Təbriz səyahətinin icmalı, 7
باری، چون در باطوم چهار روز بایستی به انتظار ورود کشتی بنشینیم و کاری هم نداشتم، این چند کلمه را مناسب دیدم که در ذیل سیاحتنامهٔ خود بنویسم، هر چند که خارج از مطالب سیاحتنامه باشد. چون مقصود اصلی نصیحت هموطنان به سری تحصیل علوم متداوله است، لهذا ذکر این مختصر پندنامه نیز خالی از منفعت نیست. در ایران -چنانکه من دیدم- گرفتن منصب و لقب و حکومت هر ولایتی با پول برای هر کسی از هر طبقه و صنفی که باشد ممکن است. اشکالاتی که دارد همانا در کم و زیادی پول پیشکشی و تعارفی است. هر کس بدین سخن اعتراض کند آفتاب به گل اندودن را میماند. از غایت وضوح هیچکس انکار این معنی را نمیتواند بکند. اما تنها [یک] منصب و مأموریت از این قاعدهٔ عمومیه مستثنا است و احدی با پول و رشوه و تعارف آن منصب را نمیتواند بگیرد، زیرا که تحصیل آن منصب منوط به علم است؛ بنابراین، منصب مذکور از برکت علم مصون از هر گونه تعرض و تجاوز پولداران بیهنر است. هر گاه شما آن منصب را در خیال خودتان پیدا نکردید، من عرض بکنم آن مأموریت تلگرافخانههای ایران است، زیرا که مبنای آن منوط به بودن علم است. هر گاه در ایران در یک روز ده نفر از وزرا یا صد نفر از امرای لشکری، مانند سرتیپ و سرهنگ و بالاتر از آنها، از کار دست بکشند تا شام جای همهٔ ایشان را پر میکنند مگر مأمورین تلگرافخانه [که] اگر امروز به یک بار از کار خودشان را کنار کشند مخابرات بهکلی معطل میشود و هرج و مرج بزرگی در امور مملکت پدید میآید، چه، همه کس از فن علم تلگرافی آگاه نیست. حال آنکه دانستن این فن در ممالک خارجه برای هر طفل مکتبی ممکن است، یعنی یکی از آسانترین فنون متداوله است و در انظار هم وقعی ندارد. پس تنها از این یکی به مراتب بلند علم و آگاهی پی توان برد. هرگاه مردی که از این فن بهره ندارد صدهزار تومان هم پیشکش بدهد مقام و مأموریت تلگرافچی را به او نمیتوانند بدهند. پایهٔ شرف و جلالت علم از آن بلندتر است که برای اثبات آن به آوردن امثال این دلایل احتیاج افتد. هرگاه مکتبهای وطن -بهطوری که میدانید- اصلاح بشود و ابنای وطن چنانچه شاید و باید به تحصیل علوم و فنون متداوله پردازند دیگر چه لازم است که برای تحصیل وجه معاش خود و اولاد خود دروغ بگویند، یا اینکه به ضرر دیگری راضی شوند و به دولت و مملکت وطن خود خیانت بکنند؟ کیمیای موهوم که مشرقیان بدان معتقدند همانا جزئی از علم است. چنانکه معلوم است در ایران خیلی خانههای بزرگ را این کیمیای موهوم برباد داده است. بسیاری از شیادان و جراران که نام کیمیاگری بر خود بستهاند، چون در هیچ جای دنیا از میامن آگاهی، احدی به سخنان ابلهانهٔ فریب آنان گوش نمیدهد ناچار به ایران ریخته، به سبب جهالت مردم، به تخریب خانههای ایشان میپردازند و چندین مردمان محترم را از اول شب تا دمیدن صبح به دمیدن دم و گرم داشتن کوره وامیدارند و ایشان را از لذت دیدار اولاد و عیال محروم میگذارند، سهل است که آن ناخوشی مسری نیز به اخلاف آنان میراث میماند. چه خانههای بسیار بزرگ را در ایران سراغ دارم که به آتش اکسیر سوخته تودهٔ خاکستر شده است. هرگاه شخص از علوم و فنون متداوله آگاهی داشته باشد البته میداند که قلب ماهیت شیء ممکن نیست. تغییر یافتن رنگ ظاهری، دلیل برگشتن اصل آن نمیشود.
