İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 17
قصیدهٔ وطنیه، من کلام بدیع
الا بکوش به حفظ دیانت و ناموس
که گشته رایت اسلام در جهان معکوس
به اتحاد بکوشید از آنکه هر ملت / قوی نمیشود الا به اتحاد نفوس
به اتفاق گرایید ای مسلمانان / که از نفاق شده نجم سعدتان منحوس
ز اتفاق شود عرض و نامتان محفوظ / ز اتفاق شود عرض و جانتان محروس
برای صید تو در چار سو نموده کمین / پلنگ قطب شمال و نهنگ اوقیانوس
یکی ز جانب برّ و یکی ز بحر تو را / احاطه کرده چو پروانهوار بر فانوس
به دفع دشمن بد دل کمر ببند ای دوست / مکن هراس از او همچو ماکیان ز خروس
بزن به عرصهٔ همت قدم به صد امید / مباش از مدد کردگار خود مأیوس
ز فرّ علم بسی بندگان شدند آزاد / تو تا به چند به بند جهالتی محبوس
در این زمانه که تغییر یافتهست زمان / نشان علم و هنر شد ز هر کران محسوس
به کار کی خورد این کار ناپسند امروز / که مانده ارث شما را ز عهد دقیانوس؟
تفنگ «ماوزر» آید به کار و توپ «کروپ» / در این زمانه نه شمشیر و نیزه و دبّوس
دریغ و حیف که در غفلتی و بیخبری / که خصم بر تو نهاده ز هر طرف جاسوس
یکی به رسم تجارت برد منال تو را / یکی به اسم دیانت همی کند سالوس
خیال فاسدشان این بود که ماها را / زبون کنند چو قوم جهود و قوم مجوس
خلاصه، واقف خود باش چشم خود کن باز / مشو فریفتهٔ این گروه بیناموس
علاج واقعه قبل از وقوع گر نکنی / ز کار خود بشوی نادم و خوری افسوس
اگر بمانی چندی دگر بدین منوال / نهال کفر شود در دیار تو مغروس
به جای صیحهٔ بانگ اذان نخواهی دید / به غیر رشتهٔ زنار و نغمهٔ ناقوس
خموش باش «بدیعا» که در جهان ما نیز / نمودهایم ترقی ولی بسی معکوس!»
حاجی تبریزی با وجد و طربی عجیب گفت: «خدا توفیق دهد این گونه شعرا را! اگر عموم شعرای ما در این مسلک قدم زده، آواز یکدیگر داده داد وطنپرستی میزدند، یقیناً ما را از گرداب مهلک جهالت به ساحل نجات و از تیه گمراهی به شاه راه هدایت و سعادت میرساندند و نهال معرفت در دل ما غرس میکردند، نه مانند امروز اهل وطن ما در ظلمتکدهٔ جهالت و نادانی نشسته مرثیهٔ وطن خوانده گریه کردندی. ادبا و شعرای سایر اقوام و ملل چون قبل از وقت از این مراثی خوانده جریدهنگاران اشک قلم فصاحت شیم را بر صفحهٔ اوراق، قبل از نزول بلا، جاری ساخته آواز نالهٔ جانگدازشان در مسامع آحاد و افراد طنینانداز شده از خواب غفلت بیدار و از غرور حیرتشان هشیار، افراد ملت هم خدمات آنها را تقدیس و تکریم نموده بر احترام و قدرشان افزودهاند؛ ولی ما ایرانیان بدبختانه یک روزنامهٔ حبلالمتین داریم آن هم خارج از وطن، و نگارشات و نصایح حکیمانهٔ او را با نظر حقارت دیده و حکایت گربه و موش و دزد و قاضی میپنداریم و به جای تعظیم و تکریم از بیحرمتی در حق مدیر محترم آن چیزی فروگذار نمینماییم. واقع، جای آن دارد که گفته شود که «من نمیشنوم بوی خیر از این اوضاع.» در حقیقت، باید گفت قلوب ما مرده است. «عیسی دمی کجاست که احیای ما کند؟»
ابراهیمبیگ، با حالی که معلوم بود که هیچ جواب این سخنان ندارد گفت: «شما هم پس از سه و چهار سال از این مقوله صحبتها فراغت حاصل خواهید نمود. نقصان ما این است که دیر بیدار شدهایم. هر چند دیر آمده ولی در نبسته و عنقریب گل امید میشکفد و نسیم رحمت میوزد.
باش تا صبح دولتت بدمد / کاین هنوز از نتیجهٔ سحر است.»
بنده را در سویس [سوئز] بعض کارهای لازمی روی داد رفته آنها را صورت داده برگشتم. یک روز پس از ورود من، پست آمد. به غیر از یک طغری مکتوب طهران نداشتیم. او را گرفته آوردم پیش ابراهیمبیگ، گفت: «غیر از این دیگر خطی نبود؟»
گفتم: «نه!»
گفت: «اگرچه سخنان مشهدی حسن بیسر و دم است و چیزی از آن مفهوم نمیشود، باز هم بخوان ببینم چه نوشته!»
