Sharafnama, chapter 39
What is a masnavi?
Masnavi: a long poem in self-rhyming couplets, usually an epic or a tale.
بیا ساقی آن جام زرین بیارکه ماند از فریدون و جم یادگار
میناب ده عاشق ناب رابه مستی توان کردن این خواب را
دلا چند از این بازی انگیختنبه هر دست رنگی برآمیختن
درخت هوا رسته شد بر درتبپیچان سرش، تا نپیچد سرت
میناب ناخورده مستی مکناگر میخوری بتپرستی مکن
چو بی زعفران گشتهای خندهناکمخور زعفران تا نگردی هلاک
چو شاهان مکن خوب خوشخوارگیهراسان شو از روز بیچارگی
ازین آتشینخانه سختجوشکسی جان برَد کو بوَد سختکوش
ز سختی به سختی توان رخت بردبه گوگرد و نفط آتشِ کس نمرد
گزارندهٔ تختهٔ سالخوردچنان درکشد نقش را لاجورد
که چون خسرو از تخت کیخسرویسوی لشگر آمد به چابکروی
نشسته یکی روز بالای تختبه اندیشهٔ کوچ میبست رخت
شتابنده پیکی درآمد چو بادبه آیین پیکان زمین بوسه داد
به شاه جهان راز پوشیده گفتخبر دادش از آشکار و نهفت
که بر آستان بوسی بارگاهز تخت سطخر آمدم نزد شاه
نژاده ملک نایب شهریارسخن را چنین مینماید عیار
که تا شاه بر حل و عقدی که داشتنیابت کن خویشتن را گماشت
چنان داشتم ملک را پیش و پسکه آزارشی نامد از کس به کس
به شرطی که در عهد شاه داشتمپذیرفتهها را نگه داشتم
بحمدالله از هیچ بالا و پستنیامد درین مُلک مویی شکست
ولیکن چو گردنده آمد سپهربگردد جهان از سر کین و مهر
زمانه به نیک و بد آبستن استستاره گهی دوست گه دشمن است
نکشته درختی برآمد ز ریکند دعوی از تخم کاوس کی
گزاینده عفریتی آشوبناکشتابنده چون اژدها بر هلاک
شبانان که آهو پرستی کنندز تیرش همه چوب دستی کنند
همان بیل زن مرد آلت شناسکند بیلکش را به بیلی قیاس
برآورده گردن چو اهریمنیفکنده به هر شهر در شیونی
سر و تاجی از دعوی انگیختهستبه ناموس رنگی برآمیختهست
پراکندهای چند را گرد کردکه از آب دریا برآرند گرد
ز پیروزی خود دلاور شدهستهمانا که تنها به داور شدهست
سر و سیم آن بنده در سر شودکه با خواجهٔ خود به داور شود
خراسانیانش عنان میکشندبه پیگار شه در میان میکشند
ز حد نشابور تا خاک بلخکنندش به صفرای ما کام تلخ
به سرخیلی فتنه بربست مویسوی تاجگاه تو آورد روی
چنین فتنهای را که شد گرمکیناگر خردهبینی، بهخردی مبین
ز خردان بسی فتنه آید بزرگکه در پای پیکان بود کعب گرگ
گر این فتنه ماند چنین دیربازکند دست بر شغل شاهی دراز
شه ار ماه او درنیارد به میغسر تخت خواهد گرفتن به تیغ
چو باز از نشیمن گشاید دوالشکسته شود کبک را پر و بال
مرا لشگری نیست چندان به زورکزو چشم بد را توان کرد کور
سران سپه در ولایت کمندبه درگاه شاهنشه عالمند
همی هرچه روز آید آن دیو زادقویدست گردد که دستش مباد
بجز صرصر بادپایان شاهکس این گرد را برندارد ز راه
چو اندر سخن پیک چستی نمودبه نامه سخن را درستی نمود
به نیک و بد از رازهای نهفتهمان بود در نامه کهآرنده گفت
