وقتی بیدار شدیم که آفتاب یک نیزه بلند شده بود. سماور را آتش کرده یوسف‌عمو را گفتم: «تا جوشیدن آب سماور، تو هم قدری نان و پنیر خریده بیاور تا برای شکستن ناشتا لقمه‌ای بخوریم.»

یوسف‌عمو رفت. پس از چندی قدری نان آورد اما پنیر نبود. گفت: «به غیر از دکان خبازی همه دکان‌های شهر بسته است. نمی‌دانم چه روز است.» یکی از حمالان کاروانسرا را صدا کرده پرسیدیم که: «چرا دکان‌ها بسته است؟»

گفت: «به مناسبت بودن روز جمعه.»

بسیار خوشم آمد که در این شهر آیین مسلمانی رواج دارد. به‌به! آفرین به مسلمانی مردم این شهر! چایی با نان و پنیر (؟) خوردیم. در نزدیکی منزل ما یک نفر تاجر از اهل مملکت حجره داشت. دیدم او حجره‌اش را گشاده است ولی به اندکی فاصله دیدم دو سه نفر دیگر نزد او آمدند. آن هم برخاسته حجره را بست که بروند. پس از چند قدم که صحبت‌کنان می‌رفتند، به یک‌بار ایستاده به ما سلام کردند.

یکی در نهایت ادب گفت: «به شما عرضی داریم اگر قبول فرمایید.»

گفتم: «فرمایش کنید.»

گفت: «معلوم است که شما تازه وارد شده‌اید قاعدهٔ این مملکت را نمی‌دانید. روزهای جمعه دکان‌های این شهر همه بسته می‌شود لهذا در شهر کسی نیست. ما نمی‌خواهیم که با حالت غربت در شهر تنها بمانید. خواهش داریم که لطف فرموده امروز را مهمان ما باشید تا خارج شهر رفته تفرحی بکنیم.»

دیدم تکلیفشان خالص و بی‌ریاست. گفتم: «به چشم! از غریب‌نوازی شما بسیار متشکرم.»

برخاسته به همراهی ایشان صحبت‌کنان از دروازهٔ شهر بیرون شدیم. در خارج دروازه رودخانهٔ بسیار بزرگی دیدم که همه‌جا از فراز به سوی نشیب در نهایت جوش و خروش روان است. لطمات آب به سنگ‌های بزرگ که در میان رودخانه افتاده است برخورده شبانگاه صدای آن تا نیم فرسنگی شهر را فرا می‌گیرد. دیدم در دو ساحل رودخانه عجب هنگامه‌ای است. در هر سو از هر صنف مردم شهر جوقه جوقه دسته به دسته با هم نشسته‌اند. قدری دورتر از هر دسته بساط غلیان و چایی پهن است و از یک طرف نیز دیگ‌های پلو و آش بر بار است. بسیاری از آن جماعت عبا و سرداری‌های خودشان را -که اغلب آستر آن‌ها ماهوت کلی بود- روی درختان انداخته در کمال آزادی و استراحت نشسته‌اند. در یک سوی خواننده و سازنده و در یک طرف کشتی‌گیری و در سمت دیگر انواع بازی‌هاست. تمام مردم شهر مشغول عیش و نشاط‌اند. خلاصه، منظرهٔ بسیار نیکو و غریبی بود. از پیش هر دسته که می‌گذشتیم به یاران ما تعارف می‌کردند که «بسم‌الله بفرمایید!» ایشان هم به جواب «سلامت باشید!» اکتفا کرده می‌گذشتند. اما زیاده بر سیصد جا این تکلیف و تعارف از طرفین شد -گویا عادت مملکت بر این بوده است. به هر حال پس از طی این عقبات رسیدیم به لب حوض کوچکی که جمعی هم در آن‌جا نشسته بودند. چون ما را دیدند برخاسته به یگانگی سلام دادند. معلوم شد که این دسته رفقای میزبانان ما هستند. جواب سلام را داده نشستیم. ما را به یاران معرفی کردند. تعارفات رسمیه از طرفین به عمل آمد.

از بنده پرسیدند: «کجایی هستید؟»

گفتم: «ایرانی؛ ولی در خارج وطن مسکن داریم.»

گفتند: «در آن صفحات نیز همچنان جای باصفایی هست؟ مردمانش نیز ذوق و صفایی از این قبیل دارند؟»

گفتم: «نه! در آن صفحات طبیب بسیار است، این‌گونه دردها را زود معالجه می‌کنند.»

یکی تعجب‌کنان گفت: «چه‌طور؟!»

گفتم: «بلی! در آن صفحات این‌گونه دردها نیست.»

گفت: «مگر ما بیماریم؟»

گفتم: «بلی! این حالت نوعی از جنون است.»

دیدم که اوقات بعضی از ایشان تلخ شد. گفتم: «آقا جان! هر چه از من دیده و بشنوید به لطف درگذرید. من غریب هستم یا این‌که به انصاف جواب بدهید. دیروز من به شهر شما وارد شدم دیدم در نزدیکی شهر از گرفتاران درد جذام قریه‌ای تشکیل شده است. حالت مسکنت آنان را همه دیده‌اید که از دیدن آن من به خدا پناه می‌برم. معلوم است که اینان اهل وطن و برادران دینی شما هستند. پس شما را لازم بود که اول برای معالجه و پرستاری آنان -که در دور اول علاجش سهل است- مریض‌خانه بنا نمایید که آن برادران و هموطنان خودتان در آن‌جا معالجه شده بدان حالت پریشانی مانند وحوش بیابانی در بن غارها و پایهٔ کوه‌ها زیست نکنند. من درست حساب می‌کنم در این لب‌جوی که برای خودتان تفرجگاه قرار داده‌اید اقلاً سه هزار جمعیت هست و روی هم رفته هر کدامی از اینان نیز امروز دست‌کم یک قران خرج دارند که جمع آن سیصد تومان می‌شود. این مبلغ در ظرف شش‌ماه ایام بهار و تابستان که شما هر هفته مشغول عیش و نشاطاید به شش هفت هزار تومان سر می‌زند که محو و تلف می‌شود. عجب است که از این اسراف و بیماری بر خود می‌بالید و این یکی را لذت می‌شمارید. حیف! صد حیف!»

