Məsalik əl-Mühsinin, üçüncü hissə
Səhifə 5 / 12 · 33%
لوح چهارم
ای دیوجان، بندگان از من چنان میترسند که از سلاطین جبار میترسند. گمان میکنند که من بر آنها غضب میکنم. وسعت رحمت مرا نمیبینند، نعمت حیات و وقت و نشاء فیض و قسمت خود را نمیفهمند که آنها عطا فرمودهام. در خلقت چیز بد نبافریدم که به من بد نماید. خوب و بد در میان انسان و نسبت به وجود ایشان است نه نسبت به غنی سبحان، عبادت را به من از بیم غضب میکنند یا طمع جنت نه از روی محبت و استحقاق من به عبادت. بنیآدم غضب را خود به خود دعوت میکند، هروقت از صراطالمستقیم انحراف نمود مغضوب میشود. زیاد می خورد مریض میگردد، محتاج طبیب و تلخی دوا میشود. ولع میکند ضعف مغز و بدن از عمر او میکاهد. اینها همه غصبی است که خود میکند و از من میبیند. اگر بنیآدم گمراه نباشد نیک و بد را در نفس عمل میشناسد نه در خوف سزا و طمع جزا. شکر را در رضای من از خود میداند نه در رضای او از من. معنی عبادت را در معرفت نفس و محبت نوع میفهمند نه در عادت بیحضور و کلمات نوظهور. خفت و ثقل۲۷ گفتار و کردار خود را در میزان وجدان خود میسنجد نه در تصدیق و تکذیب این و آن.
لوح پنجم
اگر ناشرین ادیان مبعوثین من هستند پس همه حق گویند و طریقهٔ واحده میپویند. و اگر دیگران با عناوین مختلفه خدا میخواهند و خالق میجویند، چون جز من خدای دیگر و خالق مکرر نیست البته مقصود و مرجع توجه آنها باز منم. ای دیوجان، وحدت الله را ذرات کائنات گواه است، زیراکه موجودات مرکب از ذرات است، و هر ذرهای فیحده هم واحد و هم حامل وحدت میباشد. ذرهای در کائنات نیست که منکر خود یا منکر وحدت من گردد، و اگر منکری پیدا شد همان وجود او اقرار اوست.
لوح ششم
هر کس بگوید از حکمت سؤال نیست گمراه است، آنچه قابل سؤال نیست حکمت نباشد. باید اعمال حکیم را کاوش نمود، و اسرار اورا پیدا کرد و حالی شد وگرنه تعبد و تقلید کورانه انسان را در تاریکی جهل و ظلمت عصیبت گمراه میکند. اگر میخواهی بدانی که موجودات چگونه به هم محتاجند و استغنای عالم تجرید از آنها چطور سلب شده و مجبور استعانت یکدیگر میباشند ببین دانه اگر آب و خاک و حرارت و نور نباشد نمیروید، خاک و آب و حرارت بیتخم نه برگ آورد و نه بار میدهد، آب اگر خاک نباشد دانه را میپوساند و فاسد میکند، حرارت بیآب همه را میخشکاند و میسوزاند و معدوم نماید، اگر انسان و حیوان تنفس نمیکرد ذغال نمیبود، اگر ذغال نبود ساقه و شاخهٔ درخت و نباتات دیگر نمیشد، اگر نبات نبود انسان نمیتوانست زندگی نماید زیراکه تنفس نبات تولید حموضت۲۸ مینماید و باعث حیات انسان و حیوان میشود. در خلقت، بیتناسب چیزی نیست. در دل هر ذره آفتابی است، و اگر بپیمایی میبینی که آن ذره همهٔ کاینات است. همهٔ موجودات متحرک است، اگر ساکن بود تغییر نمییافت، اگر تغییر نمییافت حادث نمیشد، و اگر حادث نبودی بایست قدیم بشود، و بدیهی است که نیست.
لوح هفتم
اجساد موجودات را جسد کبیر مغناطیسی خلق کردم که همهٔ اجسام بزرگ کوچک را جذب کند و به خود بچسباند. در اجساد کوچک قوهای آفریدم که در مقابل جذب اجساد بزرگ دفاع نماید، و مقیاس شدت و ضعف جذب و دفع آنها را مربع مسافت قرب و بعد خود اجسام قرار دادم. فضلات آب روی زمین را به حرارت آفتاب امر تبخیر نمودم و ذرات میاه۲۹ خشکیده با ابخرهٔ۳۰ مائی را به هوای نسیمی سپردم که هنگام اقتضا به صورت نم و باران به اراضی بریزد. و در صعود ابخرهٔ مائی به هوا تولید برق را تعبیه نمودم تا هوا را خرق نماید و به نزول باران مستعد بکند. و در آینده تحصیل قوهٔ برقیه را، که در جمیع اجسام تولید و حمل او تعبیه شده، به علمای عهد دستآموز میکنم که از آن قوه پرتو برافروزند، صدا و اقوال و الحان را به هزاران فرسخ تبلیغ نمایند، و بنیآدم را در سرعت سیر و سفر و تهیهٔ ماحضر تسهیلات بزرگ فراهم آورند.