شه شیردل خسرو پیلتندر آن داوری گفت با خویشتن
مرا تخت کیخسرو اینجا به زیربه تخت من آنجا دگر کس دلیر
بدان داستان مانَد این تاج و تختکه از هندویی هندویی بُرد رخت
صواب آنچنان شد که آرم شتابکه آزرم دشمن بود ناصواب
مگر موکب شاه بود آسمان؟که ناسود بر جای خود یک زمان؟
جهان کاروان شاه سالار بوددر آن کاروان بار بسیار بود
ز هر گوشهای بار میاوفتادهمان کار در کار میاوفتاد
در آن کارها یاور او بود و بسپناهنده را گشت فریادرس
چو طالع جهانگردی آرد به پیشنشاید زدن کنده بر پای خویش
برون رفت از آن کوچگه شهریارسواحل سواحل به دریا کنار
سپاهش ز مه برده رایت برونستونی برآورده تا بیستون
به صید افکنی مینبشتند راهکه هم صید خوش بود و هم صیدگاه
ز بار گران خوشه خم گشته بودتک و تاب نخجیر کم گشته بود
ز بس رود خیزان لب رودبارنشانده ز رخسار گیتی غبار
ز برق آمده ابر نیسان به جوشبرآورده تندر به تندی خروش
رگ رستنی در زمین گشته سختبه رقص آمده برگهای درخت
ز گلبام شبابهٔ زندبافدریده صبا شعر گل تا به ناف
خرامنده بر رخش بیجاده نعلگل لعل در زیر گلنار لعل
دو نوباوه هم تود و هم برگ تودز حلوا و ابریشم آورده سود
زمین چون زر و آب چون لاجوردچو دیبای نیم ازرق و نیم زرد
نوای چکاوک به از بانگ رودبرآورده با دشتبانان سرود
گره بر کمر برزده ساق جورسیده به دهقان درود درو
شکم کرده آهوی صحرا بزرگبرو تیزتر گشته دندان گرگ
پی گور چون زهرهٔ گاو سستگوزن از بیابان ره کوه جست
ز نوزادگان آهوان سرهجهان در جهان یکسر آهو بره
جهاندار با صید و با رود و جامهمیکرد منزل به منزل خرام
چو گل پیچ یک روزهٔ ماه نوبه خلخال یک هفته شد بر گرو
ز پرگار آن حلقه بر کرد سرکه خوانندش امروز خلخال زر
به گیلان درآمد به کردار ابربدانسان که در بیشه آید هژبر
هر آتشگهی کامد آنجا بهدستچو یخ سرد کردش بر آتشپرست
چو بشکست بر هیربد پشت رابرانداخت آیین زردشت را
ز گیلان برون شد درآمد به ریبه افکندن دشمن افکند پی
بر آتشپرستان سیاست نمودبرآورد ازان دوده یکباره دود
چو دشمن خبر داشت کامد پلنگبه سوراخ در شد چو روباه لنگ
به آوارگی در خراسان گریختوزان قایم ری به قایم بریخت
چو دانست خسرو که دژخیم اوگریزان شد از فر دیهیم او
گراز گریزنده را پی گرفتشبیخون زد و راه بر وی گرفت
چنان تیزرو شد که دریافتشبه زخمی سر از ملک برتافتش
چو بدخواه را در گِل آکنده کردپراکندگان را پراکنده کرد
همانجا که بدخواه را کشته بودبه نزدیک صحرا یکی پشته بود
به شکرانهٔ دولت تندرستبر آن پشته بنیادی افکند چست
به هرای گنجش چو بدرام کردبه پهلو زبانش هری نام کرد
چو گنجینهٔ آن بنا برکشیدبه شهر نشابور لشگر کشید
دو بهر جهان را در آن شهر یافتهواخواه خود را یکی بهر یافت
دگر بهر از او طبل دارا زدنددم دوستیش آشکارا زدند
ز دارا ملک رایتی داشتندملک زیر آن رایت انگاشتند
چنان رایتی را به ناموس شاهبرانگیختندی به ناموسگاه