یکی از آن میان سر برآورد و گفت: «مهمان برادر! مجلس را افسرده مکن!»

سایرین دندان افشرده لب می‌گزیدند. من هم خود را ضبط کرده لب از آن مقوله فرو بستم و متشکرم از این‌که پای کوتک به میان نیامد. سر صحبت را برگرداندیم. نزدیک به غروب بود که دیدم به یک‌بار سر دیگ‌های پلو و چلو از هر سو باز گشت. صدای کفگیرها از ساحل یمین و یسار رودخانه به فلک بلند شد. صدای مهیب جریان آب رودخانهٔ بدان بزرگی ناشنیده ماند. طول این تفرجگاه تقریباً دو میل مسافت است که مردم شهر پهلو به پهلو نشسته بودند. از دو طرف سفره‌ها گشوده گشت. هر دسته‌ای به سر سفرهٔ خود نشسته به خوردن مشغول شدند. پس از برچیده شدن سفره‌ها هر کس به طرفی کشیده، قدری به غروب مانده به‌تدریج صفوف تفرح‌کنندگان متفرق شده دسته به دسته روی به جانب شهر گذاشتند. ما نیز راه منزل خودمان را پیش گرفتیم. پس از رسیدن به منزل تحقیق کردیم که مردم شهر از دیرگاهی این عادت را داشته‌اند. به سبب محدود بودن فکر و خیالاتشان ابداً به توسعهٔ دایرهٔ تجارت مملکت خودشان نکوشیده عمرشان را بدین‌گونه به غفلت به‌سر می‌برند، بلکه همگی از روز پنجشنبه به تدارک تفرج روز جمعه مشغول‌اند. این‌ها همه علامت بیکاری و بی‌خبری است. روزهای شنبه نیز کارشان به صحبت تفرج روز جمعه می‌گذرد که «فلان دسته چنین آمد و چنان رفت. فلان‌کس هم در آن‌جا بود. ما چلو با فلان خورش پخته بودیم، آنان تنها پلو داشتند.»

فردای آن، طرف ظهری به مسجد جمعه -که در حوالی کاروانسرا و نزدیک به منزل ما بود- رفتیم که نماز را در آن‌جا بخوانیم. این مسجد دور تا دورش همه مدرسهٔ طلاب‌نشین و در میان صحن چشمهٔ آب صافی است. تجدید وضو کرده داخل مسجد شدیم. دیدم در یک طرف آن مسجد عالی خربزه انبار کرده‌اند. از مشاهدهٔ آن حال چشمم تیره شد. به سوی دیگر نگاه کرده دیدم دو نفر نشسته‌اند. پیش آمده از یکی پرسیدم: «مؤمن! این خربزه‌ها مال کیست؟»

گفت: «از من است.»

پرسیدمش: «این دکان از کیست؟»

گفت: «مؤمن! مگر نمی‌بینی این‌جا مسجد است نه دکان؟ وانگهی دکان بدین پایه بزرگی کجا دیده شده است؟»

گفتم: «مسجد از کیست؟»

گفت: «مسجد مال کسی نتواند شد. خانهٔ خداست.»

گفتم: «کرایه چند می‌دهی؟»

گفت: «هیچ!»

گفتم: «آیا خدای راضی است که تو بی‌کرایه، خربزه در این جای پاک انبار کرده بفروشی؟»

گفت: «چه بدانم؟»

گفتم: «عمو! از خدا نمی‌ترسید جایی را که خدا برای خود عبادتخانه قرار داده است و احترام آن‌جا بر همه کس واجب است. هر مسلمانی باید به شرایط مخصوص بدان‌جا داخل شده به همان‌طور خارج بشود. شما انبار خربزه قرار می‌دهید؟ این عمل هتک حرمت مسجد و مذهب و شریعت است. آیا هیچ دیده و شنیده‌ای که نصارا در کلیسای خودشان خربزه بفروشند؟ هیچ از خدا و پیغمبر خدا شرم نمی‌کنی؟ مسلمانی این‌جا را ساخته است که سایر اسلامیان در این‌جا جمع شوند و نام خدا را به یگانگی ذکر نموده نماز بخوانند و عبادت کنند. علمای اسلام در این‌جا به مردم وعظ و نصیحت نمایند و آنان را مسائل ضروریهٔ شرعیه بیاموزند و برای اموات مسلمین از خدای مغفرت طلبند و دعا کنند که خدای شکوه اسلام را روزافزون و پادشاه اسلام را بر دشمنان دین مظفر و منصور فرماید و اسلامیان را در اعلاء کلمةالله متحد و متفق سازد، شقاق و نفاق را از میانشان بردارد. مگر در شهر شما عالم نیست یا علمای این شهر از خدا نمی‌ترسند؟ چرا به منع این حالات ناگوار که سبب هتک حرمت اسلام و خلاف آیین مسلمانی است قیام نمی‌نمایند؟ روز رستخیز و هنگام پرسش به خدای چه جواب خواهند داد؟ خدایا این دردهای بی‌درمان را از کجا دوا جویم؟ نمی‌دانم در کیفر کدامین گناه بزرگ بدین تیره‌روزی گرفتار شدم که در هر قدم دردی تازه به استقبالم می‌شتابد. این چه‌طور مسلمانی است؟ "آه اگر از پی امروز بود فردایی!"»

