیاد شد، ابداً خود صاحب حکم نبود و در دست چند نفر فاحشه‌ها اسیر بود، خزینهٔ دولت را به اختیار آن‌ها گذاشته بود. در بین این فواحش، یک دختر صاحب جمال «بوم پادور» [پومپادور] اگر صاحب اخلاق زشت بوده ولی عاقله و مدبره بود، به پادشاه و به وکلایش خایف بود، دولت فرانسه مدتی تحت تدبیر این دختر بود. این «بوم پادور» برای ادارهٔ حکومت آدم‌های عاقل پیدا کرد. جلوگیری از اسرافات را تا یک درجه کرد حتی از رئیس‌الوزرا «قونت [کنت] شوازل» که از رجال بزرگ فرانسه بود؛ این شوازل در حمایت این دختر به قانونی که مکلف به آن بودند واسطه اتخاذ کرده بود. این قانون خاصی بود، یعنی هر حاکم در هر جا برای خود یک قانون داشت و بی‌اعتدالی تا درجه‌ای رواج گرفت که اگر عارض می‌شد فلان کس مُتر مرا دزدید به جیب خود گذاشته نهان کرده عرض او در هر محکمه مسموع بود. لهذا در هیچ گوشهٔ مملکت امنیت باقی نمانده. بدتر از همه به مردم صدمهٔ زیاد می‌رسید از مأمورین خفیه، در دست این خفیه‌ها اوراق طبع شده از ادارهٔ وزارت بود. اسم هر کس را که می‌خواستند، به هر جنحه‌ای که نسبت می‌دادند، نوشته آن آدم بی‌گناه را گرفته جریمه می‌کردند. در یک سال غیر از خفایا شصت میلیون فرنک به عنوان جزای نقدی گرفته بودند. این مأموران خفیه در هرکس بوی پول می‌بردند تهدید کرده رشوه می‌گرفتند. با وجود این، مصارف دولت چهار برابر مداخل شد. هیچ وزارت‌خانه از حال دیگر وزارت‌خانه‌ها خبر نداشت. چنان هرج و مرج شده بود که در یک محله یک جنس را به پنج فرنک و در دیگر محله همان جنس را به پنجاه، شصت فرنک می‌فروختند و یک ارابهٔ مال در یک روز از چهل راهدارخانه گذشته، هر یک راهداری می‌گرفتند. امتیازات یعنی اجاره‌جات حد و حساب نداشت، مثلاً به یک نفر امتیاز می‌دادند ذخیره را تا دروازهٔ شهر بیاورد، به دیگری می‌دادند تا به انبار داخل کند، سوم به آسیا ببرد، چهارم تا به دکان خبازان و اجاره‌داران. هر کجا [می]خواستند فراوانی و هر کجا کم نانی می‌کردند و تحمیلات تماماً به گردن فقرا بار بود. مأمورین کلیسا و طلاب روحانی و کشیش‌ها همه از هر جهت معاف بودند و مأمورین به نام دوایر مال حمل و نقل می‌کردند و یک شعبه مداخل ایشان بود. روحانیون مالیات مخصوص داشتند که از زارعین می‌گرفتند؛ در صنوف‌زادگان هیچ چیز مساوات نداشت؛ اموال بزرگان انتقال به پسر بزرگش می‌شد کوچک‌ها عسکر یا کشیش می‌شدند و این‌ها هم از بدهٔ دیوان معاف بودند. خلاصه، فقرا در نهایت درجه؛ بند به زنجیر اسارت بودند، چون دارایی مملکت همه به دست صنوف ممتازه بود، مالیات نصف بل از نصف هم تنزل کرده، رفته رفته حالات روز به روز وخامت کسب نمود، چنان‌چه مقدمهٔ یک اختلال ملی و شورش بزرگ را همه منتظر بودند، حتی «ولتر» در سنهٔ ۱۱۴۲ به «شول» یک مکتوب نوشته می‌نویسد: «به هر طرف نظر می‌کنم می‌بینم برای یک اختلال بزرگ و یک انقلاب عظیم تخم پاشیده شده، اینک به وقوع انقلاب شبهه‌ای باقی نمانده. تأسف من این است [که] از شرف دیدن این انقلاب ملی محروم خواهم ماند. آن روزها روزهای زیبا و وقت سعادت است. خوشا به حال آن دیده‌ای که آن روزها را خواهد دید، بگذار دوستان من آن روز را ببینند. من حسد نمی‌برم.» در حقیقت روزهای گفتهٔ «ولتر» رسیده و بعضی جنایت‌های زشت آمده بود. اختلال بزرگ ملی و مداخلهٔ اجنبی‌ها خلف لوئی پانزدهم، لوئی شانزدهم، اگر چه نسانیت‌پرور و یک حکم‌دار خیرخواه بوده است، ولی صادق‌القول و ثابت قدم نبوده، لهذا سلطنتش خیلی پریشان و در دست مستبدین گرفتار مانده بود؛ در مصاحبت این پادشاه چند نفر مانع از اجرای قوانین مساوات و حریت بودند، اول برادرش «شارل» و زنش «ماریه آنتوانت». این ماریه دختر یک نفر خیاط بوده است (!) مسرف و بد خرج و شوهرش را دائماً منع از اصلاحات امور دولتی می‌کرد. لهذا، فرانسه‌ها این زن را ابداً دوست نمی‌داشتند. لوئی در اول جلوس اصلاح امور مالیه را آرزو می‌نمود و نظارت مالیه را به «نوروغو» حواله کرد. اهالی خیلی ممنون شده بودند، ولی اطرافیان شاه از ترس آن که از اسرافات ایشان را منع خواهد کرد، از داخل شدن او به هیئت وزرا ممنون نبودند. وقتی که «نوروغو» به مسند وزارت نشست، در لایحهٔ اول صنوف ممتازه را داخل کرد که باید مالیات بدهند و برای رفع مضرت سایر اصناف راهداری‌ها را موقوف نمود و مأمورین خفیه را لغو و باطل کرد و تعطیل بعضی مناستر (صومعه)ها و تکثیر مکاتب‌ها و آزادی قلم را اعلان داد و این تکالیف سبب شد یک های هوی بزرگی را در کشیش‌ها و صنوف ممتازه. بعضی وکلای صنف روحانی و [نجیب] زادگان یک دفعه حمله به وی کردند. اول پادشاه رأی او را قبول کرد، بعد در برابر هیئت مختلفه از مقاومت عاجز مانده او را عزل نمود. این مسئله به افکار عمومی ملت -که تازه بیدار شده بودند- خیلی گران آمد. در این وقت، اهالی شمال امریکا با انگلتره در حرب بودند. انگلتره از فرانسه امداد خواسته و لوئی قبول کرده اردو فرستاده بود. از این‌رو، نیز مالیهٔ فرانسه به هیچ اقدام مقتدر نبود. لوئی به فکر چاره افتاد، از صرافان خیلی قرض کرد و این قرض را حواله به صراف «نکر» کرد و اصلاح مالیه را به نکر حواله نمود، نکر هم از تدابیر توروغو بعضی را تعطیل و به طریق خود اکمال کرد. امور مالیه تا یک درجه رو به بهبودی نهاد؛ بعضی کم و زیادی‌ها را خواست به تصدیق مجلس شورا برساند، چون برای متعلقین سلطنت و صنوف ممتازه صرفه نداشت قبول نکردند و بر خلاف نکر همه قیام کردند، و حال آن که نقشهٔ نکر مخارج را در مقابل مداخل برابر می‌کرد. این نقشهٔ وی سبب خوشنودی ملت و اعتراض بر اهل «در خانه» شد، «قرا» به خاطر این مستبدین نکر را هم عزل نمود. «روسو» و «ولتر» و امثال ایشان -که در نشریات خود مساوات و حریت را ستایش می‌کردند- چون افکار نکر در آن میزان بود [و] عزل نکر موجب رنجیدگی ملت شد و در جوانان که در محاربهٔ امریکا بودند و جمهوریت آنان را دیده مراجعت کرده بودند و حال بیچارگی و ضعف فرانسه را مشاهده کردند، در بین اهالی شورش افکندند، بعضی سخنان که گوش فرانسوی‌ها نشنیده بود نشر کردند. از این طرف، لوئی ۱۶ دید غیر از تسلیم چاره نیست بازنکر را مراجعت داده، از عزل نکر تا نصب ثانویش هفت سال گذشته بود. تا آمدن نکر، سه وزیر مالیه تبدیل که یکی از دیگر بی‌لیاقت‌تر بود. از این‌ها «قالسون» در سه سال پانصد میلیون به قرض فرانسه علاوه کرد. مجلس پارلمنت به مالیات تازه راضی نشده لایحهٔ اساسی خواستند، لوئی قبول کرد؛ در خصوص انتخاب اعضا خیلی مباحثه و قیل و قال شد، ولی در آخر هر صنف انتخاب گردید و در سرای پادشاه -که در «ورسال» [ورسای] بود- جمع شده نطق شاهانه قرائت شد، نطق لوئی عیناً همان نطق بود که در پارلمنت ایران در بهارستان خوانده شده است. غرض، بعد از چند مجلس برادر شاه در مجلس را بسته اعضا را پراکنده کرد. بعد به صوابدید «مونیه» -که از مبعوثین بود- سخت تعهد نمودند که تا به آرزوی خودشان نرسند، یعنی اساس قانون اساسی را محکم نکنند، از یک دیگر جدا نشوند؛ چون آشکارا دیدند برادر و زن پادشاه [و] عملهٔ سرای سلطنت تن به این امر نخواهد داد؛ برای دفع آنان مونیه به همهٔ ایشان سوگند به انجیل داده عهد محکم بستند. در ۲۰ حزیران سال مزبور، برادر پادشاه در آخر نطق «قرالی» صراحتاً گفت: «حکم پادشاه است که باید در مجلس را بسته پراکنده شوید!» این نطق خیلی اثر بخشید، صنف ممتازه و روحانیون و اعیان از مجلس بیرون شدند، ولی صنف سیم از جای خودشان حرکت نکردند. وزیر دربار «موسیو بهلی» گفت: «آقایان! مگر فرمان پادشاه را نشنیدید؟» در جواب شنید: «این مجلس را برای بر هم زدن قرال قرار نداده‌ایم. من چنان می‌دانم کسی را حق بر هم زدن مجلس نیست.» «قونت میرابو» گفت: «ما این جا به امر ملت جمع شده‌ایم نه به امر قرال. اگر قرال می‌خواهد ما پراکنده شویم باید به قوهٔ جبریه پراکنده کند، نه به زبان!» مجلسیان به این سخن دست زده «حق حق!» گفتند. اگر چه «میرابو» خود از صنوف ممتازه و از زادگان بود ولی چون طرفداری مشروطه داشت از طرف عامه انتخاب شده بود. روز دیگر بعضی از صنوف ممتازه -که رییس‌شان «پرنس فلپ» بود- آمده ملحق به صنف سیم شدند. این «پرنس فلپ» از صنوف ممتازهٔ اول است که طالب مشروطه شده بود. بعد از آن که مجلس برهم خورد ملت در هر جا انجمن‌ها برپا کردند، نطق‌های مؤثر نمودند، سخنان آن‌ها به گوش قرال رسیده منوحش شد، از استعمال قوهٔ جبریه منصرف گردید. در این وقت، صنف سیم قوت گرفته، خیلی بزرگان از ایشان معذرت خواسته، داخل انجمن‌های آنان شدند. در ۲۷ حزیران همان سال، شادمانی‌ها و چراغانی‌ها کردند، چنان‌چه مسیو «بهلی» نطق کرده و گفت: «امروز عامهٔ ملت اتحاد کرده یک شده‌اند.» مجلس را از «پارلمنت دولت» عوض و به «مجلس ملت» نام نهادند، چنان گمان کردند که اختلاف از میان برخاست. به این حرکات هیجان ملی، پادشاه نام عصیان گذاشته بود؛ از اعضا یکی گفته بود: «بگویید به پادشاه این عصیان نیست، بلکه هیجان ملی است!» با این حال، انقلاب رفته رفته سخت‌تر شد. چون اهل «در خانه» و برادران و زن قرال خیلی ترسان شده از اقدامات مخالفانه منصرف نشده بودند، چنان‌چه بنا به تدابیر این‌ها به پاریس خیلی سرباز دعوت شده بود. این کیفیت را ملت نهمیده و عزل نکر هم آشکارا مهیج افکار ملت گردید، لذا غلیان ملت به نهایت درجه رسید، یک نفر جوان، «مولن» نام، به بالای منبر رفته نطق خیلی مؤثر کرد. اهالی از آن‌جا هجوم کرده انبارهای اسلحه را یغما