سر پاکت را باز کرده بدین قرار بود:
صورت مکتوب نمرهٔ پانزده مشهدی حسن از طهران
فدایت شوم مطلب قابلی ظهور ننموده که سبب تصدیع شود، ولی چون چاپار عازم آن صوب بود، دو کلمه به جهت اظهار سلامتی معروض میدارد. سابقاً نوشته بودم که اعلیحضرت اقدس همایونی خیال سفر فرنگستان دارند. ده روز بعد از عید اضحی، با شوکت خسروانی موکب همایون به سمت فرنگستان لوای عزیمت افراشت. در رکاب ظفر انتساب همایونی موش و بقر و خرگوش خبلی هستند. با اینکه اکثری از آنان که مشتاق این سفر بودند محروم گشتند، یعنی صدراعظم از اشخاصی که در خیرخواهی شبهه داشت، بعضی را مأمور و برخی را معزول و از رکاب همایون اعلی تبعید نمود. در میان محروم شدگان همهمه و گفتوگو بسیار است. این جماعت هم داستان در عزل صدراعظم هستند، و خیانات او را یکان یکان در هر محفل و مجلس به موقع مذاکره درمیآورند و عزل امینالدوله را بهانه نموده در هر جا منتشر میسازند که استقراض شد جهت مصارف معلوم و معین، به هیچ یک اقدام نکرده؛ عمده بند اهواز بود که نسیاً منسیاً ماند، تأسیس بانک دولتی بود موقوف شده، اصلاح معاش و امور لشکری بود فراموش شد، تعمیر و تنظیم کشوری بود از یاد رفت، صدراعظم با رفقای اسرار خود پولها را در میانه تقسیم نمودند. هر یک به وسیله و یک طرزی در این باب سخن میراند. اکثر این مدعیان کسانی میباشند که از وجه استقراضی حصه و قسمت آنان داده نشده دلشان میسوزد و برخی هم حقیقتاً من باب دوستی و محبت وطن و دلسوزی ابناء وطن است که پول را رنود به یغما بردند و قرض بر ذمهٔ ملت باقی ماند.
خلاصه، مدعی صدراعظم بسیار شده. پس از مراجعت آن هم خدمت شایسته به این جماعت که در غیاب او میدانداری میکنند خواهد کرد. کیفر اعمال و گفتار یکیک را خواهد داد و این گروه که جمعاند پس از مراجعت او پریشان خواهند شد و هر کس گفتههای رفیق خود را در پیش صدراعظم اظهار خواهد نمود؛ چه، این جماعت بدتر از اهل کوفه هستند، روزی سه بار بیعت کرده و میشکنند، دین و آیین، مذهب و ایمان، وطن و ناموس، غیرت و حمیتشان پول است.
از هر چه بگذری طلب پول خوشتر است
پیغام اشرفی سخن روح پرور است!
آیهٔ صداقت درستکاری در شأن هیچ یک از آنها نازل نشده، کسانی که شبان دراز چراغ خود را افروخته غیبت صدراعظم کرده و لعنت بر او خواندند، امروز او را سجده کرده زمین ادبش میبوسند. عجب عالمی داریم و ما عجب ملتی هستیم که نه در قول خود ثبات و نه در فعل خویش استقامت داریم! بر هر نیک و بد شتابان ولی در اجرای او ابداً اقدامی بروز نمیکند. ای من فدای آنکه دلش با زبان یکی است!
لا الی هؤلاء و لا الی هؤلاء. مذبذبین بین ذلک خسر الدنیا و الآخره.
بالجمله اوضاع خراب، مملکت سراب، نان و آذوقه کمیاب، دل ملت کباب، راه صواب مسدود و از شیخ و شاب در هر قصبه جز یغماگری و صدای الجوع الجوع چیزی بروز نمیکند. جمعی گرسنه از آذربایجان با هزاران اضطرار بدون برگ و بار به دربار گردون مدار استقرار یافته، با اینکه خیلی نگذشته هر یک ثانی اثنین قارون گشته، ادعای نمرودی و نخوت فرعونی بروز میدهند. در هر خانه غیر از تلف شدن وجوهات استقراضی صحبتی در میان نیست. از این بعد لازم است که سرکار حقیر را از احوالات فرنگستان مطلع فرمایید. و جناب یوسف عمو را سلام مخصوص دارم. اقل حسن کرمانی.
در حاشیهٔ خط نوشته بود: «واقعاً حبلالمتین بیداد میکند و بر ذمهٔ ملت حق بزرگ دارد، از نصیحت و ایقاظ ابناء وطن چیزی فروگذارده، اگر در ملل دیگر بودی اعتبارش به درجهٔ قصوی رسیدی؛ دولت و ملت را واجب است قدر این گوهر دانش را بدانند و حق او را بشناسند. ولی قطع دارم که اگر سخنان حقانی خود را دنبال کند آنقدر نمیکشد که این خائنان دولت و ملت، از ترس بروز خیانت خود و بیدار گشتن اهالی از خواب غفلت، قدغن نمایند به ایران نیاید و ملت را از فیض مطالعهٔ آن نامهٔ مقدس محروم و بیبهره گردانند، کفی بالله نصیراً».
بعد از شام در زدند، حاجی مسعود آمده عرض کرد: «حاجی محسن آقا با مهدی بیگاند.»
ابراهیمبیگ گفت: «بالا چراغ بگذارند، بگو بفرمایید!»