پیرمرد جاهل از این داد و فریاد من بر خود خشکیده برای عذرخواهی این خطا و تسلیت خاطر من گفت: «آقا همیشه که این‌طور نیست، در ظرف سال تنها یکی دو ماه بدین‌جا خربزه می‌گذاریم.»

باری، از قراری که شنیدم در این شهر زیاده بر یکصد باب مساجد و تکایا هست. این‌ها به‌جز از ماه محرم -که ایام تعزیه‌داری حضرت سیدالشهدا علیه‌السلام است- باز نیست. رونق آن‌ها منحصر به ماه محرم است که در هر یک از آن‌ها به شکوه هر چه تمام‌تر آیین عزاداری و سوگواری برپاست. همه‌جا اطعام فقرا و مساکین هست. در منابر شب و روز علمای اعلام و ذاکرین مصائب امام -علیه‌السلام- به مواعظ حسنه و ذکر رزایای وارده بر آل اطهار نبی مختار -صلوات‌الله علیه- گویا و ترزبان‌اند که خیلی به قاعده و مستحسن است؛ اما یازده ماه دیگر را ابواب همهٔ آن‌ها بسته و گرد و غبار تا زانو نشسته است؛ که این یکی در حقیقت موجب هزار گونه تأسف است. یکی می‌گوید سبب این وضع ناگوار علمای مملکت است. دیگری به گردن حاکم ولایت بار می‌کند. جمعی دیگر می‌گویند: «بابا، این همه تقصیر ملت است! علما و حاکم آنان را به جبر داخل مسجد که نتوانند نمود. خودشان باید از اسلام و صاحب مسجد حیا کنند، نمازی را که در خانهٔ هر کدام منفرداً می‌خوانند در مسجد گرد آمده به جماعت بخوانند و ثواب جماعت را دریابند.» حالا کیست که این تقصیر را به گردن ایشان ثابت کند؟ من می‌گویم هر سه گروه مقصرند. به جهت این‌که هر سه از وظیفه و تکالیف خویشتن بی‌خبرند و از مزایای حفظ حقوق و حب وطن و حقوق بشریه غافل. نه طبقهٔ جلیلهٔ علما وطن خودشان را محترم می‌شمارند، نه حکام رعیت را گرامی می‌دارند، نه رعایا اطاعت اوامر حکومت را لازم می‌پندارند. با این حال، معلوم است که اصلاح وضع ممکن نتواند شد.

باری، در این ولایت از ابنیه و آثار عالیه چیزی که قابل نقل باشد نیست، مگر مختصر آثاری از زمان هلاکو و غیره که آن‌ها نیز از عدم اعتنای صاحب ملک از هم ریخته است و امروز به جز توده‌ای خاک چیزی از آن‌ها باقی نیست.

به تصدیق عمومی، شهر مراغه نخستین شهر حاصل‌خیز مملکت آذربایجان است. اطراف این مملکت از چهار جانب تا دو سه فرسنگ مسافت، باغ است. انواع انگور و میوه‌های سردرختی دارد. همه‌ساله مبالغ گزاف خشکبار از آن‌جا به خارج می‌رود. تجارت عمدهٔ مملکت منحصر بر آن است؛ ولی افسوس که اهالی تاکنون، در پرورش باغات و گرفتن محصول و تزیید حاصلات قدمی راه ترقی نپیموده‌اند. به هر نحو که از نیاکان خودشان دیده‌اند همان است؛ از فن زراعت و حراثت به کلی بی‌خبرند. در این اواخر چند نفر از ارامنهٔ بومی و روس بدین معنی، یعنی به غفلت اهالی این ملک- پی برده هر کدام با اندک سرمایه‌ای بدان‌جا آمدند و در ظرف اندک‌مدتی از معاملات خشکبار صاحب کرور شده‌اند و صاحبان املاک مملکت مزدور ایشان. بدتر از همهٔ این غفلت‌ها، شیوع درد بی‌درمان تریاک‌کشی در میان اهالی آن سامان است که جمعی از هر طبقه بدان ناخوشی صعب‌العلاج مبتلا شده‌اند. بعضی بی‌غیرتان دیگر نیز محض رهایی یافتن از قید نماز و روزه و تکالیف حج و زکات، دین حنیف اسلام را به یک سو گذاشته از مذهب «باب» -که سامری عهد اسلام و عبارت از شرک محض و گوساله‌پرستی است- پیروی کرده دنیا و آخرت خودشان را باخته‌اند. به اعتقاد من سبب اصلی این‌همه خراب‌کاری‌ها همانا بیکاری و بیعاری و عدم علم و آگاهی است. هر گاه شخص لقمه‌ای نان و اندکی علم داشته باشد ابداً پی این جماعت -که مقصودشان آباد کردن خود و خراب نمودن عالمی است- نمی‌رود. در این باب تعدیات بعضی از حکام بی‌مروت و ظالمان عالم‌نما، یعنی عالمان بی‌عمل و بدنام‌کنندگان نکونامی چند، نیز خیلی دخیل است.

چنان‌که معلوم است رئیس این طایفه به خیال زنده کردن کیش «ملاحدهٔ الموت» افتاده؛ ظلم حکام و بی‌خبری و بی‌عملی اهالی که تابع موهومات‌اند نیز مؤید مقصود او گردیده، در آغاز کار به پاره‌ای دعوی‌های عوام‌پسند به دعوت مردم برخاسته؛ پس از آن‌که سرها در آن سودا از تن‌ها برافتاد و خانمان‌ها بر باد رفت، بی‌شرمانه پای به پلهٔ بالاتر از اول گذاشته چون گوسالهٔ سامری بانگ «انا ربکم الاعلی!» زدن گرفت. بدبخت، محض راحتی نفس شوم خود و خصومت بعضی از ظلمه، چشم از وطن و حب وطن و حقوق هموطنان پوشیده سنگ تفرقهٔ بزرگی به میان انداخت؛ از فرط حرص ریاست‌طلبی، پریشانی اهالی مملکتی را -که موطن خود و مدفن نیاکانش بود- سبب جمعیت خاطر ناپاک خود پنداشته خوی دژخیمی پیش گرفت و به سوختن هموطنان در آتشی که خود افروخته بود شادمانی کردن آغاز گرفت و با خابهٔ پر باد، که همیشه از رنج آن در عذاب و از معالجه‌اش درمانده بود، به دعوی آفریدگاری برخاست و با آن هیکل منحوس که دیو را از دیدارش نفرت بود عنوان «جمال مبارک» بر خود بست.