سکندر بسی پای در کین فشردز کس مهر دارا نشایست برد
همان دید چاره در آن داوریکه یاران خود را کند یاوری
ز نوبتگه خود به فرهنگ و رایکند رایتی دیگر آنجا به پای
از آن رایت آن بود مقصود شاهکه رایت ز رایت بود کینه خواه
چو دانست کان شهر دارا پرستبه جهد سکندر نیاید به دست
خصومت گهی ساخت تا نفخ صورکه از سازگاری شد آن شهر دور
خصومتگران گشته در خاک پستهنوز آن خصومت در آن خاک هست
چو زد لشگر کبک را بر تذروز ملک نشابور شد سوی مرو
بکشت آتش هیربد خانه راوز آتش پراکند پروانه را
به بلخ آمد و آتش زرد هشتبه طوفان شمشیر چون آب کشت
بهاری دلفروز در بلخ بودکزو تازه گل را دهن تلخ بود
پری پیکرانی درو چون نگارصنمخانههایی چو خرم بهار
درو بیش از اندازه دینار و گنجنهاده به هر گوشه بی دسترنج
زده موبدش نعل زرین بر اسبشده نام آن خانه آذر گشسب
چو خسرو بر آن گنجدان دست یافتمغان را ز جام مغان مست یافت
بهشت صنمخانه بی حور کردز دوزخ پرستنده را دور کرد
بپرداخت آن گنج دیرینه راوزو داد مرهم بسی سینه را
به گرد خراسان برآمد تمامبه هر شهری آورد لختی مقام
به مغز خراسان درافکند جوشخراسانیان را بمالید گوش
بههر ناحیت کرد موکب روانکه یاریگرش بود بخت جوان
خراسان و کرمان و غزنین و غوربپیمود هر یک به سم ستور
به هر شهر کامد به شادی فرازدر شهر کردند بر شاه باز
جهان گشتنش گرچه با رنج بودهمه راه او گنج بر گنج بود
به هر منزلی کو گرفتی قرارگران سنگ بودی ز گنجینه بار
زمین را به گنجی بینباشتیگذشتی و در خاک بگذاشتنی
زری کادمی را کند بیمناکچه در صلب آتش چه در ناف خاک
خلایق که زر در زمین مینهندبر او قفل و بند آهنین مینهند
چو باد آمد و خاکشان را ربودبر او بر زدن قفل آهن چه سود؟
Dur, saqi, o qızıl camı qoyma boş
Ki, Cəmşid, Firidun yadigar qoymuş,
Ver bu saf aşiqə o saf şərabdan,
Məstliklə keçsin bu röyalı dövran.
Ey könül, nədir bu oyunun hələ?
Hər dəfə çıxırsan yeni bir rənglə,
Nəfsinin ağacı yamyaşıl durur,
Başını burmadan, başını sən bur!
Şərabı içməmiş, gözüm, məst olma!
İçsən də, dönərək bütpərəst olma!
İndi ki, zəfəran yemədən şadsan,
Yemə zəfəranı, ölərsən, inan!
Olma şahlar kimi yemək düşgünu,
Qorx, səni yaxalar fəlakət günü.
Bu ev ki qızğın od fışqırır hər an,
Tək laqeyd olanlar qurtulur ondan.
Bərkliklə hər bərklik bir muma dönmüş,
Neft ilə, kükürdlə hansı od sönmüş?
Keçmişi nəql edən o qoca sərvər
Vurur öz nəqşinə belə bir zivər:
Keyxosrov taxtından Xosrov dönüncə
Ordunun içinə getdi ilk öncə.
Bir gün öz taxtında oturdu artıq,
Köçməyə tökürdü tədbir, hazırlıq.
Bir qasid ay kimi girdi içəri,
Qasid adətilə öpərək yeri
Uca şəhriyara açdı çox əsrar,
Anlatdı nə varsa gizlin, aşikar.
“Üzümü qapına sürtmək üçün mən,
Bura at çapmışam İstəxr şəhrindən.
