Şəbi-hicran
"Füzuli... aləmi-insaniyyətdə
tamam qəmzədələrin və möhnətkeşlərin
yüklərini götürmək və məzlumların
halına yanmaq üçün xəlq olunubdur".
F.Köçərli
Proloq
Sən mənim ən böyük ustadım oldun,
Ey ana yurdumun böyük şairi.
Vətən göylərində güntək doğuldun,
İşığın bürüdü qərinələri.
Lalələr açıldı sinəndə qəmdən,
Əməllər, arzular şairisən sən !
Nə var belə, nə deyirsən,
Niyə belə titrəyirsən, ey qələm?
Mən elə bir kainata bu gün uçmaq istərəm
Ki, onun hər səyyarəsi böyük bir kainatdır.
Ey ilhamım, o əlçatmaz zirvəyə məni çatdır!
Ey qələmim, Günəş kimi alışaydın, yanaydın.
Sən ağacdan, kömürdən yox, poladdan
yaranaydın.
Sürətini ildırımdan alaydın deyirəm ki,
Elə mühit dəryasına cummaq istəyirəm ki,
O dəryanın hər qətrəsi bir sənət incisidir.
Hər damlası atəş olub ürəkləri isidir.
Ey qələmim, Günəş kimi alışmasan, yanmasan,
Ey ilhamım, dərya kimi coşub dalğalanmasan,
O dəryanın sirlərini görə bilərsənmi sən?!
Dərya yarat o dəryanın kiçik qətrələrindən.
Onun hər bir təlatümü mənə tanışdır - dedim,
Qəvvas olub o dəryada mən çox üzmək istədim.
Batdım bircə damlasında, damlası da dərindir,
Burda fərman qəzəb dolu coşqun ləpələrindir.
Ləpələrin qucağında dolaşdım axşam-səhər,
Gözlərimi qamaşdırdı dibindəki incilər.
Dərk etmədim hikmətini, can heyrətdən uçundu,
Heyrətimin şaxtasında idrak dondu, nə dondu!
İki müəllim
Heyrət, ey büt, surətin gördükdə lal eylər məni,
Surəti-halım görən, surət xəyal eylər məni.
Bir əlində kitabça, bir əlində yasəmən,
Məhəmməd asta-asta qayıdır mədrəsədən.
Bir qayğı gizlənibdir düyünlənmiş qaşında,
Bir dünyanın sirri var o dalğın baxışında.
Neçin görən o belə qəmlidir, pəjmürdədir,
Nə düşünür, nə anır, üzündəki qəm nədir?
Bəlkə cavan şairin bir qəza var başında?
Qəlbinə qarmı yağıb ömrün bahar yaşında?
O, niyə dalğın gedir, niyə pərişan gedir?
Canından can ayrılır, ürəyindən qan gedir?
Çatır döngə başına, fikir qəlbində çin-çin,
Şam kimi sakit durur, alışır için-için.
Baxışları sancılır balaca bir eyvana,
Arzusu gülə dönüb o eyvandan boylana...
Qiyamətmi qopar, ah!..
Bunlar əbəsdir, əbəs!
Arzu dan ulduzudur, o, hər saat görünməz.
İztirablar, əzablar açandır arzunun,
Çox-çox daşlı, kəsəkli yolları varmış onun.
Gəlir dalğın Məhəmməd - ürəyində neçə dərd,
Necə daşqın, necə lal,
necə yumşaq,
necə sərt.
Binanın qənşərində gəzinir yana-yana,
Düşünür: "Bir quş olub qonaydım o eyvana,
Ah... ya da bu istidə əlçim bulud olaydım,
O eyvanın üstünə gəlib kölgə salaydım.
Axı bunlar nədir ki, əlində kor fələyin?
Kaş çiçəyi olaydım eyvandakı dibçəyin.
Baxaydım, hey baxaydım mən ordan öz Leylama,
Eşqimi söyləyəydim gecə-gündüz Leylama.
O, mənə su verəndə toxunaydım əlinə,
Ya elə damcılanıb mən qonaydım əlinə"...
O düşünür...
Saatlar gəlib keçir an kimi;
Yer Günəşin başına dönüb dolanan kimi,
Dolanır, hey dolanır o, binanın başına;
Ovsunlanıb... çətinki, inadından daşına.
Sevən o ürək üçün
Bu binadan doğurdu gecə qəmər, səhər gün.
O ürək üçün yəqin
Bu binanın üstündən keçir yolu Kəbənin.
Asılır nəzərləri
Sırğa kimi bu zaman
Dibçəkdəki çiçəyin
Körpə budaqlarından.
Qorxa-qorxa yoxlayır
O, solunu-sağını,
Atır həmin eyvana
Yasəmən budağını...
Ata çıxır eyvana,
Nəzər salır dörd yana.
Kimsə dəymir gözünə,
Deyinir öz-özünə.
O, köksünü ötürür,
Yasəməni götürür.
"Lənət şeytana" - deyə
Əzib atır küçəyə.
Əzilən yasəmənə baxa-baxa Məhəmməd,
Düşünür öz eşqini qəlbi yuxa Məhəmməd.
Məhəmməd
– Ey müəllim, sən mənə neçə il dərs demisən,
İndi belə görünür, hər şeyi tərs demisən.
Sənin ciyərparanı mən sevirəm, nə olar,
Göz gördü, könül sevdi, mənim nə günahım var?
Bir-bir öyrətdin mənə otuz iki hərfi sən.
Otuz iki!.. Bu qədər hərflərin içindən
Üçünü sənin qızın - Leyla öyrətdi mənə.
Heyranam bu üç hərfin hökmünə, qüdrətinə.
Odur mənim sinəmdə atəş olub hey yanan,
Ayn, şin və bir də qaf!.. Bu üç hərfdən yaranan
Eşq sözü sözlərin sultanıdır, tacıdır,
Eşq - həyat ağacıdır!
Sən də, mən də, Leyla da bu ağacın barıyıq,
Eşqin övladlarıyıq.
Qara torpaq olsa da əvvəl-axır yerimiz,
Eşqdir tinətimiz, eşqdir cövhərimiz.
Sən öyrətdin, sən mənə şəklini bu hərflərin,
Qızınsa üç hərf ilə dünyanın, göyün, yerin,
İnsan duyğularının sirrini açdı mənə.
Eşqimlə vaqif oldum bu dünyanın sirrinə.
Zəhmətini danmıram, çox borcluyam sənə mən;
Sən həyat kəlməsini yazmağı öyrətmisən,
Həyatın sirrinisə qızın öyrədib mənə,
Mən borcluyam Leylanın o sehrkar hüsnünə.
Dilini öyrətmisən
Kitabların mənə sən.
Osa mənə öyrədib təbiətin dilini,
Onun sirli dilini, onun çətin dilini.
İndi mən anlayıram eşqimiş hər nə varsa,
Bəli, kimin qəlbini eşq atəşi yaxarsa,
Dünyanı dərk eyləyər, eşq bir amal imiş
Sənin təlim etdiyin "elm qelü-qal" imiş.
Ey müəllim, neynirəm cansız kitabları mən
Ən böyük kitab onun hüsnüdür, şöləsindən
İşıqlanır mənimçün gizli sirri cahanın...
Eşq bir məhvəridir bizim qoca dünyanın...
Ey müəllim, olam söylədim sənə yalnız,
Özün söylə, hansınız qüdrətli ustadsınız?
Kəndli qızıdır anam, bir peşəkardır babam,
Özüm də, ey müəllim yazılmamış kitabam.
Sənin əlin böyüklər, şahlar ətəyindədir,
Üzü dönük dünyanın hökmü, gücü səndədir,
Sən şahların bağından çox meyvələr dərmisən,
Sən öz ciyərparanı heç mənə verərmisən? –
Deyə o köks ötürür, dərdi hopur dərinə,
Çevrilib yavaş-yavaş, üz qoyur evlərinə
Can yanğısı
Eşqdir ol nəşeyi kamil kim, ondandır müdam
Meydə təşviri hərarət, neyda təsiri-səda.
Mədrəsə hücrəsinə yığılıbdır cavanlar,
Sənətə, şeirə dair fikir yürüdür onlar.
Biri deyir: həyatın hüsnü, süsüdür sənət.
Biri deyir: ürəyin döyüntüsüdür sənət.
Biri deyir ki, sənət təbiətin səsidir.
Biri deyir ki, sənət eşqin təranəsidir.
Biri deyir ki, sənət hər bir şeydən öncədir.
Biri deyir ki, sənət adicə əyləncədir.
Biri deyir ki, sənət cəlb edə bilmir məni.
Biri deyir ki, sənət insan düşüncəsini,
Fikrini, xəyalını uçurur qanadında...
Tələbələr içində Əbdül Kərim adında
Bir sivaslı gənc vardı,
Tay-tuşları hamısı ona hörmət qoyardı.
O keçibdir həyatın şaxtasından, qarından;
Ağlıyla, duyğusuyla seçilir dostlarından.
Həm də gözəl ney çalır, o çalır yana-yana,
Eşidən heyran qalır onun mahnılarına.
Tələbə dostlarından o, yaşlıdır bir qədər,
Həmişə olduğu tək yenə bütün nəzərlər
Yalnız ona dikilir,
Dillənib, asta-asta
Danışır Əbdül Kərim:
– Ey mənim əzizlərim,
Sənət dəryaya bənzər, onun min bir halı var,
Onun sirlərlə dolu öz cah-cəlalı var.
Kiminin bu dəryada gördüyü çör-çöp olur,
Kimi də dibindəki incilərə vurulur.
Məncə, can yanğısıdır şeir, sənət, əzəldən,
Belə anlayıram mən
Qəlbində eşq olanlar dərk eyliyər sənəti,
İnsan məhəbbətidir yaradan hər sənəti...
(Məhəmmədə baxırdı o, bunları deyərkən)
Soruşun, ney çalmağı necə öyrənmişəm mən?
Bunun öz tarixi var.
Yenə ona dikildi sual dolu baxışlar.
O başını yellədib bir ah çəkdi dərindən,
"Ah" alova çevrilib saçıldı gözlərindən. -
– Hər günün öz hökmü var.
O Çaldıran savaşıl başlananda, a dostlar,
Dəliqanlı cavandım;
Sultanın fərmanını Vətən çağrışı sandım.
Xalqım çağırır deyə
Mən yollandım cəbhəyə.
Qan yox idi gözümdə,
Min aslanın gücünü hiss edirdim özümdə.
Neçə qovğaya düşdüm.
Gecə-gündüz döyüşdüm.
Yorulmadım bir an da,
Hər dəfə qılıncımı sağa-sola çalanda.
Neçə şah əsgərini mən torpağa sərirdim,
Qəhrəman olduğumu hamıya göstərirdim.
Ancaq bir gün... ah... o gün...
Ən dəhşətli günüdür mənim cavan ömrümün.
O gün mənim indi də yadıma düşən zaman
Tüstü qalxır başımdan;
Qılıncımı sıyırıb at belində süzürdüm,
Bu vaxt birdən önümdə bir şah əsgəri gördüm.
Dönüb qaçmaq istədi görən kimi o məni,
Mənsə macal verməyib, tez haqladım düşməni.
O dönüb mənə baxdı, aman, o necə baxdı!
Elə bil ki, hər gözü qan dolu bir çanaqdı.
O baxışlar bu zaman
Rəhmsiz bir ovçudan
Rəhm, aman diləyən ahutək yalvarırdı.
Gözüm qızmışdı mənim,
məndə insafmı vardı?
Endirdim qılıncımı kürəyinə arxadan.
O yıxıldı. Bu zaman
Bir ney düşdü, qarğı ney onun qoltuq cibindən.
Diyirləndi kənara...
Dönüb neyə baxdı, mən,
Heyrətlə baxdım ona.
Baxdım yanaqlarından süzülən göz yaşına,
Lənət şeytana dedim...
Bu dəhşətli səhnədən uzaqlaşmaq istədim.
O zarıya-zarıya mənə "yaxın gəl" - dedi
"get, o neyi al" - dedi.
Aman Allah, buna bax,
Onun ürəyinə bax, onun duyğusuna bax!
Mən tez endim atımdan, əyildim ona sarı,
Sinəmə dağ çəkirdi asta pıçıltıları.
O danışdı. Susdu göy, susdu yer, susdu hər yan
Təzəcə evləndiyi, gözləri yolda qalan
Arvadım andı o, körpəsini andı o.
Ah çəkib dayandı o.
Başını qucaqladım,
Hönkür-hönkür ağladım.
Həyatımda ilk dəfə nifrət etdim özümə.
O, sönən gözləriylə baxıb mənim üzümə: -
Qardaş, olan olubdur, sən yaxamı aç - dedi.
Aman Allah, ay Allah, o mənə "qardaş" dedi!
Yaxasını tez açdım,
Dedi: - Neyi ver bəri.
Verdim. Aldı, əsirdi yarpaq kimi əlləri,
Dodağına apardı, səslər titrədi... çaldı.
Buludlar topalandı, Günəş söndü, qaraldı.
O, neyimi çalırdı, neymi çalırdı onu?
Ürəyinin qəmini, eşqini, arzusunu
Qatdı yetim segahda o, neyin fəryadına,
Elə bil çağırırdı kimiysə imdadına...
Od çıxırdı elə bil o yanıqlı nəfəsdən
Qana dönmüş ürəyim parçalandı bu səsdən.
Bu səsdən çıraq kimi gah yanır, gah sönürdüm.
Dalıb neyin səsinə düşünür, düşünürdüm:
"Neyçin düşmən edirlər insanı insanlara,
Səbəb nədir görəsən bu günahsız qanlara?
Nədən ötrü mən onu bu günə saldım görən?
Töküb onun qanını nə qazandım axı mən?
Onun nəğməsindəki yanıqlı xallara bax,
Şirin arzulara bax, incə xəyallara bax.
Tək onunku deyildi bu xallar, zəngulələr,
Mənə də çox doğmadır bu guşələr, nalələr.
Dünya əsirgəməyib əzabından onu da.
Mən onun nəğməsini, eşqini, ruhunu da
Anlayıram, düşmənim
Ola bilməz o mənim!
Eləysə, ah, eləysə bəs bu kəsə-kəs neçin?
Qılınc verib əlinə şahla sultan bəs neçin?
Bir doğma qardaşları qırdırır qardaşlara?
Mənim yaram deyilmi
Bu yazığın köksünə
İndi vurduğum yara?
Yaralı da bu zaman
Yəqin mənə bunları
Söyləmək istəyirdi.
Sözlə demədi, ancaq sözü segaha verdi...
Odunu, yanğısını ney də ürəkdən aldı.
Ney ürəkdən-ürəyə bir incə körpü saldı.
Birdən nəğmə kəsildi...
Gördüm artıq keçinmiş!
Ağlaya-ağlaya mən,
Onu dəfn etdim həmən.
Yuxudaydım elə bil, mən ayıldım yuxudan,
Gözümə başqa donda görünürdü bu cahan.
Qılıncımı tullayıb o andaca yerə mən,
O mərhumun neyini taxdım onun yerindən.
Öyrənməyə başladım o gündən ney çalmağı,
Öyrədənim kim oldu?
Can yanğısı, gözdağı.
Sənət can yanğısıdır mənim üçün, a dostlar,
Bu dünyanın oduna gərək yana sənətkar.
O bunları deyərkən Məhəmmədə baxırdı,
Məhəmmədin gözündən sel kimi yaş axırdı...
Bu yaş "insan insanın qardaşıdır" - deyirdi,
"Sənət can yanğısıdır, göz yaşıdır" - deyirdi.
İki hədiyyə
Füzuli, dəhrdən kam almaq olmaz olmadan giryan
Sədəf su almayınca əbri nisandan göhər verməz.