برخاسته رفتیم بالا، حاجی محسن آقا گفت: «یوسف عمو! حبلالمتین آمده، قصیدهٔ وطنیهٔ در او مندرج بود، به مهدی بیگ گفتم برویم قصیده را پیش ابراهیمبیگ بخوانیم و یوسف عمو بنویسد؛ قبل از صحبت: «بشنو از نی چون حکایت میکند.»
قصیدهٔ وطنیه من کلام بدیع
تا کی ای شاعر سخنپرداز / میکنی وصف دلبران طراز
دفتری پر کنی ز موهومات / که منم شاعر سخن پرداز
ذم ممدوح گه کنی ز غرض / مدح مذموم گه کنی از آز
میزنی لاف گاه از عرفان / در حقیقت سخن کنی و مجاز
از پی وصف یار موهومی / گاه اطناب، گه دهی ایجاز
گویی ای رشک دلبران طراز / خوانی ای قبلهگاه اهل نیاز
طرّهات در مثل بود طرّار / غمزهات در صفت بود غمّاز
متماثل بود رخت با ماه / متمایل قدت بسود از ناز
تلخ از حسرت تو شد کامم / فاش از محنت توام شد راز
از فراغت در آتش حسرت / چند باشم همی به سوز و گداز
این سخنها اگر بری بازار / نخرندش ز تو به سیر و پیاز
مینگویی چه ژاژ خای بود / که به میدانش آوری تک و تاز
غصهٔ قیس و قصهٔ لیلی / حرف محمود و سرگذشت ایاز
کهنه شد این فسانهها یکسر / کن حدیث نوی ز سر آغاز
بگذر از این فسون و این نیرنگ / دیگر از این قبیل فسانه مساز
گر هوای سخن بود در سر / از وطن لااقل سخن گو باز
هوس عشق بازی ار داری / با وطن هی قمار عشق بباز
از وطن نیست دلبری بهتر / با وطن دل بده ز روی نیاز
شاهد شوخ دل فریب وطن / با رقیب، خطر شده همساز
در اصول ترقیات وطن / شعر گو، برگزیده و ممتاز
تا به کی در جهالت و غفلت / نشناسی نشیب خود ز فراز؟
هست ایران میان آن همه خصم / صعوهای در میان گلهٔ باز
هست اسلام در بر کفار / طعمهای پیش روی خیل گراز
مایهٔ هر سعادتی علم است / به خدای علیم بیانباز
کی ترقی کند کسی بیعلم / مرغ بیبال چون کند پرواز؟
علم تحصیل کن که سُلَّم علم / از نشیبت برد به سوی فراز
زین بیان لب فرو ببند «بدیع» / که نیاید ز مردگان آواز
ابراهیمبیگ پس از استماع قصیده گفت: «بهبه آفرین به چنان شعر و شاعر، مرحبا شاعر زرین قلم! در حقیقت اصل شعر و شاعری و سخن صدق و دیانت این است. بلای «بدیع» به جان آن مرتکبان لئیم دروغگو بخورد. در این مدت یک نفر شاعر نجیب پید نشد که به این اسلوب قصیده سراید. ابداً حیا نمیکنند. ممدوح که در پیش روی مرده ایستاده، مانند کاکا سیاه، یوسف مصری نامند و چشمان کورش را -که هر بیبصر میبیند- نرگس شهلا گویند. مردکه را [که] هر روز زنش تف به رویش میاندازد و پشت گردنی میزند و از ترس بیچراغ به خلا نمیتواند رفتن، در شجاعت به رستم دستان و سام نریمان برتری میدهند؛ پستترین مخلوقات را فضیلت مدار مینامند. ممدوح پدر نامرد هم خجالت نمیکشد و محجوب نمیشود، با آنکه میداند اوصافی را که به او نسبت میدهند همگی برعکس و بیاصل است. اگر گل و خار، لیلی و مجنون، فرهاد و شیرین، خسرو و پرویز، ماه و آفتاب نبودی، ندانم این شاعران بیمشعر چه کردندی و تشبیه ممدوح به چه نمودندی؟
از پانصد سال پیش تمام شعرا به یک اسلوب سخن رانده، در مدح ظالمان و دشمنان مدنیت و انسانیت کوشیده، آنان را به انوشیروان برتری داده، بلکه نوشروان را از چاکران درباریاش میشمارند. به جهت ادراک معنی یک بیت لازم است به کتب لغت مراجعت شود و خود هم اگر به لغت مراجعت نکند، در قافیهٔ نصفهٔ بیت دیگر معطل میماند. شعر این است و فضل و هنر همین، که یک کلمه افراط و تفریط ندارد. بارک الله!»
من گفتم: «سرکار بیگ! همانا صحبت شما را که در قزوین با شمسالشعرا در میان گذاشتهاید، بدیع به رشتهٔ نظم کشیده.»
حاجی محسن آقا گفت: «صبر کنید! در نمرهٔ دیگر هم قصیدهای هست.»