Nayibin var qızğın salamı sizə,
İxlasla ərz edir xidmətinizə:
- Şərtlər ki, qoymuşdur nayib tikirkən,
O şərtlə yerimdə nayib oldum mən.
O gündən ölkəni almışam ələ,
İnciyən olmamış bir nəfər belə.
Əməl etdim şahın dediklərinə,
Şərtləri yetirdim bütün yerinə.
Şükr olsun, alçaqdan və ya ucadan
Ölkəyə tük qədər dəyməmiş ziyan.
Dönükdür üzü bu namərd fələyin,
Gah şəfqət göstərir, gah həsədlə kin.
Çərx ikicanlıdır yaxşı-yamandan,
Ulduz gah dost olur, gah qatı düşman.
Əkilməmiş ağac göyərmiş Reydən,
Söyləyir: Keykavus nəslindənəm mən!
Yırtıcı bir divdir, dəhşət yaradır,
Ölümə əjdaha kimi can atır.
O ceyran otaran çobanlar belə
Çomağın yerinə ox almış ələ.
Bel ilə işləyən götürmüş kaman,
Belçilər olmuşdur silah daşıyan.
Bu azğın özünü sanır Əhrimən,
Hər yerə çatırsa qoparır şivən.
Söyləyir: mənimdir bu tac, bu ölkə,
Namusa rəng ilə vurur bir ləkə.
Başında yığıntı saysız əsgər var,
Dənizin suyundan toz çıxarırlar.
Bəxtinə güvənib, olmuş qəhrəman,
Meydanda bir nəfər yox qarşı çıxan.
Özünü kim tutsa şaha bərabər,
Başıyla sərvəti əlindən gedər.
Ona yüyən çəkir Xorasan xalqı,
Döyüşə aparır bu üsyan xalqı!
Bəlx ilə Nişabur boyu hər yerdə
İştirak edirlər bu şurişlərdə.
Bu fitnə başçısı hazırlıq görür,
Taxtının durduğu yerə yürüyür.
Kini qızğın olan belə fitnəyə
Baxma çox yüksəkdən, alçaqdır, deyə.
Kiçikdən ən böyük bir fitnə doğur,
Hər qurdun sümüyü ayağa oxdur,
Bu fitnə yaşasa uzun bir zaman,
Padşahlıq işinə əl atar, inan.
Buludtək ayının almasan üstün,
Taxtını qılıncla alacaq bir gün.
Bir tərlan qayışı açsa ayaqdan,
Kəklik qol-qanaddan düşər o zaman.
Qüvvətli ordum yox ki, dava günü,
Çıxarım düşmənin xain gözünü.
Ölkədə qalmamış adlı igidlər,
Hamı şah yanında bəndəlik edər.
Odur ki, artdıqca tamahı, öcü,
Qolu qüvvətlənir. Yox olsun gücü!
Yalnız şəhriyarın yel kimi qopan
Ordusu götürər bu tozu yoldan!”
Qasid öz sözündə hünər yaratdı,
Məktubda olanı sözlə anlatdı.
Ən gizlin əsrardan, yaxşı-yamandan,
Məktubda nə varsa, elədi bəyan.
O aslan ürəkli, o fil gövdəli
Çəkdi öz-özünə bu xoş məsəli:
“Burda Keyxosrovun taxtı altında,
Orda bir başqası mənim taxtımda”.
Bənzər o dastana bu taç, taxt, ordu:
“Hindudən sərvəti çalar bir hindu.
Bu yerdə dayanmaq yaramaz daha,
Gecikmək düşməni edər əjdaha”.
Padşahın ordusu göymüdür, nədir?
Durmadan hər zaman hərəkət edir.
O karvanbaşıdır, dünya bir karvan,
Artırdı karvanın yükü hər yandan.
Yük ilə dolmuşdu hər yer, hər guşə,
O yerdə qarışmış bu iş o işə.
Yalnızca edərdi hər işə çara,
Böyük bir arxaydı sığınanlara.