Əyləşib Məhəmməd otağında tək
Oynaşır üzündə qəm buludları.
Bayırda cücərib min gül, min çiçək,
Əriyir qəlbində dağların qarı.
Üzündən, gözündən tökülür kədər,
Qəmlər dövlətidir, dərdlər varıdır.
Ağaran dan yeri, qızaran göylər,
Onunçün Leylanın yanaqlarıdır.
Boğur öz dərdini o, yana-yana,
Axıtmaq istəmir göz yaşlarını.
Qaralan üfüqlər andırır ona
Leylanın kədərli baxışlarını.
Məhəbbət dünyanı anlatmış ona,
Leyla Məhəmmədçin eşqin adıdır ;
Qıvrımsaç, ucaboy, qaragöz Leyla
Onun dünyasıdır, kainatıdır.
Bahar öz gülləri, çiçəklərilə
Leylanın adını yazmış düzlərə,
Çöldə pıçıldaşan yarpaqlar belə
"Leyla! Leyla!" - deyir gündə min kərə.
Yazmaq!
Nədən yazmaq?
Ozanlar kimi
Nəğməyə çevirim məhəbbətimi?
Tökümmü qəlbimin bütün varını?
Hicran gecəsinin əzablarını
Yazım hansı sözün qüdrətilə mən?
Ah... Necə söyləmək?
Hardan başlamaq?
Nə qədər çalışır, gözü önündən
Leylanın xəyalı çəkilmir ancaq...
Leyla şeir kimi, nəğmələr kimi
Səslənir şairin qulaqlarında.
Leyla qızıl donlu bir səhər kimi
Süzülüb qapıdan girir bu anda.
Məhəmməd - Aman, bu xəyalmı, röyamı? Əsla!
Yox, bu xəyal deyil, özüdür...
– Leyla!
Leyla - Məhəmməd!
Məhəmməd - Ah, Leyla de, bu sənmisən?
Ey Günəş, sən göydən yerə enmisən?
Leyla - Eşqdən qüdrətli dünyada nə var,
Məhəbbət yeri də göyə qaldırar?!
Məhəmməd - Sən odmu, atəşmi, ya məşəlmisən,
Leyla, söylə, bura necə gəlmisən?!
Leyla - Dedim ki, məhəbbət gətirər... atam
Mənim hər işimə göz qoyur müdam:
Məni məktəbə də buraxmır artıq.
Məhəmməd - Eşqin göylərinə çökdü qaranlıq,
İndi biz neyləyək?
Leyla - Sən yaz, sən yarat,
Sevmək bir həyatdır, yazmaq bir həyat.
Məhəmməd - Son çarəm budursa, qoy dərdi-sərim,
Mənim fikirlərim, düşüncələrim,
Eşqim kağızlara süzülsün dən-dən -
Qara saçlarının rayihəsindən.
Sənsiz qəhr edərdi bu cahan məni,
Sənsən bu cahana bağlayan məni!
O gün ki, qəlbimi mən sənə verdim,
Hər şey gözlərimə göründü aydın.
Varlığı heçliyə mən dəyişərdim,
Əgər bu dünyada sən olmasaydın.
Doğrandım, kəsildim mən dilim-dilim,
Dünya əzab evi, ömür vəfasız.
Gördüyüm hər şeyə inan, sevgilim,
Sənin gözlərinlə baxıram yalnız.
Hara baxıramsa görürəm səni,
Quş səsi, çay səsi sənin səsindir.
Çəkəndə köksümə gülün ətrini,
Sanıram bu sənin öz nəfəsindir.
Qara gözlərində batıram sənin
Bu gözlər dəryadan, göydən dərindir.
Buluda deyirəm saçındır yəqin,
Güllər mənə baxan nəzərlərindir.
Yarpaqlar - əllərin, çeşmələr - gözün,
Yağış damcıları - göz yaşlarındır.
Dünya yaranmısan mənimçün özün,
Baxışım da sənin baxışlarındır.
Kitabam, gəl məni aç varaq-varaq,
Gör nələr çəkmişəm bu zəmanədən.
Vəfasız bildiyim dünyaya ancaq
Sənin saçlarınla bağlanmışam mən.
Dərk edə bilməzdim dəhri, varlığı;
Heyran olmasaydım gözəlliyinə.
Hüsnünün əsrarı, füsunkarlığı
Ana təbiəti andırır mənə.
Leyla - Mən ki inanıram sənin eşqinə.
Məhəmməd - Demişəm, sevgilim, deyirəm yenə:
Sənin ürəyindir mənim məskənim,
Məhəbbət əqidəm, dinimdir mənim.
Sevirəm!
Sevənə nə qanun, nə din?
Nəsibi zillətdir sevilənlərin
Birdən başqa dini qəbul eyləyən
Bir qərib yolçuya bənzəyirəm mən.
Gəlin qınamayın əsla siz onu –
Bu dinin hansı bir din olduğunu;
Bilmədən, bilmədən ehkamlarını,
Tanımadan onun imamlarını,
Ona kor-koranə mən inanmışam,
Bu dini ən böyük bir din sanmışam.
Bu dini yaratdı öz məhəbbətim,
Bir dərdi eylədi yüz məhəbbətim.
Leyla - Sənin bu füsunkar məhəbbətindən
İncilər yaransın!..
İstərəm ki, mən
Eşqinə dəm tutub göylər mələşsin,
Eşqin tarix olub əbədiləşsin.
Ancaq bir şərt ilə; Unutma bir an,
Sən Türk diyarının öz övladısan!
Doğrudur, sən indi qürbət eldəsən,
Ancaq ürəyində yaşasın Vətən.
Vətənin öz dili, öz tarixi var,
Ölsün Vətənini tanımayanlar!
Qoy sənin şeirində dil açsın Vətən!
Onun küləkləri, onun çayları,
Biz ayrı düşsək də, öz elimizdən,
Qürbətdə ölməsin dilimiz barı.
Sənin bu ilahi ilk məhəbbətin
Xalqının dilində yazılsın gərək.
Sənin ki əlində deyildir çətin
Döndərib: "düşvarı asan eyləmək".
Axı ərəb, əcəm dillərində sən
Yazmısan xeyli.
Şirin sözlərini başa düşməyən
Öz elin olmazmı səndən gileyli?
Sən ərəb, sən əcəm oğlu deyilsən,
Sənin öz dilin var, öz Vətənin var.
Özgə yelkənində seyrə çıxma sən,
Sənin öz dənizin, öz yelkənin var.
Ah!.. Vətən gözəli, ah Vətən qızı,
Sənə halal olsun ananın südü.
Sənin sözlərinlə mənim gözümdə
Vətən bir pillə də qalxdı, böyüdü.
Belə övladları olan ölkənin
Əsməz qara yellər başından bir an.
Ey Vətən gözəli, gəl, öpüm sənin
"Vətən dili" deyən dodaqlarından.
Haqq sözün qəlbimi titrətdi mənim,
Bu Vətən torpağı qoy olsun qənim;
Vətəndə yaşayıb, onun dilinə,
Ruhuna, zövqünə, doğma elinə
Xor baxan şərəfsiz vətənsizlərə!
Ən böyük düşməndir onlar bizlərə.
Külfət namusunu çəkərmi görən
Vətən namusuyla yaşamayanlar?
Heyhat!.. Hələ çoxdur evini Vətən,
Qohum-qardaşını millət sayanlar...
Məhəmməd - Doğrudur, sevgilim, doğrudur bunlar,
Mən Vətən eşqilə ötən bır quşam.
Mən sözdən elə bir süfrə açmışam,
Ərəb də, əcəm də ordan pay umar.
Ancaq o süfrədə ağız ləzzətim
Mənim öz dilimdir, öz lisanımdır.
O dilə bağlıdır arzum, niyyətim,
O, mənim eşqimdir, həyəcanımdır.
Bəli, türk oğluyam... neyləyim, ancaq
Hər şeyi atadan öyrənir uşaq.
Təzə cığır açmaq çətindir, çətin,
Əbül-Ülaların, Nizamilərin
Ən kiçik, ən aciz şagirdiyəm mən;
Ayrıla bilməyib ənənəmizdən,
Biganə olmuşam ana dilimə,
Gərək mən qayıdam öz sahilimə...
Leyla - Bunu gözləyirəm, mən səndən bunu,
O sonsuz eşqini, böyük arzunu
Öz ana dilində əbədiləşdir
Şeirini xaqanla, şahla güləşdir.
Söhbət davam edir bir xeyli... Leyla,
“Daha yetər”, - deyə qalxır yerindən.
Məhəmməd - Bir az əyləşsənə.
Leyla - Yox, bəsdir daha...
(Məhəmməd ah çəkir yenə dərindən)
-Nə belə ah çəkdin, ahın dağlara!
Məhəmməd - Həsrətin köksümə vurdu min yara,
Eşit, nələr deyir bu döyüntülər.
Bəs bizim eşqimiz nə vaxta qədər
Sinəmiz altında dustaq qalacaq?
Bəs nə vaxt göylərə qanad çalacaq?
Leyla -Səbreylə!
Məhəmməd - Ey mənim gülüm, gülşənim
Könül dözmür hicran gecələrinə.
Ulduzlar gözlərim olaydı mənim,
Hər biriylə min il baxaydım sənə.
Leyla - Yanırsan, əzizim, alış, yan yenə,
Sənətkar dediyin yanar çıraqdır.
Elin kədərinə, elin qəminə
Şair də yanmayıb, kim yanacaqdır?
Məhəmməd - Yanıram, desəm də, deməsəm də mən,
Mən ki, alışmışam nur olmaq üçün.
Keçərəm həyatın dəbdəbəsindən
Sinəmə çəkilən bircə dağ üçün.
Dözüm yolçusuyam...
Dərdin əlindən
Bülbül deyiləm ki, nalə çəkim mən,
İnsanam, ahım da vüsal üçündür.
Səndən ayrıldığım gör neçə gündür,
Gözlərim önündə yaradıram mən
Sənin surətini düşüncələrdən.
Gedirsən, yaxşı yol, "ey afəti can!"
Onsuz da sən mənim öz bağrımdasan!
Ancaq sevgilimə bir bəxşişim var,
Bu, mənim anamdan qalıb yadigar.
Qızıl medalyondur dediyim barat,
Sən onu sevginlə daha da parlat!
Bax, bu medalyonda yanan o işıq
Şairin eşqidir, götür eşqini.
Nəyinə gərəkdir bu yar-yaraşıq,
Onsuz da zinətlər bəzəmir səni
Bizim eşqimizdən bir xatirətək
Bu kiçik töhfəni alasan gərək.
Leyla medalyonu salır boynuna,
Doğrusu, bəzək də yaraşır ona...
Çıxır asta-asta qapıdan onlar.
Leyla - Məhəmməd, mənim də bir bəxşişim var,
Hələ hazır deyil...
Məhəmməd - O nədir görən?
– Rəsmini çəkirəm axı sənin mən.
Gözümün önünə gətirib səni,
Çəkmək istəyirəm...
Titrəyir qələm;
Neçə cür çəkmişəm sənin şəklini,
Ancaq heç birini bəyənməmişəm.
Gözlərin elə bil yol çəkir sənin,
Nəyisə, kimisə gözləyir müdam.
O sonsuz həsrəti nəqş eyləməkçin
Kölgə tapammıram, rəng tapammıram.
Onlar asta-asta keçir çəməndən
Məhəmməd qımışır:
– Bir bura bax sən,
Bir bax cəlalına çölün, çəmənin,
Bahar da hüsnünə heyrandır sənin.
Bahar naxışını səndən götürmüş,
O, sənə hər şeyi qurban demişdir.
Sənin gözlərini yuxulu görmüş,
Otlardan çöllərə fərş döşəmişdi.
Əmi qatili
Ey Füzuli, qalmışam heyrətdə bilməm neyləyim,
Dövr zalim, bəxt nafərcam, tələb çox, ömr az.
Gecələr yaman olur,
Gecələrin qoynunda
Sirlər pünhan olur,
Gecələrin zülməti
Udur hər cinayəti.
Zülmətin qucağından
Çıxıb doğulan səhər,
Təzə anadan olmuş
Adsız körpəyə bənzər.
Hələ günahı yoxdur,
Təmizdir göy də, yer də,
Hələ pakdır, təmizdir
Körpə kimi səhər də.
Hələ kir götürməmiş
Onun təmiz ürəyi,
Körpənin nəfəsidir
Səhərin saf küləyi.
Elə ki, gündüz olur,
Yaxşı-yaman durulur,
Əməllərə, işlərə
Şahid kimi baxır gün.
Bütün cinayətlərin
üstünü örtmək üçün
Göylər öz çarqatını
Sərir yerə gecələr,
Arxa durur elə bil
Canilərə gecələr.
Gecələr yaman olur,
Gecələrin qoynunda
Sirlər pünhanı olur.
Gecələrin zülməti
Udur hər cinayəti.
Bax, belə bir gecədə, gecənin zülmətində
Qından çıxdı bir qılınc xanın imarətində.
Bu qılınc düz köksünə endi İbrahim xanın.
Duyan bir can daş oldu, gücünə bax zamanın.
Günəş öz tellərini yayan kimi düzlərə,
Gecə öz sirlərini danışdı gündüzlərə,
Bağdad bu bəd xəbərdən çalxalandı bir anda,
İnsan nələr törədir bu vəfasız cahanda.
İnsan! Sənin kamalın göylərdən də dərindir,
Dünyadakı gözəllik sənin əməllərindir.
Sən qadirsən hər şeyə!
Bu qüdrət ki, səndə var,
Bəd əməldən nə çıxar?
Kim öldürdü xanı, kim?
Kim tökdü bu qanı, kim?
Kimdir xanın qatili?
Bilən bildi, dinmədi,
"Mənə nə düşüb?" - dedi,
Xanın qardaşı oğlu o gün keçdi xanlığa,
Əl atdı yamanlığa.
Talan etdi sarayın dövlətini, varını,
Zülfüqar, əmisinin yaxın adamlarını
Məhv etdirdi, taladı bütün obanı, eli.
Bağdada hakim oldu o gün əmi qatili:
Niyə etdi bunları?
O, niyə məhv eylədi günahsız insanları?
Bəli, rəyasət eşqi yaman olur, çox yaman!
Onun əlindən aman, onun felindən aman!
Bu dərdə tutulanlar insanlığa yad olur.
Adı insan olsa da, insana cəllad olur!
Şərqin dərdi böyükdür qədim tarixi qədər,
Didir biri-birini təriqətlər, nəsillər.
Qardaş qardaşa düşmən, oğul ataya düşmən,
Didir biri-birini xaqanlar hikkəsindən.
Füzuli ömru boyu
Neçə-neçə qanların,
Odların, üsyanların
Burda şahidi oldu.
Yurda dəyən zərbələr
Məhəmməd Füzulinin
Sinəsinə vuruldu.
O hələ uşaq ikən
Torpağın yarasını,
Öz elinin, yurdunun
Matəmini, yasını
Duymuş öz ürəyində,
Doğmuş bu yaralardan
Minbir söz ürəyində.
O, hələ uşaq ikən
Düşünmüş için-için:
"Bu yollar, təfriqətlər,
Təriqətlər nə üçün?"
O, bir şeir də yazdı
Zülfüqarın adına,
Şeir düşdü dillərə, tez yayıldı hər yana.
Rəyasət davasını şeirlə qamçıladı,
Sözlərdən könüllərə sanki nur damcıladı:
...Rəyasət! Hökmün çatır bu dünyada hər yerə.
Sən şərəf' gətirirsən bəzən şərəfsizlərə.
Sən alçaq bir vücudu qiymətə mindirirsən,
Sən adi bir insana "dahilik" də verirsən!
Nələr çəkir adamlar sənin fərmanlarından!