قصیدهٔ وطنیه من کلام بدیع
«چرا نمینگری حالت فکار وطن / مگر نمیشنوی نالههای زار وطن؟
ز جهل هموطنان لیل شد نهار وطن / خزان شدهست ز بیدانشی بهار وطن
علیل گشته مزاج وطن، طبیبی کو / کز التفات نماید علاج کار وطن؟
چرا به فکر همی نیستند اهل وطن / که بس مخوف بود حالت فکار وطن؟
ز روزگار وطن بیش از این مشو غافل / که شد ز غفلت، آشفته روزگار وطن!»
در اینجا همه را رقت دست داده، ابراهیمبیگ دست به روی گذاشته هایهای گریه میکرد و حاجی محسن آقا گفت: «هنوز وقت گریه نیست گوش بده تا آخر!»
«به جبر و کسر وطن کوششی ببایدکرد / که آب رفته بیاید به جویبار وطن
وطن چو جان عزیز است خوار مپسندش / که به ز صبح غریب است شام تار وطن!»
ابراهیمبیگ گفت: «بلی والله، بلی والله!»
«ز اضطرار، وطن مورد ترحم شد / چرا تو رحم نیاری به اضطرار وطن؟
ز گلستان وطن گر خلد به پا خاری / غمین مباش ز گل بهتر است خار وطن
نبی سروده که حب وطن ز ایمان است / چرا نمیشوی از جان تو دوستدار وطن؟
فدای همت آن مردمان با غیرت / که گشتهاند به جان عاشق نگار وطن
نمردهاند کسانی که جان خود کردند / ز روی غیرت و مردانگی نثار وطن»
ابراهیمبیگ گفت: «اگر نمردهاند، پس کجا هستند؟»
«در این زمانه کسی صاحب نظر باشد / که جای سرمه به دیده کشد غبار وطن
بسان کشتی بی ناخدای و بیلنگر / رها شده است ز کف دامن قرار وطن
نمودهاند هجوم از دو سوی خصم قوی / یکی ز سوی یمین و دگر یسار وطن
نهنگی از سوی دریا، پلنگی از صحرا / دهان گشوده پی خوردن شکار وطن
حصار محکمی از علم کن که ماند نیک / ز دستبرد اجانب مصون حصار وطن
ز بس نقود وطن را فرنگیان بردند / خلل رسید به ارکان اعتبار وطن
به راه حفظ وطن رنج اگر بری غم نیست / که به ز گنج بود رنج بیشمار وطن
کجاست آنکه نماید ز راه دلسوزی / بیان حال وطن را به شهریار وطن
ستوده خسرو عادل مظفرالدین شاه / وجود او سبب شأن و افتخار وطن
بلند مرتبه شاهی که در جهان باشد / که حق سپرده به دست وی اختیار وطن»
ابراهیمبیگ بیاختیار گفت: «بگویید آمین!» -همه آمین گفتند.
«احسن حدیث وطن را به وجه احسن گفت / کجاست آنکه بگردد معین و یار وطن؟
بدیع و نغز از آن رو بود که شعر «بدیع» / نمونهای است ز اشعار آبدار وطن»
همگی دستمال درآورده اشک از چشمان پاک کردند، و بدیع را ثناخوان و دعاگو گشتند.
ابراهیمبیگ گفت: «ای داد و بیداد! چنین روزنامهای که دارای چنین پندنامههاست قدغن مینمایند که به وطن نرود و اهل وطن کلام شیرین او را نشنوند، ناله و زاری از برای وطن نکنند، از دست ظالم تظلم ننمایند و بر ظلم نشورند؟ این چه بدبختی است که ما را دامنگیر شده؟ هر طبقه از ملت را خواندن روزنامه لازم و چهقدر لذت و منافع مادی و معنوی میبخشد؛ اصحاب اغراض فاسده، محض از جهت ستر قبایح اعمال ناشایست خویش، ملت محترمه را از فیض خواندن چنین نامهٔ مقدس محروم و بیبهره گذارند. و حال آنکه حبشیان و زنجیان [زنگیان] در صحرای افریقا امروز مالک روزنامه و معارف شدهاند، همه از سوء رفتار و بدی کردار آناً فاناً با خبر میشوند؛ که در دنیا مدنیالطبع باید بود و انسانیت حقیقی باید آموخت. سابق، علوم و فنون از ایران به عموم دنیا منتشر و ساری گشته. اکنون، معالتأسف، از حلیهٔ انسانیت عاری و از زیور مدنیت خالی، از کیفیت حالات سکنهٔ روی زمین بیاطلاع شدهایم. استحضار و اکتساب لباس مدنیت را منافی دولتخواهی به خرج داده، و دولت را اغوا مینمایند. با هزار غم و الم ماتم دار و مصیبت زده -گویا «صم بکم فهم لایعقلون» در شأن ما نزول یافته- و از هیچ یک ما صدا درنیاید.
بالجمله، مجلس به همین صحبتها ختم شده هر یک به مقام خویش بازگشت نمودیم. شب بعد حاجی مسعود آمده گفت: «حاجیه خانم تو را میخواهد.»
Vətən haqqında Bədiin şeri:
Gəlin verin əl-ələ, ittihad edin niyyət
Ki, ittihad ilə çatmış murada hər millət.
Könül verin hamınız birliyə, müsəlmanlar.
Səadət ulduzunuz ittihadsız sozalar.
Bilin ki, ismətiniz varınızla, ey dostlar,
Cahanda birlik ilə, ittihad ilə qorunar....
