Page 2 of 5 · 20%

Diləfruz altı yaşma çatanda quran və əqaid telimi lazım gəlirdi. Şeyda bəyin təsəvvürünə müvafiq qız uşağın şəhərin binizam məktəblərinə vermək məsləhət görülmədikdə Nigar xanım özü və qartcaqayınanası Dıləfruzım təliminə gərdəngir oldular.
Zehinli Diləfruz öz nənələri nəzarətində sühulətlə təlim qəbul edərək iki-üç ilin ərzində övrətlərə lazım olan qədər şüruti-din və adabi-namaz və hakeza qiraəti-quran yad edib, filcümle yazmaq həm öyrəndi. Bunlardan əlavə ev xanımlanna və analara dahaea vacibraq fənlər, yəni xörəkpəzlik, xəyyatlıq, nəqşkarlıq və kiilfətə dair qeyri-qeyri işlər təkmilən öyrətıib cidd-cəhd ilə işləyir.
İş ruhun seyqəli və cismin cövhəridir. Nəcabətdən ibarət ruhun nəzakətidir ki, məhz iş və zəhmət ilə hasil olur. Diləfruz ən tüfiı- liyyətindən zəhmətə mötad ikən daha bəz avara, bütün qızlar kibi dərvazə ağzından küçəyə baxmağı və ya pəncərə çatlağından qonşu pusmağı özü üçün eyb və rüsvayçılıq bilib, bunca ədna hərəkətlərdən hezer ilə etiraz ediyor.
Məşhur adamlardan birisi deyibdir ki, bikarçılıq hər bir fittvə- fesadm anasıdır. Bu sözün tənbihi ələlxüsus qızlar üçündür. İş işlə- yen qız bezi şeytaniyyət fikirlərdən mehfiız olarkən məmafı külfət qayğısı çekməyi adət edib istiqaməti-məzac hasil edir.
Nəzakətli Diləfruz üıəmitı məhbubə və mehcubə qızlardandır ki, özünün hər bir hərəkət ve səkənatinə diqqət nəzərilə baxıb zahiri və batini gözəllik təhsilinə səy ediyor. Hər gün sübh namazından sonra ayna qabağında zülflərin kərrat darayıb hər bir libas ve zinətinə diqqət veriyor.
Dünyada hər bir şeyin kamalı məhz məşqə münhəsir olmaqlıq melumi-ümumidir. Diləfruz xanım öz cisim və canına tərbiyə vermək ilə xoş şivələr kesb edib, öz cəmal və qiyafəsinin tərəqqisinə günbəgün rövnəq verir.

Elm ilə sübut olunubdur ki, zahirdəki cisim aləmi ilə batini ruh aləminin bir-birinə təsirləri çoxdur. Bədənin və libasın təmiz və nəzifliyi ruhun və qanın saf və səfalı olmasına mütəəssirdir və bereks, zahirin xüşunət və kəsaleti qanın kəsafətinə və ruhun qəsa- vətinə səbəb olur. Diləfruz xanımın libası həmişə pakizə və habelə zülf, birçəyi daranmış olduqda ruhu həm səfa və sədaqət ilə gözəldir. On beş yaşmda bu cəvanetım gözəlliyi məhz batini ruh gözəlliyidir ki, qiyafə və əfalmda müşahidə olunur. Dil&fhmm qanında insana məxsus bir istilik hiss olunur ki, onun aşarından nəfsi-əmmare gözü yumulduqda baxanlara gözünə firiştə surətində görünür.
Tərbiyə elmində qevaidü təcarüb ilə məlumat təhsil etmiş Şeyda bəy öz qardaşı qızı Diləfhzzu qeyri qızlara münasib əxlaq dərəcələrində fövq gördükdə daima onun xoşbəxt olmasım arzu edirdi. Fəqir müəllim öz həqiranə məvacibindən hər il bir hissə qənaət edib, Diləfruz üçün hədiyyə almağa sərf edirdisə de, lakin yenə özünü ona borclu bilib əhd etmişdi ki, Diləfruzun toyu olanda adətə müvafiq ona bir qızıl həmayil hədiyyə etsin. İmdi Fatma xanımın fövqdə oxunduğu kağızı həmin əhdi Şeyda beyin yadına salıb, vəfa etməyini aşikara tələb edirdi. Az icrətə qulluq edən müəllim illər uzunu iflas yükünün altında cana gəldikdə imdi üç-dörd yüz manatlıq hədiyyəni əle gətirməyə əsla qadir deyil idi və bu səbəbə Dilef- ruzun nəzərində şərmsar olacağım fikrə gətirərək ah-vay çəkir idi. Ənduhnak halət ilə bir neçə dəqiqə keçirəndən sonra yenə ayağa qalxıb ahəstə-ahəstə qədəm götürərək, otağın başmdan-başına laənşüur gərdiş etməyə şüra etdi. Bu minval bri neçə dəqiqədən sonra öz adətinin təqazasmca sağ ayağım bir az boşaldıb, sol ayağının üstündə sakit dayandı. Otağın saderəng, təmizanə müxəlləfa- tı riştebəriştə Şeyda bəyin öz əli ilə mühafızət olunduqlarında, imdi dərin xamuşluq içrə guya qulluq etmək intizarın çəkirlər idi. Küçəyə baxan pəncərələr içrə sürahi güldanlarda Şeydanm öz əli ilə əkilmiş çiçəklər hər birisi bir rəng və bir tərkib ilə bahar havasının aşarından nübüwə gəlib şükufət etməkdə idilər. Şeyda bəy şairanə bir vücud olduqda musiqi və gül-giyahı çox dost dutar idi. Qərib ölkədə qövm və əqrəba ülfətindən məhrum ikən istirahət olunası dəqiqələrdə öz əli ilə güldanlara su və bülbüllərə yem verməyi özü üçün həvəs edib əmələ gətirməsindən həzz aparar idi.