Bəzən sənin gücünlə, qüdrətinlə bir insan
Bir top kimi oynadır əlində bu cahanı,
Mininə ölüm yazır bir quduzun fərmanı.
Rəyasətlər, rütbələr cinayətlə doludur,
Bəşər başda oturan quldurların quludur.
Şeir gəzdi dilləri, gəlib çatdı saraya,
Aldı alinəsəblər Zülfüqarı araya.
– Xan sağ olsun, Füzuli artıq həddini aşdı,
Biz heç, budur indi də gəlib sizə sataşdı.
Dirək oldu göylərə Zülfüqarın nərəsi,
Güclü bir fərman oldu bir alçağın cır səsi:
– Azdır ona ölüm də, gərək ona dağ vuram,
Şeir deyən dilinə od basam, qadağ vuram!
Tez bir cəza düşünün, ağır cəza!
Əyanlar
Hərəsi bir söz deyir.
Bəyənməyir Zülfüqar.
Vəzir qalxır ayağa:
– Xan sağ olsun, bu şair
Müəlliminin qızı Leylanın aşiqidir.
Siz bu qızı alsanız onun əlindən əgər,
Füzulinin qəlbinə məhşər dağı çəkilər.
– Bax bu yaxşı xəbərdir, bu tədbirə mən varam,
İstədiyim qisası indi ondan alaram.
Gedin, qızı gətirin, qəmlərim unudulsun,
Şairin sevgilisi xanmı kənizi olsun!
İki hökmdar
Vadiyi-vəhdət həqiqətdə məqami-eşqdir,
Kim, müşəxxəs olmaz ol vadidə sultandan gəda,
Xanın elçiləri minbir vəd ilə
Qoca müəllimi tutdular dilə
Qızı gətirdilər saraya zorla,
Hər şeyi sarayda anladı Leyla.
Yetirdi özünü xacə o saat,
Baxdı təzə ovun üzünə mat-mat: -
Allah, bu hurimi, mələkmi – deyə,
Xacə heyran qaldı bu gözəlliyə.
Hərəmlər dəydilər biri-birinə,
Baxdılar həsədlə rəqiblərinə.
Gəldi məşşatələr, bir anda gəldi,
Gəlin otağında meydan düzəldi.
Onu salamlayıb, xoş dindirdilər,
Saray ədasıyla geyindirdilər...
Üzüldü hər yerdən Leylanın əli,
Eldən ayrı düşdü ellər gözəli.
Ancaq şirin sözlər, şirin vədələr,
Təhqirlər, təhdidlər, min cür hədələr
Onun inadını qıra bilmədi.
"Mən öz mənliyimi satmaram!" - dedi.
Xəbər çatdı xana, qəzəbləndi xan,
Qulaqlar tutuldu bağırtısından:
– Necə? Yola gəlmir?
Çəngiyə bir bax!
Mənim iradəmə təslim olmamaq?!
Yaxşı! Bu axşam
Mən özüm onunla hesablaşaram!..
Gör nələr yaradır hökmü dövranım:
Leyla hüzurunda dayanmış xanın.
Xan, qızı görüncə birtəhər oldu,
Çatıldı heyrətdən onun qaşları;
Gözü dumanlandı, nitqi tutuldu,
Görüncə süzülən lal baxışları.
Yandı ürəyində ehtiras odu,
Qəzəbi soyudu, hirsi soyudu.
Gözəllik! Kim sənə "mən koram" - dedi.
De, sənin önündə kim baş əymədi?
Ürəklər başında var yerin sənin
Qılıncdan itidir kəsərin sənin!
De, sənin gücündən böyük güc hanı?
Alan sən olursan ixtiyarını
İnsanın əlindən bir an içində.
Bəzən əqidə də, məslək də, din də,
Sənin atəşinə yanıb kül olur,
Əməllər, arzular göyə sovrulur.
Dinindən əl çəkib o Şeyx Sənan
Boynuna bir anda xaç salmadımı?
Qayəsi yolunda ucalan insan
Gözəllik önündə alçalmadımı?
Gözəllik daşı da gətirər dilə,
Hökmünə ram olar vəhşilər belə.
Xan, qızı görüncə birtəhər oldu.
Çatıldı heyrətdən onun qaşları;
Gözü dumanlandı, nitqi tutuldu,
Görüncə süzülən lal baxışları.
Baxışlar.
Nə qədər dərindir hələ,
Batar o gözlərdə qəvvaslar belə.
O ilahi gözlər, o ulu gözlər.
O nərgiz baxışlar, yuxulu gözlər
Yatan duyğuları yuxudan eylər,
Bir yol süzüləndə min bir qan eylər.
Həyat eşqi ilə o dolu gözlər,
O xumar baxışlar, yuxulu gözlər
-Böyük bir şairin ilham çırağı
Alçaq bir qatilin önündə yanır.
Şairin qəlbinə çəkilən dağı
Xan öz aləmində intiqam sanır. Xeyr!
Qisasında yanılmısan sən!
Bu qisas deyildir əgər düşünsən.
Lənət oxuyacaq nəsillər sənə,
Qoy qanad verməsin bu illər sənə.
Güvənmə taxtına, şərəfsiz insan,
Sən aylar, sən illər hökmdarısan,
O sa əsrlərə hökm edəcəkdir,
Zülm yaşasa da, ömrü gödəkdir.
Xan, qızı görüncə birtəhər oldu,
Çatıldı heyrətdən onun qaşları;
Bədəni uçundu, nitqi tutuldu,
Görüncə süzülən o baxışları.
Sarsıtdı sehriylə gözəllik onu,
Gözəllik önündə əfsunlandı xan.
İlk dəfə unudub xan olduğunu,
Özünü bir adi insan sandı xan.
Gözündə kiçilir, alçalır onun
Taxtı, rəyasəti, hökmü, fərmanı.
İlanı yuvadan çıxaran əfsun,
Quzuya döndərir zülmkar xanı.
Xacəni səsləyib:
– Aparın! - dedi.
Qızı apardılar hərəmxanəyə,
O gündən göz yumdu xan da hər şeyə.
Keçdi bir neçə gün, xanın gözləri
Röyalar içində dumanlanırdı.
Xan o gündən bəri, o gündən bəri
Hər nə görürdüsə yuxu sanırdı.
Düşünür: görəsən o gözəl sənəm
Hüsnünün sehrini hardan götürmüş?
Xan başa düşmürdü nəydi o aləm,
Nağılını eşitmiş, yuxumu görmüş?
Xacəni çağırıb yanına bir gün,
Xan öz ürəyini danışdı bütün.
Söylədi Leylaya vurulduğunu:
– Baş hərəm qoyuram - dedi - mən onu...
Xacə xan əmrini çatdırdı qıza,
Qız susdu, qəlbindən qan sıza-sıza.
Leyla - Bu sözlər xahişmi, yoxsa əmrmi?
Xacə -Xahiş!
Leyla - Hərəmxanə bəs eyləmirmi?
Xacə -Yox! Sən ulduzların ən parlağısan,
Sənin camalına heyran olub xan.
O, sevir səni.
Leyla - Mən isə sevirəm bir özgəsini.
Xacə - Qızım, təpik atma, gəl, öz baxtına.
Leyla - Mənim öz bəxtim var.
Xacə - Nə deyim xana?
Leyla - De ki, üz döndərib məhəbbətimdən,
Ucuz şöhrətlərə əyilmərəm mən!
Xacə - Qızım, inad olma, inadı sındır,
Anla ki, xan sənin hökmdarındır!
Leyla - Xacə, dediyini yaxşı düşün bir,
Qəlbin hökmdarı məhəbbətidir.
Zindana saldılar Leylanı o gün,
Dünya zindan oldu Məhəmməd üçün.
Leyla razı idi öz əməlindən,
O, zəhər içmişdi eşqin əlindən.
Məhəbbət yolunda çəkdiyi əzab
Ona kədər deyil, vüqar gətirdi,
O, öz həyatını, cavan ömrünü
Uğursuz taleyin hökmünə verdi.
O dedi: - Zülmünlə, ey çərxi-dövran,
Ciyərim qan oldu, yaralanmışam.
Ancaq demərəm ki, sən bivəfasan,
Verdiyin cəfanı vəfa sanmışam.
Onun əzabını çəkdi Məhəmməd,
Sifariş göndərdi dalbadal xana.
Ürəyində ağrı, gözündə həsrət,
O, lənət yağdırdı çərxi-dövrana.
Yazdı: "Tanımıram nə xan, nə qanun".
Yazdı: "Düşmən qəvi, taleyim zəbun".
Yazdı: "Qıyarlarmı, gülə? Qaydadır
Bülbülü salarlar qəfəsə, ey xan.
Hökmün ki, ölkədə hər yerə çatır,
Çəkinmə bülbülün ahü-fəğanından.
Güvənmə hökmünə, təxti-tacına,
Zamanın yolları düyün-düyündür.
Zülmün qılıncını götür, sal qına,
Gülə əl qaldırmaq gücsüzlüyündür.
Qorxmuram zülmündən, siyasətindən,
Şairəm, qaraya ağ demərəm mən!
Səndə zərrə qədər insaf var isə,
Gülü yox, bülbülü sal o məhbəsə!..
Məktublar dalbadal axdı saraya,
Əyanlar aldılar xanı araya.
Hərə bir söz dedi,
Çox düşündü xan,
Yenə də dönmədi öz inadından.
Dedi: - Tez saraya çağırın onu,
Anladaq şairə qudurduğunu!..
Sağında, solunda yaltaq kübarlar,
Bir yanda Füzuli, bir yanda Leyla;
Xanın gözlərində od var, alov var,
Gah sağa boylanır, gah baxır sola.
Xan - Deyirlər, Leylanın Məcnunusan sən,
Nə deyə bilərsən məhəbbətindən?
Füzuli - Əsil aşiq mənəm düzü, hökmdar,
Məcnunun dünyada ancaq adı var.
Mənəm bu əsrdə eşqin Allahı,
Məni bənzətməyin Məcnuna zinhar,
Ahımca olsaydı Məcnunun ahı,
Yuva tikərdimi başında quşlar?
Xan - Leylanın şəninə onda gərək sən,
Burda bədahətən şeir deyəsən... Füzuli danışmır...
– Hə, bəs nə oldu?
Həcv deyən dilin niyə tutuldu? Füzuli danışmır...
– Əmr edirəm mən:
Gərək hüzurumda şeir deyəsən!
Füzuli - Bir xan olsanız da bunu bilin siz,
Mənim hökmdarım siz deyilsiniz.
Xan - Sənin hökmdarın bəs kimdir görən?
Özgə xanlığınmı tələsisən sən?
Füzuli - Leyla namusumdur, Leyla arımdır,
O mənim yeganə hökmdarımdır.
Ömür dastanımdır o gözəl pəri,
Hökm onun hökmüdür, əmr onun əmri.
Gülür gözlərində Leylanın cahan,
Deyir: - Belə olar sevənlər, ey xan.
Onun hər kəlməsi eşqin səsidir,
Aşiqin sultanı məşuqəsidir.
Hökmdar bu sirri yaxşıca bil sən,
Sevgi dünyasında hələ tifilsən.
Xan - Sus!
Füzuli - Susa bilərmi dolu ürəklər?
Zəncir götürməyir azad diləklər!
Deyə cavan şair qalxır üsyana.
Bütün qəzəbini yağdırır xana:
– Eşit sözlərimi, ey xan, indi sən,
Mən də sənin kimi bir hökmdaram.
Sən öz hökmün ilə gəldi-gedərsən,
Mən ulu sevgimlə həmişə varam.
Sən də şah, mən də şah... Sən ölkələri,
Mənsə könülləri fəth edirəm, xan!
Qılıncdır, nizədir silahın sənin,
Mənim silahımsa sözdür hər zaman.
Qılınc bu gün varsa, sabah pas tutar,
Sözünsə qılıncı həmişə parlar.
Qılıncla, mizraqla sən danışırsan,
Mən nəşə doğuran sözlərlə, ey xan.
İndi ki belədir, gəl, məndən əl çək,
Axı, çəkişənlər tay olsun gərək!
Gəl mənim Leylamı alma əlimdən,
Onsuz nəfəsi yox, quru canam mən.
Xan - Mənə də, ey şair bax bu gərəkdir.
Səni ömrün boyu inlədəcəkdir
Bu gün hüzurumda dediyin sözlər,
Gərək həsrət qala sənə o gözlər.
Ölüm belə azdır sizə, dayanın,
İkiniz bir oda yandıqca yanın!
Ah, o zalım ovçular!..
Oxun gəldikcə sinəmdən sadalardır çıxan bilməm,
Dil eylər nalə, ya peykan dayər sinəmdə peykanə.
Bu əhvalatdan sonra hələ bir neçə ay da saxladılar
Leylanı məhbus kimi sarayda.
Leyla soldu, saraldı, xəzan vuran bağ kimi,
Sızladı gecə-gündüz yağsız bir çıraq kimi.
Ürəyinin dərdini dedi o bəxti qara;
Gündüzlər buludlara, gecələr ulduzlara.
Yuxusu da gecələr uçub ərşə çəkildi,
Sübhə qədər gözləri şam çırağa dikildi,
Dedi: - Sən də yanırsan, mən də... bir fərqimiz var.
Yanğı elə yanğıdır, bu fərq bizi ayırar:
Sən gecələr yanırsan, mənsə, mənsə, ey çıraq,
Həm gecələr yanıram, həm gündüzlər, dərdə bax!
Zülmlər, işgəncələr sarsıtmır ancaq onu,
Füzulinin verdiyi o qızıl medalyonu
Sinəsinə basaraq hıçqırır sübhə qədər;
Füzulinin yazdığı könül yaxan qəzəllər
Saray divarlarını dəlib keçir bir anda,
Bu qəzəllər gül açır qızın dodaqlarında:
"Aşiyani-mürği dil zülfi-pərişanındadır,
Qanda olsan, ey pəri, könlüm sənin yanındadır.
Eşq dərdilə xoşam, əl çək əlacımdan, təbib,
Qılma dərman, kim həlakim zəhri-dərmanındadır.
Bəs ki, hicranındadır, xasiyyəti, qəti həyat,
Ol həyat əhlinə heyranam ki, hicranındadır".
Muğam üstə oxuyur Leyla bu sətirləri,
Heyran qoyur səsinə o, göyləri, yerləri,
Bu səs əridir qışın şaxtasımı, qarmı.
Bu səs dilə gətirir saray divarlarını.
(Dərdi ağır deyildir dərdini bilməyənin,
Dərdi yaman ağırdır sevib-sevilməyənin...
Dərdinə dərd çatarmı
Həm sevib, həm sevilib
Eşqi yetim qalanın?
Həm özü, həm aşiqi
Bir alçağın əlində
Qul olub alçalanın!)
Xan gözlədi,
Gözlədi,
Çatmadı arzusuna;
Qızın inadkarlığı çox ağır gəldi ona.
Çox düşündü, nəhayət, hiylələrə əl atdı,
Bir gecə qol gücünə məqsədinə o, çatdı.
Saray əhli car çəkib xəbər yaydı hər yerə:
Leyla sürgün edilmiş Bağdaddan yad ellərə.
O gündən də Füzuli dərə aşdı, dağ aşdı,
Obaları, elləri oymaq-oymaq dolaşdı.
Şeir dedi, inlədi, o, "Leyla!", "Leyla!" - deyə,
Yaralı ahu kimi baş vurdu hər şənliyə.
Keçdiyi hər obadan Leylanı xəbər aldı,
O, öz məhəbbətiylə ucaldı, hey ucaldı.
O gördü qasırğa da, gördü şaxta da, qar da.
Gördüm deyən olmadı Leylanı bir diyarda.
Günəş saraldı getdi,
Göylərə daldı getdi.
Ayı Leylası bildi,
O da yan aldı getdi.