Olubdu elmdən hər yerdə bəndələr azad,
Cəhalətə sən əsir olmusan niyə, heyhat!
Zəmanə oldu digərgün, dəyişdi cümlə cahan, Olubdu elmü hünər hər tərəfdə nurəfşan.
Bu köhnə irs ki, qalmış sənə ata-babadan,
İnan ki, dərdlərinə eyləlməz bu gün dərman. Zəmanə nizə və şəmşir ruzgarı deyil,
Bu gün tüfəng ilə top, mavzerin zəmanıdı, bil. Sən indi xabdəsən qəflət içrəsən, əfsus,
Qoyubdu dörd tərəfə düşmənin bü gün casus. Biri ticarət adilə varın-yoxun talayır,
Biri dəyanət adilə başında od qalayır....
Xülasə, aç gözünü vaqifanə, aldanma,
Bu qövmi-bişərəfin şum məqsədin anla.
Əlaci-vaqiəni etməsəz əzəldən əgər,
Təəssüf içrə bütün ömrünüz xitamə yetər,
Bu fikrü zikr ilə bir az da ömr sürsən əgər, Bu yerdə, şübhəsi yoxdur, nəhali-küfr bitər. Danışma bir də, Bədia, güvənmə öz səsinə, Tərəqqi eyləmişik biz də, leyk tərsəsinə!
Hacı Təbrizi qəribə bir vəcd və sevinclə dedi:
“Allah bu kimi şairləri müvəffəq eləsin. Əgər bizim bütün şairlərimiz bu məsləkdə olub, bir- birinin səsinə səs versəydilər, vətənpərvərlik hisslərini tərənnüm etsəydilər, şübhəsiz, bizi cəhalətin təhlükəli girdabından çıxarar, sərgərdanlıqdan qurtarıb səadət yoluna qədəm qoymağımıza kömək edərdilər, ürəyimizin zəminində mərifət toxumu səpib becərərdilər. Daha bugünkü kimi həmvətənlərimiz cəhalət, nadanlıq zülmətində vətən növhəsi oxuyub ağlamazdılar....”
Həqiqətən demək lazımdır ki, bizim ruhumuz ölübdür:
"Hanı bir İsa nəfəsli kim, dirildə bizləri?!"
İbrahim bəy bu sözlərə heç bir cavab vermək istəmədiyi bir vəziyyətdə dedi:
“Siz də üç-dörd ildən sonra bu kimi söhbətləri daha etməzsiniz. Bizim nöqsanımız ondadır ki, gec ayılmışıq, gec gəlsək də hələ qapı bağlanmamışdır. Tezliklə ümid çiçəkləri açar, səadət nəsimi başımızın üzərində əsər.”
Hələ döz dövlətin fəcri açılsın,
İqbalın sübhündən bir əsərdir bu.
Mənim Süveyşdə bir para işlərim var idi. Gedib onlara sərəncam verib gəldim. Mən gələndən bir gün sonra poçt gəldi. Yalnız Tehrandan bir məktub var idi. Alıb İbrahim bəyə gətirdim. Dedi: “Bundan başqa məktub yox idi?”
Dedim:
“Xeyr....”
Şamdan sonra qapı döyüldü. Hacı Məsud gəlib dedi:
“Hacı Möhsün ağa Mehdi bəylə gəlibdir.”
İbrahim bəy dedi:
“Yuxarıya çıraq aparın, de buyursunlar.”
Durub yuxarı çıxdıq. Hacı Möhsün ağa dedi:
“Yusif əmi, "Həblülmətin" gəlibdir. Onda vətən haqqında bir şer dərc edilibdir. Mehdi bəyə dedim gedək İbrahim bəyin yanında oxuyaq, Yusif əmi söhbətdən əvvəl yazsın:
Dinlə neydən nə hekayət eləyir.”
Bədiin vətən haqqında yazdığı qəsidə.
Söylə, şair, bir mənə, söylə, nə vaxtadək sən, İşvəli dilbərləri sözlə vəsf edəcəksən.
Mahir şairəm deyə, sözləri düzə-düzə,
Quru mədhiyyələri deyərsən üzümüzə.
Qərəz, tamah üzündən ürfandan söz açırsan, Mövhum yarın vəsfini, söyləyirsən yalandan. Deyirsən: -- "Ey gözəllər, dilbərlər ilahəsi. Eşqinə möhtac olan aşiqlərin qibləsi,
Gözəllikdə mislin yox, işvən artıq,
Qəmzən çox.
Sifətin aydır, inan, həsrətdən günüm qara, Boyun yoğrulub nazdan, dərdindən könlüm yara, Yanıram od içində, gözəl, ayrılığından.