عجب‌تر از همه آن‌که از مردمان موثوق‌الکلام شنیده شد در مقام تفاخر به خواصِ تابعان خود می‌گفت که: «من در ایران رنگی به کار برده بازی شگفتی پیش گرفتم که در هر حالت برد و باخت، بازی را برده‌ام؛ "من گرو بردم اگر جفت و اگر طاق آید"، زیرا که ناصرالدین‌شاه ایرانیان را به جرم بابی بودن می‌کشد و چنان خیال می‌کند که بابی کشته؛ حال آن‌که ایرانی کشته است و از متروکات آن باز چیزی به ما عاید است.»

«خدای را، به قساوت قلب بنگرید! این نامرد گویا خود از مردم آمریک و یا آفریک است. گویا خمیرهٔ او از آتش اکثر است و سایر ایرانیان از خاک‌اند. هموطنان خود را به کشتن می‌دهد و بدان حرکت وحشت‌آمیز خود تفاخر هم می‌کند.

در کتب مذهبی او، هر گاه شخص به دیدهٔ امعان نگرد، به‌جز از چند الفاظ مغلقهٔ عربیه و فارسیه مانند «امر اعظم، قلم عز، جمال قدم، هیاکل مقدسه، اغصان افنان، غصن اعظم» و امثال این‌ها چیزی دیگر نیست. در احکام نیز با این‌که تاکنون چندین بر به فساد آن‌ها آگاهی یافته تغییر داده‌اند، باز امروز می‌بینیم که مخلوطی است از آیین زردشت و نصارا و مزدک و ملاحده، که خمیرمایهٔ آن نیز ریاست‌طلبی و بی‌دینی و اباحه است. در مملکت ایتالی، هیکل «کولومب»، کاشف امریک، را از روی ریخته در بسیاری از شهرها در نهایت احترام گذاشته و در زیر آن «هیکل قدس» نوشته‌اند که مردم آن را رب‌النوع وطن‌پرستی دانسته از آن‌رو ستایش می‌کنند. این آقا، یعنی رئیس بابیان، نیز به جهت خراب کردن وطن خود و ریختن خون هموطنان خود، این عنوان بلند را بر خود بسته و در گوشه‌ای از خاک بیگانه نشسته است؛ همه‌روزه، نقود هموطنان ساده‌لوح را به هزار گونه مکر و شید، به نام صدقات و نذور، گرفته به عنوان جزیه به مأمورین جزء دولت بیگانه ایثار می‌کند تا بلکه بتواند نفسی آسوده کشد. «سیرِ تفاوت ره از کجاست تا به کجا!» این شخص عزیز به بافتن چند کلمهٔ عربی مسجع و مقفا به همدیگر، آن‌ها را از کتب منزلهٔ سماویه پنداشته خود را مهبط آن‌ها می‌شمارد. بیچاره غافل از این‌که:

نه هر که طرف کله کج نهاد و تند نشست کلاه‌داری و آیین سروری داند

باری، این‌ها همه دلیل بدبختی ایران و ایرانیان است. در مصر، همه‌روزه از وضع حالات ایشان تفصیل‌ها می‌شنوم. این بیچاره در جایی مثل «عکا» خود ساعتی به اطمینان قلب نمی‌گذراند. هر وقت که تبدلاتی در مأمورین آن‌جا به وقوع رسید یا حاکم تازه وارد شد تا چندی ایشان آرام ندارند تا این‌که به تقدیم هدایا و تعارفات آنان را بر خود رام کنند. اگر از دادن رشوه و تعارف اندکی خودداری نمایند به هر نحو دیگری که دست دهد، نمی‌گذاشته به عنف می‌گیرند. هر چند که در ظاهر «شیخ‌الاعجام» می‌نامند، ولی در باطن می‌دانند که چه مسلکی در پیش دارد. چون مایهٔ مداخل مأمورین است لهذا پرده‌دری نمی‌کنند.

گرچه ذکر این تفاصیل از موضوع این سیاحتنامه خارج بود و مرا با دین و مذهب کسی کاری نیست، دانای ضمایر خداست.

گر جملهٔ کائنات کافر گردد بر دامن کبریاش ننشیند گرد

اما درد بی‌درمان وطن‌پرستی بر این‌ام واداشت که چرا خواص هموطنان ما به سبب تسویلات نفسانی و حب ریاست مشتی مردمان بی‌تمیز -که دست از پای نمی‌شناسند- مایهٔ این‌چنین تفرقه در میان ملت باشند؟ واضح است که سبب تمامی این اوضاع ناملایم غفلت حکام و علمای مملکت است.