Ürək vurur, yorulmur,
Könül yanır, qor olmur.
Sənə baxan gözlərim
Niyə sənsiz kor olmur?
Füzuli obaları gəzməkdən yorulmadı,
Ancaq onun səsinə bir səs verən olmadı.
Məhəbbəti ürəkdə, qəzəlləri sinədə
Kor-peşiman qayıtdı o, Bağdada yenə də.
Ürəyində boğuldu Füzulinin haqq səsi,
Bülbüllərin naləsi, küləklərin nəğməsi,
Ahəng tutdu aşiqin "naleyi-dilsuzinə".
Daldı düşüncələrə, xəyallara o, yenə.
Onun sonsuz dərdləri yetişmədi dəvaya,
O qayıdıb evinə çəkildi inzivaya.
Gecə-gündüz düşünmək ona bir adət oldu,
Təsəllisi bir xəyal, bir də ibadət oldu.
O, çox mənalar verib dünya qeylü-qalına,
Göylərdən cavab umdu yerlərin sualına.
Fələklər göydə çin-çin yandı onun ahından,
Arzusunun çırağı alışmadı bircə an.
Ürəyinin naləsi,
Aman səsi, ah səsi
Yatanları oyatdı, bəxtini oyatmadı.
Ahı göylərə çatdı, zalım xana çatmadı.
Alnında izlər açdı əzabları xış kimi,
İnlədi çöldə bitən yaralı qamış kimi.
Şair açıb qəlbini dedi: - Yanan mənəm, mən,
Günəşə, ulduzlara, aylara düşmənəm mən.
Onlar öz tellərini elə ki, yerə sərir,
Mənə min cür fəlakət, faciələr göstərir,
Siz məndən soruşmayın, mən nələri sevirəm,
Buludları sevirəm, gecələri sevirəm.
Ensin yerə buludlar, ensin yerə qaranlıq.
Ələmləri, dərdləri mən görməyim bir anlıq.
Ah, o zalım ovçular!,. Ah, o zalım ovçular!..
Onlarda insafmı var?
Yuvasını dağıtdı mənim bülbüllərimin,
Yuxusunu qaçırtdı yuxulu çöllərimin.
Bu dünyaya gələli üzüm gülmədi bir gün,
Dünyadan zövq istəyən, dünyadan əl götürsün?!
Mən bir zövq görəmmədim nə qədər dünyadayam,
Qəm dənizi içində yalqız qalan adayam.
Nə qəlbimin ahları, nə gözümün qan-yaşı,
Söndürə bilmir mənim sinəmdəki atəşi.
Əridirəm oduma ürəyi də, canı da,
Qorxuram ki, yandıram oduma dünyanı da,
Dəli küləkləriylə, dilə gəlib ney kimi,
İstərəm ki, təbiət çalsın mənim qəmimi,
Yerdə odlar qalansın,
Dəryalar dalğalansın,
Hayqırsın üsyanımı.
Görüb eşitdikcə mən, oda yaxdım canımı!
Necə dözüm bu dərdə, məgər daşam, dəmirəm?
Mən görmək istəmirəm, eşitmək istəmirəm.
Görüb eşitdikcə mən artır sinə dağlarım,
Ətdən gözüm olaydı, daşdan da qulaqlarım.
Hər şey yalandır, yalan!
Ömür qəm karvanıdır,
Talelər ömürlərin əbədi sarvanıdır.
Böhtanlar vadisində ömür atımı sürdüm.
Kefdən dəm vuranları, mən ki, yalançı gördüm.
Vəfa umduqlarımdan cəfa gördüm hər zaman,
Güzgüdən sidq istədim, əyri gördüm özümü.
Suya dedim dərdimi, axıb keçdi yanımdan,
O da ağzımda qoydu iki kəlmə sözümü.
Ey dəhşətli fikirlər, məndən uzaqlaşmayın,
Siz mənim ürəyimdən kənarda ağlaşmayın.
Şairəm, qəm içində keçir gecəm, gündüzüm.
Sevdalı xəyalların övladıyam mən özüm!
Yalnız yalan gerçəkdir.
Mən bu haqqı danmıram,
Mən öz varlığıma da şəkk edir, inanmıram,
İnanmıram göyə də, inanmıram yerə də,
Min əfsanə uyduran böyük nəbilərə də.
Varsa bir inandığım: yalnız eşqdir o da,
Min dünya kəşf etmişəm, eşqimlə bir dünyada.
Özüm də heç bilmirəm bu dünyaya nə deyim?
Nə gecəm bir gecədir, nə gündüzüm bir gündüz.
Ey mənim məhəbbətim, eşqim, hissim, diləyim,
Siz həm mənim həyatım, həm də ölümümsünüz!
Ölüm, sağ görüb məni, atma mənə pəncəni,
Mən ki çoxdan ölmüşəm, naləm aldatmış səni!
Aylar keçdi, il oldu, əvəz etdi gün-günü,
Zaman verdi hökmünü,
Yaman verdi hökmünü:
Şah Təhmasib bir gecə hücum çəkdi Bağdada,
Düşdü yenə qan-qada.
Zülfüqarın taxtını çevirdilər başına,
Gecənin zülmətində o, yaşına-yaşına
Qaçırdı təkbaşına.
Elə bu vaxt, bu zaman
Qayıdırdı Füzuli evə yaxın obadan.
Onlar qarşılaşdilar.
Görən kimi tanıdı şair onu:
– Zülfüqar!
Hara belə qaçırsan, dayan, sənə sözüm var.
– Aman, şair qoy gedim.
– Dayan, hələ dayan, xan,
Elə ki, ayrı düşdün öz taxtından, tacından,
Adi bir adam oldun, getdi şanın, şöhrətin,
Təxti-tacında imiş bütün gücün-qüdrətin.
Get, zülmündən qurtarıb, məmləkət azad oldu,
"Zülm ilə abad olan ədl ilə bərbad oldu".
" - Padişahi - mülk, dinarü dirhəm rüşvət verib,
Fəthi-kişvər qılmağa eylər mühəyya ləşkəri.
... Göstərən səatda dövrani-fələk bir inqilab,
Həm özü fani olur, həm ləşkəri, həm kişvəri.
Gör nə sultanəm məni-dərviş kim, feyzi-süxən,
Eyləmiş iqbalimi asari-nüsrət məzhəri.
... Qanda kim, əzm etsə, mərsumu məvacib istəməz.
Qansı mülkü tutsa dəgməz kimsəyə şurü şəri..."
– Söylə, Leyla hardadır?
– Sarayda.
– Yalan demə.
– Mən düzünü deyirəm, saraydadır.
– Qəlbimə
Sənin fitnələrindən çəkildi məhşər dağı,
Heyf! Dünya saxlayır qoynunda hər alçağı.
Deyə ordan birbaşa saraya gəldi şair,
Axtardı hücrələri, otaqları birbəbir.
Girdi hərəmxanəyə,
Tapılmadı Leylası, "o, hara getmiş?" - deyə
Düşündü için-için,
Yenə köhnə yarası təzələndi şairin.
O gecə Zülfüqar xan
Qaçan kimi saraydan,
Qapıları açdılar.
Qızlar hərəmxanadan çıxıb dağılışdılar.
Hərə getdi bir yerə, Leyla da azad oldu,
Sanmayın ki, o, bundan, fərəhləndi, şad oldu.
Gecənin zülmətində öz-özünə deyirdi:
"Hara gedim mən indi?
Evəmi? Bəs atamın necə çıxım üzünə?
Heç özü də bilməyir, fikri nədir, qəsdi nə?
Hələ bu heç... Məhəmməd!
O, nə deyər bəs mənə?
İtirdim ismətimi...
Gülməzmi hər kəs mənə?
Yox, yox, mən bu halımla göydən yerə enmişəm,
Bir alçağın əlində mən ki ləkələnmişəm.
Mən bədbəxti taleyim yaman saldı çətinə,
Şairin o müqəddəs, böyük məhəbbətinə
Layiq ola bilərmi mənim ləkəli adım?
Heyhat! Gözümdə qaldı bütün arzum, muradım,
Yox! Bu daha ağırdır bütün işgəncələrdən!
Məhəmmədin gözünə görünə bilmərəm mən".
Deyə doğma şəhəri gecə tərk etdi Leyla,
Kərbəlalı bir qıza qoşulub getdi Leyla.
Getdi, çıxdı şəhərdən.
Bir xeyli getdi... Birdən:
– Yox, mən onu görməmiş hara gedirəm - deyə
Leyla döndü geriyə:
– Aman, bacım, izn ver, gedim, görüm mən onu -
Könlümün ilk dostunu.
Bəlkə bu lilli sular axdı, heç durulmadı,
Onu görmək bir daha mənə qismət olmadı.
Qulağımda bir daha səslənmədi səsi də.
– Gedək! - deyə qoşulur ona rəfiqəsi də!
O, keçdikcə şəhərin tanış küçələrindən,
Təəssüflə ah çəkir, köks ötürür dərindən.
Düşünür asta-asta: "Küçələr, ay küçələr,
Mən sizin sinənizi tapdamışam nə qədər.
Bu yollarla nə qədər mədrəsəyə getmişəm,
Qayğısız illərimi mən burda əritmişəm.
Bu yollarda itibdir ömrün şirin dəmi də.
Bu yollarda tapmışam mən öz sevgilimi də.
Ah... bu yollar, bu yollar!
Neçə il bundan qabaq
Kim deyə bilərdi ki, belə bir gün olacaq?
Kim deyə bilərdi ki, könlüm düşəcək dara?
Göz yaşlarım axacaq gül səpdiyim yollara?
Gülə-gülə keçdiyim bu yollardan bir zaman
Mən ağlaya-ağlaya keçəcəyəm... ay aman!
Bir düşdüyüm günə bax!
Taleyin hökmünə bax!"
Leyla bayaqdan bəri
Gəzir bütün şəhəri.
Ancaq rəfiqəsi də
Gözdən buraxmır onu
İzləyir öz dostunu
Belə ağır günündə.
Mədrəsənin önündə
Gəlib Leyla dayanır,
Ötən günləri anır.
Səslənir qulağında bir inilti, bir ənin,
O öpür kandarını ona tanış hücrənin.
Nəzərləri içəri sancılıb durur nədən?
Məhəmmədi soruşur elə bil o, hücrədən.
Evlərinin yanından ötərkən yana-yana,
Ötəri nəzər salır o, balaca eyvana.
Gəlib çıxır nəhayət
Balaca bağçasına sevimli Məhəmmədin,
Məhəbbəti inləyir qəlbində həzin-həzin.
Pəncərənin önündə o, dayanır lal kimi,
Gördükləri görünür gözunə xəyal kimi.
Odur, şair oturmuş balaca miz dalında,
Quş lələyi əlində, bir dünya xəyalında.
Yazır, pozur... əriyir önündəki şam kimi.
"Ah... o yazır, o yazır yəqin mənim eşqimi" -
Deyə Leyla düşünür:
– Xeyli keçmiş gecədən,
Yatmayıbsan hələ sən.
Mənim böyük şairim, ah yazır, aman yazır.
O, "Şəbi-hicran" deyir, o, "Şəbi-hicran" yazır.
Zilləyib gözlərimi pəncərənə baxıram,
Gülüm sənə baxıram.
Məhəbbət sapımıza vuruldu bir kor düyün
Bax, bu saat eşqini kağızlara tökdüyün
Sevgilin durub sənin,
Önündə pəncərənin.
Səninsə xəbərin yox!
Mənimlə bircə anlıq
Görüşünə sən yəqin
Həyatını verərdin!
Başa düşmək olmayır gərdişi, ey sevgilim,
Tərsinədir dünyanın hər işi, ey sevgilim,
Səni çox sevdiyimdən,
Burdan getməliyəm mən.
Ləkəli bir ad sənə istəmirəm yük olsun!
Qoy sənin böyük adın həmişə böyük olsun!
Deyə doğma şəhəri gecə tərk etdi Leyla,
Kərbəlalı dostuna qoşulub getdi Leyla!
"Leyli və Məcnun"
Ey Füzuli, qılmazam tərki-təriqi eşq kimi,
Bu fəzilət daxili əhli-kamal eylər məni.
"Hasilim yox səri-kuyində boladan qeyri,
Qərəzim yox rəhi-eşqində fənadan qeyri. ...
Yetdi bikəsliyim ol qayətə kim, çevrəmdə
Kimsə yox cizginə, girdabi-bəladan qeyri.
Nə yanar kimsə mənə atəşi-dildən özgə,
Nə açar kimsə qapını badi-səbadan qeyri.."
O saxlayıb qələmi bir ah çəkdi bu zaman,
Səhər küləkləriylə Kərim girdi qapıdan
-Sevincindən yaşardı gözləri bu dəm onun,
Qalxıb atdı özünü qucağına dostunun,
Bir xeyli baxdı onlar üzünə bir-birinin,
Sözünü gözlər dedi dolu ürəklərinin.
Dostlar xeyli susdular,
Axdı ürəklərindən qanlı sular, lal sular.
Bu hal bir xeyli keçdi...
Nəhayət əyləşdilər,
Gözdən sözə keçdilər.
Füzuli qəzasını bir-bir ona danışdı,
Yana-yana danışdı.
O, axırda oxuyub dostuna son şeirini,
Yerə dikdi yaş dolu o yorğun gözlərini,
– Dostum, bu şeir deyil, şeir dinləmədim mən,
İldırımmı çaxırdı sənin sətirlərindən?
Yoxsa yanaqlarıma dəydi sübhün nəsimi?
Bu, göyün hıçqırığı, bu, yerin naləsimi?
Bu, baharın çiçəyi, zimistanın qarıdır.
Bu, öz oduna yanan qəlbin alovlandır.
Dostundan gizlətmə, gəl, sən gözünün yaşını,
Çevir şeir incisinə qəlbinin atəşini.
"Xəmsə"ni gətirmişəm, budur, sənə hədiyyə,
Götür, oxu bir daha Füzuli: "Sağ ol" - deyə,
Öpür, öpür "Xəmsə"ni, dərya kimi çağlayır,
Sonra o, aram-aram kitabı varaqlıyır.
"Leyli-Məcnun!"... dayanır, o, burada.
– Bunu mən,
Dostum, oxumalıyam bu halımda yenidən.
Kərim - Daha yaxşı duyarsan, sən indi bu dastanı.
Füzuli - Məni sənintək duyan bir dost, havadar hanı?
Minnətdaram sənə mən,
Sən Məcnunun Zeydisən!..
Havayı keçirmədi bir saatı, bir anı.
Nizami Gəncəvinin "Leyli-Məcnun" dastanı
Onu vəcdə gətirdi... Təkrar-təkrar oxudu.
Gah oxudu, gah da ki, əlinə aldı udu.
Çaldı,
Çaldı,
Çox gizli nöqtələr tapdı onda,
Tapdı axtardığını muğamın xallarında.
Açıb ona sirrini çox gizli pərdələrin,
Düşündürdü şairi Nizami dərin-dərin.
– Hər sətri bir xəzinə, hər sözü bir pəhləvan.
Heyif. Ana dilində yazılmamış bu dastan,
Bax, burada gör necə xal vurubdur Nizami,
Öz böyük arzusunu dondurubdur Nizami.
Daşüzlü qanunların şaxtasında, qarında.
"Ey qulluq halqaları!" - siz o sənətkarın da
Qulağını sıxdınız, unutdu öz dilini.
Danışa da bilmədi, yandırdı söz dilini.
Yaşasara da həmişə mən ərəb ölkəsində,
Yaşatmışam xalqımı öz şeirimin səsində.
Azərbaycan oğluyam... Bilsin bunu, qoy, aləm!
Mürəkkəbə döndərib kağıza tökməliyəm
"Vətən", "Vətən" - söyləyən ürəyimin qanını.