Bilmirəm yanacağam burada nə vaxtacan. Bu sözləri satmaqçin aparsanız bazara, İnanın ki, almazlar bircə dəstə kavara. Heç özün də bilmirsən bu saqqız çeynəməyi. Hər tərəfə salıbsan mənasız küy-kələyi. Qeysin eşq macərası, Leylinin şikayəti, Mahmudun dastanı, Ayazın hekayəti,
Köhnəlmiş, vaxtı keçmiş quru bir əfsanədir, Gəl indi bu dövranın nəğmələrini dindir. Bir dəfəlik əl götür köhnə əfsanələrdən. Şair, söz aç bizlərə bu gün dərdli vətəndən. Əgər vurğunluğa varındısa həvəsin,
Köklə simli sazında vətənin təranəsin. Yoxdur vətəndən savay füsunkar, nazlı bir yar, Könlünü ver vətənə, ona ehtiyacın var. Ürəkləri odlayan gözəl vətən yavrusu
Rəqibin xətəri ilə üz-üzədir, doğrusu.
Vətənin səadətin, tərəqqisini anla,
İnci sözləri topla, şer söylə ilhamla.
Söylə, nə vaxta kimi qəflətdə qalacaqsan, Seçə bilməyəcəksən enişini yoxuşdan? Elmdir maya verən dünyada səadətə,
Elmsiz tərəqqiyə insan da yol taparmı? Qanadsız quş uçarmı?
Elmin arxasınca get nə qədər ki, ömrün var. Elm səni hər zaman yüksəlişə aparar.
Bağla dodaqlarını ey Bədi! Danışma çox,
Bu köhnə ölülərdən deyəsən səs-səmir yox!
“Bəh, bəh, afərin belə şerə və şairə. Mərhəba belə qızıl qələmli şairə! Həqiqətdə əsl şer, şairlik, doğru söz və dəyanət bundan ibarətdir. Bədiin qadası o alçaq yalançıların canına gəlsin. Bu müddətdə bir nəfər nəcib şair tapılmadı ki, bu üslubda şer yazsın. Heç həyaları yoxdur, təriflədiyi adam camaatın qarşısında qara qul kimi dayandığı halda onu Misir Yusifi adlandırır, kor gözlərini nərgizi-şəhlaya oxşadır. Hər gün arvadı heyvərə oğlunun üzünə tüpürür, peysərinə salır, qorxusundan çıraqsız ayaqyoluna gedə bilmir. Amma bizim bu yalançı yaltaqlar şücaətdə onu Rüstəmdən və Sam Nərimandan üstün tuturlar, ən alçaq bir adamı fəzilətmədar adlandırırlar. O təriflənən namərd oğlu da heç utanıb qızarmır. Halbuki özü də bilir ki, ona verilən təriflərin hamısı əsassız və yalandır. Mən bilmirəm, əgər gül, tikan, Leyli və Məcnun, Fərhad və Şirin, Xosrov və Pərviz, ay və günəş olmasa idi bu şüursuz şairlər nə edərdilər, təriflədikləri adamları nəyə bənzədərdilər.
Beş yüz ildən artıqdır ki, bütün şairlər eyni üslubda söz qoşmuş, zalımları, mədəniyyət və insaniyyət düşmənlərini tərifləmişlər, onları Ənuşirəvandan üstün tutmuşlar, hətta Ənuşirəvanı onların dərbarının nökərlərindən biri hesab etmişlər. Onların bir beytinin mənasını başa düşmək üçün gərək lüğət kitabına baxasan. Özləri də lüğət kitabına baxmasalar ikinci beytin qafiyəsində məəttəl qalacaqlar. Şer budur, şairin hünəri və fəziləti də bundan ibarətdir, bir kəlmə artıq-əskiyi yoxdur. Bərəkallah!...”
Mən dedim:
“Bəy əfəndim, Bədi elə bil ki, sizin Qəzvində Şəmsüşşüəra ilə olan söhbətinizi nəzmə çəkibdir.”
Hacı Möhsün ağa dedi:
“Səbr eləyin, başqa nömrədə də qəsidə vardır.”
Hamımız yaylıq çıxarıb gözümüzün yaşını sildik. Bədiə afərinlər deyib, canına dua elədik.
İbrahim bəy dedi:
“İşə bax, gücə bax, belə gözəl nəsihətlərlə çıxış edən bir qəzetin vətəndə yayılmasını qadağan edirlər. İstəyirlər ki, həmvətənlərimiz onun şirin sözlərini eşitməsinlər, vətən üçün haray çəkib ağlamasınlar, zalımın zülmündən şikayət eləməsinlər, onun əleyhinə üsyan qaldırmasınlar. Bu nə fəlakətdir ki, biz düçar olmuşuq! Millətin bütün təbəqələrinə qəzet oxumaq lazımdır, qəzet hamıya ləzzət verər, maddi və mənəvi mənfəət gətirər. Yalnız murdar məqsədlər güdənlər öz yaramaz əməllərinin qəbahətini pərdələmək üçün hörmətli milləti qəzet oxumaq nemətindən məhrum etmişlər. Halbuki Afrika çölündəki həbəşlər və zəncilər belə hal-hazırda qəzet və maarif sahibi olmuşlar. Hamı pis əməllər və yaramaz xəyanətlərdən tezliklə xəbərdar olur və başa düşür ki, mədəni, həqiqi insan olmağı öyrənmək lazımdır.
Təəssüf olsun ki, indi biz insanlıq və mədəniyyət sifətlərindən məhrum olmuşuq, yer üzündə yaşayan millətlərin əhvalından xəbərsiz qalmışıq. Mədəniyyət kəsb etməyi dövlətpərvərliyin ziddinə qələmə verir, dövləti də başdan çıxarırlar. Min cürə qəm, kədər, müsibət və matəmə düçar olduğumuz halda cınqırımızı belə çıxarmırıq.”