باری، دلم از گشت و گذار مراغه سیر شد. وضع پریشان آن‌جا بیشتر پریشانم کرد. حالت مردم شهر را -چنان‌که گفتیم- از دنیا به همان قوت شبانه‌روزی قانع‌اند. نمی‌خواهند از آن نقطه که ایستاده‌اند قدمی بالاتر گذارند. تن‌پروری، بیعاری، در تمامی رگ و ریشهٔ ابدانشان جای گرفته؛ یک برادر به سبب ابتلای ناخوشیِ جذام از خانه و لانه دور، برادر دیگر در کنار رودخانه با دیگران در عیش و سرور؛ جمعی هم مبتلای درد بی‌درمان تریاک‌کشی شده‌اند که بدتر از جذام است؛ از معنی «حب‌الوطن من‌الایمان» همگی بی‌خبر؛ برخی نیز که فی‌الجمله چیزی به گوششان رفته عنوان عرفان بر خود بسته به گوشه‌ای نشسته‌اند، کلام بزرگان دین مبین را -که محض نصیحت عامه و فهمیدن و کاربستن عمومی فرموده‌اند- به تأویلات پیچاپیچ متصوفانه، که مایهٔ خرابی همهٔ کارهای معیشت عمومی است، برخاسته می‌گویند: «ای بابا! مقصود از وطن این وطن صوری نیست. "آن وطن مصر و عراق و شام نیست / آن وطن شهری است کورا نام نیست." غرض وطن معنوی یعنی آخرت است.» حال آنکه کج فهمیده‌اند و کج می‌گویند. پیغمبر بزرگوار ما -علیه‌السلام- برای حفظ و حب وطن اخروی درع به تن مبارک خود راست نمی‌فرمود و شمشیر به کمر مقدس خود نمی‌بست و در روز فتح مکه آن خطابهٔ مقدس را که معنی «حب‌الوطن من‌الایمان» بود به وطن اخروی خطاب نمی‌فرمود. به خدای واحد قسم که به همان فضای مکه و در و دیوار مکه -که وطن اصلی و مسقط‌الرأس حضرت نبوت‌پناهی بود- خطاب می‌فرمود که خود از بیانات الهام آیاتش علایم مسرت خاطر اقدس آن راهنمای کل پدیدار است و سزاوار چنان است که مسلمانان غیرتمند پاک‌دین معنی «حب‌الوطن» را از آن سرچشمهٔ فیوضات خداوندی بیاموزند و بدانند وطنی که به حب آن مأموریم همانا خاک پاکی است که در آن به عرصهٔ وجود آمده‌ایم و حفظ و حب همان فضا و در و دیوار گلین آن -که مسکن عیال و اولاد و ناموس ما و مدفن نیاکان ما و محل نشو و نمای ما است- بر ما واجب و فرض عین است.

Gecə yaxşı yatdıq. Ayıldığımız vaxt günəş çıxıb bir nizə boyu üfüqdən qalxmışdı. Samovara od saldım, Yusif əmiyə dedim:

"Çay hazır olana qədər bir az pendir-çörək al gətir, qəlyanaltı eləyək."

Yusif əmi getdi. Az sonra çörək alıb qayıtdı. Amma pendir yox idi. Dedi:

"Çörəkçi dükanından başqa şəhərin bütün dükanları bağlıdır. Bilmirəm bu gün nə günüdür." Karvansaranın hamballarından birini çağırıb soruşdum.

"Dükanlar nə üçün bağlıdır?"

"Cümə günü olduğuna görə bağlıdır," -- dedi.

Doğrudan da, bu sözdən çox xoşum gəldi. Heç olmasa bu şəhərdə müsəlmançılıq qayda- qanunlarını gördük. Bəh-bəh, afərin bu şəhər əhalisinin müsəlmanlığına!

Pendirsiz çörəklə çayı içdik. Bizim mənzilin qonşuluğunda bu şəhərin tacirlərindən birinin hücrəsi var idi. Gördüm gəlib hücrəsini açdı. Ancaq azacıq keçməmiş iki-üç nəfər onun yanına gəldi. O da durub hücrəni bağladı və dostları ilə bərabar getmək istədi. Söhbət eləyə-eləyə bir neçə addım gedib dayandılar, dönüb bizə salam verdilər. Onlardan biri ədəblə dedi:

"Sizə bir ərzimiz var, əgər icazə versəniz deyərəm."

"Buyurun," -- dedim.

"Məlum olduğundan bu şəhərə təzə gəlibsiniz, ona görə də hələ buranın qaydasını bilmirsiniz. Cümə günləri bu şəhərdə bütün dükanlar bağlı olur. Şəhərdə də bir adam olmur. Biz istəyirik ki, siz qərib olduğunuz üçün şəhərdə tək qalıb darıxmayasınız. Xahiş edirik lütf buyurub bu gün bizim qonağımız olasınız. Gəlin gedək şəhərdən kənarda bir qədər gəzək."

Gördüm təklifləri ixlas üzündən olub, hər cür riyadan uzaqdır. Dedim:

"Kamali-meyl ilə hazırıq. Qəribnəvazlığınız üçün sizə çox təşəkkür eləyirəm."

Biz də durduq, onlara qoşulub söhbət eləyə-eləyə şəhərin darvazasından çıxdıq. Darvazadan eşikdə çox böyük bir çay gördüm. Üzüaşağı coşa-coşa gurlayıb axırdı. Su axdıqca çayın ortasındakı iri daşlara dəyib şaqqıldayır, belə ki, gecə vaxtı səsi şəhərin yarım ağaclığından eşidilirdi. Bir vaxt baxıb gördüm çayın hər iki sahilində qəribə bir həngamə var. Hər tərəfdə şəhərin müxtəlif peşə sahibləri və əhalisi dəstə-dəstə oturub istirahət edirdilər. Bir az aralı çay- qəlyan büsatı qurulmuşdu. Aş-plov qazanları da başqa tərəfdə asılmışdı. Çoxları əbasını və geyməsini çıxarıb, ağacların üstünə atmışdılar. Onların astarı əsasən qırmızı mahuddan idi. Hamı tam sərbəstliklə əyləşib istirahət edirdi. Bir tərəfdə çalğıçılar çalır, o biri tərəfdə xanəndələr oxuyurdular. Bir yanda güləşirdilər, o biri yanda müxtəlif oyunlarla məşğul idilər. Bir sözlə, bütün şəhər əhalisi eyş-işrətlə məşğul idi. Olduqca gözəl və qəribə mənzərə idi. Hər bir dəstənin yanından keçəndə bizim yoldaşlarımızı dəvət eləyib deyirdilər: "Bismillah, buyurun". Onlar da: "sağ olun" deyib keçirdilər. Bu dəvət və təklif heç olmasa üç yüz yerdə təkrar olundu. Deyəsən burada adət belədir. Bu təmtəraqdan ötüb, kiçik bir hovuzun başına gəlib çatdıq. Bir dəstə də onun ətrafında yerbəyer olmuşdu. Bizi görən kimi hamısı durub ədəblə salam verdilər. Məlum oldu ki, bu dəstə bizim qonaqçıların yoldaşlarıdır. Salamın cavabını verib əyləşdik.