Güldanların bəzilərində qönçələr baş əyib dayandıqları halda, guya zəbani-hal ilə öz mürəbbiləri Şeyda bəyə mütabiət edərək, onun diqqətini özləri tərəfə cəlb etmək istəyirlər idi və elə də oldu. Şeyda bəy hərçənd mütefəkkirvar idisə də, lakin zatən əhli-zövq olduğuna görə həmin xəyalat qaranlığının arasından qönçələrə mültəfıt olub tamaşaya başladı və bu tamaşa içrə batini nəzər ilə bir neçə mətləblərə həm tamaşa edib hisslər ifadə etdi.
Bəli, insan üçün dəqiqələr vardır ki, hissi-müştərəkəsinin lətafəti o payəyə çatır ki, qeyri-natiq ziruh şeylər və hətta cəmadat onun nəzərində zəbani-hal ilə köftarə gəlib nitqə sığılmayan bəzi mətləbləri bəyan edirlər. Habelə imdi güldanlardakı güllər və qəfəsdəki kanareyka adlanan sanca quş öz şivə ve nəğmələri ilə Şeyda bəyin nəzərində mətləb açıb məxluqluq həqqi ilə xaliqə zikr edirlər idi. Cavan müəllim kəşf aləmində seyr etdiyi əsnadə ilham ilə nitqə gəlib zümzümə ilə bu fərdi oxudu:
Bərgi-dırəxtani-sebz dər nəzəri-huşyar,
Her vərəqi dəftərist merifəti-kirdgar.3
Ah, ah! Mərifəti-kirdgar üçün ne çox isbatlar vardır!
Bəlkə isbatların en mühümraqı mərifət özüdür ki, cenabi-tann insana əta buyurubdur. Şükür xudaya ki, mən aciz bəndəsinə rəhm edib, mərifət xəzinəsinin astanasına yol vermiş ve müəllimlik sənəti ilə məni mümtaz edib, müəllimlər zümrəsində mərifət gən- cinəsinin kiliddarlanndan birisi etmiş. Yenə şükür olsun xudaya ki, mənim səy və iradətım ilə qeyri bəndələr həm mərifət nemətinə nail olurlar.
