Məsalik əl-Mühsinin, beşinci hissə
Page 5 of 10 · 40%
بعد از همهٔ اینها پاکت رسمی را باز کردم که با سر فارغ بخوانم. دیدم در سر صفحهٔ اول با خط جلی نوشته شده «مخفی» نصف مکتوب مرموزات است، استخراج رموزات را دو ساعت وقت لازم است. شیرعلی که پیش ما منتظر مشایعت بود، گفتم برود برای ما تدارک ناهار بکند. به رفقا گفتم شما نیز بروید بگردید بلکه صیدی بزنید، من باید این را بخوانم. رموز را درآوردم، اخبار عجیبه خواندم. وزیر طرق و شوارع مرا هرچه زودتر به تهران خواسته، در این کاغذ رسمی آنچه مأذون به گفتن و افشای او هستم این است که در «شورای کبیر» هیجدهم ربیعالاخر، منعقد حضور اقدس همایون شاهنشاهی متفقاً وضع و اجرای «یاسای مظفری» قبول و امضاء گردیده. «سببی ساز خدایا که پشیمان نشوند.» این مجالس مکرر چیده شده، این مژدهها بارها دل ایرانی را در انتظار تعقیب او به طپیدن واداشته، و در نبض محبت وطنپرستان تب شدید پدید آورده. در این مجالس هردفعه که منعقد شده امرا اوامر شاهانه را در وجوب وضع قانون همه تن گوش بوده، و در خارج مجلس به خلاف او کوشیده… در نزد عقلای عالم و معارف دنیا مسلم است که ایرانی ادارهٔ ملک و ملت خود را منظم نمیکند، همینطور میماند و منقرض میشود… «بوکل» معروف در تاریخ «سیویلیزاسیون» انگلستان میگوید: هوای مملکت و عقاید مذهبی هرملت مقیاس ترقی آیندهٔ آنهاست. اول وسیلهٔ تحریک غیرت و کفایت نوع بشری احتیاج و صعوبت زندگی معیشت اوست، و اول نتیجهٔ غیرت و کفایت وضع قوانین و استقرار آزادی و اطمینان مال و جان است، بعد از آن بالطبع رفع احتیاج و دفع موانع صعوبت، خود به خود به عمل آید، هرگاه جزایر انگلیس در ناف محیط اطلس محصور آب نبودی تا هزار سال دیگر عمل کشتیرانی عمومی نگشتی، و کشتیهای ماهیگیری آنها از طراده به سفینهٔ کوچک و متدرجاً وسیع و بزرگ و بادبانی و بالاخره به کشتیهای بخار مختارالحرکه تبدیل نیافتی. اگر در جزایر آنها زغال سنگی پیدا نشدی، و اراضی غیر مخصوبه، که درخور تغذیهٔ کافی سکنه نبود، ایشان را مجبور به جلب طعام از اراضی دور نمینمود، تحصیل اسباب مبادله و مصرف نمودن محصول زغال، آنها را ارائه به احداث کارخانجات و حمل مالالتجاره و سیاحت بحار و کشف جزایر و حفر معادن و تصاحب هشتصد کرور تبعه و قسمت چهارم همهٔ خشکی روی زمین نمیکرد. بعد از توسیع تجارت و کثرت کارخانجات و زیادی مستملکات، لزوم استادان ماهر و رجال عالم و کافی و صادق، و در مرکز مملکت تشکیل ادارهٔ محیرالعقول سلطنت مشروطه، و از جرّ۱۷ یک ملزوم تعاقب لزوم دیگر ملت را به احداث مدارس و مکاتب و تولید و تربیت علمای علم معاش و اخلاق، که ملت خود را صد سال قبل از وقوع به حوادث آینده مطلع و مسبوق نمایند، نمینمود و مردی چون «غرامویل۱۸» از میان ایشان مبعوث نمیشد، که حرکاتش سرمشق آزادیطلبان کاردان غیور دنیا باشد. معاصرین ما همه میدانند در مراجعت «بیکونسفیلد» و «سالسبوری» از کنگرهٔ برلین، که معاهدهٔ «ساناستفانوس» عثمانی و روس را تسویه و تصحیح