Qonaqçılarımız bizi yoldaşlarına təqdim etdilər. Onlar bizə xoş-beş dedilər. Biz də onlara təşəkkürümüzü bildirdik. Məndən soruşdular ki, haralısan. Dedim iranlıyam, ancaq vətəndən xaricdə yaşayıram. Dedilər:

"O tərəflərdə də bu cür səfalı yerlər varmı? Camaatında belə əyləncələrə zövq, rəğbət görünürmü?"

Dedim:

"Xeyr, o tərəflərdə həkim çoxdur, bu cür xəstəlikləri tez sağaldırlar."

Biri təəccüblə soruşdu:

"Necə?"

"Bəli, ərz elədim ki, o tərəflərdə bu cür xəstəliklər yoxdur."

"Məgər biz xəstəyik?"

"Bəli, bu halət bir növ dəlilikdir."

Gördüm sözlərim onların bəzisinin xoşuna gəlməyib pərt oldular. Dedim:

"Mənim möhtərəm ağalarım, xahiş edirəm sözlərimdən inciməyəsiniz. Əgər bir xilaf iş məndən baş versə də, gərək qəribliyimə bağışlayasınız, ya da ki, insaf üzündən cavab verəsiniz. Mən sizin şəhərə dünən gəlmişəm. Şəhərin yaxınlığında gördüm ki, cüzam xəstələrindən bir kənd təşkil olunubdur. Onların acınacaqlı halını yəqin ki, hamınız görmüsünüz. Mən onları gördükdə allaha pənah aparıram. Məlumdur ki, bunlar sizin həmvətənləriniz və din qardaşlarınızdırlar. Belə olduqda siz gərək əvvəl onları müalicə etmək üçün bir xəstəxana açaydınız. Bu xəstəlik ilk mərhələsində çox asanlıqla müalicə olunur. Belə bir xəstəxana olsaydı sizin həmvətənləriniz orada sağalar, pərişan halda çöl heyvanları kimi mağaralarda, dərə-təpədə yaşamazdılar. Mən baxıb görürəm ki, sizin bu gün gəzib əyləndiyiniz bu çayın qırağında azı üç min nəfər adam var. Bunların hər birisi üst-üstə azı bir qran xərcləyəcək ki, bunu da bir yerə toplasaq üç yüz tümən olar. Bu məbləğ sizin hər həftə gəzintiyə çıxdığınız yaz, yay mövsümlərində altı-yeddi min tüməndən ibarət olar. Siz bütün bu pulları gətirib burada bütünlüklə korlayırsınız. Çox qəribədir ki, siz burada gəlib pul dağıtmağınıza, arsızlığınıza güvənirsiniz, onu ləzzət sayırsınız. Heyf, yüz heyf!..."

Yanımızdakılardan biri başını qaldırıb dedi:

"Qonaq qardaş, məclisimizi soyutma görək!"

O birisilər dişlərini qıcırıb dodaqlarını çeynəyirdilər. Mən də özümü yığışdırıb ağzımı yumdum. Yaxşı ki, kötək məsələsi ortaya gəlmədi. Söhbət dəyişildi. Gün batana yaxın hər tərəfdə çilov- plov qazanlarının başı açıldı. Çayın sağ-sol tərəflərindən kəfgirlərin sədası göylərə ucaldı. İndi o böyüklükdə çayın gurultusu daha eşidilmirdi. Bu gəzinti yerinin uzunluğu iki ağacdan çox olardı. Şəhər əhalisi yanbayan əyləşmişdi. Hər iki tərəfdə süfrələr döşəndi, hər dəstə öz süfrəsinin başında əyləşib yemək-içməklə məşğul oldu. Süfrələr yığılandan sonra hər kəs bir tərəfə çəkildi. Axşamüstü yavaş-yavaş cərgələr seyrəlməyə başladı. Camaat dəstə-dəstə dağılıb şəhərə tərəf üz qoydu. Biz də öz mənzilimizə tərəf yollandıq. Mənzilə çatdıqdan sonra bildik ki, bu şəhərin əhalisi çox qədimdən bu gəzintiyə adət etmişdir. Fikir-xəyalları məhdud olduğuna görə öz yerlərinin ticarətini genişləndirmək haqqında heç vaxt düşünməmişlər. Ömürlərini bu sayaq qəflətdə keçirirlər. Hamısı cümə axşamından başlayıb cümə gününün tədarükünü görürlər.

Bunların hamısı işsizlik, bir də hər şeydən xəbərsizlik əlamətidir. Şənbə günləri də işləri cümə günü haqqındakı söhbətdən ibarət olur. Misal üçün biri deyir: "Filan dəstə belə gəldi, belə getdi. Filankəs də orada idi. Biz çilovu filan xuruşla bişirmişdik, onların ancaq plovu var idi...."