Cavan müəllim özünün bunca bikr sözlərinə fikir hicləsinde zinət verdiyi əsnadə, nagah həmayil məsələsi bir əcuzə surətində qəflətən qüssə pərdəsin onun üzünə salıb, bir türfətül-eyndə xatirini təbah etdi, iki dəqiqənin fasiləsində gah fəqirlikdən şikayət ve gah elm ile fəxarət edən cavan, zülmət ilə nur arasında çaşqın qalarkən, axır guya rahı-sevab axtarmaq üçün yenə gərdişə şirni edib fikrə qərq oldu. Amma imdiki fikir naümidllk fikri deyil idi, bəlkə təskinlik məşələsindan doğmuş bəşarət şöləsinin işığında aləmi-batiniyə maraqlı bir tamaşa idi ki, onda bezi məstur mətləblər cümləsində cavan müəllim öz sənətinə mərifət nəzəri ile təftiş edərkən, tədris və təlim fəzilətlərini bir-bir müşahidə edib öz- özünə cəhrən dedi: “Bəli, dünyada dövlət təkcə mal və qızıl varlığı ilə deyil, bəlkə hər bır övsafi-həsənə dövlət hesab olunur: səxavət, şücaət, dəyanət ve hakəza qeyri sifeti-məmduhə və exlaqi-həsenə hamısı Allah-təalanın nemət və ətalari olduqda insan üçün zatən böyük dövlət ve bəlkə dövləti-əslidirlər... Aləmi-cismanidə kəsb olunan fılizat hərçənd dövlət hesab olunurlarsa, lakin arizi olduqlarına görə dövləti-ariyə adlanırlar, çünki şəxs dünya mülkünə sahib olmaqlığı müvəqqeten fani şərtlərə bağlı olduğuna görə, ağalıq ixtiyarı müdavimətlə baqi ola bilməz, amma ruh dövləti, yəni din qüvvələri zati-insanidə təbii olduqlarına görə dövləti-əbədi və ya dövləti-əsli adlanırlar, çünki ruh kəsb edən qüvvələrə şəxsin özündən savay əlahidde bir məxluq malik ola bilməz ve olmağa təsəl- lütü yoxdur. Ruha məxsus dövlət xudadadi gözəllik misalmdadır ki, şürutə ehtiyacı yoxdur. Amma qondarma hüquq ilə kəsb olunan əmlak qoyma xal kibidirlər ki, arizi-həvadis ilə zail olur. Bundan savay gözəl vücudlar xalsız həm gözəldirlər, amma çirkin cəsədlər meşşatə varlığında həm çirkindirlər. Mərifət varlısı mal yoxluğunda həm qənidir, amma mal qənisi mərifət yoxluğunda yoxsuldur... Şükür xudaya ki, men Şeydanı mərifət dövlətindən məhrum etməyibdir. Hala əcnas və müxəlləfat qismi dövlətim yox isə də, lakin mərifət cəhətincə fılcümlə vanmdır”.
Şeyda bəy bunca təskinavər xəyalat yağmurundan bəhrəvər olduğu halda, nagah həmayil məsələsi qəflətən ildırım kibi yenə yadında parladı və filfövr təfəkkürün buludu qaşının üstə çökdükdə pozğun payız havası kibi qiyafəsi məxşuş oldu. Bir an sükutdan sonra kərrat gərdişə şüru etdikdə öz-özü ilə qəlbində sual-cavaba gəlib guya özgə bir kəsə xitab edən kibi cəhrən sordu: “Xub, bumlar hamısı çox əcəb, çox gözəl. Bəs Diləffuzun həmayili necə olsun?..”
Yazıq cavan özünün bu sualına əlahidde bır cavab tapamadıqda istehza ilə başm silkələyərək: “Səd heyf ki, mərifət kimyası ilə qızıl həmayil kəsb etmək olmur”. - deyibən biixtiyar yenə özünü təxt üstünə yıxdı. Bu halda peydərpey sadır olan müxtəlif fikirlər ağırlığından daha bir mequl fikrə qabil olmadıqda bir neçə dəqiqə böht ilə sakit dayandı. Bəli, sahibxanə qeybət edəndə qapılar bağlanmaq adətdir, ayıqlıq müvəkkili yorğun başdan qiybət etdiyi halda Şeyda bəyin gözləri yavaş-yavaş xumaılaşıb axır kirpik hicabı ilə qapandılar. Bu halət içrə, demək olur idi ki, Şeyda bey nə yatmış idi və nə oyaq idi. Fələyin kəcmedarlığı onun cavan ürəyində tərs-avand ləpirlər qoyduqda, nimxabhq huşu ilə o ləpirləri tutub gah azğm, gah doğru yol ilə aləmi-vaqiədə seyr edir idi və bu seyr yolunda növbənöv xarü xeslərə düçar olduqda axır icz ilə ni yaza gəlib guya yerdən iraq bir məqamda şikayət dili ilə ilticayə başladı: “Xudavənda, bu nə sirdir, bu nə ecazdır? Biz hamımız sənin bəndələrinik, hamımızı bir cövhərdən xəlq edibsən... Bəzilərə baxırsan fəqirlik oduna yanıb mənim kıbi ürəyi yüz yerdən dağlı, möhtaclıqla ömr keçirirlər...Hala neçə illərdir ki, mən biçarə sənin müəllimlik təklifinə