لوح هشتم
انسان را چهار گونه آفریدم: سفید، سیاه، سرخ و زرد. الغات و السنهٔ آنها را مختلف نمودم، طبایع آنها را تباین دادم، در طبق هوای مسکن آنها لباس و غذا مهیا کردم، ایشان را [به] اقوام و ملل منشعب ساختم. هرچه تکثیر بنیآدم و امتداد ایام بر احتیاج و محذورات آنها برافزود، به دفع و رفع و تکمیل معیشت، معلمین اولوالعزم برایشان گماشتم. نمیبینی اول الاغ و اسب و شتر بار بستند و بعد به عراده نشستند؟ در آینده قانون طیران را به آنها تعلیم میکنم و سرعت طیالارض را نشان میدهم. اینها آن وقت میشود که ابنای بشر معنی وقت و مسعودی نشاء فیض را میفهمند، از حیات خود مستفید میشوند، اتحاد ماهیت خودشان را اعتراف نمایند، بنینوع خود را مخلوق یک خالق ومأمور آمر واحد میدانند، اختلاف صوری به اتحاد معنوی تبدیل گردد، هر کس صلاح خود را در صلاح غیر داند، و محبت دیگری را محبت خود شناسد، بساط مدنیت چیده شود و ریاست عدل و صدق استقرار یابد، قضاوت و اقامهٔ شهود لازم نگردد و نقض اقوال و عهود از کسی سر نزند.
حسین این حکایت خوش را با نطق فصیح و بیان دلکش تقریر نمود. مارا چنان مشغول کرد که ندانستیم دو فرسخ راه را چگونه پیمودیم. به کنار دره رسیدیم، خواستیم برویم بالا ببینیم از کندهٔ کمبیز علامت پیداست یا نه. معلوم شد اقلاً هشت ساعت باید وقت خود را ضایع نماییم، شب در صحرا بمانیم. منصرف شدیم. این دره بسیار تنگ و عمیق است. اگر آن طرف کسی سخن گوید میتوان شنید اما فراز و نشیب اورا که راه تنگ و معوج و مشکل و مخوف و متوحش است در سه ساعت باید طی نمود. دو بارگیر۳۱ با هم نمیتوانند عبور بکنند، باید یکی از پی دیگری بیاید. در این بین از طرف مقابل ششصد قاطر بارکش پشت هم با یک جرگ مستقیم داخل راه شدند. چون برای ما امکان عبور نبود مجبوراً برگشتیم. باید منتظر بشویم تا کاروان بگذرد و بعد ما برویم متوجه حرکت قاطرها بودم؛ تاچهها را کتابی درست کرده بودند، بیشتر از دو وجب ضخامت نداشت وگرنه به دیوارهٔ راه برمیخورد و بارکش را به ته دره پرت مینماید. در این راه جز استر، که ناخنش دوام کندن گودهای سنگی دههزار سالهٔ این معبر جهنم را دارد، حیوان دیگر نمیتواند بار بکشد یا خالی بگذرد. عرض راه در هیچ جا بیشتر از نیم ذرع نیست، به اندازهٔ پهنای قدم قاطر. سنگ حلب سراسر به عمق نیم ذرع گود شده و طول راه به یک سلسله گود مستویالمسافه میماند، چنانکه حیوان بارکش یا پیادهٔ راه رو باید با تأمل و دقت پای خود را از یک گود بردارد و به گود دیگر بگذارد.