Xülasə, məclis bu söhbətlərlə başa çatdı. Hər birimiz öz evimizə getdik. Sabahı gecə Hacı Məsud gəlib dedi:
“Haciyə xanım səni çağırır.”
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/zeynalabdin-maragayi-2-ibrahim-beyin-isinin-sonu-ve-teessubkesliyinin-neticesi-17
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
سواحل -که محل عبور اسکندر و امیرتیمور و بابرشاه بوده- با هم تصادم خواهند کرد. در درههای افغانستان و در دشتهای هند عساکر جسیم، موافق اشارهٔ پترسبورغ و لندن، به روی یکدیگر خواهند ریخت؛ و این دو طایفه که تدبیر و اهتمام طبیعت، به واسطهٔ کوههای عظیم و دشتهای وسیع و دریاهای بینهایت، از همدیگر جدا کرده بود با قدرت مهیب [به] روی هم حمله خواهند آورد. اروپ و افریک نیز از اجزای این هنگامه خواهند بود و در تمام روی زمین یک نقطه نخواهد ماند که از این صدمات هولانگیز به لرزش درنیاید. مکافات این فتح عظیم -که یقیناً قابل هر نوع اجتهاد و جانفشانی است- سلطنت آسیا خواهد بود.»یکی از بزرگان انگلیس در عالم اضطراب فریاد میکند و به آواز بلند میگوید: «برخیزید ای وزرای انگلیس وای وکلای ملت و اولیای پولیتیک، ای صاحبان شمشیر برخیزید! بلادرنگ به دفع روس بشتابید!»
Əlavə, 3این مأمورین به جهت تحصیل آذوقه، با خوانین عرض راه قرارها خواهند گذاشت، شرطها خواهند کرد و گرو خواهند گرفت. وقتی که فرقهٔ اول لشکر فرانسه به استرآباد وارد شد، اولین فرقه لشکر روس از استرآباد حرکت خواهد کرد. سایر فرقههای عساکر متفقه، به فاصلهٔ پنج و شش فرسخ از همدیگر، حرکت خواهند نمود. چهار پنجهزار قزاق و قدری سوارهنظام خفیف همهجا پیشرو لشکر خواهند بود. از عقب آنها فوج پلسازان حرکت خواهند کرد. فرقهٔ پیشتازان باید در وقت ضرورت پلها بر رودخانهها نصب بکنند و سایر پلها را خراب نمایند و مواظب امنیت خارجی اردو باشند.دولت فرانسه به سردار لشکر خود از امتعهٔ فرانسه متعلق به اسلحه و غیره از قبیل تفنگ و طپانچه و شمشیر و غیره و ساعتهای ممتاز چه بغلی و چه مجلسی و آینههای بزرگ، ماهوت اعلی به رنگهای مختلف مانند سرخ و گلی و سبز و آبی -که ملل آسیا علیالخصوص ایرانیان زیاده طالب هستند- مخمل و زری و پارچههای ابریشمین و پردههای تصویر گیلن و غیره و غیره جمیع این امتعه را باید در جاهای مناسب با کمال انسانیت و نکتهبینی تعارف بدهند و دلیل مراتب بخشش و قدرت دولت فرانسه سازند و برای آینده در آن صفحات یک ممر تجارت برپا نمایند. از هر صنف باید ارباب کمال و صنایع در این سفر باشند. دولت فرانسه برای مطالعهٔ این اشخاص جمیع نقشهها و کتبی را که در باب وضع ممالک و طوایف عرض راه تصنیف شده تدارک خواهد کرد. بالونساز و صاحبمنصبان آتشبازی حکماً باید باشند. به جهت اظهار قدرت دولت فرانسه و روس، باید عساکر متفقه پیش از حرکت خود جشنهای بزرگ بگیرند و جنگهای هفت لشکر بکنند. پس از این تدارکات، در حصول مقصود هیچ شکی نخواهد بود. اما این پیشرفت موقوف خواهد بود به عقل و غیرت و شجاعت و صداقت رؤسای لشکر. همینکه عساکر متفقه به لب رودخانهٔ اتل رسیدند، آن وقت بنای حرکات نظامی خواهد بود. عمدهٔ اشکال این لشکرکشی در طول سفر است. این اشکالات هم در مقابل غیرت و شجاعت و تحمل سربازان فرانسه و روس مرفوع خواهد بود. وانگهی نادرشاه از همین راه با جمعیت زیاد از دهلی به استرآباد آمد. کاری یک لشکر آسایی کرده باشد نمیتوان شک کرد که دو لشکر فرانسه و روس نتوانند بکنند.