gərdəngir olub camaata qulluq edirəm. Axır özüm üçün kəsb etdiyim dövlət budur ki, imdi ömrümdə arzu etdiyim toy məqamında ciyərguşəm Diləfruza layiq bir hemayil bahasından məəttəl varam... Öz dərdim az deyil, harada bir fələkzədə var isə üstümə yüyürüb məndən imdad tələb edi yor! Çarə nə? Özüm eyn fəqr içrə olduğumda həqiranə nəfəqemdən hissəciklər ayınb düşkünlərə qismət edirəm, çünki saili məhrum qaytarmaq özgələr üçün məzmum ikən müəllimlər üçün küfrdür. Bular bəhər tərəf, fəqir mütəəllimlər, miskin tələbələr məni müqtədir bir zat hesab edərkən: “Müəllimsən, əl tut” ~ deyib üstümə namələr yazırlar... Ax, xudavənda, menim boynuma bu qədər din borcları qoyduğunda neçin məni belə fəqir və belə bitəvanə yaradıbsan? Neçin... ağa kıbi məni də dövlətmend etməyibsən?.. Bəzilərə baxırsan, zəhmətsiz mal, xunabesiz dövlət sel kibi axıb başlarından aşır, Qatar-qatar uşxunlar, qəviheykəl yaporlar dəryanın üzün tutmuşlar. Yerin tehtinden neft adlı “qara qızıl” məhabatli gurultu ilə fəvvarə vurub, sel kibi axır... Babadanqalma rasta-rasta evlər, bağlar, dükanlar saatda yüz-yüz mədaxil verirlər. Axır, baxalım bu sərvət ağalarının şüğlü nədir?! Bu miknət sahiblərinin təklifi hansıdır? Heç nə! Əksər övqat əzəmətli imarətlərdə nəzif məxluqat içrə yor- ğunsuz istirahət və intəhasız işrət!.. Qul, qarabaş, at, araba və qeyri-qeyri həşəmət dəstgahlan bu ərbabların həvəs xoşluğu üçün bil— külliyyə mühəyyadırlar. Gecələr teatrlarda, klublarda kef, işrət ilə sübh açıb, gündüzləri zöhradək xabi-istirahətdə keçirirlər”.
Bunca vadiyi-xəyalatda Şeyda bəy sərgərdan dolanarkən axinm- eı mətləbə çatıb dayandı, guya yol üstündə qəflətən qələ divarına düçar olan kibi yenə geri qayıtmağı lazım bilib, həmin nöqtədən özgə dövr ilə fikir dairəsinə qədəm qoydu. Bir dövr fikirdən sonra xəyalat dairesin daha bağlı gördükdə fikir pərgarın geri çöndərib əvvəlki yol ilə yenə öz halı tərəfə qayıtdı. Məktəb qaidesi ilə hər gün sübh saat səkkizdə zəng döydürüb dərs başlamaq Şeyda bəyə adət olduqda, imdi öz içərisindən bir sədayi-batinİ məktəb zəngi kibi qulaqlarında cingilləyib çağırmağa başladı: “Ey Şeyda, ey Şeyda, nə yatıbsan, ayıl! Saat səkkizdir, iki yüz şagird dərs otaqlarında müntəzir dayanıb səni gözləyirlər!.. Zöhrədək istirahətdə uyumaq sənin şəninə layiq deyil, qafil olma, dur ayağa, dur!..”
Şeyda bəy silli dəymiş adam kibi sərasimə diksinib ayıldı. Ale- mi-xeyalatda seyr etdiyi vüquatı dübarə və həm de təkrar edərək, özgələrin sərvəti xüsusda təsəvvürə gətirdiyi biməni fikirləri həsəd rəngi ilə boyanmış görüb, qəlbində sadir olan süflə məhsusatdan nəhayətdə xəcil oldu. Bu vaxtacə cavan müəllim öz təbiətində əsla təngçeşmlik görməmiş ikən, imdi bu mezmum hiss ariz olmasını özü üçün küfr və məsiyyet hesab edib, kəffarəsi üçün sidqi-könüldən tövhid və istiğfar zikrinə şüm etdi.
...İman lövhəsində təcrübə qələmi ilə səbt olunubdur ki, həT bir ürək nagüvarlığının müalicəsi mehz dua və istiğfar davasına mün- hesirdir. Filhəqiqə, dillərdə zikr olunan Allah kəlməsi bir türfətü- leynde ürək məxrubəsin təmir edərkən pozğun dünya işlərimizi də abad ediyor.
Bəla daşı ilə vurulub, qəm zərbi ilə səmigun olan bir şəxs ürək ağrısından zinhare gəldiyi halda, əgər sidq ilə Allah çağırsa, bişəkk ki, o padşahlar padşahı xudavəndgar dərgahında bəndələr cümləsinə qəbut olub, nicat ümidi ilə kəmərbest və kərəm xəzinəsindən hissəbərdar oluyor.
Şeyda bəy ən tüfiıliyyətden fars kitablarına aşina olduğu surətdə asudə vaxtlar tövhidə dair fars qəsidələrin əzbərdən oxumaq adəti idi. İmdi ürəyi iman nuru ilə işıqlanarkən Sədi və Cami qəsidələrindən bir neçə bənd nitqə gətirib axırda:
An ki heft iqlimi-aləmra nəhad,
Hər kəsira hər çi layiq bud, dad.

Random poem

Poems by other poets