Bu köhnə əfsanəni - Leylinin dastanını.
Leylamın öz dilində yazam gərək, yazam mən!
Yeni dastan bağlayım nakam məhəbbətimdən!..
Füzuli muğam üstdə yazdı "Leyli-Məcnunu",
Gah neyi ağlatdı o, gah ney ağlatdı onu.
Muğamın sinəsindən doğdu Füzuli şeiri,
Elin hicran səsindən doğdu Füzuli şeiri.
Muğam bir xəzinədir, açarıdır duyğular,
Muğamda sevinc də var, muğamda kədər də var,
Muğam mənim xalqımın misilsiz kamalıdır.
Tarixidir, eşqidir, arzusu, amalıdır.
Tar səsinə qulaq as...
Bu səs elin nəfəsi,
Bu səs gözlərdən axan yaşların damcı səsi.
Bu səs sükuta dalmış göyü də dilləndirər,
Ulduzlar da bu səsin önündə baş endirər.
Dinlərkən onu... yerdən ayağımız üzülür,
Səslərin laylasında gözlərimiz süzülür.
Gah göylərə ucalır, gah yerə alçalırıq,
Xəyalın qanadında özümüzə dalırıq,
Gözümüzün önündə açılır nələr-nələr,
Əlvan-əlvan lövhələr.
Muğam, sənsiz keçməsin ömrümün bircə günü,
Muğam, sənin önündə ən incə söz gücünü,
Ən zərif güllar belə itirər öz rəngini.
Azərbaycan şeirinin yaratdın ahəngini!
Torpağa can verirsən,
Dilsiz daşları belə sən dilə gətirirsən!
Mən səni dinləyəndə, ah, bu nədəndir müdam,
Dərdim də yada düşür, sevincim də, ay muğam,
Ötən xatirələrim cana gəlir, bu dəm mən
Yaşadığım günləri yaşayıram yenidən.
Gücün kimi güc hanı?
Sənin gücün, qüdrətin,
Ölümə də səsləyir, həyata da insanı!
Axtardığı Leylanı o, tapmadı həyatda,
Həyata güldüyündən,
Ağlatdı zülüm-zülüm
Füzulini həyat da...
O, qələmə əl atdı,
Leylanın xəyalını kağız üstdə yaratdı:
"Xəyal ilə təsəllidir, könül meyli - vüsal etməz.
Könüldən dişrə bir yer olduğun aşiq xəyal etməz".
Füzuli əyləşib otağında tək,
Oynaşır üzündə qəm buludları.
Bayırda cücərib min gül, min çiçək,
Əriyir qəlbində dağların qarı.
Qəlbinin gözüylə dünyaya baxıb,
Dedi: arzulara dar gəlir cahan.
Leylini, Məcnunu yandırıb-yaxıb,
Keçirdi zamanın fırtınasından
Yandı dünya odu onun üzündə,
Ahını Məcnunun ahına qatdı.
Zamanı ağlatdı Leyli gözündə,
Məcnunu zamana üsyan yaratdı.
İnlədi, batmadı ancaq o, yasa,
Düşündü, aləmi düşündürdü o
Nofəlin parlayan qılıncındasa,
Bir gün parlayacaq haqqı gördü o.
Tökdü kağızlara könül varını,
İlhamı kükrədi, tüğyana gəldi.
Bir daha oxuyub yazdıqlarını –
Sənətin gücünə heyran kəsildi.
Dedi: - Sənətimlə illərdən bəri,
Daşa, torpağa da can verirəm mən.
Bəngü-badələri, cansız şeyləri,
Danışan insana çevirirəm mən.
Mən gah ney oluram, gah dəf, gahsa tar,
Gah kanon oluram, gah ud, gah setar.
Ney olsam, ney kimi inlərəm həmən,
Tar olsam, sim kimi gərilərəm mən.
Bir anın içində həm qara, həm ağ,
Həm yaxın oluram, mən həm də uzaq,
Həm gecə oluram, həm gündüz, Allah!
Həm "əyri" oluram, həm də "düz", Allah!
Gah Qeysin atası olub ürəkdən,
Leylini "oğluma istəmirəmmi?"
Leylinin atası olub gah da mən,
Onun xahişinə "Yox" demirəmmi?
Məni - Füzulini yaratdı Tanrı,
Alacaq qoynuna məni də torpaq.
Məhv olur Allahın yaratdıqları,
Mənim yaratdığım ölməzdir ancaq.
Füzulinin şöhrəti yayıldı ölkələrə
Onun söz inciləri bir gündə neçə kərə,
Neçə-neçə dodaqda inildədi ney kimi...
Hər kəs dedi: Füzuli yazıb mənim dərdimi,
Yandırdı ürəkləri bir qəlbin odu, közü.
Milyon qəlbin dərdini daşıyan qəlbin sözü,
Dindirdi mizrab olub milyon qəlbin telini. .
Füzuli bayraq etdi doğma ana dilini,
O, bu dildə ilk dəfə "Leyli-Məcnun" yaratdı.
Leylaya çatmasa da,
Böyük məhəbbətiylə
Sonsuz şöhrətə çatdı.
Füzuli məhəbbəti,
Onun böyük sənəti
Məşəl kimi alışdı.
O, bizə dərdimizi,
qəmimizi danışdı.
Burda böyük dərdimiz yadıma düşdü mənim:
Hələ birlik görməmiş mənim böyük Vətənim,
Qəsbkarlar əlində didildi, parçalandı.
Ancaq sərvəti deyil, ürəyi də talandı.
Sərvət getsə qəm deyil, sərvət gələr yenə də,
Bu qəmdir ki, bu elin qəlbinə, eşqinə də,
Dilinə, ruhuna da qəsd edələr, ay aman!
Ələmlərin, dərdlərin hamısından bu, yaman!
Bax, belə bir zamanda,
Günəş kimi parlayıb,
Qalxdı göyə Füzuli,
Saldı şəfəqlərini hər ölkəyə Füzuli.
Yada düşdü ürəkdə qövr eləyən acılar;
Hərəsi bir diyara düşən qardaş, bacılar,
Füzuli şeiriylə də tanıdı bir-birini.
O, çatdırdı qardaşa qardaşın əllərini,
Könüllərə bir ümid, nəşə verdi Füzuli;
Parçalanmış bir eli -
Böyük Azərbaycanı
Birləşdirdi Füzuli!
İllər ötdü, ölkəyə yenə düşdü qan-qada,
Fateh Sultan Süleyman hücum çəkdi Bağdada.
Şadlıq səltənətindən şah Təhmasib qovuldu
Səlim oğlu Süleyman Bağdada hakim oldu.
Gah onun, gah da bunun üzünə güldü iqbal,
Şahlar əvəz eylədi bir-birini dalbadal.
Füzuliysə əyləşib söz mülkünün başında,
Gəldi-gedər şahlara güldü qoca yaşında.
Neçə-neçə sultanı, xanı yola saldı o,
Söz mülkünün başında əbədilik qaldı o.
Onu yıxa bilmədi zamanın küləkləri.
Bir əvəzsiz şah olub qəsb etdi ürəkləri.
Sultanları məhv edib zaman aldı kamın,
Füzuliysə zamandan aldı intiqamını.
Ulduzlar baxışları, buludlarsa ahıdır,
Əbədidir şahlığı, o, könüllər şahidir!
"Şikayətnamə"
Könlüm odu çıxdı yanə-yanə
Ahəngi-şəfəqtək asimanə.
Qoyub qabağına "Leyli-Məcnunu"
Kərim min həvəslə oxuyur onu.
Məcnun! Füzulinin başqa adıdır,
O, böyük şairin öz fəryadıdır.
Hər beytin üstündə Kərim dayanır,
Yanan sətirlərdən od alıb yanır.
Düşünür, düşünür, o, dərin-dərin –
Bu böyük kitabla yanan şairin
Közərib qəlbindən söz, zahir olmuş,
Qanından rəng alıb cəvahir olmuş.
Ağladır göyləri, ağladır yeri
Böyük bir şairin şikayətləri:
"Bir dövrdəyəm ki, nəzm olub xar,
Əşar bulub kasadi-əsar..."
"Mənim bu dərdimi axı kim anlar,
Ah! Qədim əyyamlar, köhnə zamanlar,
Hanı qiymət qoyan şeirə, sənətə?
Zaman dara düşüb, insan möhnətə.
Bir qarın çörəyə qul olan insan,
Keçir öz eşqindən, arzularından.
Tökürəm kağıza ələmlərimi,
Büzülür yer-yerdən yüz dodaq mənə.
Gündüz şölə çəkən bir çıraq kimi
Qalır öz içimdən alışmaq mənə.
Açılmış cığırla mən yol getmədim,
Özgə qismətinə göz də dikmədim,
Ürək sındırmadım, qəlb incitmədim,
Paxıllar yüz yerdən çəkdi dağ mənə".
Oyatdı yerindən Kərimi sözlər,
O qalxdı, gəzindi evdə bir qədər.
Düşündü halını şair dostunun,
Bəli, güzəranı pis keçir onun.
Neçin belə sakit oturmuşam mən?
Bəs bir şey gəlməzmi mənim əlimdən?
Kərim çox düşündü, qəmlər içində,
Parladı üzündə ümid şöləsi.
Zamanın dolaşıq kəşməkeşində
Gərək boğulmasın şairin səsi! -
Deyə burmaladı şeşə bığını,
Geyərək əyninə arxalığını,
Fikirlər içində yola düzəldi,
Alçala-alçala saraya gəldi.
Qoy mən əyilsəm də, o, əyilməsin,
Şairin üstünə saray gülməsin.
Gözünün altına aldı hər şeyi -
Sultanın önündə baş endirməyi,
Qulların önündə bir qul olmağı,
Alçaqlar önündə alçaldılmağı,
"Onun güzəranı pis keçir" – deyə,
O gəldi sultandan vəqf istəməyə.
Füzulinin bir səhər
Qapısını döydülər.
O özü çıxdı çölə,
Qayıtdı gülə-gülə.
Əlindəki kağıza zilləyərək gözünü,
Həyatında bəlkə də o, ilk dəfə özünü
Xoşbəxt sanırdı bu gün -
Kəsmət kəsmişdi sultan doqquz axca onunçün.
O, baxmaqdan doymayır əlindəki barata,
O, inana bilməyir, bu "böyük" mükafata.
Bu kağızla bərabər
O, zənn etdi bu səhər,
Od gəldi ocağına.
Su doldu bulağına
Taqət gəldi qoluna,
İşıq düşdü yoluna.
Düşündü: "Sultanın mən
Yadına hardan görən
Düşmüşəm birdən-birə?
Bunu yazan əllərə
Afərin! Bir xəttə bax,
Hər nöqtəsi bir ulduz
Hər sətri bir çilçıraq".
Əfsus, bu fərəh də uzun sürmədi,
Şair bu kəsmətdən bəhər görmədi.
Neçə ay süründü idarələrdə,
Dinləyən olmadı onu heç yerdə.
Hey gedib-gəlməkdən o, yorulmadı.
Salamım belə alan olmadı.
Şair inadından dönmədi yenə,
Hökm etdi, güldülər onun hökmünə.
Dedi: - Gəlin, məni incitməyin siz.
Dedilər: - Gücsüzdür bu vəsiqəniz.
Dedi: - Sultan özü veribdir bunu.
Dedilər: - Bilirik nə olduğunu.
Dedi: - Axı vəqfi yemək vəbalıdır.
Dedilər: - Bilirik, bizə halaldır.
Dedi: -Neylərsiniz hesab çəksələr?
Dedilər: - Bir dodaq, bir də diş bilər.
Hesab çəkənləri razı salmışıq.
Şairin bir sözü qalmadı artıq,
Döndü birdəfəlik öz inadından,
Qayıtdı evinə o, kor-peşiman.
Yaman ağır gəldi bu, Füzuliyə,
"Sultan neçin məni aldatsın" - deyə.
Mən ki, ondan heç nə istəməmişdim,
"Az aşım, ağrımaz başım" - demişdim.
Bəs neçin o, məni oynatdı belə?
İsticə aşıma su qatdı belə?
Məni aldatmaqla o, nə qazandı,
Məni dilənçimi, ya qulmu sandı?
Çeynədi haqqımı o, hansı haqla,
Mənim mənliyimi o, tapdamaqla
Nə demək istəyir görəsən, Allah?
Şahid ol, şahid ol buna sən, Allah!
Şahların hörməti mənə bu oldu,
Mənliyim, vüqarım lağa qoyuldu.
Güldü şöhrətimə, güldü adıma.
Bu barat, şeirimə, istedadıma
Sultanın tənəsi, istehzasıdır,
Deyirlər: göylərə şeirim asidir.
Ah, asi olmuyum bəs neyləyim mən?
Bezməyib dünyanın işgəncəsinə,
Hər cövrə, cəfaya mən dayanmışam,
Şeirimdə özümü sultan sanmışam.
Mən "gör nə sultanəm..." dedim hər zaman,
Yəqin qəzəblənib şeirimə sultan,
Yerimi göstərmək istəmiş mənə.
Xeyr, mən şeirimlə sultanam yenə!..
Sözlərlə qızınır şair, sözləri
Könül atəşində döndərib oda,
Evi qızdırmağa payızdan bəri,
Onun ocağında odun yoxsa da.
Gəlmədi dilinə yalan, şairin -
Aldı el dərdindən odunu sözlər.
Atəşi qəlbindən alan şairin
Odu ürək oldu, odunu sözlər...
Əlində qələmi, ev boş, ev soyuq.
Bircə şam almağa tavanası yox.
O yazır şeirini Ay işığında,
Qızınır otaq da, qızınır can da.
O böyük sənətkar bilmədi ancaq,
Dilsiz əsrləri işıqladacaq
Ürək qanı ilə gecələr yarı
Qaranlıq otaqda yaratdıqları.
Kərim öz dostuna, məsləkdaşına
Yaxşılıq istədi, yamanlıq oldu.
Vurdu dizlərinə, vurdu başına,
Şairin sevinci bir anlıq oldu.
Sızlatdı qəlbini bu qəm, bu möhnət,
Dostunun yanında çəkdi xəcalət.
Şairsə əyləşib otağında tək
İşlədi gecələr bəzən sübhədək;
Yazdı bu baratın hekayətini,
Yazdı zəmanədən şikayətini.
Yazdı, cahan oldu bundan xəbərdar,
Sultanlar alçaldı, qalxdı sənətkar.
Verdi ədalətlə hökmünü zaman,
Dindirdi sözüylə zamanı şair.
Tək özü gülmüşdü şairə sultan,
Sultana güldürdü cahanı şair.
Bir dəstə çiçək
Bülbüli-zarım, deyil bihudə əfqan etdiyim,
Qalmışam nalan qəfəs qeydində, gülzar istərəm.
Axşam şər qarışıb, qaş qaralanda
Şairin qapısı döyüldü birdən.
İlhama gəlmişdi şair bu anda
Yanar qəlbindəki döyüntülərdən.
Qapı vurğusunu heç eşidərmi
Qəlbin vurğusuna dalan sənətkar?
Çəməndə açılan lalələr kimi
Kağızın üstündə açır misralar.
Baş-başa verərək dərdi-qəmiylə,
Sənət göylərində üzür Füzuli.
Könül bağçasından öz qələmiylə
Al-əlvan çiçəklər üzür Füzuli.
Darvaza döyülür, döyülür bir də,
Şair xəyallarda, düşüncələrdə.
Həyat bir dəryadır, xəyalı yelkən,
Qaynayır ilhamı gur bulaq kimi.
Ayrılıb Füzuli öz aləmindən
Ağacdan ayrılan bir budaq kimi.
Qəzəl qurtarmayır, çatmayır sona,
Qoyub qələmini davat qabına,
Çıxır darvazaya.