Əlavə, 4مقصود دولت انگلیس در این مدت بلاشک منحصر به تصرف سواحل هند بوده است. اما از آنجایی که تسخیر هر ملک، ملک دیگر را لازم دارد دولت انگلیس هم به اقتضای این تسلسل پولیتیک دولتی لابد بوده است که به تدریج کل ممالک هند را مسخر کند. تصرف مدرس، تصرف کلکته، اسباب تصرف بنگاله و بنگاله موجب تصرف دکن شد. حفظ این ممالک انگلیسان را به دهلی آورد. فقط دهنی تصرف افغانستان را لازم ساخت. شکست کابل مقتضی فتح حیدرآباد سند، فتح حیدرآباد سند موجب شکست و انقراض حکومت پنجاب شد. «لاهور» بدون ضبط «پیشاور» ممکن نبود. وضع این سرحدات استقلال هرات را لازم ساخت و حال استقلال هرات غصب سیستان را لازم دارد. هیچ شکی نیست همان لزومی که انگلیسان را برخلاف میل ایشان از میان چند دولت مستقل گذرانده و از کلکته به هرات آورده، حکماً ایشان را از سیستان نیز پیشتر خواهد برد. این بسط استیلای انگلیس از شرایط جبری استیلای مزبور است.آن سفیر نامی انگلیس -که در کابل کشته شد- میگوید: «استیلای انگلیس مثل آن دایرهای است که در میان یک حوض بزرگ به واسطهٔ یک ضرب خارجی بر روی آب احداث میشود. دایرهٔ مزبوره متصل بسط مییابد تا آخر از شدت بسط محو میشود. پس استیلای انگلیس هم ناچار باید متصل وسعت بیابد تا آخر از شدت وسعت از روی زمین محو بشود.»
Əlavə, 5نقشهٔ دولت روس در باب سفر هند خیلی مضبوط است. طرحهای متعدد و مفصل در خصوص آن لشکرکشی در میان هست که حرکت لشکریان از کدام راه باشد و سرداران لشکر در اثنای راه چگونه حرکت کنند، سرمشقهای کافی ترتیب داده شده است. من در اینجا فقط به اشارهٔ این اقوال مختصراً اکتفا مینمایم. دولت روس به جهت لشکرکشی هند دو راه دارد: یکی از ترکستان و یکی دیگر از ایران. اگرچه تا امروز دولت روس از هر دو این راه بالمساوی پیش رفته است اما آشکارا است که طرح اصلی را از سمت ایران قرار داده است. در این باب هم شروح زیاده نوشتهاند. من فقط بعض مضامینی را که تعلق به مملکت ایران دارد ذکر میکنم:«دولت ایران امروز در دست دولت روس است. دولت روس هر وقت بخواهد میتواند حفظ حالت ایران را ضمانت بکند و بعض ممالکی را که از ایران گرفته است پس بدهد و بعض ممالک را نیز وعده نماید و به واسطهٔ یک موافقت باطنی، دولت ایران را بر این وادارد که با کمال میل و صداقت مقوی مقاصد روس باشد. دولت ایران، بعد از سلطنت نادر شاه، به یک حالت ضعیفی افتاد که گویا نتواند دیگر از این حالت ذلت بیرون بیاید، ولکن با این همه ضعف عارضی میتواند به واسطهٔ وضع طبیعی ممالک خود، در مسئلهٔ شرقی، یک مدعی بزرگ واقع بشود. در تغییرات خریطهٔ شرق، دولت ایران قسمت عظیم دارد. این عِظَم دولت ایران حاصل حالت طبیعی آن است و هیچ دخلی به قدرت دولت ندارد. در آن ترازویی که یک روزی باید سرنوشت انگلیس و روس کشیده شود، دولت ایران میتواند که وزن عظیمی به میان بیندازد. هیچ شکی نیست که هرگاه از جانب روس به دولت ایران تکلیف سفر هند شود، کل اهالی ایران با کمال میل همراهی خواهند کرد. غنایم هندوستان و یادگار نادرشاه و خیال ضعف انگلیس در هند، اسباب تحریک ایرانیان خواهد شد. در خاک ایران، مایه و اسباب این سفر و وسایل قدرت آن به خوبترین وجهی مهیاست؛ ولی اولیای دولت این ملک چندان شعور و قوه ندارند که از مایه و اسباب طبیعیهٔ ممالک خودشان لازمهٔ فواید و منافع را حاصل نمایند. اما هرگاه این دولت به تصرف روس بیفتد یا با دولت روس یک اتفاق صمیمی داشته باشد، دولت مشارالیها میتواند از ایران از شصت تا هفتاد هزار لشکر آمادهٔ این سفر کند. معلوم است که این لشکر در زیر فرمان صاحبمنصبان کارآگاه روس خیلی بهتر از سایر عساکر کار خواهند کرد. علاوه بر این عساکر منتظمه، دولت ایران دو برابر آن عساکر غیرمنتظمه نیز همراه این اردو تواند نمود. امروز، بقای دولت ایران بسته به سنگینی حرکات دولت روس است و هیچ مدخلیتی به قدرت دولت ندارد.
Poems by other poets
Bütün zalımların yurdu, İlahi, tarümar olsunFüqərəyə zülm edən şəxsi yaman dərdə düçar olsun
Təbrik çiçəkləriİlk müəllimim Kübra*Əliyevaya ithaf edirəm*
AhındanƏtəmasım budur, ey şahlar şahı,Həzər elə biçarələr ahından,
Çığalı müxəmməs: Ey şux mənim yar, vəfadar imsən sənEy şux mənim yar, vəfadar imsən sən,Dil gülşəni, həm qönçeyi-gülzar imsən sən,