نموده، و جزیرهٔ قبرس را به نودونه سال یعنی وعدهٔ قیامت از دولت عثمانی اجاره کرده بودند، «گلادستون» رئیس فرقهٔ معترضین پارلمنت لندن در تعرض و توبیخ پولتیک بیکونسفیلد نطق مفصلی نموده میگوید: من اسم «کویت» را در جغرافیای دنیا نخوانده و نشنیدهام، نمیدانم صدراعظم ما چرا ثروت انگلیس را در آنجا مخارج استحکامات جلوگیری دشمن موهومی هند میکند. اگر به کنگرهٔ برلین برای جانبداری عثمانی رفته بود پس چرا چماق دوستی خود را اول به کلهٔ او زد؛ و جزیرهٔ قبرس را از دست او گرفت!… در خاتمهٔ نطق خود میگوید: از حرص جهانگیری وزرای حالیه، بسط مملکت انگلیس از وسعت ممالک قیاصرهٔ روم گذشته، این وسعت به دایرهای میماند که از ضربت روی آب احداث شود، بزرگ و و بزرگتر گردد، و بالاخره از بسط خود محو و معدوم میشود… تاریخ ممالک رومیان به تمثل ما کافی است که هرکس یاد آورد و حالت آیندهٔ ممالک مارا قیاس بکند… روز دیگر بیکونسفیلد در جواب او میگوید: متعرض دیروزی ما نمیداند که ادارهٔ مستملکات ما مثل ادارهٔ رومیان نیست، با قانون اساسی است، و چنان قائم و مستدام است که هیچ نوع حوادث غیر مترقبهٔ روزگار بنای اورا متزلزل نمیکند. پارلمنت انگلیس مشورت خانهٔ روم قدیم نیست، دارالعدلیهٔ محکمی است «که از باد و باران نیابد گزند».. بسط مملکت انگلیس از احداثات ضربت روی آب نیست، دولت انگلیس به تشکیل چندین سلطنت دیگر نیز در تحت حمایت خود مقتدر و منتظر است. در خصوص استحکامات کویت بعد از بیستوپنج سال، هرکس در این مسند جای من نشیند، معنی استحکامات او و منافع مخارج اورا به ملت ما نشان میدهد و دشمن موهومی را محسوس مینماید. بعد از بیست و شش سال الان که این سطور را مینویسم از همان کویت توپخانه و لشکر به «کوشکه» باید بفرستند که جلوگیری حملهٔ روس را در صد فرسخ دور از سرحد هند بکنند. امروز نه بیکونسفیلد زنده است نه گلادستون، اما اثر اقوال هردو محسوس است. وقتی که بیکونسفیلد این سخن را در پارلمنت میگفت دولت روس صد فرسخ از کوشکه دور، و صحرای «آخال» و «مرو» ملک ایران و فاصل سرحدات روس و افغانستان میبود. منظور از ایراد این جملهٔ معترضه تقویت و توسیع خیال مطالعهکنندگان است نه درج نمودن مطالب سیاسی و تاریخی که از وضع این کتابچه بیرون است، و از سلیقهٔ خود مؤلف خارج. پس هرکس مساعی و حرکات خودرا در امور معیشت با میزان احتیاج خود بسنجد میداند که در امور تمدن و ترقی دایر نوع و هیئت جامعه محرک اول همان احتیاج است. آن وقت به سهولت میفهمد که تفاوت ملل وحشی و متمدنه نه در استعداد مادی و فطری است، بلکه در کم و زیادی احتیاج است. وحشی از لباس به پارگی پوست و کرباس اکتفا می کنند، از مسکن به چالاش مختصر و محقر، و از غذاهای لذیذ به گوشت قدید و میوههای خود روی صحرا و بیشهها قانع است، متمدن به لباس حریر و فاخر، غذای لطیف، تجملات خدم و حشم، عمارات عالیه بساتین، باغ، اسب و کاروت محتاج، و مساعی هردو در طبق تحصیل مایحتاج خود صرف میشود. بعد از این توضیح هر ایرانی در این وسعت نظر میتواند بیمعلم بداند که چرا وطن ما ترقی نمیکند؟ چرا رجال ما طالب استبداد است؟ چرا شرف آزادی را نمیفهمند؟ چرا حریت را به اسر عوض میکنند؟ چرا اقوال حق و صدق را تا آخر نشنیده و حالی نشده تکفیر و تکذیب مینمایند؟.. آن وقت تصدیق میکند که ایرانی سرخود تمدن و تربیت را قبول نمیکند، و قدرتی که اورا به صراطالمستقیم ترقی و فخر و شرف هدایت بکند، در خود ایران تولید نخواهد شد، و در این یأس میداند که آخر ما همان انقراض و تلاشی است که همهٔ عقلای بیغرض عالم منتظرند… رومیان قدیم را مثلی است، میگویند: بینظمی داخله غلبهٔ خارجه را تسهیل میکند. حکمای ما میگویند: کثرت ظلم و فساد داعی غضب خدا؛ یعنی نفرت عمومی و تولید نفاق میکند. بدیهی است نتیجهٔ غضب الهی انقراض دولت و فقدان استقلال و اعدام ملیت چندین هزار سالهٔ ما میشود. شاید کسی بپرسد که نادرشاه و امیر کبیر ایرانی نبودند؟! جواب اورا «النادر کالمعدوم۱۹» کافی است. در صحرای کبیر افریقا کندن چاه مثقبی لازم است که یک قطره آب بهای حبات آدمی است. «تو قدر آب چه دانی که در کنار فراتی»… شیرازی که صحنش در زمستان گلستان و خرما را به خر میدهد، و بعد از مرگ باغ ساخته، قصور مزین و خدام و غلمان و حور منتظر استقبال اوست چرا زحمت بکشد؟ تحصیل علم بکند؟ «مکانیک» بشود؟ و کارخانه بسازد؟!… باقی را نگفته میدانی و نوشته میخوانی… منظور ما از این اسرار اشاره و ایمایی است نه اشاعه و اظهار.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/talibov-mesalik-6
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
این تألیف محقر و مختصر را به محضر انور معارفپرور وزیر بینظیر و سیاسیدان صائبالتدبیر، حضرت اجل اشرف حاجی میرزا علیاصغرخان امینالسلطان۲، تقدیم نمودم تا نام نامی و عنوان گرامی آن ادیب وحید و سخنسنج یگانه به شرف معنی این کتاب و داد، و افتخار تاریخی مؤلف بیسواد او بیفزاید.امید که حسن توجه و لطف قبول خودشان را دریغ نفرمایند. حضرت اجل اشرف میدانند که بنده در ایران ملاک نیستم، وظیفه خور نمیباشم، حامل امتیاز و لقب نبودهام، استدعا و تمنایی از احدی ننمودهام، در این صورت از تهمت متملقی و توبیخ مغرضی باک ندارم. مضامین کتاب بهترین دلیل بیغرضی و حقگویی تقدیمکننده، و کمال آزادی واستحقاق پذیرندهٔ معظم میباشد.
Məsalik əl-Mühsinin, birinci hissə«غوغای دم بازار - تطیر آقا مصطفی - تعریف باغ بهادرالملک - محاجهٔ رفقا در سر اقتدار دول اروپا - بیان معنی تقدیر.»دوشنبهٔ ۱۴ ذیقعدهٔ ۱۳۲۰ هجری هیئتی به ریاست بندهٔ راقم محسنبن عبدالله، متشکل از دو نفر مهندس «مصطفی» و «حسین»، یک نفر طبیب «احمد»، و یک نفر معلم شیمی «محمد»، از ادارهٔ جغرافیای موهومی۱ مظفری۲ مأمور شدیم که به قلهٔ کوه دماوند صعود نماییم؛ معدن یخ طرف شمال او را ملاحظه بکنیم، ارتفاع قله را مقیاس و سایر معلومات و مکاشفات را با خریطهٔ۳ معابر خویش به اداره تقدیم نماییم. و این مأموریت را در سه ماه به ختام آوریم.