Bu vilayətdə gözə çarpan tarixi bina və abidə yoxdur. Ancaq Hülaku xan və başqaları zamanından bir sıra binalar var imiş. Onlar da ev sahibinin etinasızlığından dağılıb aradan getmişdir. Hal-hazırda bir yığın torpaqdan başqa onlardan bir iz-əsər qalmamışdır.

Hamı bilir ki, Marağa Azərbaycan məmləkətinin birinci dərəcəli məhsuldar şəhəridir. Bu şəhərin dörd tərəfini iki-üç ağac enində meyvə bağları əhatə edir. Bu bağlarda müxtəlif növlü üzüm və meyvə ağacları var. Hər il külli miqdarda xüşgəbar məhsulları oradan xaricə göndərilir. Əslində bu vilayətin əsas ticarəti quru meyvə məhsullarıdır. Ancaq, çox təəssüf ki, hələ indiyədək əhali bağları yeni üsulda becərmək, məhsulu artırmaq yolunda bir addım belə irəliyə gedə bilməmişdir. Ata-babalarından nə qalmışsa onunla kifayətlənmişlər. Müasir əkinçilik və bağçılıq elmindən tamamilə xəbərsizdirlər. Son vaxtlarda bu yerlərdə yaşayan ermənilərdən və ruslardan bir neçə nəfəri bu vilayətin əhalisinin qəflətdə qalmasından xəbərdar olub cüzi sərmayə ilə oraya gəldi, az bir müddət ərzində xüşgəbar alverindən külli miqdarda gəlir sahibi olub, Marağa mülkədarlarını özlərinin muzduruna çevirdi.

Hər cür tərəqqidən qafil olmaqdan daha betəri bu yerin əhalisi arasında tiryək çəkmək kimi ağır dərdin geniş yayılmasıdır. Camaatın hər zümrəsindən bir dəstəsi bu dərmansız dərdə mübtəla olubdur. Mənim fikrimə görə, bütün bunların əsas səbəbi işsizlik, arsızlıq, cəhalət və nadanlıqdan başqa bir şey deyildir. Əgər birinin bir tikə çörəyi və cüzi savadı olsa, heç vəch ilə öz ciblərini doldurmaq üçün dünyanı xarab etmək istəyən bu camaatın ardınca getməz. Əlbəttə, bu işdə bir para mürüvvətsiz hakimlərin təcavüzü, eləcə də ruhani donuna girmiş, yəni əməlsiz alimlər və yaxşı adamların adını korlayan bəzi zalımların fəsadı da təsirsiz olmamışdır.

Məlum olduğu üzrə, bu tayfanın başçısı Ələmut mülhidlərinin məzhəbini əhya etmək məşqinə düşmüşdür. Hakimlərin zülmü, xurafata və mövhumata inanan əhalinin savadsızlığı və avamlığı onun işinə rövnəq vermişdir. Əvvəllər o, bir para avam aldadan şüarlarla camaatı öz başına topladı. Belə ki, bu sövdada bir çox başlar kəsildi, hədsiz-hesabsız evlər dağıldı, ailələr başsız qaldı. O isə həyasızcasına bir pillə də yuxarı qalxıb, Samirə buzovu kimi, "mənəm ulu allah" dedi. Öz alçaq nəfsinin istəklərini ödəmək, bir də bəzi zalımlarla düşmənçilik etmək məqsədilə bu bədbəxt vətəni, vətənpərvərliyi və həmvətənlərinin hüququnu tapdalayıb, böyük bir təfriqə daşı ortalığa atdı. Məqampərəstlik həvəsinin şiddətindən öz asudəliyini vətəni və babalarının məzarı olan bir ölkənin əhalisini pərişanlığa və fəlakətə düçar etməkdə gördü. Cəlladlara xas olan bir sifətlə alovlandırdığı odda həmvətənlərinin alışıb yanmasına sevindi. Bundan sonra, həmişə dərdini çəkib dərmanından aciz qaldığı şişmiş xayası ilə allahlıq iddiasına düşdü. Divi vahiməyə salan o mənhus heykəli ilə özünə "camali-mübarək" ləqəbi verdi. Qəribə burasıdır ki, inanılmış adamlardan eşitdiyimə görə, bu həzrət özünü öyüb, yaxın müridlərinə deyirmiş ki: "Mən İranda elə bir rəng işlədib oyun oynadım ki, onun ciki də mənimdir, bökü də. Ona görə ki, Nasirəddin şah iranlıları babi olduqlarına görə qırır. O elə bilir ki, babiləri öldürür. Halbuki, əslində iranlıları qırır. Bundan əlavə, qırılanların malından da bizə bir şey çatır".

Siz allah, bu namərdin rəhmsizliyinə, daş ürəkliliyinə bir baxın! Elə bil ki, özü iranlı deyil, amerikalı va ya afrikalıdır. Guya iranlılar torpaqdan törəyib, o özü isə oddan yoğrulmuşdur. Öz həmvətənlərini ölümə verir, bu alçaq vəhşiliyinə görə öyünür də.