– Kimdir?
– Mənəm, mən.
O, açır qapını
– Füzuli, sənsən?
– Bəli, mənəm!
– Şükür, şükür Allaha.
Ürəkdə qalmadı nisgilim daha.
Sənin həsrətinlə gözlərim doldu.
Şükür ki, mənim də qismətim oldu
Səninlə, ey şair, üz-üzə durmaq -
Deyə, salavat da çevirdi qonaq.
Füzuli qonağı evə apardı.
Qonağın qəribə görkəmi vardı;
Əynində boz çuxa, belində kəmər,
Çuxanın üstündə gümüş düymələr.
Başında çal papaq, çiynində xurcun,
İldırım çaxırdı gözündə onun.
Yerli camaata oxşamır qonaq,
Doğmalıq tökülür üzündən, ancaq.
-İnan bu görüşlə, ey böyük insan,
Sən bu gün cənnəti satın almısan.
Vətəndən gəlmişəm, eloğlunam mən,
Salam gətirmişəm sənə Ərəşdan.
-Vətəndən? Gəldiyin yollara qurban,
Öpüm Vətən deyən dodaqlarından.
Deyə qonağını basdı bağrına,
Dünyanı verdilər elə bil ona.
Onu qucaqladı, elə bil, bu an
Vətənin boynuna qol saldı şair.
Onu qucaqlayan öz qollarıyla
Bağdaddan Vətənə yol saldı şair.
Başdan-ayağadək süzüb qonağı,
Üzündən, gözündən öpür, öpürdü.
Qonağın üzündə ana torpağı,
Qaynar gözlərində Göygölü gördü.
Kaman inləyirdi onun səsində,
Vətən həsrətiylə qəlbi doluydu.
Vətən elçisinin xoş nəfəsində,
Vətən güllərinin ətrini duydu.
Şair eloğluna baxır, baxırdı,
Onun duruşundan vüqar yağırdı.
Bu vüqar yaraşır vətən oğluna,
Bu vüqar Qoşqarı andırır ona.
-Zəvvaram, dedim ki, qoy əvvəlcə mən,
Gedim eloğlunun ziyarətinə.
-Bu kasıb komaya sən xoş gəlmisən,
Canım da, evim də qurbandır sənə.
İzin ver, əzizim, öpüm-öpüm mən,
O tozlu çuxanın ətəklərindən.
Ah!.. Vətən sevgisi, Vətən sevgisi,
Həsrət özümüzə qaytarır bizi.
Ömrünü qürbətdə keçirməyən kəs,
Bu hissin gücünü bəlkə də bilməz!
Zamanın tozları sirrini gizlər,
Bu qoca dünyanın, sirli həyatın.
Daşların üstündə açılan izlər
Ayaq izləridir bəlkə Qıratın.
Demə ki, sevirəm mən vətənimi,
Çox azdır "Vətəni sevirəm" - demək.
Vətənin yolunda babalar kimi,
Canını, qanını verəsən gərək.
Yedirir, içirir, geydirir bizi,
Bizə həyat verir bu ana torpaq.
Dünyaya nə üçün gəldiyimizi
Bizsə düşünmürük, bilmirik, ancaq
Yurdu özümüzə borclu da sanır,
Onu düşünmürük yalnız bir kərə.
Vətənin qışından bəzən usanır,
Yayından qaçırıq yaylaq yerlərə.
Elə ki, vətəndən ayrılırq biz,
Vətənçin qışqırır ürəklərimiz.
-Danış, ay eloğlu, danış vətəndən,
Danış sözlərinlə qanadlanıram mən.
Uçum görmədiyim dağlara sarı,
Dolansın boynuma Vətən yolları.
Anamın taxdığı həmayil kimi.
Həsrət "nun" eylədi "əlif" qəddimil
Danış, şirin-şirin, dilinə qurban,
Danış, camaatın güzəranından.
Budur, asta-asta danışır qonaq
-Elə bil yel əsir Muğan düzündə.
Çinar xışıldayır, səslənir qovaq,
Ulduzlar sayrışır göyün üzündə.
Təmkinlə,-ürəklə danışır qonaq,
Canlanır xəyalda o ana torpaq,
Şairin gözünə görünür Muğan.
Xəzərin sinəsi qalxıb - enirdi.
Qonaq cani-dildən danışdığı an
Araz hayqırırdı, Kür səslənirdi.
Vətən duyğu kimi könüldən keçir,
O, Muğandan keçir, o, Mildən keçir.
Gəlir qulağına bayaqdan bəri
Ceyranın, cüyürün ayaq səsləri.
Samux, meşəsində alaçıq qurur,
Sərin "Qırxbulaqdan" o, cam doldurur.
Çoban dəyəsində qonaq da qalır,
Bu qəlbi dağlardan əzəmət alır.
Yeyir ləzzət ilə çoban dürməyi.
Könülə dağ çəkir köks ötürməyi.
Necə də xoş gəlir bu anlar ona,
Sinəsi xəzinə ozanlar ona Babəkdən danışır,
Bamsıdan deyir, Zurna haray çəkir, tütək inləyir.
Arzular səyriyir şair gözündə,
Qoltuğunda "Xəmsə" Şeyx düzündə
Nizami qəbrinə o, baş endirir,
On ikinci əsrə o, salam verir.
Şirin söhbətini çatdırıb sona,
Qonaq əl uzadır dolu xurcuna.
-Vətəndən, ey şair, sənə hədiyyə
Bunu gətirmişəm, bax, bunu - deyə
Şairə bir dəstə gül-çiçək verir,
Güllərin ətriylə çəkib gətirir
İraq ölkəsinə Azərbaycanı.
(Vətən həsrətindən böyük dərd hanı?)
Şair çiçəkləri basır bağrına,
Nələr pıçıldamır çiçəklər ona?!
İyləyir gülləri o, yavaş-yavaş
Qəlbə hücum çəkir qüssələr yenə.
Şairin gözündən iki damla yaş
Düşür çiçəklərin üsküklərinə.
Çiçəklər su içib göz yaşlarından,
Sanki cana gəldi, dirçəldi yenə
Can gəldi şairin baxışlarından
Vətənin qurumuş çiçəklərinə.
Baxdı hədiyyəyə o, yana-yana,
Gözləri önündən nələr ötüşdü.
Şair çiçəkləri qoyub güldana,
Dedi: - Bir əfsanə yadıma düşdü:
Deyirlər, keçmişdə bir qoca Loğman
İnciyib yurdunun hökmdarından,
Bir daha vətənə dönmərəm deyə,
Gedir yad ölkəyə, uzaq ölkəyə.
İllər ötüb keçir... Dəyişir ruzgar,
O, elin rəyincə fərmanlar verir,
Loğmanın dalınca elçi göndərir,
Deyir: Vətən onu gözləyir hər an,
Qürbətə qapanıb qayıtmır Loğman,
Məktub da göndərir hökmdar ona,
Çağırır Loğmanı ana yurduna.
Yazır: Qulluğunda hazıram sənin,
Yolunu gözləyir ana vətənin.
Məktubla bərabər neçə min dinar,
Qızıl da göndərir ona hökmdar.
Şahın xələtləri, hədiyyələri,
Gəldiyi kimi də qayıdır geri.
Loğmansa Vətənə qayıtmır yenə,
Deyir: - Üz tutmaram bir də vətənə.
Hökmdar düşünür, düşünür hər gün;
Loğmanı Vətənə qaytarmaq üçün
Çarələr axtarır, tapa bilməyir,
Loğman "İnadımdan dönmərəm!" - deyir.
Ölkəyə səs düşür, bir gün bir çoban
Gəlib hökmdara deyir:
– Sən dayan, Loğmanı vətənə mən gətirdərəm.
– Necə?
– Bunu sorma, qibleyi-aləm!
Ancaq sən bir qədər rüsxət ver mənə
Loğmanı qaytarram öz vətəninə.
Bircə ay keçməmiş bu əhvalatdan
Bir gecə qayıdır vətənə Loğman.
Şah bunu bilincə qaralır qanı,
Çağırır saraya dərhal Loğmanı.
Deyir: Bu nə işdir, ey böyük insan,
Sən üstünmü tutdun çobanı şahdan?
Saymadın, məhəl də qoymadın mənə,
Çobanın sözüylə gəldin vətənə.
Ey Loğman, bu sirri, gəl, mənə anlat...
Əlini cibinə salıb, o saat
Bir yovşan çıxarır Loğman cibindən,
Deyir: Vədələrə gəlməmişəm mən,
Bax, bunun ətrinə gəldim vətənə,
Bəxşişlər, ənamlar nə gərək mənə!
Ancaq, düz düşünmüş, o yoxsul çoban
Mənə torba-torba pul göndərərəmiş;
O, yaxşı bilir ki, bu qoca Loğman
Dünyanın malına könül verməmiş,
O mənə göndərdi, bax, bu yovşanı,
Torpağın ətriylə dolu yovşanı.
İyləyib mən onu birtəhər oldum,
Bilmədim şad oldum, mükəddər oldum.
Dumanlandı gözüm, hərləndi başım,
Yovşanın üstünə axdı göz yaşım.
Sızladı ürəyim, əsdi bədənim,
Durdu göz önümdə bu dağlar mənim.
Bir anın içində illər ötüşdü,
Şıltaq uşaqlığım yadıma düşdü.
Bülbüllü meşələr, sonalı göllər,
Kəklikli qayalar, yoncalı çöllər.
Reyhanlı, yarpızlı şır-şır bulaqlar,
Başı ağ çalmalı bu qəlbi dağlar,
Çiçəkli güneylər, qarlı quzeylər
Gördüm "gəl-gəl" deyə mənə əl eylər.
Yalnız bax bu səsə mən qulaq asdım,
Yovşanı öpərək bağrıma basdım.
Demərəm, qürbətdə şad olmuşam mən,
Axı bu torpaqda doğulmuşam mən.
Vətən həsrətiylə külə dönmüşəm,
Qəlbən ağlasam da, şad görünmüşəm.
Torpağa bağlıdır, torpağa insan,
İnsana hər şeydən torpaq əzəldir.
O qərib ellərin od-ocağından
Vətənin tüstüsü daha gözəldir.
Ənama, xələtə uymamışam mən,
Bu dağdan getmişdim, bu dağa gəldim.
Uzağa uçmuşdum ovçu əlindən,
Təzədən qayıdıb budağa gəldim.
Uzaqkən dünyanın dərdi-sərindən,
Qürbətdə hər dərdi duydum dərindən.
Ana torpağımın çiçəklərindən
Qoparıb döşümə taxmağa gəldim.
Bir yovşan ətriylə murada çatdım,
Vətənim "gəl" dedi, qürbəti atdım.
Gəzdim bu çölləri mən addım-addım,
Ayaq izlərimə baxmağa gəldim...
Füzuli qurtarıb hekayətini Deyir:
– Ay eloğlu, ağlatdın məni.
Sən öz hədiyyənlə - çiçəklərinlə,
Dinlə, ürəyimdən keçəni dinlə.
Mənim də bir töhfəm, bir bəxşişim var,
Apar, divanımı vətənə apar.
Bu dərd ağır gəlir, çox ağır mən -
Mənim də vətəndə görünür yerim;
Nə deyim taleyə... ana vətənə
Qoy özümdən əvvəl getsin sözlərim.
"Can sözdür, əgər bilirsə insan,
Sözdür ki, deyirlər özgədir can..."
Kərbəla səfəri
Fəqr imiş fəqr, Füzuli şərafi-əhli vücud,
Özünə eyləmə həmdəm füqəradan qeyri.
Ötdü aylar, fəsillər;
İllər, qanadlı illər
Şairin komasında
Görün nələr yaratdı.
O, sənət aləmində,
Hələ heç görünməmiş,
Möcüzələr yaratdı.
Onun şeir odundan
Yandı bağrı yerin də.
Doğdu yeni bir günəş
Sənət üfüqlərində.
Bir balaca komanın,
Dünyalara sığmayan,
Dünya qədər sirri var.
Bu balaca komada
Qələmin çıxardığı
Xoş, həzin xışıltılar
Səs saldı dünyalara,
Ağlatdı göyü, yeri.
Çıxıb dağlı ürəkdən
Dağladı ürəkləri.
Ay kimi Füzuli də
İşıqlatdı hər yeri.
Ancaq qəlbində qaldı
Öz dərdi, öz kədəri.
Ay da bütün cahana
İşıq salır, nur yayır,
Ləkələri yenə də
Sinəsində saxlayır.
Hanı dedi: görəsən,
Bu böyük sənətkarın
Ustadı kim olubdur?
Bəlkə anadan bele
O, şair doğulubdur?
Yox, yox!
Onun ustadı
Sonsuz dərdi, qəmidir,
O, kədər aləmidir,
O, kədər aləmidir.
O, bütün insanlığın
Şərəfidir, şamdır,
O, göylərin şimşəyi,
Yerlərin üsyanıdır.
İldırımın çaxışı,
Bir ahunun baxışı,
Göyün dumanı, sisi,
Ruzgarın iniltisi,
Bir körpənin şənliyi,
Göylərin ənginliyi,
Bir yetimin naləsi,
Könüllərin ah səsi,
Arzusu, şikayəti,
Babaların hikməti,
Düşünsək dərin-dərin
Ustadıdır şairin...
Onun hər sətirində
Torpağın öz səsi var,
Dünya görmüş bir elin
Dərdi, faciəsi var.
Ürəyindən od alıb
Qızdı soyuq kəlmələr.
O hər qəzəli üstdə
Gecələr sübhə qədər
Əritdi öz canını,
Önündəki şam kimi,
Açıldı səhərkimi,
Tutuldu axşam kimi.
Aylar, illər ötüşdü,
Ömrünün hər gününə
Bir şeir incisi düşdü.
Zamanın dalğaları
Gah qalxdı, gah da endi.
Sənətin yollarında
Füzulinin başına
Ağ çiçəklər ələndi.
Şükr eyləyib həyatda
Çoxa-aza Füzuli,
-Qocaldı, dərdlərini
Yaza-yaza Füzuli.
Oldu illər yorğunu,
Şeir, sənət yormadı,
Zəmanə yordu onu.
Dedi: - Mənim qeydimə
Bu yerdə bir qalan yox.
"Rüşvət deyildir deyə
Salamımı alan yox".
Aylar, illər ötüşdü,
Doğulduğu Kərbəla
Bir gim yadına düşdü.
– Uşaqlıq, ay uşaqlıq,
Sən bir çiçəkli yazdın,
Uzaqdır hər qayğıdan,
Sən kədər tanımazdın.
O illərmiş ömrümün
Ən fərəhli illəri.
Bu həyatı, varlığı
Mən dərk edəndən bəri
Üzüm bir an gülmədi.
Bəzən güldüm, üzümə
Ancaq zaman gülmədi.
Zaman, mənə verdiyin-
Elin dərdi-səridir;
Alnımın qırışığı,
Saçlarımın ağlığı,
Qəlbimin kədəridir.
Zaman, məndən aldığın -
Uşaqlığım, gəncliyim,
Rahatlığım, dincliyim,
Mənim azadlığımdır;
Sevincim, şadlığımdır.
Kərbəlanın yolları karvanlarla doludur,
Bu yol neçə yüz ildir "müqəddəslər" yoludur.
Bircə içim suya da burda həsrətdir insan,
Yollar cadar-cadardır, zəvvarların ahından.
Əsən səmum yeli də onların ah-vayıdır.
Bu yolla gəlib-gedən "şərəf' alıb qayıdır
Nəcəfdən, Kərbəladan.
Aldadır öz-özünü bu yollarda müsəlman.
O, elə zənn edir ki, onun bu ziyarəti,
Satın alır cənnəti.