کردند؛ اول در حبس خانه رفته مظلومین -که اکثرشان در راه حریت حبس شده بودند- آزاد کرده به قوهٔ خود افزودند و حبس‌خانه را خراب کرده چند ضابط را کشتند. در ۱۴ تمور ۱۱۶۷، چند فوج به سر شرشیان فرستاده شد، آن‌ها هم رفته تفنگ‌ها را تسلیم ملت کرده و ملحق به آن‌ها شدند، مقدار عساکر ملی به پنجاه‌هزار رسیده بود. بعد از این، برادر شاه و سایر شاهزادگان و مأمورین بزرگ، ترسان شده علی‌العجله به بلاد اجنبی فرار کردند. ملت قوانین مشروطیت را به مقام اجرا گذاشته، قانون تازهٔ آن‌ها این بود: «عموم اهالی فرانسه در حقوق مساوی، شاهزاده، میرزاده، بیک‌زاده، با یک حمال در محکمهٔ عدالت فرق ندارد.» مرکز تارک دنیاها بسته، معبد آن‌ها را متصرف شده، املاک خزینه را به نام املاک ملت نامزد نموده، جهت تسویهٔ امور مالیه قائمه طبع شد. ادارهٔ استقلال موقوف، ادارهٔ مشروطه برپا، قوهٔ قانون تسلیم به ملت و شاه مأمور اجرا شده، در سر لوحهٔ قانون این عبارت مذکور بود: «انسان حر و در حقوق مساوی به دنیا می‌آید. حریت، مالکیت، امنیت، مأموریت رسمیهٔ هر یک جمعیت بشریه را اصل مقصد حفظ حقوق بشریه است. قوهٔ مقننه آن چیزی که به آسایش امت خلل می‌رساند می‌تواند منع نماید؛ قوانین چیزی که منع نکرده، هیچ‌کس منع نتواند بکند. قانون محصول افکار عموم است، هر کس در وقت تأسیس قانون می‌تواند بیان رأی نماید. چون عموم انسان مساوی هست، غیر از فضیلت علم و دانش و دیانت چیز دیگر نتواند سبب بزرگی و مفاخرت انسان شود. هر کس مأذون است آن‌چه می‌داند بگوید، بنویسد، نشر نماید، در نزد قانون مسئول نیست.» یک نفر از سرداران پادشاه یک اعلان به این مضمون نشر کرد: «هر کس به لوئی شانزدهم از اطاعت قصور نماید، گرفتار و مجازات سخت خواهد دید.» این بیان به عوض خیر سبب شر پادشاه واقع شد، چون نگارندهٔ این بیان‌نامه خود از اهل «پروسیا» برد، اهالی پاریس ریختند به کوچه‌ها و گفتند: کسی که اجنبی را دعوت کرده با زبان اجنبی ملت را می‌ترساند باید تأدیب شود. نیمه شب ملت هجوم کردند به سرای سلطنتی، قراولان که اکثری از اجنبی بودند محو گردیده، سرای را یغما کردند، همان شب شاه با زنش فرار کرد. قلم این‌جا رسید و سر بشکست! زیاده از این گفتن نشاید. تا یک درجه نوشته‌های فلاسفه و سیاسیون را تصدیق کردیم و گفتیم حال کنونی ایران نعل به نعل بدون کم و زیاده حال فرانسه را تعقیب کرده بلکه تقلید کرده است. چنان می‌دانیم تا این‌جا کسی منکر نباشد که عنان بر عنان آمده: از خداوند عزوجل خواهانیم یک عقل و فراست به درباریان عطا فرماید تا نگذارند پردهٔ چهارم این تیاتور فاجعه را به محل تماشا بیاورند، که از پیش آمد وضع جز پردهٔ آخر به نظر نمی‌آید. این را هم نگفته نگذریم. بعضی شاهزاده و مأمورین بزرگ که از فرانسه فرار کرده بودند، رفتند و اجانب را تشویق کردند که «داخل به خاک فرانسه شوید و آتش عصیان را خاموش کنید، البته از پادشاه چنین و چنان خواهید دید، عاصیان خیلی کم هستند، زیادهٔ ملت به طرف شاه مایل است.» در هر صورت اغوا کردند. مثل سربازهای عثمانی و قشون قفقازی روس که به سرحدات ایران دعوت شده آمدند و من‌بعد هم خواهند آمد. امیدواریم این‌ها هم که به سرحدات ایران آمده و یا بیایند پشیمان شوند. باز هم تکرار مطلب خود می‌نماییم که اگر دانایان و خیرخواهان سلطنت به خود باز نیایند، از روی حتم و یقین پردهٔ چهارم نیز در صحن تیاتر طهران برای تماشا حاضر خواهد شد. * * * Məhəmmədəli şahın saxta fərmanı və cavab بعد از انتشار دستخط ذیل به کلی قطع امید شدم که شاه را ابداً فکر اصلاح در سر نیست، کمر همت به قتل و غارت تبریزیان بسته هر چه می‌گوید و هر وعده که می‌دهد تماماً دفع‌الوقت و سرهم‌بندی‌است. لذا، این پرتست را ششصد نسخه طبع کرده، در جوف پاکت به توسط پوست به تمام بزرگان استبداد و رؤسای مشروطه و عموم انجمن‌ها فرستادم. پنجاه تومان خرج طبع و اجرت پوست شد. صورت دستخط مزورانهٔ شاه، برای انعقاد مجلس و جواب افتراها و کشف حیله‌های اوست دستخط جهان مطاع اعلی‌حضرتِ قدر قدرتِ قوی شوکتِ شهریاری، ارواحنا فداه، جناب اشرف صدر اعظم! چون بعد از انفصال مجلس که به اقتضای /۱/ حفظ نظم مملکت و دفع مفسدین و انجمن‌ها و اشخاص بی‌دین که اسباب عدم آسایش رعیت بود و دولت اقدام نمود، وعده فرموده بودیم پس از اعادهٔ نظم و رفع انقلاب و هرج و مرج و انجمن‌ها و حصول امنیت مملکت و مطابق قانون شریعت حضرت ختمی مرتبت -صلوة‌الله علیه- [که] حافظ قوانین عدالت و نشر عدل و داد باشد، منعقد نماییم که عموم ملت و طبقات رعیت را -که ودایع حضرت احدیت هستند- راحت و آسوده فرموده، دست اشرار و مفسدین کوتاه و /۲/ بیضهٔ مقدسهٔ اسلام را -که از اولین فرایض و عقاید ماست- حفظ فرماییم؛ چنان‌چه به تمام وزرای مختار و سفرای دول هم‌جوار همین طور اعلان و اعلام فرموده بودیم تا در این وقت که وعدهٔ انعقاد مجلس مزبور نزدیک شده به آن جناب اشرف مقدر می‌فرماییم انعقاد مجلس مزبور را با شرایط و حدود معین -که موافق مزاج مملکت و قانون آن موافق قانون شریعت مطهره و مانع تولید هرج و مرج باشد و در نوزدهم شوال اول انعقاد آن است- مرحمت خواهیم فرمود. اینک به عموم اهالی مملکت و طبقات رعیت اعلام نمایید /۳/ چون حضرت احدیت وجود مقدس ما را /۴/ حافظ ملک و ملت و نگاهبان تاج و تخت و حامی دین مبین اسلام قرار داده و مقصودی جز رفاه و آسایش عباد و اجراء قوانین عدل و داد نداشته و اقتداء به شعار سیدالمرسلین و اقتفاء به آثار رسول رب‌العالمین را از فرایض خود می‌شماریم؛ این است [که] به صدور این دستخط معدلت نمط عموم اهالی را مطمئن و امیدوار و مقرر می‌فرماییم در نوزدهم شهر شوال مجلس معینی را از اشخاص صحیح و متدین مملکت، با تفضلات حضرت احدیت و توجهات امام عصر حضرت حجةابن‌الحسن -عجل‌الله فرجه- منعقد خواهیم فرمود که /۵/ به وسیلهٔ این مجلس مشروع عدالت نموده، اهالی در رفاه قوانین دین حضرت سیدالمرسلین محفوظ و مجری، آثار بی‌نظمی و هرج و مرج و انعقاد انجمن‌ها به کلی متروک و معدوم، منظورات قدسی آیات همایون ما مجری، طرق و شوارع منظم، عموم اهالی در ظل رأفت و مرحمت ما متنعم، عرض و ناموس اهالی محفوظ، اسباب آسایش ملت از هر جهت فراهم، مقتضیات ترقی و ثروت مملکت در ازدیاد و ان‌شاءالله تعالی، به خواست خدا و توجهات امام عصر، ابواب نیکبختی بر چهرهٔ اهالی مفتوح و در رفاه باشند؛ و از حالا مقرر می‌فرماییم که نظامنامهٔ انتخابات و قوانین مملکتی که مطابق با قانون شرع حضرت نبوی -صلوة‌الله علیه- باشد نوشته مرتب دارید و برای غرهٔ شوال حاضر و اعلان نمایید که هر دو مجلس ان‌شاءالله شروع شده و هر کس تکلیف خود را دانسته از حدود خود تخطی و تجاوز ننموده؛ و عموم مردم از هر حیث در نهایت آسایش زندگانی نمایند /۶/ ولی چون اشرار تبریز به قدری هرزگی و شرارت و خونریزی کرده و شهر را مغشوش و منقلب نموده‌اند و دولت نمی‌تواند از تنبیه اشرار و مفسدین صرف‌نظر نماید، این است که دستخط می‌شود تا شهر تبریز منتظم و اشرار آن قلع و قمع /۸/ و اهالی مظلوم آنجا از شر اشرار آسوده نشوند و امنیت اعاده ننماید، شهر تبریز از این حکم مستثنی خواهد بود. ۲۷ شعبان ۱۳۲۶ محمدعلی شاه قاجار جواب /۱/ می‌گوید: «به اقتضای حفظ نظم مملکت و دفع مفسدین و انجمن‌ها و اشخاص بی‌دین.» الخ... چنان‌چه کراراً حجج‌الاسلام عتبات -که مرجع دینی شصت میلیون مسلمان اثنی‌عشری هستند- کتباً و تلغرافاً فرمودند که قوام اسلام و حفظ شریعت و اجرای [حدود] الهی در انعقاد این مجلس ملی است، آیا انفصال چنان مجلس را دفع مفسدین می‌گویند؟ مبعوثینی که برای تطبیق قانون محمدی -صلعم- حرف می‌زند بی‌دین بودند، یا مانع خودسری درباریان؟ آیا عالمی را مثل آقا سید عبدالله و آقا سید محمد -که لوای حریت و اجرای امر قرآن را برافراشته بودند- مفسد بابی می‌توان گفت؟ /۲/ می‌گوید: «بیضهٔ مقدسهٔ اسلام را -که از اولین فرائض و عقاید ماست- حفظ فرماییم.» الخ... مگر در مذهب شما، ریختن خون مسلمانان، سوختن قرآن و هدم خانهٔ خدا و طویله کردن مسجد سپهسالار را حفظ اسلام می‌گویند؟ مگر کسی که دائم‌الخمر و گرفتار هر پست‌ترین شهوات باشد، او را حافظ دین احمدی می‌توان گفت؟ /۳/ می‌نویسد: «حضرت احدیت وجود مقدس ما را حافظ ملک و ملت...» الخ... اگر از سایر اعمال شنیعهٔ این جاهل بی‌خبر اغماض شود، همین ادعای فرعونی را چه نامی بدهیم؟ کفر نخوانیم؟ تا حال هیچ نبی و ولی و امامی خود را به عنوان مقدس یاد نکرده، زیرا که قدسیت از صفات خاص الوهیت است. حضرت ختمی مرتبت به آن تقرب و مکانت «انامثلکم» می‌فرماید؛ عموم مجتهدین و تمام صلحا و عباد خود را داعی، عبد، حقیر می‌نامند. اما جناب محمدعلی شاه با آن همه فضایح اعمال معلومه، خود را اقدس می‌نامد و آقا سیدمحمد را بی‌دین می‌گوید. خیلی خوب جناب اقدس! کجای قدسیت شما تجویز کرد که مبعوثین ملت و علما و سادات مسلمین را بزنید، ببندید، بکشید، نفی کنید، ریش کنید؟ گیرم این‌ها مقصر دولت و مجرم سیاسی بودند؛ در قانون کدام دولت مسلم و غیرمسلم، در شریعت کدام رسول و فتوای کدام مجتهد دین‌دار، بلامحاکمه، بلاثبوت، جرم بلاسؤال و جواب، کشتن، زنجیر کردن، دار کشیدن و سایر فجایع شما را اذن می‌دهند؟ مگر دین مخصوص شیخ نوری و فیض اقدسیت شما؟ و اگر شما به قانون شریعت اعتقاد ندارید، اقلاً پیرمرد بودند، احترامشان در نزد هر قوم منظور است، از صنف علما بودند، توقیرشان در نزد هر جاهل واجب بود. از اولاد فاطمه بودند، تمام شیعه و سنی معزز و محترمشان می‌داشتند؛ لامحاله یک محکمهٔ ظاهری ترتیب داده، از افترا و بهتان به هر یک گناهی بسته و اسنادی داده و می‌گفتی محاکمه کردم، مجرم شدند، جزا دادم؛ نه این که لباکوف بگیرد، امیر بهادر بکشد، شابشال اعضای بدنشان را قطع کرده به سگ‌ها بخوراند و شما هم محض حفظ شریعت شیخ نوری و ایجاب اقدسیت خود تماشا کنید و دلشاد شوید. /۴/ می‌نویسد: «حافظ ملک و ملت و نگهبان تاج و تخت...» الخ... اگر شما درد محافظت مملکت و رعیت دارید، دو سال است در کردستان، عثمانی و اکراد هیجده فرسخ مربع حدود ارومی را تجاوز نموده و اخذ مالیات و گمرک می‌کنند. بعد از سوختن دویست ده ایران و کشتن زن و بچهٔ مسلمانان و اجرای همه‌گونه شنایع -که مخصوص اکراد متعصب است- و ایقاع خسارت ۲۵ میلیون تومان، با فریادهای مجلس و روزنامه‌ها و تمام اهالی ایران یک نفر سرباز به فریاد آن سامان و داد رعیت نفرستادید. تا حال در تلگراف یک نفر مخبر، در راپورت یک قونسول، در مکتوب یک ناجر دیده نشده که یک فوج دولتی وارد کردستان شد. حتی در همین شهر شعبان اکراد «شکاک» دو دفعه پوست دولتی را زده، خط تلگراف را بریده، هیئت کومیسیون حدود را محصور گذاشته، باز شما «حافظ ملک و رعیت و نگهبان تاج و تخت» در فکر دیگر و سودای دیگر به سر می‌برید. گویا آن‌جا را ملک ایران و اهالی را تبعهٔ ایران حساب نکرده‌اید والا بنا به ادعای خودتان می‌بایست محافظت فرمایید. /۵/ می‌گوید: «به وسیلهٔ این مجلس مشروع...» الخ... در سر هر سطر دو دفعه قانون شرع می‌نویسد. چون از این تدلیس‌ها برای اشتباه‌کاری حضرات حجج نجف هم تلگراف کرده بودند، در جواب به توسط مشیرالسلطنه این تلگراف فرمودند: «جناب مشیرالسلطنه، چنین تلگراف را به شاه برسانید اگر چه داعیان را عمر به آخر رسیده و در این میانه جز حفظ بیضهٔ اسلام و استقلال مملکت و بقای سلطنت شیعه و رفع ظلم و ترفیه حال عباد عرضی نداریم ولی چون هر چه از اول امر تاکنون اقدام در اصلاح و اتحاد بین دولت و ملت کردیم و راه را از چاه نمودیم و دولت را به همراهی با ملت دعوت کردیم؛ به هر لسان که ممکن بود مضار و مفاسد این‌گونه اقدامات وحشیانه را ظاهر ساختیم تا بلکه رشتهٔ این اتحاد نگسلد و امنیت در مملکت قائم گردد، این مشت شیعه از چنگال ظلام جمعی از حکام خون‌خوار خودپسند نجات یابند و در اصلاح مملکت یک دل و یک جهت بکوشند تا این مقدار قلیل از مملکت اسلامی برای مسلمین باقی مانده و مانند ممالک از دست رفته مسجدشان کلیسا نشود و احکام شریعت مطهره پایمال سلاطین کفر نگردد، بر عکس همه را دولت به وعده‌های عرقوبی گذرانیده و در اظهار مساعدت و همراهی فروگذار نکرد و باطناً به حال خود مشغول بود، با این که می‌دانستیم تمام مفاسد حادثه از تحریکات دولت و دولتیان خائن است، باز محض حفظ مراتب اغماض نمودیم و از نصح و خیرخواهی خودداری نکردیم تا آن‌چه را که از او حذر داشتیم واقع شد و رشتهٔ اتحاد دولت یک‌باره گسیخت و خائنین دین و دولت خبث باطن را ظاهر ساختند، باز بر حسب وظیفهٔ شرعیه در مقام اصلاح کوشیدیم تا بلکه این رشتهٔ گسیخته را دوباره متصل سازیم؛ ولی هنوز مرکب تلگرافات همراهی و مساعدت دولت نخشکیده، تلگرافی که تمام الفاظ بی‌معنی و سراپا مخالف با قواعد مسلمانی بود رسید. حرکاتی را که تماماً جراحت قلب صاحب شرع مطهر و صدمه بر وجود مقدس حضرت حجةالله -علیه‌الصلوةوالسلام- است، با کمال بی‌شرمی جهاد فی‌سبیل‌الله شمرده پیروی چنگیز را دین‌داری و تخریب اساس اسلام را مسلمانی و تسلط کفار روس را بر جان و مال مسلمین ترویج شریعت نام نهاده و به اغوای خائنین دین و عالم نمایان غدار با این همه هتاکی با کمال جسارت افعال خود را مستحسن شمردند تا ما را مجبور به آن‌چه متحذر از اظهار و اشاعهٔ آن بودیم نمودند. لا قل هل انبئکم بالاخسرین اعمالا الذین ضل سعیهم فی‌الحیوة الدنیا و هم یحسبون انهم یحسنون صنعاً. آیا بر احدی از مسلمین مخفی است که از بدو سلطنت قاجاریه تاکنون چه صدمات فوق‌الطاقه بر مسلمانان وارد آمد؟ و چه‌قدر از ممالک شیعه از حسن کفایت آنان به دست کفار افتاد؟ قفقازیه و شروانات و بلاد ترکمان، بحر خزر و هرات و افغانستان و بلوچستان و بحرین و مسقط و غالب جزایر خلیج‌فارس و عراق عرب و ترکستان تمام از ایران مجزی شد و تمام شیعیان غالب این بلاد با کمال ذلت به دست کفار اسیر شدند و از استفادهٔ روحانی مذاهب محروم ماندند؛ دو ثلث تمام از ایران رفت و این یک ثلث باقی مانده را هم به انحاء مختلف زمامش را به دست اجانب دادند. گاهی مبالغ هنگفت قرض کرده و در ممالک کفر برده خرج نمودند و مملکت شیعه را به رهن کفار دادند. گاهی به دادن امتیازات منحوسه ثروت شیعیان را به مشرکین سپردند و مسلمین را محتاج آن‌ها ساختند، گاهی خزاین مدفون ایران را به ثمن بخس به دشمنان دین سپردند. یک‌صد کرور یا بیشتر خزینهٔ سلطنت -که از عهد صفویه و نادرشاه و زندیه ذخیرهٔ بیت‌المال مسلمین بود- خرج فواحش فرنگستان شد و آن همه اموال مسلمین را که به یغما بردند، یک پولش را خرج اصلاح مملکت و سد باب احتیاج رعیت ننمودند. گرگان آدمی‌خوار و عالم نمایان دین بر باد ده نیز وقت را غنیمت شمرده به جان و مال مسلمین افتادند و روز به روز زخمی تازه به قلب منور حضرت بقیةالله -عجل‌الله فرجه- زدند. به حدی شیرازهٔ مملکت و ملت را از هم گسیختند که اجانب علناً مملکت را مورد تقسیم خود قرار داده حصص برای خود مفروض نمودند. در این حال شیعیان آل محمد -صلوات‌الله علیهم اجمعین- از باطن حضرات ائمهٔ هدی -علیهم الصلوة والسلام- استمداد نموده یکباره حرکت کردند و برای حفظ این قطعهٔ باقی مانده از مملکت اسلامی و نجات از سفاکی و استبداد قاجاریه با جان و مال حاضر شدند و به معاونت و امداد حضرت حجةالله -عجل‌الله فرجه- به مطلوب خود خواهند رسید. داعیان نیز برحسب وظیفهٔ شرعیهٔ خود و آن مسئولیت که در پیشگاه عدل الهی به گردن گرفته‌ایم تا آخرین نقطهٔ امکان در حفظ مملکت اسلامی و رفع ظلم خائنین از خدا بی‌خبر و تأسیس اساس شریعت مطهره و اعادهٔ حقوق مغصوبهٔ مسلمین خودداری ننموده و در تحقق آن‌چه ضروری مذهب است که حکومت مسلمین در عهد غیبت حضرت صاحب‌الزمان -عجل‌الله فرجه- با جمهور مسلمین است، حتی‌الامکان فروگذار نخواهیم کرد و عموم مسلمین را به تکلیف خود آگاه ساخته و خواهیم ساخت و از حضرت حجةالله -ارواح‌العالمین فداه- در انجاح این مقصد مقدس استمداد نموده به معاونت آن حضرت مستظهر و معتمدیم. «فسیعلم‌الذین ظلموا ای منقلب ینقلبون علی لعنةالله علی القوم الظالمین.» الاحقر نجل المرحوم میرزا خلیل، الاحقر محمد کاظم الخراسانی، الاحقر عبدالله المازندرانی. ایضاً امروز، به توسط مکتوب مکنون، معلوم شد چند روز است ایران، خصوصاً طهران، در کمال اغتشاش و جمعی از مسلمان مقتول و آن‌چه تلگراف به اطراف نموده و تظلم کرده‌اند، پنجهٔ استبداد مانع از وصول و جلوگیری نموده است. در حین اطلاع، اعلام می‌داریم تا به حال محض حفظ نفوس و نوامیس و اموال شماها آن‌چه باید و شاید کتباً و تلگرافاً با شخص شاه مخابره و مکاتبه نموده و به دلیل و برهان توقف دولت ایران و حفظ ممالک محروسهٔ اسلامیه را از استیلاء دشمنان، بر کمال مساعدت و همراهی با ملت مدلل داشتیم و از نصایح خیرخواهانه فروگذار نکردیم، لکن به واسطهٔ احاطهٔ چند نفر مغرض خودخواه به اریکهٔ سلطنت تمام عهود و ایمان مؤکده حتی مهر کردن ظهر کلام‌الله شریف را نقض و به قرآن مجید استخفاف و سفک دماء و هتک اعراض و نهب اموال شد، آن‌چه شد، باز هم اگر غیرتمندان ایران بصیر و سکوت بگذرانند عماً قریب است که -العیاذبالله تعالی- مساجد اسلام کنیسه و روضهٔ منورهٔ حضرت ثامن‌الائمه -صلوت‌الله و سلامه علیه- پایمال کفار خواهد شد «و لاانارالله تعالی ذلک». علی‌هذا عموم مسلمین با غیرت خاصه عشایر و ایلات تمام ممالک محروسه و سرکردگان لشکری و قزاق و افواج -که همواره حارس و حامی ملت بوده- بدانند که جد و جهد در استحکام اساس قدیم مشروطیت که مبنای آن امر به معروف و نهی از منکر و رفع ظلم و اشاعهٔ عدل است و حفظ دین و دولت اسلام به آن متوقف، به منزلهٔ جهاد در رکاب امام زمان -صلوت‌الله و سلامه علیه- و اطاعت حکم بر اتلاف نفوس عزیزهٔ مسلمین مثل اطاعت یزیدبن‌معاویه است. تلگراف عدیده هم رأساً و به توسط سیم قصر به بلاد نموده‌ایم و گمان نداریم برسد. نجل المرحوم الحاج میرزا خلیل قدس‌سره، الاحقر الجانی محمدکاظم الخراسانی، الاحقر عبدالله المازندرانی که اولاً معنای شرعی و مشروعهٔ ایجاد کردهٔ شیخ نوری را تحلیل و تشریح کرده، بعد از آن، موافق حکم شرع وجوب خلع و غاصب بودن محمدعلی شاه را در ضمن تلگراف فوق که می‌فرمایند «و در تحقق آن‌چه ضروری مذهب است که حکومت مسلمین در عهد غیبت صاحب‌الزمان -عجل‌الله فرجه- با جمهور مسلمین است حتی‌الامکان فروگذار نخواهیم کرد.» حالا که شما شرعاً غاصب تخت سلطنت هستید، اگر مختصر اعتقادی به شریعت مطهره دارید، خود را بی‌خونریزی به کنار کشید که موافق حکم شرع برای حکومت مسلمین یک نفر رییس جمهوری انتخاب شود و خواهش می‌کنیم چنان‌چه شریح قاضی حکم قتل آل رسول را شرعی نام نهاد، شیخ نوری هم این حرکات شما را موافق مسلک خود رنگ شرعی ندهد -هرگاه بنا این باشد که به کنه شریعت دست زنیم، محمدعلی شاه ابداً در سلطنت بقا نتواند بکند. /۶/ می‌گوید: «چون اشرار تبریز به قدری هرزگی و شرارت و خونریزی کرده»، الخ... تمام جراید عالم، تمام سفرا، تمام خبرنگاران با حیرت تمام نوشته و در مجامع و مجالس گفته و علناً تصدیق می‌کنند که اهالی تبریز با آن همه جسارت و شجاعت و استحقار موت، چنان مدنیت و اعتدال به خرج می‌دهند و حتی با اسرا و دشمنان خود چنان رفتار می‌کنند که عموم جهانیان را حیران مدنیت خود نموده‌اند، ولی قشون شاهی و مأمورنشان در نهایت بی‌ارتباطی اجرای شقاوت و وحشی‌گری می‌کنند. یغمای کروانسراها و بازار و دکان‌ها را رحیم‌خان و شجاع نظام کردند یا اهل تبریز؟ شرارت و هرزگی را منصوبین محمدعلی شاه کرد یا احرار غیور تبریز؟ /۷/ می‌نویسد: «... و اهالی مظلوم آنجا از شر اشرار آسوده نشوند و امنیت اعاده ننمایند.» الخ... اولاً، مقصود از اهالی مظلوم تنها حاجی میرزاحسن و امام جمعه و پنج یا شش نفر دیگر است که باقی تجار، اصناف و کسبه و سایر طبقات رعیت را ظالم می‌خوانند. ثانیاً، غرض از اعادهٔ امنیت آن است که سواران ماکو را می‌آرد و -چنان‌چه ذیلاً در مکتوب ارومی مشروحاً مرقوم است- اعادهٔ امنیت مطلوبهٔ خود را نماید. ای اهل ایران، درست دقت فرمایید! در تمام این فرمان بی‌معنی یک کلمهٔ مشروطه ننوشته که گویا کلمهٔ فرنگی و کفر و نجس است. خاکت به سر! مشروطه [یا] مشروعه و غیره کاری در لفظ نداریم. ما می‌گوییم: «عدالت، مساوات، حریت»، یعنی کسی را ناحق نگیرند، نکشند، بی‌اذن داخل خانهٔ مردم نشوند، بیت‌المال مسلمین صرف شهوت‌رانی چند نفر گردن کلفت بی‌همه‌چیز نشود، سرباز پا برهنه نماند، در تمامی امورات ملک و ملت به اصول مشورت صحبت شده، حق سلطان و گدا در تحت قانون معین باشد. خدا چنین فرمود، پیغمبر چنین خبر داده، کتاب الله چنین نوشته، تمام ملت روی زمین قبول کرده، تمام پادشاهان غیر از شما، راضی شده‌اند؛ به هر اسمی که بگذارید مطلوب ما همان است که گفته شد. غرض از این تفاصیل آن است که این فرمان جدید شاه به قدر خردلی ارزش ندارد و از راه حیله و اغفال نوشته تا موافق میل خود مجلسی ترتیب داده و فوراً رأی استقراضی گرفته و با همان پول‌ها این ملت بیچاره را یک به یک از دم شمشیر جفا بگذرانند. اگر یک فصلی و یک حرفی از قانون اساسی -که خلد آشیان مظفرالدین شاه مرحوم صحه گذاشته و او را با متمماش خود محمدعلی شاه امضا کرده و تمام پیشوایان روحانی تصدیق فرموده- کم و زیادی شود، قبول نخواهیم کرد و هر مجلس را که در خلاف قانون مذکور ترتیب بدهند مقررات همان مجلس شخصی و خصوصی است؛ ابداً از طرف ملت سمت وکالت و رسمیت را ندارد. ملت ایران قانون اساسی و انتخابات و غیره دارند، دیگر قانونی را که از معدهٔ فسادآلود شیخ نوری و فکر شیطنت نمودِ لیاکوف روسی بیرون خواهد آمد احتیاج ندارند. مخفی نماند که هیچ دولتی به داخلهٔ ایران حق تجاوز ندارد و نخواهد داشت. خصوصاً آخرین معاهدهٔ دولتین روس و انگلیز در «روال» مؤید این قول است، اگر چه تا آخرین نفس یکدیگر را بکشیم و ملک خود را خراب کنیم به آن‌ها دخل ندارد، این که گاه گاه تواتر می‌کند که قشون روس تجاوز کرده و خواهد کرد صحت ندارد. پولتیکی است که ملت را می‌ترساند؛ دولت روس آن‌قدر تواند که حفاظ رعایای خود نماید. این آخرین عرض را بیان کرده مطلب را ختم کنم. ای عموم هم‌وطنان و خاصه خوانین کرام، ای رؤسای ایلات، ای سادات ذوی‌الاحترام! بدانید و آگاه باشید در دنیا هیچ ملت بیدار شده و حق‌شناسی را هیچ دولت مقتدر و سفاک نتوانسته با قوهٔ جبریه بخواباند. هر ملت که مظلومیت خود را حس کرد و ظلم دولت را فهمید، در صدد استرداد حقوق برآمد، آخر آخر غلبه با ملت شده است. تفاوتی که دارد بعضی‌ها مثل ایرانیان خون ریخته زحمت کشیده‌اند و بلکه زحمت خونریزیشان ده مقابل ایران بوده است، مثل اسپانیا و فرانسه، ولی بعضی‌ها را پادشاهان عاقبت‌اندیش و رعیت‌پرور ظهور کرده مثل مرحوم مظفرالدین شاه و سلطان عثمانی که با وجود آن قدرت فائقه دانست که ستیزه با ملت بیدار شده مشت بر سندان زدن است، حق شرعی و عرفی ملت را داد و خلاص شد؛ یا مثل پادشاه عادل ژاپون دید سبب ترقی فرنگ فقط قانون مشروطیت و عدالت و مساوات است، بدون خواستگاری ملت داد و خلاص شد و شرف و نصرتی و غلبه‌ای که از جنگ روس حاصل کرد، جز قانون مشروطیت، نظام عدالت و درستکاری نشد. پس درست فکر فرمایید! رحم به وطن خصوصاً به اولاد خودتان نمایید! چنان نباشد که مثل مستبدین عثمانی بعد از غلبهٔ ملت، شما را حبس و اولاد شما را خوار و ذلیل بدارند. روز تأمین استقبال اولاد شماست، آن‌ها را عزیز و با عزت در نزد ملت امانت * * * Urmiya məktubu گذارید و از دنیا بروید! باز عرض می‌نمایم، با این اشتباه‌کاری‌ها، با این اغفالات، با این خیالات علماءِ سوء و امراءِ خود غرض، مفسدین و مستبدین بی‌دین، وطن شما از دست خواهد رفت. علاج غیر از مشروطهٔ صحیح والله بالله تالله که نیست و نیست و نیست و نیست. مشروطیت عین شریعت است، شریعت عین مشروطیت است. گول نخورید! به سخنان عوام‌فریبانهٔ امیر بهادر، لیاکوف، شیخ فضل‌الله که این‌ها، دور و بر شاه جوان غافل بی‌تجربه را گرفته مشیر مشار شده‌اند، گوش ندهید! این‌ها همه وانفسا می‌گویند، از عاقبت کار می‌ترسند. من آن‌چه شرط بلاغ است با تو می‌گویم تو خواه از سخنم پند گیر و خواه ملا! فلا تجزع فان اعسرت یوما فقد ایسرت فی زمن طویل فلا تیئس فان الیاس کفرا لعل الله یغنی عن قلیل درست دقت فرمایید که موالیان شما -که مروز نایب حجةالله هستند- در تلگرافات خودشان چه می‌فرمایند! ما مطیع‌ایم آن‌ها مطاع، ما مقلدیم آن‌ها مجتهد، ما مأموریم آن‌ها آمر؛ تخلف از فرمایشات آن‌ها محض کفر و کفر محض است. مکتوب ارومی […] […] نماید. آن چه به نظر بنده می‌رسد این است که مصاحبت و تدبیر امیر بهادر زیاده بر این ثمری نمی‌بخشد. داغدار وطن کاتب بندهٔ نگارنده از طرف «هیئت» مأمور بودم صورت اعلان شاه و اعتراضات هیئت و تلگراف پیشوایان دین، حجج اسلام را بی‌کم و زیاد بنویسم ولی در خاتمه می‌خواهم عقیدهٔ عاجزانهٔ خود را بیان نمایم: هرج و مرج و خونریزی‌ها و غارت و یغما شدن اموال رعایا، چندین ملیون غارت را همه می‌دانید که باعث دولت شده نه ملت. معلوم شد حالا دولت توانست برای قتل و غارت تبریز و حفظ باغ شاه سی‌هزار لشکر جمع کرد اما برای حفظ حدود، یک‌هزار سرباز به فرمان‌فرما نداد. بعضی را عقیده این است که «این همه آوازها از شه بود». بعضی را یقین این است که گناه درباریان بود، به دلیل آن که شاه جوان بود بی‌علم و بی‌تجربه، از وضع زمان بی‌خبر، رگ و ریشهٔ آن از خمیر استبداد سرشته بود، از پستان استبداد شیرخورده، خصوصاً چندین سال در حکومت آذربایجان -آن‌جور که همه می‌دانند- رفتار کرده، ممکن نبود دفعتاً تن به قانون مساوات بدهد. ولی اگر در دربار شاه چند نفر نوکر صادق عالم دنیا دیدهٔ مجرب و تاریخ‌دان بودی، ممکن بود با نصایح خیرخواهانهٔ شاه را رام می‌کردند، راه صواب می‌نمودند. بدبختانه، در عوض این جور اشخاص صادق و عالم، چند نفر جاهل و خائن واقع شدند، مثل امیر بهادر و لیاکوف و شیخ فضل‌الله و غیره؛ آن که امیر بهادر بود علم او فردوسی را حفظ کردن، همه وقت در کله شور جنگ داشتن، این جور آدم به شاه جز از این جنگ چه تواند بگوید؟ ببرم سر، بدرم شکم نسی‌ام از زادهٔ زال کم آن که لیاکوف است «آن سیه چهره را چه علم و خبر /ز احترامات مسجد و منبر»؛ آن که شیخ فضل‌الله بود «اذا فسد العالم فسدالعالم» را آشکارا کرد. خواست حیله را از راه دیانت داخل کارشکنی کند، لفظ مشروطه را تبدیل به مشروعه کرد، غافل از آن که این دوست نادان بدتر از دشمن دانا به شاه کار را مشکل کرد. یک دفعه حجج‌اسلام خبر دادند حسب‌الفرمایش صاحب شریعت محمدعلی شاه نتواند شاه شود. حقیقت هم این است. این بود از افساد این بداندیشان و کج‌بازان شاه مات شد. حالا ما می‌دانیم شاه چطور مات شد، در چه حال است. چنان‌چه شاه و وزیر می‌دانند، ما هم می‌دانیم امروز کشتی استقلال شش‌هزار سالهٔ ایران در دریای هولناک زنجیر لنگر گسیخته، بادبان از شدت تندباد پاره پاره شده، امواج دریا آن به آن از شدت بادهای مخالف در تزاید، ناخدا نابلد، عمله‌جات جاهل بی‌تجربه، کشتی‌نشینان از هول جان در هیاهوی ولوله؛ از آن‌جایی که [باید] سرنشینان و عمله‌جات دست و پا گم نکرده با ناخدا فکر نمایند، از لحاف و گلیم بادبادن دوزند، هر کسی یک پاروب به دست گرفته سعی نمایند شاید به هر فن که باشد این کشتی را بلکه به ساحل نجات برسانند، در عوض این سعی، کشتی‌نشستگان با ناخدا و عمله‌جات دست به گریبان، به یکدیگر فحش‌گویان، مشت‌زنان. آن می‌گوید: تو نادان بودی، کشتی‌رانی را ندانستی. این می‌گوید: شما جاهل وحشی هستید، کج نشستید، فلان و فلان. خدایا چه باید کرد؟ جمیع عقلای فرنگ و حکمای اسلام را عقیده بر این است که ایران در شرف موت است، علاجش جز این نیست که یک ساعت اول دولت و ملت دست محبت به هم داده بگویند «الصلح خیر!» آشتی کنند. پیش از آن که از خارج صلح دهنده واقع شود. راه صلح کجاست؟ راه صلح این است: شاه ایران عن صمیم‌القلب دست محبت به سوی نجف‌الاشرف دراز کند، حجج اسلام را خطاب کرده بفرماید: «بفرمایید به شرط آن که نگوییم از آن‌چه رفت حکایت، صلح نماییم، من و شما این کشتی بی‌مهار را از این دریای هولناک به ساحل نجات رسانیم.» گمانم این است موالیان ما جواب می‌فرمایند: «اگر چه هزار توبه شکستی بیا، بیا که درگه ما درگه ناامیدی نیست!» شرایط صلح خیلی آسان است: اول اجرای همان قانون اساسی که غفران پناه مظفرالدین شاه عادل مرحمت فرموده و خود شاه حاضر صحه نهاده و پیشوایان دین ما تصدیق فرموده‌اند، فصل به فصل. قبول و اعلان عفو عمومی، شروع به انتخابات وکلا، اما انتخاب صحیح اشخاص عالم و بی‌غرض، فوری قانون مطبوعات را چاپ و نشر کردن، هر قلم و هر زبان که خارج از قانون سخن گوید و بنویسد بریدن و شکستن یعنی مجازات سخت دادن که به عزت و شرف کسی تجاوز نتوانند نمایند و قرار صحیح به انجمن‌ها دادن که هیچ انجمن را مداخله به سیاسیات حق ندارد. امیدواریم ان‌شاءالله دولت و ملت دست به دست داده آب رفته را به جو باز آرند. این را هم عرض نمایم، وقت تنگ، موقع باریک! اگر دولت از ملت خواهش صلح کند، ابداً به شأن و شرف او کسر نمی‌آورد. اگر ملت از دولت تمنای صلح کند، به شرف خود می‌افزاید. چون این متیزه و جنگ خانگی، گلایهٔ پدر-فرزندی است. شاه هر قدر اغماض عفو کند به اولاد خود کرده است، ناز فرزند را پدر می‌کشد. اگر اولاد از کتک‌های پدر صرف‌نظر کند، باز همان حساب است. اگر درباریان بگذارند را، این است: صلح، صلح، صلح، الصلح خیر. و درباریان هم بدانند وقت عناد نیست. زمان با زبان حال خطاب به ایشان می‌گوید: یا تو را من وفا بیاموزم یا ز تو من جفا بیاموزم یا وفا یا جفا، از این دو یکی یا بیاموز یا بیاموزم من آن‌چه شرط بلاغ است با تو می‌گویم تو خواه از سخنم پند گیر و خواه ملال! غرهٔ شهر شوال سنه ۱۳۲۶ مکتوب از طهران آمده، ۱۰۰۰ نسخه طبع کرده به هر جا فرستاده شد مختصر از مفصلی واقعهٔ فاجعهٔ طهران مورخهٔ بیست‌وسیم شهر جمادی الاول ۱۳۲۶. از طهران مورخه ۳ رجب فدایت شوم! امید که ان‌شاءالله مزاج مبارک قرین صحت و اعتدال و خالی از کدر و ملال است. تعلیقهٔ شریفه چندی قبل زیارت شده، بدون سبب جواب آن به تأخیر افتاده: یکی آن که مرقوم داشته بودید عزیمت «وبانه» دارید؛ دوم این که بعد از تخریب مشروطه و قتل و غارت طهران پست‌ها از نظم افتاده، اهل استبداد به جهت مصلحت و پیشرفت کار خودشان، کاغذهایی که چه از طهران و چه از اطراف، بعد از چند روز ورود پست توزیع می‌کردند. هر گاه بخواهم از وقوعات آخری طهران شرح بدهم به هر فقره، آن اگر دست بزنم، به این اوراق نگنجیده کتاب‌ها می‌شود. این‌قدر هست که خراب و تاراج کردند، گرفتند و زدند و بستند و کشتند. هر کار ناگواری و هر ظلم و اعتساف و هر قسم وحشی‌گری و بربریت که به نظر شریف برسد مضایقه نکردند، به هر غافل و هر کند ذهن و هر منکر، مانند آفتاب، معنی استبداد را فهماندند. به اعتقاد خودشان، مفسدین و فضولین و کسانی را که مصدر کاری بوده گرفتند، حبس کردند و کشتند، خانه‌های ایشان را خراب و ویران تاراج نمودند. این‌ها عنوانی داشتند، اما خیلی کسان مظلوم و سالم -که هیچ از این عوالم خبر نداشتند- نیز گرفتند و صدمه رساندند. مثلاً در فهرست و سیاهه که به دست مأمورین داده‌اند نوشته‌اند «مشهدی علی دلاک» را بگیرند، مأمورین اشتباهاً یا قصداً به خانهٔ «حاجی علی دلال» ریخته خانه‌اش را تاراج کرده خود صاحب خانه را لخت نموده، دست و پای عیال و اطفال را لرزانیده و او را کتک‌زنان در جلو اسب‌ها پیاده مسافت بعید را به باغ شاه برده، فوراً زنجیر به گردن انداخته حبس می‌کنند؛ روزی یک قرص، نان و خیار بدو داده از خوردن آب سرد منع کرده و از آب منعفن حوض -که در باغ است- مصرف می‌کنند. یک هفته و ده روز با این حالت بیچارگی و فلاکت می‌ماند تا نوبهٔ استنطاق به او می‌رسد. در آخر، معلوم می‌شود که این بینوا آدم سالم است، اشتباهاً، عوض [علی] دلاک، علی دلال را آوردند، مرخصش می‌کنند. مثلاً «آقا سید جمال» -که مفقود است- گفتند شاید از استادی در خانهٔ خودش است. حکم شد بروند خانه‌اش را جست و جو نمایند، به خانهٔ حاجی محمود تبریزی -که در جنب خانه آقا سید جمال باشد- ریخته خانه را تاراج کردند؛ بعد کشف به عمل آمد این نه خانهٔ آقا سید جمال است، بلکه خانهٔ همسایه اوست. اما اشیاء خانه تاراج شد، پس ندادند، بردند. مختصر، هر کس که از درباریان با هر کس غرض و عنادی و قصد انتقامی دارد، بدون این‌که شاه یا بزرگان دربار خبر داشته باشند، حکم می‌کند او را می‌گیرند، اذیت می‌کنند، تاراج می‌نمایند. یک شب، ریختهٔ آقا شفیع و میرزا علی‌اکبر، صرافان تبریزی، را گرفته کشان کشان به باغ برده حبس و زنجیر کردند. صبح از شاه پرسیدند که گفت: «من خبر ندارم، نگفته‌ام این‌ها را بگیرند». از امیر بهادر پرسیدند گفت: «اطلاع ندارم.» و از حاجب‌الدوله پرسیدند گفت: «نمی‌دانم.» هر کس از درباریان سؤال کردند: «آخر به امر و اشارهٔ که این‌ها را گرفته آوردند؟» احدی جواب نداد. از اشخاصی که از مأمورین آن‌ها را گرفته آوردند خود زنجیر کرده بودند پرسیدند: «آخر که به شما گفت این‌ها را بگیرید؟» گفتند: «ما نگرفته‌ایم. ما خبر نداریم.» بعد از آن‌که چند تکه اسباب خانه را مأمورین از ایشان برده و ساعت و پول نقد -که در برداشتند- گرفته شده آن‌ها را مرخص کردند. اگر بخواهیم از حرکات زشت نانجیب امیر بهادر بنویسیم، مثنوی هفتاد من کاغذ می‌شود. کسانی که از علما و اعزه و اشراف دستگیر و حبس بودند، او چه شماتت‌ها کرد و چه فحش‌ها داد، چه رجزخوانی‌ها نمود! هر کس را که می‌خواستند تلف کنند در بالای او یک شعر مناسب از فردوسی می‌خواند. قاضی وزارت عدلیه را زهر دادند، در روی خاک جان می‌داد، امیر بهادر استهزا کرده شعر بر او خوانده می‌خندید. می‌گفت: «پدر سوخته جان سگ دارد.» از آن طرف می‌پرسید: «هنوز تمام نشده؟ هی زن قحبه!» در روز اول که آقا سید عبدالله و آقا سید محمد و چند نفر از وکلا و مردمان مختلف را گرفته در یک چادری حبس و زنجیر کرده بودند، از روی شماتت و ریشخند به دارالشوری، از حضرت محبوسین با طعنه پرسید: «آقایان عقیدهٔ شما در این باب چیست؟ آیا مکان شما در این چادر خوب است یا تغییر مکان نمایم؟ به شما بگویم اول این مسئله را در کمیسیون طرح کنند؛ خلاصه‌اش را به روی کاغذ آورده تقدیم مجلس دارالشورای ملی نمایند، وکلا هر یکی رأی و عقیده خودشان را گفته به اکثریت آرا مجری دارند؛ و در حق خودم به شما اذن دادم مجلس سری ترتیب بدهید.» خلاصه، این قسم شماتت‌ها زیاده از حد کرد. حاجی شیخ‌الرئیس را که زنجیر کرده برده بودند، به امیر بهادر سفارش کرد که «اولاً من شاهزاده و از خانوادهٔ سلطنت‌ام، ثانیاً فقیه و مجتهدم، ثالثاً پیر مردم، لامحاله امتیازی دارم، این زنجیر نامناسب است، این را تغییر داده زنجیر دیگر بزنید.» این سفارش را به امیر بهادر بردند. خودش آمده رو‌به‌روی شیخ‌الرئیس گفت: «تو بسیار قرمساقی، خیلی خائن و نمک به‌حرامی! و از این بلندتر و درشت‌تر نبود والا می‌انداختیم.» خلاصه -چنان‌که عرض کردم- اگر بخواهم به هر مطلب دست زده و از هر رشته سخن برانم طول و تفصیل دارد، این اوراق را گنجایش آن نباشد. خانهٔ ظل‌السلطان و خانهٔ همشیرهٔ ظل‌السلطان، بانوی عظمی، و خانهٔ ظهیرالدوله به توپ بسته خراب و تماماً تاراج کردند. به‌قدر سه کرور مال از آن دو خانه بردند، چون به قزاق و سرباز گفته بودند: «اگر کسی از هر کجا هر چه تاراج کند مال خودش است.» لهذا قزاق و سرباز آن‌قدر اشیا ذی‌قیمت به دست آورده بودند که در دست مفلس گوهر دیده مبادا حسد برده صاحب منصبان از دست آن‌ها بگیرند، فوراً به کوچه و میدان‌ها و معبرها و قهوه‌خانه‌ها ریخته با عجله حراج کردند و مردمان بی‌ناموس طهران، علی رئوس الاشهاد، آن‌ها را خریدند و تشکر کردند: «الحمدلله عجب ارزان خریدیم!» مثلاً سجادهٔ ابریشمی و پشمی روی هم رنته یکی پنج تومان، کلیچهٔ ترمهٔ زنانه روی، هم یکی پنج تومان، غراموفون [گراموفون] سه تومان، ماشین تلفون سه تومان، تار دو قران. در سر یک قطعه فرش ده زرعی سربازان مابین‌شان منازعه کردند، در آخر آن فرش را بریده چهار قسمت کرده، هر یکی یک قسمت بردند. همشیرهٔ ظل‌السلطان و عیال ظهیرالدوله هر دو عمهٔ شاه هستند. شلوارها و شلیته‌هایشان را سربازان در معبرها به دست گرفته حراج نمودند. وقتی که خانهٔ ظهیرالدوله را به توپ و تفنگ بستند، به قدر دوهزار نفر ریخته بنای تاراج گذاشتند. دختر ظهیرالدوله با دایهٔ خود در حمام مخصوص عمارت خودشان مشغول شست و شو و استحمام بود. گمان کردند که حمام نیز سرداب یا مخزن است. بر شدند، هر چه در جامه‌گان، فرش و لباس و غیره بود بردند. خانم با دایه، عور و برهنه، در میان دوهزار نفر * * * Təhran hadisələri və şahın tərbiyəsi سرباز و اجامر و اوباش ماند. یکی از کلفت‌ها هر چه تلاش کرده بود که یک ساتر عورتی پیدا کرده آن خانم و دایه را از آن معرکه بیرون کند ممکن نشد؛ خواسته بود که رفته از همسایه‌ها چادری گرفته بیاورد از ازدحام نتوانسته؛ در آخر همان سرباز که بقچه را گرفته بود، چادر را پس داده؛ به آن خانم و دایه که عور بودند پیچیده آن‌ها را به پشت‌بام برده از خانهٔ میرزا علی‌اصغر خان امین‌السلطان -که همسایهٔ آن‌هاست- نردبان گذاشته آن دو نفر را با حالت ضعف و بیهوشی به آن‌جا انداختند. زن ظهیرالدوله، عمهٔ شاه، به موجب عادت خود -که بعد از نماز دارد- در آن حین خوابیده بود، از صدای توپ و تفنگ سراسیمه بیدار شده زبانش بند و غش کرده افتاده اما مردم بنای تاراج و ویران کردن نمودند. بعد از چند ساعت، عیال نایب‌السلطنه رسیده او را به هوش آورده و تسلی داده به خانهٔ خود برد. خلاصه، به هر غافل و جاهل کندذهن معنی استبداد را فهماندند که استبداد یعنی چه. اکنون لیاخوف روسی، ریس قزاق، حاکم کل طهران است، حکومت لشکری و کشوری در دست اوست. قدغن اکید