Onun dini kitablarına diqqətlə baxılsa, "əmri-əzəm", "qələmi-izz", "cəmali-qədəm", "həyakili- müqəddəsə", "əğsan", "əfnan", "rəsmi-əzəm" və bu kimi bir ovuc qəliz və gurultulu ərəb-fars sözlərindən başqa bir şey olmadığı məlum olar. Dini ehkamlarının da fasid olmasının indiyə qədər üzə çıxıb, bir neçə dəfə dəyişdirilməsinə baxmayaraq, Zərdüşt, Nəsrani, Məzdək və ismailiyyə mülhidlərinin dini ehkamının tərkibindən ibarət olduğu aydın məsələdir. Bunların da hamısının xəmirinin mayası məqampərəstlik, dinsizlik və fəsaddan başqa bir şey deyil. İtaliyada Amerikanı kəşf edən Xristofor Kolumbun tuncdan heykəli tökülərək böyük hörmətlə bir çox şəhərlərdə qoyulmuş və onun altında "heykəli-qüds" yazılmışdır. Vətənpərvərlik ilahisi hesab olunan bu heykəl hamı tərəfindən sevilir, ona hamı sitayiş edir. Babilərin rəisi olan bu həzrət də əcnəbi torpağının bir guşəsinə sığınıb, öz vətənini xarab etdiyinə görə, həmvətənlərini qırğına verib nahaq qanlar axıtdığına görə bu böyük ləqəbi özünə bağlayıbdır. Min hiylə və təzvirlə sədəqə, nəzir ünvanı ilə həmvətənlərindən topladığı pulları o, cizyə babətindən əcnəbi dövlətin kiçik məmurlarına təqdim edir ki, asudə nəfəs çəkməyə imkanı olsun. Bu iki heykəlin təfavütü gör haradan harayadır?! Bu həzrətin yeganə kəraməti ondan ibarətdir ki, bir neçə səcli və qafiyəli ərəb sözlərini quyruq-quyruğa bağlayıb, onları göydən nazil olunmuş vəhy və özünü katibi-qeyb hesab edir. Biçarə daha bilmir ki, "hər oxuyan Molla Pənah olmaz".

Nə isə, bunların hamısı İranın və iranlıların bədbəxtliyinə bir dəlildir. Misirdə hər gün onların vəziyyətindən qəribə xəbərlər eşidərdim. Bu yazıq, Əka kimi bir yerdə bircə saat da arxayın yaşaya bilmir və oranın dövlət məmurlarından biri dəyişildikdə, yaxud təzə hakim gəldikdə, bunların gözünə yuxu getmir. Təzə gələn məmurları peşkəş və hədiyyələrilə özlərinə ram etmədikcə xəyalları rahat olmur. Əgər bunlar öz əlləri ilə hədiyə və peşkəş aparmasalar da, məmurlar bəhanə tapıb zorla alacaqlar. Hərçənd ki, zahirən ona "Şeyxül-əcam" adı veriblər, amma batində nə kimi məsləkə qulluq elədiyini yaxşı bilirlər. Gəlir mənbəyi olduğu üçün məmurlar pərdəni yırtmaq istəmirlər....

Axı nə üçün gərək bizim həmvətənlərimizdən bəzisi bir ovuc əlsiz-ayaqsız adamlara başçılıq etmək tamahı ilə millət arasında belə bir dərin təfriqəyə səbəb olsun? Məlumdur ki, bu xoşagəlməyən vəziyyətin meydana gəlməsində məmləkətin başçıları və ruhanilərin qəfləti əsas amil hesab edilməlidir.

Xülasə, Marağanı seyr etməkdən də doydum. Oranın pərişan vəziyyəti mənim halımı daha da pərişan elədi. Bu şəhərin əhalisinin əhval-ruhiyyəsini bir-iki sözlə belə xülasə etmək olar -- çörək pulu qazanmaq. Daha bundan artıq heç bir təvəqqeləri yoxdur. Durduqları yerdən də bir addım belə irəli getmək fikrində deyillər. Tənbəllik, arsızlıq onların sümüyünə, iliyinə işləyibdir.

Qardaşın biri cüzam xəstəliyinə tutulduğuna görə evindən, uşaqlarından ayrılıb ölümlə əlbəyaxa olduğu halda, o biri qardaş çay qırağında öz tay-tuşları ilə əyləşib eyş-işrətlə məşğuldur. Bir parası da cüzam xəstəliyindən betər olan tiryəkə mübtəla olubdur. Hamısı vətənpərvərlik duyğularına biganədir. "Vətən sevgisi allaha inam bəsləmək kimidir" kəlamından xəbəri olan yoxdur!

Qulağına azdan-çoxdan bir şey dəymiş varsa da özünü "əhli-irfan" hesab edib, bir guşədə əlini əli üstə qoyub əyləşmişdir. Bunlar imam-övliyanın ümumin məsləhəti və xalqın mənfəəti üçün buyurduqlarını insanların məişətinin pozulmasına səbəb olan təsəvvüfün dolanbac istilahları ilə təbir edib deyirlər: "Ay canım, o ayədə vətən deyil:

Nə Misirdir, nə İraqdır o vətən, O yerin heç adı yoxdur, anla sən!

Vətəndən məqsəd mənəvi vətən, yəni axirətdir" -- deyirlər. Halbuki onlar tərs başa düşmüş, yanlışlığa düçar olmuşlar. Bizim peyğəmbərimiz bədəninə zirehli paltar geyəndə və ya belinə qılınc bağlayanda məqsədi axirət vətənini qorumaq və ya onu sevmək deyildi. Əgər belə olsaydı, Məkkənin fəth edildiyi gün "vətən sevgisi allaha inam bəsləmək kimidir" kəlamının əsil mənası olan məşhur xütbəsini oxumazdı. O xütbəni peyğəmbər öz əsil vətəni, doğma diyarı və anadan olduğu yer olan Məkkənin fəzasına, onun evlərinə, küçələrinə, qapılarına və divarlarına xitabən buyurmuşdur. İlhamla dolu sözlərindən o böyük başçının könlündəki sevinclər aşkar görünür.

Müsəlmanlar bilməlidirlər ki, sevməli olduğumuz vətən, qoynunda boy atdığımız həmin müqəddəs torpaqdan ibarətdir. Əhl-əyalımızın məskəni namusumuzun sığınacağı, babalarımızın dəfn olunduğu yer olan və bizi boya-başa çatdıran bu palçıq dam-divarı qorumaq və bu mühiti sevmək bizim müqəddəs vəzifəmiz və zəruri borcumuzdur.

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

Poems by other poets