Zənn edir ki, saxlayıb imamların yasını,
Qazanır bu dünyada o biri dünyasını.
Dodağında qəzəli: "Dərd çox... Tale zəbun..."
Məhəmməd Füzuli də yolçusudur bu yolun.
Qafilədən kənarda o, tək gedir, tək gedir.
Bu yolların dərdini ürəyinə həkk edir.
Füzuli də könlünü imamlara verdimi?!
Xeyr! Zəvvarlar kimi
Füzuli getmir ancaq şərəfçün
Kərbəlaya, özü şərəf aparır o, bu gün Kərbəlaya.
Baş çatlayır istidən... Göydən yerə od yağır.
Dəvələr də təngiyib yeriyir ağır-ağır.
Karvan gedir, yol boyu uzanıb qatar-qatar.
Yeridikcə dəvələr, səslənən zınqırovlar,
Əruzun ahəngini xatırladır şairə...
Xəyalında düzülür kəlmələr sətirlərə:
"Mənəm ki, ğafiləsalari-karivani-ğəməm.
Müsafiri-rəhi-səhrayi möhnətü öləməm.
Həqir baxma mənə, kimsədən sakınma, kəməm,
Fəqiri-padişahasa, gədayi-möhtəşəməm..."
Birdən yağış başladı, hərə qaçdı bir yana,
Bir budaq da tapılmır adamlar daldalana.
Sular qalxıb-enirdi, sular aşıb-daşırdı,
Bu vaxt şair bir kiçik kəndə yaxınlaşırdı.
Yaman qaraldı qanı,
Şairin üzündəki o kədər tozlarını
Yağan o gur yağış da silə bilmədi fəqət
Onun kədərlərinə dəm tutmuşdu təbiət.
Təbiət də elə bil bu dəm ona ağladı,
Füzulinin dərdinə, qəminə yas saxladı.
Onun ağ saqqalından damcılar süzülürdü.
Elə bu vaxt qarşıda bir böyük qəsr gördü.
Darvazaya sığındı, yox, yağış kəsilmədi
-Şair gedə bilmədi.
Birdən açıldı qəsrin pəncərəsi...
Bu zaman
Bir səs gəldi:
– Ey qoca, qapıda nə durmusan?
İçəriyə gəlsənə.
– Sağ olun!
O kəs yenə
Əl çəkmədi.
– Buyurun, sizə qurbandır varım,
Allahın qonağına açıqdır qapılarım.
Ev sahibi hərlənib özü gəldi:
-Gəl bəri!
Füzulinin qolundan çəkib saldı içəri.
Onlar qəsrə girdilər,
O dincəldi...
Şairə nahar da gətirdilər,
Bütün nahar dəstgahı qızıl qablarda gəldi,
Qızıl piyalələrdə ləzzətli mey verildi.
Cariyələr, nökərlər düşdülər əl-ayağa,
Hərəsi bir tərəfdən qulluq etdi qonağa.
Qəsr zinət içində pırıl-pırıl yanırdı.
Elə bil hər divardan bir Günəş boylanırdı.
Tavanda çil-çıraqlar, döşəmədə xalçalar,
Qəsrdəki zinətə şahlar belə əl çalar.
Ev sahibi qonaqdan sordu:
– Kimsən, nəçisən?
– Adi müsafirəm mən.
– Çox gözəl, ey müsafir, əntiqbazam mən düzü,
Nadir şeylər yayınmaz mənim gözümdən düzü.
Gedək, sənə göstərim qiymətli şeylərimi.
Qoruyuram onları gözüm, bəbəyim kimi.
Onlar durub keçdilər bir bəzəkli otağa,
Ev sahibi gözaltı nəzər salıb qonağa
Dedi: - Qonaq, yaxşı bax burdakı daş-qaşlara.
O, bir üzük götürüb şüşə rəfdən bu ara,
Dedi: - Bax, bu üzüyün qaşına, yaxşı bax, sən,
Şahın da barmağında olammaz bu üzükdən.
Qiyməti min dinardır,
Belə nadir bir inci,
De, harda, kimdə vardır?
Füzuli göz ucuyla baxıb qaytarır yenə
Üzüyü sahibinə.
– İndi bax, bu qılınca, yaxına gəl, yaxşı bax.
Dəstəyinin bir daşı mincə dinardır ancaq.
Füzuli qılınca da baxaraq saymazyana,
Qaytarır sahibinə.
Kişi pərt olur yenə:
– İndi də diqqət elə bu şətrəncə, müsafir,
Özü fil sümüyündən, daşları incidəndir,
Bir daşını inan ki, yüz dinara verərəm.
Bunları sultana da, şaha da göstərmərəm.
Cildi qızıl suyuna çəkilmiş bir divanı
O, göstərir şairə.
Əntiqfuruş - Belə bir kitab hanı?
Cildindəki qızılın min dinar qiyməti var.
İçindəki rəsmlər ağılı heyran qoyar.
Füzuli - Kiminkidir bu divan?
Əntiqfüruş - Kişi, insafın olsun, özün indi hardasan?
Füzuli - Sənin evindəyəm mən.
Əntiqfüruş - Demək, onda kitab da mənimdir.
Füzuli - Səhv edirsən!
Bunun cildi sənindir,
İçindəki duyğular, yəqin ki, özgənindir.
Əntiqfüruş - Aha, indi anladım, ey müsafir, haqlısan!
Mövlana Füzulinin divanıdır bu divan!
Füzuli - Onu çoxmu sevirsən?
Əntiqfüruş - Oxumaq bilmirəm mən!
Ev sahibi cürbəcür əyləncələr, bəzəklər,
Xara şallar, ipəklər,
Kəlağaylar göstərir müsafirə dalbadal,
Qucağında gəzdirir şairisə min xəyal.
Ev sahibi görür ki, öz qəlbinə dalaraq,
Onun dediklərinə fikir vermir heç qonaq.
Əntiqfuruş - Sən ey, naməlum insan, sənə bir sualım var.
Göstərdiyim şeylərə şah özü heyran qalar.
Bu daş-qaşlar, bu süslər
Sənə bir zərrə qədər
Əsər etmədi ancaq,
Səndəki daş qəlbə bax.
Bəlkə, bəlkə, ey insan,
Sən məndən də varlısan?
Füzuli - Xeyr, mən çox yoxsulam.
Əntiqfuruş - Elə isə, bəs neçin,
Baxırkən bu şeylərə
Qamaşmadı gözlərin?
Füzuli - Üzü dönük dünyada
Çox şeylər gördüyümdən,
Axır kor olmuşam mən.
Mən bu qoca dünyada dərd satıb, qəm yeyirəm,
Odur, belə şeyləri mən görə bilməyirəm.
Sən daş-qaş göstərirsən mənə, söylə, ürəyin
Daş deyilmi bəs sənin?
Qanlı göz yaşlarıyla ömrü ötüb keçənin,
Gözündə bir quruşa dəyərmi üzük qaşı?
Mənə daş göstərənə sən, göstər isti göz yaşı!
Yoxsul dolansam da mən, vüqarım əyilməmiş,
Məni dünya süsləri heyran edə bilməmiş.
Zinətə çox vurulma, zinət dünya malıdır,
İnsan özü dünyanın zinəti olmalıdır.
Bir də... Düzünü bilsən əşyanı görmürəm mən.
Bütün bu zinətlərin arxasında gizlənən
Böyük hadisələri, mənaları görürəm.
Mənalar aləmində mən ki ömür sürürəm.
Bax bu üzük, yəqin ki, vaxtilə bir gözəlin
Barmağında parlayıb... Hanı indi o gəlin?
Bəlkə onun ürəyi artıq çoxdan dayanmış,
Ondan sonra bu üzük neçə barmaqda yanmış?
Bunu satan o bədbəxt neçin satmış görəsən?
Bu üzüyü alanda düşündünmü bunu sən?
Bu üzüklə neçə toy, neçə büsat qurulmuş?
Ah! Bu üzük kimlərin nişan üzüyü olmuş?
Görəsən hardan gəlib düşmüş sənin qəsrinə?
Bəlkə mənim sözlərim qəribə gəlir sənə?
Bax, bu qılınc... bu yaraq kimə töhfə verilmiş?
Bu, bansı bədbəxtlərin köksünə endirilmiş?
Bu qılıncın ustası
Görəsən nə gözləmiş?
Öz çirkin əməlindən,
Bunu düşünürəm mən.
Özünü məhv etməyə silah yaratmış insan...
Bəlkə də bu qılıncdır İbrahimi doğrayan?
Çaldıranda parlamış bəlkə birinci kərə,
Qan çiləmiş bu qılınc dərələrə, düzlərə?
Bəli, düzünü bilsən, əşyanı görmürəm mən,
Bütün bu zinətlərin arxasında gizlənən
Hikmətləri görürəm, mənaları görürəm.
Mənalar aləmində mən ki, ömür sürürəm.
Füzuli divanını qızıla tutdurmusan,
Həşyəsinə, cildinə min cür bəzək vurmusan.
Sənin fikrincə, ey dost, şeir, sənət heç nədir,
Bu kitabın qiyməti bəzək-düzəyindədir.
İndi görək şairin özü nə deyir - deyə
Başladı asta-asta divanı çevirməyə-,
Tapıb axtardığını o, oxudu ucadan.
(Ev sahibi süzürdü qonağı heyran-heyran.)
"Çox təxafür qılma, cəmi mal ilə, ey xacə kim,
Simuzər cəmiyyəti, əbli-qürur eylər səni.
Barigahi qürbdən, cəmiyyəti-malu mənal,
Hər nə miqdar olsa ol miqdar dur eylər səni".
-Kifayətdir, ey qoca, kifayətdir! - deyərək,
Ev sahibi qışqırır... Bir dəyirman daşıtək
Ev başına dolanır, o, itirir özünü,
Öyündüyü şeylərə zilləyərək gözünü,
Düşünür... Kəsik əllər, kəsik başlar bir anda
Fəryad edir, səslənir onun qulaqlarında.
Bu qılıncla doğranan kamsız ölən cavanlar,
Dilə gəlib elə bil deyir: "Sənə sözüm var,
Bizi neçin yığmısan, bura, tez ol, cavab ver?"
Bu daş-qaşlar, qılınclar qocaya hücum çəkir.
Kamsız gedən ürəklər,
Üzüklərin qaşında yanan arzu, diləklər
Məlul-məlul boylanıb, qan ağlayır elə bil.
Üzüklərin qaşları
İnsan baxışlarıdır,
Bunlar soyuq daş deyil.
Dəhşət alır qocanı.
Basır onu soyuq tər.
Bütün bu cahi-cəlal, bu daşlar, bu bəzəklər
Özü öz ayağıyla toplanmamış bu qəsrə.
O, qabıqdan çıxıbdır hər biriyçün min kərə.
Min fırıldaq, min hiylə, min iftira, min yalan.
Burdakı zinətlərin asılıb qulağından
O, bunları düşünür, o, bunları düşünür.
Gözümdə heçə dönür,
Min hiylə hesabına topladığı bu şeylər,
Düşür onun gözündən bu zinətlər bir anda,
Qulağında səslənir bu şeyləri alanda
Eşitdiyi nalələr, şikayətlər, gileylər.
Təzə görürmüş kimi
Heyrətlə seyr eləyir
O solunu, sağını.
Təəccüblə, diqqətlə süzür öz qonağını.
O, ərinə-ərinə
Gözlərini zilləyir qonağın gözlərinə.
Bu gözlərdə o görür hər xilqətin sirrini
-Göyün, yerin sirrini, təbiətin sirrini.
Yox, yox, görmür, o duyur.
Bu gözlərdə oxuyur:
Bir ürəyin dünyadan sonsuz təmənnasını,
İnsanın ilk eşqini, həyatın mənasını;
Səslənir qulağında hikmət dolu sətirlər,
Bu gözlərdə oxuyur başdan-ayağa qədər
Oxuya bilmədiyi Füzuli divanını.
Səksənir, bir üşütmə tutur onun canını.
Birdən o, xəbər alır:
– Deyin, adınız nədir?
– Məhəmməd!
– Sənətiniz?
– Şairəm.
– Şair, şair!
Aman Allah, işə bax!
Füzulisən yoxsa sən? Sükut...
– Sən gərdişə bax!
Dayan, deyə o keçdi yan otağa...
Bir azdan əlində bir medalyon o, qayıtdı.
– Ah!.. Aman!
Medalyonu görüncə şair dondu yerində,
Tərpənə də bilmədi, o uçundu yerində.
Bu, cavan Məhəmmədin
Bu dünyada yeganə
Dövlətiydi, varıydı.
Leylaya bəxş etdiyi ana yadigarıydi.
– Söylə, bu sənə hardan?
Mənim Leylam sağmıdır?
O, bu qərib diyarda yenə də dustaqmıdır?
– Səbr eləyin, - deyərək, o açdı medalyonu,
Şair gəldi dəhşətə,
sarsıtdı heyrət onu.
Medalyonun içindən Füzuli boylanırdı.
Onun şair gözləri məşəl kimi yanırdı.
Əntiqfüruş - Bir bura bax, bura bax,
Bu dalğın gözlərə bax, bu qövsi qaşlara bax,
Adam da öz şəklinə oxşayarmış bu qədər?!
Zillənir şəklə gözlər: ...
Başında göy araxçın, duruşunda əzəmət,
Üzündə qəm izləri, gözlərində məhəbbət.
Məhəbbət, bu məhəbbət toplamış yığın-yığın
Bir şairin qəlbinə dərdini insanlığın.
O, bu dərdi, möhnəti özünə dərd sanmamış
Əzablara yar olmuş, əzabdan usanmamış.
Dodağında eşqinin həzin iniltisi var,
Başında bu möhnətin dumanı var, sisi var.
Baxıb məchul nöqtəyə o düşünür dərindən,
Arzuların şöləsi süzülür gözlərindən.
Nələr keçir şairin xəyalından bu anda,
Onun o düyümlənən müqəvvəs qaşlarında
Ağsaçlı qoca Şərqin dərdi yatır elə bil.
Alnındakı qırışlar adicə qırış deyil,
Öz xalqının keçdiyi iztirab yollarıdır!
Gözdən axan incilər dövlətidir, varıdır.
Quşqonmaz zirvələri andırır bu halında,
Göz yaşı həlqələnmiş elə bil saqqalında
Vətən qayalarının üzündə kölgəsi var,
Onun qulaqlarında "Vətən", "Vətən" - səsi var,
Bir gözüylə gülürsə, bir gözüylə ağlayır,
Elə bil qollarıyla dünyanı qucaqlayır.
Dünyanın ağır yükü toplanaraq bir yerə
Yüklənibdir elə bil həmin bu çiyinlərə.
Nakam məhəbbətinin zündə kölgəsi var,
Onun qulaqlarında "Vətən", "Vətən" - səsi var.
– Bu mənim əksimdir, ah!
Bunu kim çəkmiş görən?
– Bunu satan uşaqdan soruşmuşdum onda mən.
O dedi ki, bu şəkli anam çəkmiş.
– Bəs hani?
O sağdırmı?
– Yox, ölmüş...
Elə bil ki, dünyanı,
Tərpətdilər yerindən -
O, ah çəkdi dərindən.
Bu ahdan göy tutuldu, yel əsdi, yer titrədi.
Qara geydi bağçalar, gül-çiçəklər titrədi.
– Alovlardan insanı keçirir yalnız ümid.
Düz qırx il ürəyimdə yaşatdığım bir ümid
Quş olub uçdu getdi bircə anın içində;
Söndü ümid ulduzum kəhkəşanın içində.
Bəs hardadır o uşaq?
– Bu yaxın kənddəndir o.
-Adı?
– Adı Fəzlidir.
– Taleyin qurğusunu dərk eyləmək çətindir.
Ya rəbbim, işə bax bir!