Hər kimi öz bəxti etsə cahangir,
Elə bir ayağa yaramaz zəncir.
Şəhriyar yerindən hərəkət etdi,
Sahillər boyunca yol alıb getdi.
Aydan da yuxarı ucaldı bayraq,
Bisütun kimi bir sütun vuraraq,
Həm gözəl ov vardı, həm gözəl ovlaq,
Getdi yol uzunu ov ovlayaraq.
Salxımlar əyilmiş ağırlığından,
Köklükdən tərpənə bilməyir ceyran.
O qədər sel axdı çayın gözündən,
Silindi toz-torpaq dünya üzündən.
Coşmuşdu şimşəkli neysan buludu,
İldırım salmışdı müdhiş gurultu.
Göyərti kök salmış qara torpağa,
Rəqs üçün baş əyir yarpaq yarpağa.
Kəskin naləsiylə yırtdı bülbüllər
Gülün köynəyini göbəyə qədər.
Sədbərgin üstündə duran qızılgül
Yaqut nallı ata minmiş elə bil.
Tut ilə yarpağı, bu iki novbər,
Halvadan, ipəkdən verirdi səmər.
Yer sarı, sular göy geyinmiş, demək,
Yarı göy, yarısı sarı bir ipək.
Çöldə çöl xalqına şeyda bülbüllər,
Sazdan da incə, xoş bir şərqi söylər.
Hər arpa bir düyün vurmuş kəmərə,
Biçin salamı var əkinçilərə.
Qarnını böyüdür dağda ceyranlar,
Qurdlarsa dişini etmişdir mişar.
Budunu doldurmuş ətli marallar,
Çöldə dağ öküzü dağlara qalxar.
Yenicə doğan şux ceyranlar belə
Çölləri doldurmuş öz balasiylə.
Şah ovla, çalğıyla, qədəhlə yekdil
Yolları biçirdi hey mənzil-mənzil.
Ay yeni doğmuşdu gülpic şəklində,
Getdikcə xalxaltək olunca girdə,
Halqa pərgarından çıxdı İskəndər,
O yerə indi “Zər-xalxal” deyirlər.
Buludtək Gilana atıldı ordan,
Sanki bir meşəyə girdi bir aslan.
Önünə çıxarkən bir atəşkədə,
Ondan buz yaratdı atəşpərəstə.
Elə ki hirbüdün qırdı belini,
Ortadan silindi Zərdüşt ayini.
Əzm etdi düşmənə yolu kəsməyə,
Gilandan birbaşa tərpəndi Reyə.
Hər atəşpərəstə verdi çox cəza,
Qalın tüstülərlə doldu göy, fəza.
Eşitdi: gəlmişdir o qızmış aslan,
Tülkütək oldu bir deşikdə pünhan.
Qaçaraq Xorasan səmtinə getdi,
Rey padşahının gözündən itdi.
Padişah eşitdi: o azğın düşman,
Aslandan qorxaraq qaçmış meydandan.
At saldı, düşmənin ardınca getdi,
Yolunu bağladı, tez basqın etdi.
Üstünü alaraq, kin boğa-boğa
Başını bir anda saldı torpağa.
Elə ki düşməni torpağa atdı,
Qaçqınlar içində qorxu yaratdı.
Düşmənin başını saldığı yerdə,
Bir təpə vardı o yaşıl çöllərdə.
Müzəffər və sağlam dövlət adına
Təpənin başında saldı bir bina.
Qızıldan vurdurdu şux bəzəkləri,
Ona pəhləvicə ad qoydu “Həri”.
Binanın işləri bitdikdən sonra
Ordunu yeritdi şah Nişabura.
Gördü ki, ikilik çıxmış meydana:
Şəhərin yarısı dost idi ona.
Yarısı Daraya təbil vururdu,
Dostluqdan açıqca boyun bururdu.
Bir bayraq var idi Daradan nişan,
Sanırlar Daradır altında duran.
Bu uca bayrağı “namusdur” deyə,
Daranın adından ucaltmış göyə.