کرد که «زیاده از پنج نفر در یک جا جمع نشوند والا اذن دادم قزاق‌ها با گلوله آن‌ها را متفرق کنند.» و قدغن [کرده] نماز جماعت در مساجد نگذارند و برای موعظه جمع نشوند، روضه‌خوانی نکنند: «اگر چنان‌چه کسی را رجوباً مجلس عقد یا عروسی بوده باشد، باید آمده از من اذن بگیرند و چند نفر قزاق باید در مجلس بگذارم.» امیر بهادر سپهسالار اعظم شده، مدرسهٔ سپهسالار را قزاق‌خانه کرده‌اند. می‌ترسند که مردم در آن‌جا جمع شوند؛ لهذا، پر از قزاق است، اصطبل ساخته‌اند، اسب بسته‌اند، در حجره‌ها، عوض طلاب، شب قحبه‌ها نشسته‌اند، کنار حوض را فرش کرده بساط شراب گسترده‌اند. باز عرض می‌کنم احوالات خیلی است نمی‌دانم کدام یکی را بنویسم. ملت خیال دارند در سفارت‌خانهٔ انگلیز جمع شده گمشدهٔ خود را بخواهند؛ تا حال الی چهار صد نفر در سفارت جمع شده‌اند. به انظار تمام ملل متمدنه، به توجه تمام پارلمنت‌ها و خصوصاً پادشاهان بزرگ و جلیل‌قدر را به نام نوعیت به تماشای این فاجعه -که شمه‌ای از مصایب ملت فلک‌زدهٔ ایران [است] به مضمون یک مکتوب که عرض شد- معطوف داشته با کمال امداد خواهی و هم نوعی عرض می‌نمایم که حقیقت این مکتوب را از سفرای خودتان استفسار فرموده، اگر حقیقت داشته باشد، به نام انسانیت ما فلک‌زدگان را از این ورطهٔ هلاکت برهانند. این بدیهی است که تمام بنی نوع بشر ودیعهٔ حضرت احدیت است که رتق و فتق امورات مملکتی به دست با کفایت‌شان سپرده شده، در آن حال پادشاهان ذی‌جاه با یکدیگر برادرند. ما بیچارگان چنان می‌پنداریم، با این ظلم فاحش، شاه حالیه ما را به برادری قبول نخواهند فرمود. چنان‌که سعدی می‌فرماید: بنی آدم اعضای یکدیگرند که در آفرینش ز یک گوهرند چو عضوی به درد آورد روزگار دگر عضوها را نماند قرار حوادثات اخیره که نیز به قلم آورده‌ایم، به همین حجم کتابی خواهد [شد و] به نام تاریخ انقلاب ایران یک کتاب مدون خواهد شد. به جهت نافهمی مستبدین این تلغراف را در این‌جا نوشته ختم نمایم تا بدانند که تنها مردان از خواب غفلت جهالت بیدار نشده بلکه زنان هم از اوضاع عالم خبردار گشته‌اند، جهت تحصیل حقوق مشروعهٔ خود قیام کرده‌اند؛ محال اندر محال است که من بعد زن به اوامر ظالمانهٔ مستبدانهٔ حکومت بدهند. تلغراف ذیل را جمعیت خیریهٔ نسوانیه در اسلامبول به ایمپراتریس‌ها یعنی به زن‌های پادشاهان بزرگ مثل امپراتریس روس و ایمپراتریس انگلیس و آلمان و قرالچهٔ ایتالیا و مادام رییس فرانسه و به زن ولیعهد اوستریه زده‌اند؛ از هر یک جواب محبت‌آمیز و اظهار همدردی و دلسوزی رسیده، وعده‌های نیک و تسلی داده‌اند. چه فایده؟ درباریان نفهم از خارجه ندانند که ملت چه شور به دنیا انداخته تظلم را به ثریا می‌رسانند. این تلغراف‌ها تماماً یک مضمون و جواب‌ها هم با کمی تفاوت، به آدرس انجمن خیریهٔ نسوان ایرانی، در اسلامبول. Le comité [des] dammes Persannes de constantinople font en consideration de leurs sœurs en Perse, un humble appel à votre M. I. au nom des femmes et de l'humanité de daigner user de votre gracieuse influence en intervenant pour nos sœurs afin de mettre un terme aux meurtres et au sang versé en Perse d'une manière indescriptible de cruauté sur nos sœurs par les troupes et sur l'ordre directes [du] Shah. Daignez M. J. agréer l'infinie reconnaissance de vos humbles serviteuses. La presidente du Comité Aliah sécretaire Zehara Constantinople Le 8 Septembre 1908 LONDRE, BERLIN, VIENNE, ROME, PARIS, St. PETERSBUORG ترجمه لندن، برلین، وینه، روم، پاریس، پتربورغ ما انجمن نسوان ایرانی مقیمین اسلامبول، به وجهه و انسانیت و جنسیت، با کمال عجز و نیاز از ذات حشمت سمات شما استرحام می‌نماییم که با استعمال نفوذ نازکانهٔ پربها و وسایط حشمت پناهی خود همت به نهایت دادن مظالم بی‌رحمانه -که با امر مخصوص شاه، عساکر او دربارهٔ همشیرگان ما از قتل و انواع مظالم دریغ نکرده و نمی‌کنند- فرموده، عالم انسانیت را از خود ممنون و متشکر فرمایید. ۸ سپتامبر ۱۹۰۸ اسلامبول رئیسهٔ کومیته ع. [عالیه] کاتبهٔ کومیته ز. [زهرا] در صحهٔ رست [تربیت (؟)] هر آن‌چه شدنی بود شد؛ عدالت قادر مطلقی کیفر اعمال ظلام مقتدر را به کنارشان گذاشت، اگر چنان‌چه هزار مجلد همچون، در شکوه و شکایت از حکام، ظلم ظالم و سلاطین مستبد نوشته شود، مظلمهٔ ایشان بی‌نهایت نمی‌رسد، جز این‌که مضی ما مضی گفته درگذریم چاره نداریم. «بد را به بد سپار، عدو را به ذوالفقار!» بعد از این استقبال را باید تعاقب کنیم، زیرا که گذشته دیگر بازپس نمی‌آید، جهالت و بی‌علمی جز این ثمر نمی‌دهد. شکوهٔ ما از حکمرانان همین‌قدر کافی که ابواب علوم و معرفت را به روی ملت بستند، سهل است، خودشان و اولادشان را هم از لذت دانایی محروم و بی‌بهره ساختند و ندانستند که دست عدل ریشهٔ ظلم را از بیخ و بن برکند. لطف حق با تو مداراها کند چون‌که از حد بگذرد رسواکند حالا ما می‌گوییم «شاه اگر رفت گو برو باک نیست /تو بمان ای که چون تو پاک نیست.» در حقیقت، این فرد مناسب حال این پادشاه معصوم پاک و مبرا از همه معاصی و معایب است که خدای رحمان به ملت ایران عطا فرموده، نخستین پادشاهی‌ست که ملت از اعلی‌حضرتش به هیچ‌وجه شکوه و شکایت ندارند، ظلم و خطا از ذات ملکوتی صفاتش سر نزده، ولی باید فراموش نکرد که این پادشاه معصوم جوان‌بخت معنًا پدر رعیت و مادتاً الحالة هذه در مقام فرزند عزیز ملت است، چنان‌چه فریضهٔ ذمهٔ پدران است در تعلیم و تربیت اولاد به‌وجه احسن بکوشند، کذا رؤسای ملت و عقلای امت راست که در تربیت و تعلیم این معصوم خودداری ننمایند و نگذارند از مردمان چاپلوس و مزاجگوی هرزه‌درای متقلب نقلد‌آور، گردی به آیینهٔ منیر ضمیرش نشسته تیره و تار نموده زنگ بگیرد؛ این جور اشخاص را ابداً به دربار فلک مدارش راه ندهند و مربی و معلم از اشخاص متدین و عالم و دولتخواه و ملت‌دوست قرار دهند، حسن اخلاق و اصول دین و منطق و اصول فتوحات و قانون مملکت‌داری و رعیت‌پروری و لشکرکشی بیاموزند و چنان باشد که در حین صلح مهیای جنگ باشد، از تدلیس دشمن دوست [نما] ایمن نباشد. تاریخ عموم ملل، خصوصاً ایران، و جغرافیای عمومی، به تخصیص ایران، و عهدنامه‌های سلاطین، علی‌التخصیص سلاطین ایران، از عتیق و جدید، حفظ فرمایند و مسبب جنگ‌های تمام دول، خصوصاً جنگ‌های ایران، و نتیجهٔ آخر آن را ملکه نمایند و فن حرب را مانند ایمپراتور آلمان بداند، برازندهٔ آن باشد که پادشاهان را سرکماندر [کماندور] می‌گویند مسمی به اسم باشد. دانایی پادشاه باید به درجهٔ معلمی برسد. این‌ها هم کافی نیست. باید نظریات دیده و تجربه حاصل نماید. پیش از آن‌که زمام سلطنت را مستقلاً به دست با کفایت بگیرند، باید پنج و شش نفر از دانشوران امرای درگاه -که هر یک در علوم عتیقه و جدیده ممتاز و با دیانت سرافراز باشند- به سیاحت غیررسمی فرستاد. نقشهٔ سفر و دستور پروگرام باید در طهران نوشته شود. مدت این سیاحت از چهار ماه کمتر نباشد. ابتدا پترسبورغ تا پایتخت دیگر دول اروپ، تا ژاپونیا و امریکا، و پیش از وقت در کجا باید چند روز اقامت فرمایید و کدام سربازخانه و کدام مدرسه و کارخانه و کدام فابریک و کدام عدالت‌خانه در چه روز و چه ساعت اتفاق افتد، همه نوشته و حاضر باشد که بدون تغییر و تبدیل شود. حتی سؤال و جواب -که لازم احتمال خواهد شد- باید از طهران حاضر نمایند. بعد از تحصیل علوم، این نظرات و تجربیات را که دید، جلال و جبروت سلاطین مشروطه و آبادی و ثروت ممالک ایشان و انتظام عسکری و کشوری آنان را که ملاحظه فرمود، بعد از مراجعت خود به خود شایق عدالت و دشمن استبداد خود اعلی‌حضرتش خواهد شد و یقین خواهد فرمود که مشروطه‌طلبان را به‌جز ازدیاد شأن و شوکت و استقلال سلطنت و کثرت سپاه و فراخی مملکت منظوری نبوده و نخواهد بود و -گمان دارم- خواهد دانست که عموماً از سوزش دل از زبان قلم جاری گشته، والا ما را غیر از استقلال سلطنت غرضی نبوده و چنان‌چه امروز ما سلاطین ماضی را به نفرین یاد می‌کنیم -که عالماً و عامداً ما را در وادی جهل حیران و سرگردان گذاشتند- اگر این پادشاه معصوم را ما در جهل بگذاریم که از پدر و مادر جدا شده، در تعلیم و تربیتش سعی بلیغ ننماییم، همان لعن و نفرین عاید ملت خواهد شد؛ و اگر دقیقه‌ای غفلت شود در نزد خدا و پیش وجدان در محکمهٔ انسانیت مسئول و شرمسار خواهیم شد و شاید اگر کسی ایراد گیرد که «اسلاف او هفت سفر فرنگستان کردند، به حال ملت و مملکت چه تحفه‌ای کرامت آوردند؟» جواب آن است که آن‌ها نه به خیال اتباه سفر کردند، بلکه به فکری رفتند که خامه را عار آید از نوشتن. این‌قدر توانم گفتن که به تماشای تیاتورها و مغازه‌های بلورفروشان و جواهرچیان و غیره و غیره رفتند. کسی را که هادی و رهنما و مربی علی‌اصغر خان و امیربهادر باشد، چه استفاده توان کرد؟ رفتند چنان‌که رفتند. سودی که حاصل کردند ملت مظلومه را به پنجاه کرور قرض‌دار کرده در رهن گذاشتند، این بلیهٔ خانمان‌کن را به سر ملک و ملت آوردند، به جز بولهوسی و عیاشی خیال دیگر در سر نداشتند. ان‌شاءالله کتاب علاحده گشته عن‌قریب طبع و نشر خواهد شد. خلاصه، به عقیدهٔ بندهٔ نگارنده، جهالت محمدعلی میرزا برای ملت توفیق جبر شد، چون: خوی بد در طبعش که نشست نرود تا وقت مرد [مرگ] از دست دیر یا زود آن‌چه کرد ارباب بصیرت منتظر بودند. اگر دیر می‌ماند این معصوم را مثل خود تربیت می‌کرد، یک شاپشال دیگر می‌آورد. گرچه جان‌ها تلف و اموال غارت شد، اما سبب سعادت ابدی دولت جاودانی گردید. ملت خوشبخت، رعیت یک حکمرانی عالم و عادل صاحب اخلاق حسنه، دارا و ملک ثروت خواهند شد. «شکر نعمت نعمتت افزون کند» وظیفهٔ انسانیت ادای شکر منعم است و هر آنکو شکر نیکویی‌های مخلوق را نگذارد، چنان است که شکر منعم حقیقی را به جا نیاورد. نعمت کدام است؟ اگر کسی با قطرهٔ آبی از کسی یاری نماید، نعمتی به او بخشیده و شکرش واجب است. پس هر گاه کسی به مفادِ «من احیا نفساً فکانما احی النفس جمیعاً» یک قوم قدیمی را از ورطهٔ هلاکت رهانیده و به سر منزل سعادت رسانیده روانی تازه بخشیده و سبب حفظ و بقای شریعت حقهٔ خاتم‌النبیین (ص) گردیده باشد، آیا شکر نعمت این‌گونه بزرگواران را به چگونه می‌توان ادا کرد؟ معلوم است من و صد چو من از عهدهٔ هزار یک آن برآمدن نمی‌توانیم. بهتر آن که داد متمدنین اروپا و روش آنان را، در وظیفهٔ حق‌شناسی، پیش‌نهاد خود نموده، ذکر او را به مفادِ «کز عقبش، ذکر خیر زنده کند نام را» طالب باشیم. قوم مدنی اروپ مجسمهٔ آن اشخاص را ساخته و ترجمهٔ حال او را انتشار می‌دهند. نام ایشان را زندهٔ ابدی می‌سازند و ملت نجیب عثمانی هم در پادائش خدمات «نیازی» و «انوربیگ» دو محله را به نام ایشان خواندند، [محلهٔ نیازی و] محلهٔ انوربیگ نام نهادند. علاوه بر آن، با وجه اعانهٔ ملت دو کشتی جنگی زره‌پوش به نام ایشان درست خواهند نمود. این است قانون مدنیت و وظیفهٔ انسانیت! و بر فرد فرد ایرانی فرض است در پاداش این پایداری مجاهدین -که ما را از چنگ استبداد رهانیدند- به قدر قوه و دانش و بینش خود یادگاری جهت ایشان ترتیب دهند تا دائم در خاطرها بوده و آن را به طلب مغفرت یاد نمایند، خاصه من بنده که بیش از همه در این فقره ذی‌حصه می‌باشم، زیرا سی سال است در طریق این آرزو قدم زده و صرف مقدرت و عمر نموده‌ام و مسلم هم نزدیک و دور است. و از برای احدی جای اشتباه نیست. «بودم آن روز من از طایفهٔ دردکشان که نه از تاک نشان بود و نه از تاک‌نشان.» در آن وقتی که لفظ مشروطه بر زبان کسی جاری شدن نمی‌توانست و از معنای استبداد کسی آگاه نبود، بنده قولاً و قلماً به آگاهی برادران وطن کوشیده و آنان را جهت استرداد حریت دعوت و همه را از وضع ظلم و استبداد حکام آگاه و در این راه هر گونه فداکاری را بر خود همواره و از صرف نقدینه و عمر خودداری نداشتم و در پی این آرزو می‌شتافتم. در صورتی که گمشدهٔ مرا -که سرگشته او بودم- به دست آورده و به من سپردند و به آرزوی دیرینه‌ام رسانیدند و در پیرانه سر به حاجت خود واصلم نمودند، تا چه درجه باید متشکر بشوم و به ادای وظیفهٔ تشکر بپردازم، تا دین من ادا گردد. معلوم است دستگاهی که در خور آن پایگاه، یادگاری به پا نماید میسر نیست. به مفادِ گرچه آب بحر را نتوان کشید هم به قدر تشنگی باید چشید آن بزرگواران را در این کتاب که جز از حرف حریت و مساوات و عدل در او حرفی نیست به یادگار گذاشته و عرض می‌نمایم: «چه کند بینوا؟ همین دارد.» عکس آن وجودان محترم که در راه حریت و مساوات سر بر کف نهاده و رضاءالله در این راه جهاد نموده‌اند محض یادگار به ترتیب نقش می‌شود: نخست لازم است شمایل هادیان دین و نائبان حضرت حجت و آیات‌الله فی‌الارض، مندای خاص و عام حجج اسلام غفران پناه، علین آرامگاه، حاجی میرزا حسین، حاجی میرزا خلیل طهرانی و آقای آخوند ملامحمدکاظم خراسانی و آقای ملا عبدالله مازندرانی گذارده شود و باید عموم ملت، از خاص و عام، بدانند که اگر این بزرگواران اقدام نفرموده و خلاصی ملت را وجههٔ همت خود قرار نمی‌دادند، ملت نائل به این آرزو نمی‌شد، سهل است؛ خلل به ارکان شریعت وارد می‌آمد. زیرا امثال شیخ فضل بی‌نور -که پیروی از شریح قاضی می‌نمایند- مردم عوام را فریفته و به اجرای شقاوت پرداخته، شرع را بدنام و قانون عدل را حرام گفته و با ترویج قانون استبداد استقلال دولت و حیات و قومیت ما را خاتمه می‌دادند؛ زیرا اجانب، محض بدنامی اسلام، قانون شریعت را مانع ترقی نوع می‌سرودند، مانند «کالاتوست»ها یا «پادانوسی»ها. چنان‌چه مشهورست کالا توستان گفته باید اول قرآن را از میان برداشت -و این سخن در مبان اجانب مشهور است. علاوه بر آن، کوته‌بینان کج‌سرشت که مستعد بی‌دینی و جهت رهایی از قید شریعت بی‌آرام‌اند، در داخله از این هرزه‌درایی‌ها بسیار می‌نمودند و عوام بیچاره را می‌خواستند از جادهٔ مستقیم منحرف نمایند -که نام بردن ایشان را باز هم جایز ندانسته از خدا هدایت آنان را مسئلت می‌نمایم. ولی این بزرگواران با اقدامات خداپسندانه ثابت فرمودند اس اساس شریعت نبوی (ص) مساوات و عدل است و قانون نبوی جهت ترقی نوع انسانیت و حریت و مساوات و عدالت و مشورت و تحصیل علم از لوازم دین اسلام است. اسلام به ذات خود ندارد عیب [عیبی] هر عیب که هست در مسلمانی ماست بلی! حاکمان مستبد جبار بعضی اشرار را -که کسوت علما را در برداشتند- با خود یار و هم افکار نموده و از برای اجرای ظلم از آنان فتوا تحصیل می‌نمودند و آیین ابن‌زیاد و شریح قاضی را از نو به میان می‌آورند و علمای اعلام را بدنام می‌نمودند، بدنام کنندهٔ نکونامی چند. بحمدالله! آن مقتدایان انام قلم بطلان بر مزخرفات آنان کشیدند. بزرگ‌تر از این خدمتی نمی‌شد که به دین و آیین حضرت خاتم‌المرسلین نمودند، و همچنین خدمت آذربایجان به سرداری ستارخان و باقرخان. زیرا اگر اهالی تبریز مانند سایر ولایات سکوت می‌نمودند یا «به من چه؟» می‌گفتند و استقامت نمی‌ورزیدند، عجالتاً غلبهٔ ملت بر دولت ممکن نبود -قولی‌ست که جملگی بر آن‌اند- در ثانی نوبت به مجاهدین غیور و فرزندان پاک‌نژاد ایران، جنابان سپهدار و سردار اسعد و غیره رسید. کانما ستارخان و باقرخان، مقدمةالجیش این رستم صولتان بودند، فتوحاتی کردند که به عقل نمی‌گنجید. هیچ‌کس امید این سعادت را نداشت که بدون نقشهٔ نیکو و وضع دنجور [رنجور؟] چنین پادشاه قهار خون‌خواری را از تخت سلطنت به زیر توانند آورد. بلی! به عالم نمودند که در ایران امثال نادر [و] نادران کم نیست. سرداران غیور و جسوری یافت می‌شوند که وطن را از تجاوز و غارت‌گران خارجی و داخلی محفوظ توانند داشت. یک سترگ کاری کردند که مایهٔ انقلاب افکار همه گردید و بعض هوس‌ها را از سرها بیرون کرد و رشتهٔ طمع بعضی را قطع نمود. همه دانستند که مُلک ایران را وراثی هست که به حراست او و حفظ حقوق خود مقتدرند. هر بیشه را گمان نبرند که خالی‌ست، بلکه پلنگ‌هاست که خفته‌اند. می‌توان گفت که بختیاری و با دست بختیاری ثابت شد که * * * Osmanlı və İran, Müqəddəs duaların sonu تاج و تخت ایران از عالم غیب ودیعهٔ دست ملت ایران است که هر کس را شایسته و قابل دانند بدو سپارند و کسانی را که غیر قابل و متجاوز از فرمان حق دیدند از تاج و تخت کیان محروم سازند. چنان‌چه مسلمانان در عرض یک سال سه پادشاه ظالم متعدی را خلع و به جای آنان هر آن‌کو را لایق و شایسته، بر سریر سلطنت نشاندند. چنان می‌نماید که این سال، سال سعادت مسلمانان است. معلوم است که این وقوعات توجه تمام ملل را به سوی ترکیه و ایران معطوف ساخته. جای تشکر است که این دو ملت پس از آن که سال‌های دراز در زیر شکنجهٔ استبداد زار و زبون بودند هر دو یک دفعه هم‌آهنگ گردیده و به خلع پادشاه ظالم خود ابتدا نمودند. بلی! چون مرض، یکی بود درمانش هم منحصر بود. علاوه بر آن، قرابت مادی و معنوی این دو قوم ثابت و محقق گردید. باید دانست هم چنان‌که مشروطهٔ ایران عثمانی را تأیید نمود، خلع سلطان حمید هم مؤید و مشوق ایرانیان گردید در خلع پادشاه جبار ایران؛ و باید دانست بقاء این دو دولت بسته به آن است که پیوسته چنان‌چه معناً مؤید یکدیگرند مادتاً نیز در تأیید یکدیگر ثابت قدم و در سیاسیات نیز توأم حرکت نمایند، زیرا بقای هر یک بسته به بقای آن دیگری‌ست و لازم است به خطایای ماضی معترف و در آتی به تدارک و تلافی کوشند، زیرا خردمندان طرفین سنجیده‌اند که همهٔ این اختلافات را بانی و باعث حکم‌داران مستبد بوده‌اند که دوام و بقای خود را منوط و مربوط می‌دانسته‌اند به اختلاف آرای امت و نفاق فی‌مابین آنان، لذا همّ خود را به جعل بعضی خرافات صرف و نام آن خرافات را حدیث گذارده، به توسط علماء سوء در میان مردم عوام پراکنده نمودند. رفته رفته همان خرافات جای حدیث را گرفت و ابداً از سوء عاقبت نیندیشیده و اتفاق دیگران را در علیه خود پیش‌نظر اعتبار نیاوردند، اسلام را ضعیف و دشمنان را قوی ساختند. کار درجه‌ای را کسب نموده بود که فکر اتحاد امر محال می‌نمود. این اتفاقات حسنه -که هر دو ملت در یک زمان به طلب مشروطه برخاسته و در طلب آزادی هم‌آواز گردیدند- آنان را به یکدیگر معرفی نموده و رشتهٔ علاقه مادی و معنوی را در بیان آنان استحکام داد، چنان‌چه یک عثمانی دیده نمی‌شد که از مصائب ایرانیان متألم و متأثر نباشد و مطبوعات عثمانی، از ترک و عرب، از همدردی دمی نیاسودند و هکذا یک ایرانی یافت نمی‌شد که شرکت در شادی برادران عثمانی نکرده باشد، بلکه کافهٔ زنان و کودکان ایرانی در این عیش ملی وجداناً با عثمانیان شرکت داشتند. باری، در این خصوص گفتنی‌ها بسیار است -که این کتاب را گنجایش آن نیست و علاوه بر آن ذکرش مناسب سبک این کتاب نیست. معلوم است ارباب دانش و قلم لزوم تشیید علاقهٔ فی‌مابین این دو ملت را کمایلین خواهند نگاشت. ما جهت آن‌که سرشقی به دست داده باشیم، عکس مجاهدین برادران عثمانی و ایرانی خود را در این کتاب به یادگار می‌گذاریم و بنده از خدمات پیشقدمان این دو قوم -که در یک‌وقت و زمان به عالم اسلامیت نمودند- می‌نگارم. نخست، باید دانست که تبدیل حکومت عثمانی و برچیدن اساس عبدالحمیدی در این عصر کار آسانی نبود، خصوصاً وقعهٔ سی و یکم مارث [مارس] -که از خلقت حضرت آدم تا حال امثالش کمتر دیده شده- و این‌گونه اختلال در هیچ دولت بروز نموده، دفع آن از خوارق عادات به‌شمار ست. تمام سیاسیون و سرداران نام عالم را این فتح و فیروزی مبهوت نموده، انگشت حیرت به دندان گزیدند و در تفصیل آن، مانند محاربهٔ ژاپون و روس، کتاب‌ها نگاشتند و این فتح را سه مرد بزرگ، جنابان مستطابان اجل اکرم «محمود شوکت پاشا» و «نیازی» و «انوربیگ» بانی بودند -که اسم ایشان در این کتاب گزارده شده- لذا لازم می‌آید که چند کلمه از خصال حمیدهٔ آنان بیان شود. با آن‌که این فتوحات را جمع دول و ملل به نام آنان ضبط و ثبت نموده‌اند، آیا این سه مرد بزرگ ابداً به روی بزرگواری خود آورده و با اظهار فخر و مباهاتی نمودند؟ تمام سفرای دول افتخار خود می‌دانند که یک ساعت با ایشان مصاحبت نمایند؛ هر آن‌کو با آنان سخن از سیاسیات به میان آورد پاسخ شنید: «ما از این فن بی‌خبریم و سرباز می‌باشیم. وظیفهٔ سربازی خود را اجرا نمودیم.» و بعد از انجام کار بدون آن‌که متوقع رتبه و مقامی باشند، هر یک به‌سرکار خود رفتند. علاوه بر آن، محمود شوکت پاشا -که سرمفتش سه اردو و دارای منصب امیر نویانی بود- منصب امیر نویانی را به‌خودی خود ترک و خود را سرتیپ خواند. لذا پاشایان دیگر -که بلااستحقاق و به‌خلاف قانون از طرف عبدالحمید امیر نویان و مشیر و مشار شده بودند و در مقابل خدمتی کسب استحقاق ننموده بودند- از این قصه [عبرت] گرفته مناصب عالی را ترک و با کمال معذوریت خود را به‌مناصبی که لیاقت و استحقاق داشتند تنزل دادند. امیر نویان سرتیپ اول، امیر تومان سرتیپ دوم، سرتیپ به پایهٔ سرهنگی تنزل نمود و هکذ، در اردوهای عثمانی هشتاد مشیر بود، اینک ده نفر نمانده؛ این عنوان مشیر در اروپا مارشال است. در تمام روسیه چهار مارشال هست و در آلمان دو و در انگلستان یک، در عثمانی هشتاد، زیرا عبدالحمید به هر کس اظهار میل می‌کرد رتبه‌اش را ترفیع می‌نمود. گذشته از آن‌که محمود پاشا مناصب را قانون کرد، به‌قدر چهار پنج کرور تفاوت خرج بروز نمود و از خرج کاست و صدای احدی بلند نشد، زیرا نخست دربارهٔ خود این فقره را روا دید و به‌مفادِ «پیکان به تیر جا کند، آنگاه بر نشان» همگی پیروی از او را بر خود فرض شمرده، توانستند بگویند: «خود ناگرفته پند، مده پندِ دیگران!» بلی! قصد ایشان ترقی وطن بود، اکثر از این بزرگان مشروطه‌طلب به قناعت خو نموده‌اند، زیرا جهت تحصیل سعادت و نیکبختی ملت سال‌ها در فرنگستان متحمل هرگونه سختی شده و در تدارک این‌کار می‌کوشیدند. در وزارت و راحت به‌سر نمی‌بردند. پس از موفقیت و برانداختن سلطنت حمیدی -شهدالله- از زبان یکی لفظ «چنین و چنان کردیم» شنیده نشد. زبانزد جملگی این بود: «چون ستم به منتها درجه رسیده خدا به ما ترحم فرموده.» این فروتنی سبب شد که هر یک در نظر ملت گرامی و محترم و به درجات بلند ارتقا جستند. عیب است بزرگ برکشیدن، خود را وز جملهٔ خلق برگزیدن، خود را از مردمک دیده بباید آموخت دیدن همه کس را و ندیدن، خود را هر قدر صدارت را به محمود پاشا عرضه داشتند پذیرفته نشد، پاسخ داد: «من سربازم. و فخرم به سربازی ملت عثمانی است.» بلی! «چنین کنند بزرگان چو کرد باید کار!» حق‌پرستی کنند [و] خداشناسی، نه خودپرستی و ناسپاسی. «در خانه اگر کس است همین‌قدر [یک حرف] بس است.» امیر حضرت اشرف سپه‌سالار اعظم در خصوص این القاب‌های بی‌معنی فکر صحیحی فرموده و از جهت آینده هم یک قانون محکمی وضع فرمایند که اسم بی‌مسمی از میان برداشته شود، امیر نویان یعنی سردار صدهزار. ظاهراً وقت آن رسیده است که ترک تقلید هندیان گوییم و به هر پیشخدمت لقب عزیزالسلطانی ندهیم و هر امر بر را منصب سرتیپی؛ و وقت آن رسیده که عکس سرداران دو ملت را در برابر یکدیگر زیب کتاب مودت قرار دهیم، زیرا با دیدار عکس این مجاهدین، کافهٔ ملت اسلام بشاش و خرم می‌گردند. مناجات و عرض حاجات به درگاه قاضی‌الحاجات لک‌لحمد یا ذالجود والمجد والعلی تبارک تعطی من تشاء و تمنع اللهما! پروردگارا! ما بندگان عاصی را به کیفر اعمال مگیر؛ به‌حق پاکان و نیکان درگاه احدیتت، نظر لطف و عنایت به‌سوی ما بیچارگان افکن که به‌جز تو پناهی نداریم؛ گر ما مقصریم تو دریای رحمتی، جرمی که می‌رود به امید عطای توست. ای کریم کارساز و ای معبود بنده‌نواز، ما را به‌راه راست رهنمایی کن؛ عمر عزیز به غفلت گذراندیم، فریب دنیا خوردیم، حق را از باطل تمیز ندادیم، چشم حقیقت‌بین کرامت فرمای و عقل خوش! «اللهی لئن جلت و جمت خطیئتی فعفوک عن ذنبی اجل و اوسع رحمت و اسعدات!» را شامل حال ما گردان و ما را به صراط مستقیم «المؤمنون اخوة» هدایت فرمای که با همدیگر اتحاد کرده طریق مساوات و مؤاسات پیش گیریم؛ از اخلاق ذمیمه و رذیلهٔ کبر و غرور و بخل و حسد نجات ده؛ حب وطن و ابناء وطن را در دل‌های ما محکم کن؛ ای خدای عزیز! جمیع نعمت خود را بر ما کرامت فرمودی که ما را به دین حنیف اسلام دلالت نمودی که شرایط آن عدالت و اخوت و مساوات بود. فقط مستبدین -که داخل در تحت آیهٔ شریفهٔ «یقولون بافواههم ما لیس فی قلوبهم» بودند- آن نعمت عظمی را سوء استعمال کرده ما را محروم کردند، ما را به کفران نعمت واداشتند؛ وظیفهٔ عبودیت به جای نیاوردیم، از اطاعت اولوالامر سرپیچ شدیم، مراعات قوانین اسلامیت نکردیم. خدایا، به‌حق اسماء عظامت، ما را به‌همدیگر مهربان کن و پادشاه را به ما رئوف و رعیت‌پرور و عدالت‌گستر کن؛ حب پادشاه را در دل رعایا جاگیر فرما و دیگر ما را محتاج به این‌گونه کتب و رسایل مفرما؛ مشروطهٔ ما را محکم و دیوان عدالت ما را مستحکم فرما! بعد ازین، چند از حقیقت دم زنم؟ مدنی هم در مدح و ثنای امرای عادل رعیت‌دوست و نیکخواه ملت و فواید تحصیل علم و صنعت نویسم و مشغول تحصیل معیشت خویش و ازدیاد ثروت مملکت و دولت باشیم. یارب، دعای خسته دلی مستجاب کن! اعتذار عموم احبا و اصدقا می‌دانند که جلد سیم سه سال بود که تحریر شده بود ولی در طبع تأخیر شد، زیرا که در زمان استبداد در دست بود؛ هنوز به اتمام نرسیده بود که حکومت مستبده متبدل به مشروطه گردید. چون ریشهٔ استبداد از بیخ و بن برکنده نشده بود، به یاری طاغیان چابک‌دست در اندک زمانی از نو نشو و نما یافت، محکم‌تر و سخت‌تر از اول گردید تا هیجده ماه بحران خود را نمرد. به‌حذاقت طبیبان عالم و مجرب مجدداً مانع ترقی ظلم گشته و ریشهٔ منحوسهٔ استبداد از بیخ برکنده گشته، نیر اعظم عدالت از مشرق ایران تابان و لمعان گردید. مستبدین خوار و بی‌مقدار، عموماً گرفتار، محکوم حکم عدالت گشته، سزای کردار ناصواب خویش از قتل و صلب و طرد و تبعید، هر کس به‌فراخور حال خویش دیدند، و ندای ذوقِ «انک انت العزیز الکریم» شنیدند. چون در این اختلال، به مقتضای «هر سخن جایی و هر نکته مقامی دارد» سیاق سخن از دست رفت، این است که صحبت‌های پیش از وقت حاضر شده، منافی تقاضای وقت و موقع گشت. خصوصاً تعبیر خواب یوسف عمو که به رضاخان مازندرانی شرح حال اهل بهشت و جهنم را حکایت کرد. خلاصه، عقب‌ماندهٔ مطالب را با مطالب تازهٔ کتاب بهشت و جهنم را حکایت کرد. خلاصه، عقب‌ماندهٔ مطالب را با مطالب تازهٔ کتاب جداگانه... [موسوم] به فرج بعد از شدت به‌شرط حیات و استعانت خدا بنویسم. در آن کتاب، اسماء خائنین و مستبدین در لباس مشروطه‌خواه، منافقین امرا و وزرا که لباس تزویر پوشیده، ظاهراً در استقامت و استدامت مشروطه نمایش‌ها به‌خرج می‌دادند، در باطن مانند موریانه شب و روز به تخریب می‌کوشیدند و گرگان در لباس میش که کسوت اهل علم پوشیده ولی «کمثل‌الحمار یحمل اسفاراً» را مظهر بودند و از تجار و کسبه که هر یک به اسم خدمت در اجرای مقاصد ملعونانهٔ خویش و غرض شخصی می‌کوشیدند، اسماً و رسماً، در محفل و انجمن بوده‌اند، در داخله و خارجه، بعد از تحقیق و ثبوت، یکان یکان می‌نویسم. تا جهان باقی است، در تاریخ ایران، اسماء ایشان به نفرت و ملعنت یاد شود و کذا نام نامی مجاهدین فی‌سبیل‌الله که به نیت خالص در را، استقلال وطن مقدس کوشیده، در راه اجرای عدالت و مساوات از جان و مال گذشته، بیدق استبداد را سرنگون ساخته، در راه سعادت وطن و خلاصی از فشار ظلم [ابرا] ابنای وطن جان خود را نثار کرده، گوی نیک‌نامی از همگان ربوده، زیب زینت مجموعهٔ محموده خواهم کرد -که هر کس [را] به مطالعهٔ آن دسترس باشد- اسامی سامی ایشان را به احترام و عزت یاد نمایند. عجالتاً از قارئین کرام عذر سهو و خطا و بی‌رسمی مطلب و بی‌نظمی تحریرات می‌خواهم. «العذر عند کرام‌الناس مقبول.» شنیدم که در روز امید و بیم بدان را به نیکان ببخشد کریم تو نیز ار بدی بینی، اندر سخن به خُلق جهان‌آفرین، کار کن! تمت‌الکتاب بعون‌الله تعالی چهارم رمضان‌المبارک سنهٔ ۱۳۲۷ حق ترجمه و طبع سه جلد کتاب سیاحتنامهٔ ابراهیم‌بیگ را احدی ندارد، مگر به اذن مؤلف. فرصت تصریح غلط صحیح نشد، بعض سهو قلم مرتب خواهد شد. معذرت می‌خواهم. * * * Kitabxana.az · https://kitabxana.az/collections/zeynalabdin-maragayi-ibrahim-beyin-seyahetnamesi-3 İctimai mülkiyyət (müəllifin vəfat ili: 1910). Public domain (author died 1910). Original text only.