Leyla iraq olsa da, qırx il mənim gözümdən.
Övladının adını almış təxəllüsümdən.
Sən bir təsadüfə bax,
Mən də Fəzli qoymuşam öz oğlumun adını;
Adına oxşadaraq...
Ah!.. O, mənim şəklimi necə çəkmiş görən?
Bu sirri, bu möcüzü anlaya bilmirəm mən.
O ki məni görməmiş axı o vaxtdan bəri.
Necə də yerindədir üzümün cizgiləri.
Bəli, yenə məhəbbət!.. Məhəbbət dada çatmış,
Məhəbbətin gücüylə xəyalında yaratmış
O mənim surətimi,
Bu gün olduğum kimi.
Məzarıstan...
Dəhşətlidir bu ölülər ölkəsi.
Qaş qaralır əyri-üyrü daşların sıx kölgəsi.
Qəbirlərin üstü ilə sürünür ilan kimi
Burda illər, qərinələr ötüşür bir an kimi,
Gün döndükcə bir qəriblik çulğalayır hər yeri.
Sivri məzar daşlarının uzanan kölgələri
Dolandıqca hey dolanır qəbirlərin başına.
Burda zaman əsər etmir
Bir zaman insan olan -
Bu daşların yaşına.
Bu kölgələr... Bu kölgələr bir röyamı, yuxumu?
Ölülərin xəyalımı, ruhumu?
Bir əbədi suallardır bu, əbədi sükunət:
"Hardan gəlib, hara gedir əzəl gündən bu xilqət?"
Bir məzarın başı üstdə dayanmışdır üç nəfər,
Bu pərişan, uçuq qəbrə zillənibdir nəzərlər.
Yatır burda Füzulinin məhəbbəti, sevgisi,
Yatır burda bir ürəyin əbədi hicran səsi,
Yatır burda dodaqlarda nəğmə olan bir dilək,
Yatır burda əsrlərə haray salan bir dilək.
Qoca şair əllərini çarpazlayıb dayanmış,
Altmış illik ömrü onun elə bil ki, bir anmış.
Yaşadığı aylar, illər göz yaşına dönərək
Axdı onun gözlərindən bir andaca incitək.
İlk gənclikdən o, dağlandı, dağ gətirdi yüz dağı.
Qadir eşqin, məhəbbətin əli ilə yazdığı
Həsrət, hicran kitabı -
Bütün dərdi, əzabı
Varaqlandı gözündə,
Tamamlandı bu gündə.
Gözlərindən axan yaş
Düşdü qəbir daşına;
Dəlik-dəlik oldu daş.
Gözlərindən axan yaş
Onun hicran kitabına nöqtə qoydu, qapandı.
Sevənlərə timsal oldu bu eşqin ilk, son andı!
Kölgə düşür üzlərə.
Leyla ilə son kərə
Vidalaşır Füzuli,
Öpür qəbir daşını.
Küləklərmi qurudur
Gözlərinin yaşını?
Yollar, izlər qaralır,
Qəbristanlıq boş qalır.
Onlar gedir, arxadan
Bir səs gəlir bu zaman,
O, nə deyir? Bəlkə də o, rahudur Leylanın?
Füzulini səsləyir, işinə bax dünyanın.
Şair dönür arxaya, qəbirlərə baş əyir,
Ayaqları getsə də, qəlbi gedə bilməyir.
Əntiqfuruş yapışıb qonağının qolundan,
Qonaq gedir fikirli hey pərişan-pərişan.
Qoca bu vaxt çıxarıb medalyonu cibindən:
– Oğul, bunu sənə mən
Bağışlayıram, - deyə,
Verir onu Fəzliyə.
Taun
Ucaldın qəbrim, ey bidərdlər, səngi-məlamətdən
Ki, məlum ola dərd əhlinə qəbrim ol əlamətdən...
Müqəddəs Kərbəlaya bəla gəldi, bir bəla.
Bir həftədə qocalıb əldən düşdü Kərbəla.
Taun gəldi, nə gəldi, bu bəlanı, bu dərdi,
İlahinin özümü bu diyara göndərdi?
Qiyamədir bəlkə bu?
Çatıb dünyanın sonu?
İlahinin özümü müqəddəslər yurdunu
Belə çapdı, taladı, onun qara nəfəsi
Dilsiz daşa çevirdi toxunduğu hər kəsi.
Bir dirilik qoymadı bir həftədə ölkədə,
Bu, göylərin yerlərə qəzəbiydi bəlkə də.
Bəlkə də Kərbəladan "şərəf' alıb ucalan,
Hörməti satın alan
Vicdan tacirlərinin əməliydi bu bəla?
Oldu ölüm yatağı bu müqəddəs Kərbəla!
Küçələri, evləri taun gəzir birbəbir,
Bir qara kabus kimi o, hər yerə baş çəkir.
Obalardan-obaya, eldən-elə keçir o.
Hər gözünə dəyəni oraq kimi biçir o.
Bu yerdə taun oldu yerin, göyün hakimi,
Göydə uçan quşu da vurdu ildırım kimi.
Quruyur gur çeşmələr, quruyur axar sular,
Yataqlarda mələşir yetim qalan quzular.
Təpələrdə böyürür sağılmamış inəklər,
Solur bağda ağaclar, bağçalarda çiçəklər.
Taun sarır çölləri bir qara bulud kimi,
Gedə-gedə adamlar səpələnir tut kim.
Baxın can verənlərin donuq baxışlarına,
Ulu ziyarətgahın o dilsiz daşlarına
Üzünü sürtüb ondan nicat istəyir onlar
-Laxta-laxta qan qusur tauna tutulanlar.
Zəvvarlara ölümdən bu yer ərməğan verir,
Şərəf üçün gələnlər "şərəf' alıb can verir.
Bir daxmanın önündə topa-topa adamlar;
Onlar durub baxışır gözlərində sual var:
Şair yatır xəstədir,
Deyirlər can üstədir.
Əsmə, külək, ötmə, quş, qanad saxla, amandır.
Hardan gəldi bu andır,
Bu taun, bu zəhrimar?
Hər baxışda sual var:
– Görən şair necədir?..
Qayalarda səslənən küləklər də inləyir,
Göy də, yer də inləyir.
İnləyir həzin-həzin,
Elə bil xəbər alır halını Füzulinin.
Pıçıldaşan yarpaqlar sorur biri-birindən:
– Şair necədir görən?
Onun halı yamandır,
Əsmə külək, ötmə quş, qanad saxla amandır.
İnsafınız bəs hanı?
Şeiriylə milyonları yuxudan qaldıranı,
Yuxudan eyləməyin;
Bu balaca daxmanın qarşısında baş əyin!
Sənin gücün, ey taun, neyləyəcək şairə?
Zəhmət çəkmə boş yerə!
O, ölümü öldürüb sənətiylə, sözüylə,
O, bir cahan gətirib bu cahanda özüylə...
Leylaya çatmasa da, o, çoxdan kama çatmış,
Axan göz yaşlarıyla o, bir çeşmə yaratmış,
Ona "eşqin çeşməsi" dedi bütün ozanlar.
O çeşmədən su içən, bu dünyanı tez anlar.
Şair yatır, amandır,
Onun halı yamandır.
Onun ömrü əbədi,
Taununku bir andır.
Daxmanın qabağında topa-topa adamlar...
Hər gözdə bir sual var.
Yaman baha oturdu taun bu bədbəxt elə,
Onun dəhşətlərini yazmaq üçün də belə
Füzuli sözü gərək, Füzuli şeiri gərək!
Hanı elə bir hünər, hanı elə bir ürək?..
Taun yüz-yüz insanı bir gündə verdi bada.
Taunun dəhşətləri hamını sarsıtsa da,
Şairin daxmasından əl çəkməyir bir nəfər,
İçəriyə zillənib sual dolu nəzərlər.
Hamı dikib gözünü ağ çalmalı həkimə,
Həkim xəcalətindən baxa bilmir heç kimə.
O, nə desin, nə desin?
Necə çarə eyləsin
Bu çarəsiz xəstəyə?
Güman gəlmir bir şeyə -
Onun gücü zəifdir xəstəliyin gücündən,
Onun yanaqlarına axır göz yaşı dən-dən.
Elə bu vaxt daxmadan yanıqlı bir səs gəlir,
Hamı, hamı heyrətlə səsə tərəf çevrilir:
– Mən indi o dünyaya uçacağam quş kimi,
Həkim, sənin yerinə qoy mən deyim dərdimi:
"Eşqdən canımda bir pünhan mərəz var, ey həkim.
Xəlqə pünhan dərdim izhar etmə, zinhar, ey həkim.
Var bir dərdim ki, çox dərmandan artıqdır mənə.
Qoy məni dərdimlə, dərman eyləmə, var, ey həkim.
...Gəl mənim tədbiri-bihudəmdə sən bir səy qıl,
Kim olam bu dərdə artıqraq giriftar, ey həkim!..
... Rənc çəkmə, sihhət ümmidin Füzulidən götür,
Kim, qəbuli-sihhət etməz böylə bimar, ey həkim..."
Qapadı gözlərini yana-yana Füzuli,
Zülmündən usandığı bu cahana Füzuli.
O, hər cövrə, cəfayə sinə gərdi, dayandı,
Yanmadı tək həyatda, öləndə də o, yandı!
Yandı, yandı sənətkar,
Külə dönər yananlar.
Külə dönmədi ancaq, günə döndü Füzuli.
Yalnız gündüzlər deyil, gecələr də dəmadəm
Gözlərində bir aləm,
Vətənin göylərində gülümsündü Füzuli.
Bütün şəhər yana-yana
Bir sel kimi axıb gedir qəbristana,
qəbristana.
Füzulinin arxasınca gedir hamı bu son dəmdə,
Elin dərdi, elin qəmi birləşibdir bu matəmdə.
Tabut gedir... Bu ağrıdan ürəklər də qana dönür,
Cənazənin arxasınca aram-aram el sürünür.
Bir ora bax, bir ora bax; Meyitləri adlayaraq
Bir meyiti dəfn etməyə gedir onlar.
Gedir, gedir insan seli qatar-qatar.
Hindistandan, Türkiyədən, Azərbaycan ellərindən,
İran, özbək mahalından, Türkəmənistan çöllərindən
Min-min insan seli gəlmiş "o mənimdir, mənim" - deyə;
Füzulini qəbir evinə - son məskənə ötürməyə.
Şair gedir... Bu gün dua əvəzinə həzin-həzin
Oxuyurlar "Şəbi-hicran"qəzəlini
Füzulinin.
"Şəbi-hicran"... yanar canım, tökər qan çeşmi-giryanım,
Oyadar xəlqi əfqanım, qara bəxtim oyanmazmı?"
Bu bir qəlbin səsi deyil, milyon qəlbin bir səsidir,
Ömrü-günü əsarətdə keçən xalqın naləsidir.
"Şəbi-hicran", qoca Şərqin öz varlığı öz adıdır.
Məhkum olan millətlərin "yandım" deyən fəryadıdır.
Könül qəmli, gözlər nəmli, baş aşağı gedir hamı,
Şairə el məhəbbəti aparır bu izdihamı
Çoxu elə gedə-gedə yıxıldığı yerdə qalır,
Taun gülür qəhqəhəylə, ölümlərə o, əl çalır.
Ölüm belə gələ bilmir izdihama qorxu, hədə.
Şairə el məhəbbəti qalib gəlir, ölümə də.
"Şəbi-hicran" deyə-deyə çatır onlar qəbristana.
Şərqin qoca bülbülünü dəfn edirlər yana-yana.
Bəs o kimdir, o purvüqar?
Qəbrin üstə son torpağı səpələyən o ixtiyar?
Saqqalından damcı-damcı axır onun göz yaşları,
O, əyərək qamətini qəbrə sarı;
Öpür qəbrin torpağını, birdən-birə
Üzü üstə dəyir yerə.
Ah! Odamı təslim etdi öz canını bu tauna!
Bəli, dostun qəbri üstə çatdı onun ömrü sona.
Dostlar, gəlin, bir tanıyın siz də onu,
Əbdül Kərim məzarda da tək qoymadı öz dostunu.
Füzulinin dərdləridir, - dedi, - mənim öz dərdlərim,
Füzulinin dərdlərini ömrü boyu ötdü Kərim.
Könül yaxan ney səsində, o, nəğməylə ömür sürdü,
Öləndə də həmin o ney köksü üstə görünürdü.
Epiloq
Füzulimiz qədim İraq torpağında rahat yatdı.
Kərbəlada ikinci bir Kərbəlanı o yaratdı.
Ötdü aylar, ötdü illər, dünyanın hər bucağından
Bu məzarı ziyarətə axın-axın gəldi insan.
Bu məzarla İraq çatdı daha böyük şan-şöhrətə.
Müsəlmanlar gəlirdisə Kərbəlanı ziyarətə,
İndi bütün dünya üçün ziyarətgah oldu bu yer
Şərafətli bir diyara şərəf verdi bizim şair.
Bütün dinlər, təriqətlər birləşirdi bu məzarda.
Gələnlərə, gedənlərə
Kərbəladan milyon kərə
Daha artıq şərəf verdi bu məzar da.
Füzulinin doğum günü bəlli deyil bir insana,
O gələndə bu cahana,
Kim bildi ki, Azərbaycan torpağına gün doğuldu.
Ancaq onun ölüm günü ən böyük bir tarix oldu.
Hamı bir cür doğulmurmu doğulanda? Taleyə bax!
Öləndəsə hərə bir cür ölür, ancaq!
Öldün, o zamandan keçdi dörd yüz il,
Yanır qəlbimizdə sənət çırağım.
Dörd min il keçsə də saralan deyil,
Sənin söz gülşənin, sənin söz bağın.
Əsrlər ötsə də, o vaxtdan sənin
Hər dərdin, hər qəmin bizə tanışdır.
Qəlbindən od alan sətirlərinin
İstisi hələ də soyumamışdır.
Səni yaşadan da söz hünərindir,
Nəğmələr yarandı ahü-zarından.
Kədərin böyükdür, eşqin dərindir,
Doğuldun vətənin yaralarından.
Eşqin bir ümmandır, arzun bir aləm,
Nə var ki, yazmağa beş-on qəm olsa;
Yazib dərdlərini qurtara bilməm
Mənim hər kirpiyim bir qələm olsa.
Ömrünü ahlarla vermədin bada,
Arzu dəryasında bir yelkən oldun.
Zaman özgəsini yandıranda da
Alışan o oldu, yanan sən oldun.
Ağladın, yayıldı səsin hər yana,
Bülbül bağçalarda ötdü - dedilər.
Gələndə Məhəmməd gəldin cahana,
Gedəndə: "Füzuli getdi" - dedilər.
Şəki - Bakı, May - dekabr, 1958
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/bextiyar-vahabzade-sebi-hicran
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
İllər qədər uzun çəkdiBu intizar gecəm mənim.
Ekran qaralanda...– Qurtardı bugünkü verilişlərimizDinləyin sabahın proqramını. ...
Qeyrətmi, ağılmı?Hanı dəlilərin, a nənəm Nigar,Namərdlər doğuldu bu zəmanədə.
Həm oğul, həm ataHamı adilikdən qalxıb ucalmaq,Hamı bu millətə ağsaqqal olmaq,
Poems by other poets
Dilbər, sənin ol gülşən-ü gülzarına qurban,On dörd gecəlik ay təki ruxsarına qurban,
Təcnis: Gözüm görcək səni istər kamaləGözüm görcək səni istər kamalə,Bürqeyin üzündən dağıdar Yaxşı,
OğlumaBir ay tamam olmamış göz açdığın həyata,Sifətində gülümsər bir bahar görürəm mən.
YoxdurEy canım cəlladı, ömrüm yağısı,Məgər səndə zalım din iman yoxdur,