Nə qədər kin ilə coşdu İskəndər,
Daranın eşqindən əl çəkmədilər.
Bu kinə tapmışdı yalnız bir çara:
Köməklik göstərsin doğru dostlara.
Ordudan sınaqlı, igid kəslər də
Bir bayraq dikəltsin bu kinli yerdə.
Padşahın məqsədi bu idi ancaq,
Kin ilə çarpışsın bu iki bayraq.
Bilirdi, Daranı sevir bu şəhər,
Bu yolda çalışmaq verməz bir səmər.
Bu nifaq, düşmənlik sürəcək həşrə,
Səmimi bir dostluq girməz o şəhrə.
Torpağa girmişsə o qatı düşman,
Hələ kin sönməmiş kinli torpaqdan.
Kəkliyi saldırdı qırqovullara,
Mərvə tərpənərək düşdü yollara.
Söndü əmri ilə hər atəşkədə,
Yaxdı pərvanəni qızğın atəşdə.
Bəlxə yetişərkən, Zərdüşti odu
Qılınclar zərbindən dönüb su oldu.
Orada bir bahar vardı qəlb açan,
Güllərin dimağı acıydı ondan.
İçində qədərsiz gözəl, şux dilbər,
Çiçəkli bahartək sənəmxanələr.
Saysızdı xəzinə bu şən ocaqda,
Zəhmətsiz qoyulmuş hər bir bucaqda.
Qızıldan nal vurmuş möbidin atı,
“Azərgüşəsb” idi o yerin adı.
Elə ki əl tapdı ora hökmüran,
Muğları məst gördü muğlar camından.
Hurini cənnətdən atdı dişarı,
Qovdu cəhənnəmə dost olanları.
Köhnə xəzinəyə olunca məhrəm,
Ondan çox sinəyə parladı mərhəm.
Xorasan səmtinə etdi hərəkət,
Qaldı hər şəhərdə bir neçə müddət.
Xorasan beynindən çıxardı duman,
Onlara çox cəza verdi hökmüran.
Hər səmtə axırdı müzəffər ordu,
Ona gənc taleyi kömək olurdu.
Kirmanı, Qəzneyni, Quru cahangir,
Atların naliylə ölçürdü bir-bir.
Hər hansı şəhərə gəlsə tacidar,
Qapısı üzünə dərhal açılar.
Ölkələr dolaşmaq olsa da çətin,
Yollarda sayı yox xəzinələrin.
İskəndər hər yerə bassaydı ayaq,
Xəzinə yüküylə ağırlaşaraq,
Yeri doldurarkən xəzinə, sərvət,
Torpağa basdırıb, etdi hərəkət.
Qızıl ki insanı edəcək qorxaq,
Ya atəş udsun, ya bu qara torpaq.
Qızılı torpağa gömən hər qafil
Ağzına dəmirdən vurur bir qıfıl.
Madam ki, torpağı sovurur külək,
Ona bir dəmirdən qıfıl nə gərək?
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/nizami-serefname-39
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
چو رود باربد این پرده پرداختنکیسا زود چنگ خویش بنواخت
Khosrow and Shirin, chapter 85نکیسا چون زد این افسانه بر سازستای باربد برداشت آواز
Khosrow and Shirin, chapter 86نکیسا در ترنم جادوی ساختپس آنگه این غزل در راهَوی ساخت
Khosrow and Shirin, chapter 87نکیسا چون ز شاه آتش برانگیختستای باربد آبی بر او ریخت
Poems by other poets
Eşitmişəm yar yanında müddəi,Deyib Sabit bu samana gəlməsin,
Qəzəl: Vəfa məğzi nə mümkündür ola hər baş arasındaVəfa məğzi nə mümkündür ola hər baş arasında,Bu bir sərmayədir kim aşiqi-qəllaş arasında
OynaşırKatiblərin şahı dəftər içindəQələm ilə nazik əllər oynaşır.
İmdadQarlı dağlar gənə etdi aradanKərəm ilə qoyma məni dəryada