اگر درشمردن با پیمودن این چندین هزار گود سهو نماید با پایش در یکی به ته نرسد سرقدم تا بن دره میغلطد و جسدش طعمهٔ وحوش گردد. از بالا نگاه میکردم پیشاهنگ قاطر جوان فربه خوشگلی بود، طوری بادقت و آرام قدم خود را از گود یا پله میکشید و به دیگری مینهاد که از تفرس۳۲ او تعجب میکردم. سایر قاطرها در سلسلهٔ طولانی پشت سر او طابقالنعل بالنعل مثل سوارههای پرمشق با نظام میآمدند. در هر قدم صدای تنفس ثقیل که مشعر سنگینی بار و صعوبت سبیل بود از همهٔ آنها به آهنگ مخصوص شنیده میشد، چنانکه گویی خود موزیک مینوازند و رقص میکنند. در هر پنجاه قدم پیشاهنگی میایستاد، نفسی چند کشید، سایرین نیز تا حیوان آخری در جای خود این اقامه و عبور را به طوری منظم مینمودند که در یکجا سر بارکش دومی به دم اولی بخورد، گویی علامت مخصوص در حس آنها تعبیه شده بود که لمحهٔ قیام و ذهاب پیشاهنگ را میدانستند. چشمانداز دره و صعوبت راه، بی مبالاتی صاحب ملک از متاعب۳۳ زیر دستان، جهل ملت به فواید تسطیح معابر و تسهیل مسالک، حالت بارکشهای بیزبان، درجهٔ تحمل انسان و حیوان به هر گونه مخاطرات و صعوبت مرا مشغول نموده بود. اسب خیال به هر سو عنانگسیخته میدوید، و برق تصور از زیر ابرهای حیرت و تعجب فضای وهم را پرتو درخشنده میافکند، و وسعت بساط موهومی سلیمان را در بارگاه تمدن سلاطین امروزی عالم منور میساخت و محسوس مینمود. راهآهن افریقای مرکزی و سودان و حبش را به نظر میآوردم، سیر جهازات تجارتی رود نیل را تاجبلالقمر تذکره مینمودم. هزار و پانصد فرسخ طول یک خط راهآهن سیبریا را، که هیجده روز مسافر در رختخواب میخوابد، استحمام میکند، نماز میخواند و میخورد، در سر سفره دو ساعت مینشیند، و ساعتی ده فرسخ طی مسافت میکند، و قدرت انسانی را در دفع موانع و تحصیل معلومات که بتواند پلهای یکفرسخی بسازد و هزار کرور مصارف سهولت امور معاش خود بکند به یاد میآوردم، و گریوه۳۴های دیگر را که تا رسیدن مقصود بایست عبور نماییم نقشه میکشیدم. میدیدم که در ایران فقط «وجود خلق بدل کردهاند ورنه که ملک - همان ولایت کیخسرو است و ملک قباد»؛ همین که آن وقت نصف دنیا را مالک بودند و از نصف دیگر باج می گرفتند حالا به سه چهار شهر اکتفا میکنند و به اینقدر راضی هستند که تاج دارند و خراج از تبعهٔ خود میستانند.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/talibov-mesalik-4
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
این تألیف محقر و مختصر را به محضر انور معارفپرور وزیر بینظیر و سیاسیدان صائبالتدبیر، حضرت اجل اشرف حاجی میرزا علیاصغرخان امینالسلطان۲، تقدیم نمودم تا نام نامی و عنوان گرامی آن ادیب وحید و سخنسنج یگانه به شرف معنی این کتاب و داد، و افتخار تاریخی مؤلف بیسواد او بیفزاید.امید که حسن توجه و لطف قبول خودشان را دریغ نفرمایند. حضرت اجل اشرف میدانند که بنده در ایران ملاک نیستم، وظیفه خور نمیباشم، حامل امتیاز و لقب نبودهام، استدعا و تمنایی از احدی ننمودهام، در این صورت از تهمت متملقی و توبیخ مغرضی باک ندارم. مضامین کتاب بهترین دلیل بیغرضی و حقگویی تقدیمکننده، و کمال آزادی واستحقاق پذیرندهٔ معظم میباشد.
Məsalik əl-Mühsinin, birinci hissə«غوغای دم بازار - تطیر آقا مصطفی - تعریف باغ بهادرالملک - محاجهٔ رفقا در سر اقتدار دول اروپا - بیان معنی تقدیر.»دوشنبهٔ ۱۴ ذیقعدهٔ ۱۳۲۰ هجری هیئتی به ریاست بندهٔ راقم محسنبن عبدالله، متشکل از دو نفر مهندس «مصطفی» و «حسین»، یک نفر طبیب «احمد»، و یک نفر معلم شیمی «محمد»، از ادارهٔ جغرافیای موهومی۱ مظفری۲ مأمور شدیم که به قلهٔ کوه دماوند صعود نماییم؛ معدن یخ طرف شمال او را ملاحظه بکنیم، ارتفاع قله را مقیاس و سایر معلومات و مکاشفات را با خریطهٔ۳ معابر خویش به اداره تقدیم نماییم. و این مأموریت را در سه ماه به ختام آوریم.