Məsalik əl-Mühsinin, ikinci hissəدعوت درویش - لگد خوردن او از خرخویش - آمدن یکی از مجتهدین عظام - وجوب تغییر الفبای ما - میرزا و کدخدای ده سنور - معالجهٔ مریض رستاقیغذا حاضر شد. میخواستیم بخوریم، دیدیم از دور مرد قطوری به الاغ لاغر و کوچکی سوار و جوان هیجده ساله در جلو او به سوی شهر میروند. به مصطفی گفتم برو به آنها تکلیف بکن بیایند با ما نان بخورند. مصطفی گفت از دراویش خرمنگرد است، میآیند هر چه داریم میخورند. جوانک هم بچه درویش اوست که بعد از چند سال خدمت مرشد جزو گدایان بیعار خواهد. گفتم شما از کجا میدانید که از آنها و از پرخورها هستند؟ اطعام ابنالسبیل از احکام ممدوحهٔ اسلام است، برو صدا کن بیایند. اگر هرچه داریم میخورند بار شما سبکتر میشود. در منازل عرض راه هر چه خواهی موجود است. مصطفی گفت من به اینجاها بلدم، همهٔ دهات آباد و حاصلخیز است. هرسال صدنفر از این گردن کلفتان میآیند، میگردند، گندم و شعیر۱ و گردو و بادام جمع می کنند، بار کرده، میبرند و میفروشند و صرف الوادی خود مینمایند. آن کاروان الاغ عقبی که از دور نمایان است مال اوست، بگذارید برود. گفتم خوب چنین باشد. صحبت او برای ما تفریح میشود، دعوت کن بیایند.
Məsalik əl-Mühsinin, üçüncü hissəنزول ملک شموئیل به کمبیز دوم شاه ایران - ملکهٔ ایران خود را مسموم کرده وفات میکند - سیفون وزیر اول زن خود را میکشد - حفر خزانه و الواح دیوجانی - ویران شدن درهٔ بایقو - صیادی و تفصیلات او - جعفرآقای کرد میخواهد مهاجرت نماید - جواد بک کد خدا - ورود شهر سمندر و حاکم او.در دو فرسخی سنور درهٔ عمیقی است که از میانش رودخانهٔ «بایقو» میگذرد. شاهراه بزرگ است، روزی هزار نفر آدم و دواب از آنجا عبور میکند. به رفتا گفتم پیش روی ما حالا درهٔ بایقو است. اخبار قلعهٔ قلهٔ کوه اورا که در السنه سایر۱ است شنیدهاید؟ مصطفی و محمد گفتند شنیدهایم، معروف است. حسین گفت تاریخ قلعهٔ بایقو را در کتاب «التکوین» و تألیف «ابوالمعارف لامکانی»، که با خط خود مؤلف در کتابخانهٔ «توهمات سیمرغی» محفوظ است، خواندهام. ماحصل تفصیلات زیادش این است که «کمبیز دوم» پادشاه ایران شبی در خواب دید ملکی بر او نازل شد، گفت چه خوابیدهای؟ برخیز برو به درهٔ بایقو، بالای دره سر کوه قلعهٔ مخروبهای هست. دویست قدم دور از دروازهٔ قلعه زمین را بفرما بکاوند. در آنجا خزانهٔ بزرگی مدفون است در بیاور، مذهب آتشپرستی را ترویج بکن. هشت لوح طلای محکوک با خط «یوجانی» در میان آنها است. آنها را با دست خود بردار که الواح مقدسه میباشند. مضمون الواح را جز «سیفون» وزیر و «پارزم» سردار دیگران ندانند. اگر خلاف این امر را بکنی مغضوب میشوی. کمبیز پرسید تو رسولی یا خود آمری؟ از کجایی؟ اسم تو چیست؟ و آن خزینهٔ مدفون مال کیست؟ گفت من از طرف زردشت روحالله مأمور به تبلیغ این رسالت هستم و یکی از ملایک خدام او میباشم. نام من «شموئیل» است. گفتم خود روحالله در کجا است؟ گفت در آسمان چهارم. گفتم من خط «دیوجانی» را آشنا نیستم. گفت تا آن الواح را دیدی غشاوهٔ۲ چشمهای تو رفع شود. همه را میخوانی و اسرار خلقت را میدانی. هر کس آنها را ببیند میتواند بخواند. اینست سپردم که آنها را جز «سیفون» و «پارزم» کسی دیگر نباید ببیند وگرنه فسادی در زمین پیدا شود که روحالله به زحمت افتد و ترا سخت غضب نماید. کمبیز میگوید پرسیدم که اساس شریعت آتشپرستی چیست؟ اور چگونه ترویج نمایم؟ گفت اساس همهٔ مذاهب خدا پرستی، و حرارت و نور اثر تجلیات وجود واحد و مربی کاینات است. شریعت روحالله معرفت شرف نفس، حفظ وجود، محبت نوع، مساوات تمامی خلقت.