Məsalik əl-Mühsinin, ikinci hissəدعوت درویش - لگد خوردن او از خرخویش - آمدن یکی از مجتهدین عظام - وجوب تغییر الفبای ما - میرزا و کدخدای ده سنور - معالجهٔ مریض رستاقیغذا حاضر شد. میخواستیم بخوریم، دیدیم از دور مرد قطوری به الاغ لاغر و کوچکی سوار و جوان هیجده ساله در جلو او به سوی شهر میروند. به مصطفی گفتم برو به آنها تکلیف بکن بیایند با ما نان بخورند. مصطفی گفت از دراویش خرمنگرد است، میآیند هر چه داریم میخورند. جوانک هم بچه درویش اوست که بعد از چند سال خدمت مرشد جزو گدایان بیعار خواهد. گفتم شما از کجا میدانید که از آنها و از پرخورها هستند؟ اطعام ابنالسبیل از احکام ممدوحهٔ اسلام است، برو صدا کن بیایند. اگر هرچه داریم میخورند بار شما سبکتر میشود. در منازل عرض راه هر چه خواهی موجود است. مصطفی گفت من به اینجاها بلدم، همهٔ دهات آباد و حاصلخیز است. هرسال صدنفر از این گردن کلفتان میآیند، میگردند، گندم و شعیر۱ و گردو و بادام جمع می کنند، بار کرده، میبرند و میفروشند و صرف الوادی خود مینمایند. آن کاروان الاغ عقبی که از دور نمایان است مال اوست، بگذارید برود. گفتم خوب چنین باشد. صحبت او برای ما تفریح میشود، دعوت کن بیایند.
Məsalik əl-Mühsinin, dördüncü hissəورود قصبهٔ چوبه - ملاقات میرزامحمود - دیدن مسلمانهای جدید - رسیدن کاغذجات - شرح عید صد سالهٔ انتشار انجیل - آمدن میرکریم و میرعظیم - پند نامهٔ پدر میرزامحمود - سرچشمهٔ علی - ملاقات اللهیارخان پسر دار مبارک - آمدن قوانچیان - ملاقات مسیو ژرژ فرانسه.امروز منزل ما قصبهٔ چوبه است. دو روز اینجا به یکی از رفقای مدرسهٔ من، میرزا محمود، که چندین سال است ملاقات نکردهایم، مهمانیم. به هرجا نوشتهایم کاغذجات ما را به اسم او به اینجا بفرستند. محبت همدرسی و رفاقت طفولیت، اشتیاق ملاقات و مذاکرهٔ ایام شباب و لذت یادآوری وقایع ماضیه هرگز از امتداد زمان و هجرت طولانی فراموش نگردد، و انوار مهربانی و مودت اولی خاموش نشود. زیرا متعلقین مدارس چون نقطهٔ توجهشان علم و معلومات است آمر دارالطباعهٔ قلوبشان ملکوتی و روحانی است، از این جهت روابط مهربانی و مودت ایشان صمیمی و وجدانی میشود، و همه وقت بیتغییر و تنزیل میماند. رفتیم رسیدیم. میرزا محمود در خانه نبود؛ در این نزدیکی آسیای طرح جدید احداث نموده، خودش مخانیک۱ خوب است، املاک غلهخیز زیاد دارد، کار بسیار با بهره و منفعت درست کرده، تا آسیا یک فرسخ تلفون کشیده. رفتم دم تلفون صدا کردم، روی همدیگر را قولاً بوسیدیم. گفت بعد از نیم ساعت فعلاً روی شمارا میبوسم. به خانه دستورالعمل پذیرایی داد. نیم ساعت نکشید آمد. همدیگر را بوسیدیم، مکرر بوسیدیم. مشغول گرم صحبت شدیم. رفقا چون منتظر کاغذجات خود بودند پرسیدند، معلوم شد چند مکتوب به اسم همهٔ ما هست، عذر خواست آورد، داد. اول چشمم به خط برادرزادهٔ خودم حمید افتاد که مدتی از او خبر نداشتم. زیاد مشعوف شدم. مکتوب دیگر از برادرم بود. پاکت سوم یکی از رفقای من، که جزئی رنجشی در میان بود، از تبریز نوشته. اول کاغذ حمید را خواندم. نوشته بود:
Başqa şairlərin şeirləri
Göndərib lütflə,ey dil,mənə dilbər kağız,Könlümün zülmətini eyləyib ənvər kağız.
Bir-bir çəkMəni bir salatın dəvət elədi,Dedi: oğlan, al badanı bir-bir çək
Mürəbbə: Bahar fəsli yaz ayları gələndəBahar fəsli yaz ayları gələndəOxur bizim yerin qazalağları
ElərEy ağalar, məni neçin qmarsız?Eyləsə dərdimə bıı dərman elər.