کرد اشک [گر داشش] رنگینی قانیله ملون ایندسن
رنگی تغییر تاپار لعل بدخشان اولمز
علم کیمیا هست و علمی بس شریف است و احدی منکر آن نیست، ولی نه این است که در میان مشرقیان انتشار یافته [که] مأخذ آن عبارت از «فلان هندی چنین گفت و فلان مغربی چنان نوشت» بوده باشد. باید این علم شریف را در مکتب از معلم یاد گرفت نه از فلان درویش ایرانی یا تورانی. هرگاه ملت این علم شریف را در مکاتب از روی کتاب و تقریر و تلقین آموزگاران فرزانه یاد گرفته بودند، امروز از اطراف و انحاء مملکت چندین معادن گرانبها پیدا کرده وطن را تا یک درجه از احتیاجات رهایی میدادند و هم آنقدر خانهها را که کیمیاگران شیاد و بیمروت به شرارهٔ خانهبراندازِ اکسیر سوزاندهاند از آن آتش خانمانسوز نجات داده سکنهٔ آنها را از مصائب مذلت پس از عزت نگاه میداشتند و به مراتب آگاهی وطن میافزودند. هرگاه بگوییم که در بعضی از ممالک خارجی از میمنت مکتبها و شرافت علم در یک مطبعه یا چاپخانه چهار هزار نفر عمله همه روزه مشغول کارند، هیچیک از هموطنان محترم من باور نخواهند نمود. تنها در انگلستان به موجب حساب سیصد هزار نفر همه روزه در باسمهخانهها مزدوری کرده زندگانی میکنند اما هموطنان ما از شومی بیعلمی همهساله چندین هزار نفر به ممالک خارجه ریخته به کارهای پست ممالک خارجه اشتغال میورزند. ثمر این اکسیر -که مکتباش نام میباشد- آن است که جوانان مملکت، پس از حصول فراغت از تحصیل علوم و فنون، ماشینها از خارج آورده به قوت علم در جنگل مازندران -که امروز هدف تیشهٔ جور بیگانگان است- به واسطهٔ آنها درختان کهنسال را از یک طرف بریده از طرف دیگر کاغذها از پوست آنها درست میکردند که اکنون نمونهٔ آن کاغذها را نیز در پیش خود دارم. از مکتبها آن علم حاصل میشد که تلیفون [تلفن]اش نام است. هرگاه اسباب آن مهیا بودی من امروز از اینجا بدان واسطه با «وجود محترم» که در طهران است سؤال و جواب میکردم. و بعض مطالب را که آنوقت فراموش کرده بودم حالا از ایشان میپرسیدم. مثل اینکه در کتابخانهٔ آن جناب نشسته صحبت مینمودم و صدای خود را هم از آن بلندتر نمیکردم. یا اینکه در مصر با مادر خود -که میدانم آن بیچاره از طرف من در چه پایه نگران است- سلام و کلامی رد و بدل مینمودم. علم است که یک شهر بزرگی را در شب تاریک در ظرف چند دقیقه بیروغن و فتیل روشن میکند. اکسیر از این بالاتر میشود که مرد فرنگی پولاد را، به ترتیب علم، به قیمت طلا میفروشد؟ اکسیر حقیقی همین است نه موی سر جوانان و در همه جا نیز پیدا میتوان کرد. نامش مکتب است، از هر کس سراغش بگیرند نشان میدهد اما جایی که پیدا نمیشود ایران است و بس. نمیدانم به چه سبب این دولت قدیم و قویم و این ملت نجیب و باهوش در جستوجوی این گم شدهٔ خودشان نیستند. حال آنکه میفرمایند: «الحکمة ضالة المؤمن اخذوها حیث وجدوها.»
عجب است که بسیار از کوتهنظران میگویند که ادوار فلکیه مقتضی این حال است، غافل از اینکه فلک خود سرگشته از این افتراهای ایشان است. بیچاره فلک پنجاه سال تمام به شما مهلت داد، از جنگ خارجه و آشوب داخله نگهداری نمود. تو در ظرف این مدت طولانی در خانهٔ خود در تاریکی نشستی و روشنی خانههای همسایگان را از دور تماشا کردی و نخواستی که از آن روشنایی بهرهای ببری، دیگر تقصیر فلک و غیر فلک چیست؟ حال آنکه فلک به زبان حال میگوید که مرا هیچ تقصیری نیست، من هنوز محکوم حکم داروغه، کدخدا، فراشباشیان شما هستم. وانگهی معلوم است که آفرینندهٔ افلاک را از آن آفرینش حکمتهای لایتناهی منظور است، آنها را بدبختی یک ملت ضعیفی نیافریده است، هر ملتی خصوصاً ایرانیان هرگاه به فرمودهٔ خدا و رسول خدا عمل نمایند، درستکاری را پیشه ساخته مردمآزاری نکنند، پی تحصیل علم و آگاهی بروند، درد دین و حب وطن و غیرت ملی داشته باشند، هر آینه توفیق خداوندی نیز شامل حال ایشان میشود، سعادت دو جهانی نصیبشان میگردد، به عزت و افتخار زندگانی میکنند. آنوقت نه دعوا از فلک باقی میماند نه شکایت از ملک، خود نیز خواهند دانست که از آغاز طلوع خورشید جهانتاب اسلام، فلک به هیچ ملتی مثل ملت ایران مساعد نبوده است. هرگاه مثل امروزه از اصلاح مکاتب و جستوجوی وسایل ترقی و تمدن غافل و زاهل نشینند و به دیدن [آئین؟] دیرین رفتار کنند، زود است که از یک طرف سیل بنیانکن مصائب از بلاد شمال و از طرف دیگر امواج دهشتناک از دریای عمان به جوش و خروش برخاسته وطن را فراگرفته نامی از قومیت و ملیت و شرف و استقلال ما در صفحهٔ گیتی باقی نگذارد. آن زمان معلوم است که «حریفان را نه سر ماند نه دستار». به خدای! از یاد آن زمان خون در رگهای بدن آدمی منجمد میشود.
سایر دولتها با اینکه میلیونها لشکر آماده دارند و به کرورها صاحب مهمات جنگ از توپ و تفنگ هستند، و واردات ممالکشان به میلیاردها سر میزند، با وجود این باز دقیقهای از تزیید قوت و قدرت خود فوت نمیکنند. شب و روز در کارند و پیوسته خیالشان به توسیع حدود مملکت مسرور است. از یک جانب وزیر مالیات در پی فراهم آوردن اسباب تزیید مالیات و از یک سوی وزیر جنگ مشغول اصلاح نقایص اردوها و از یک طرف وزیر علوم مشغول باز کردن مکاتب تازه و اصلاح وضع مکتبهای موجود است. هیچیک از اینان به کار دیگری مداخله نمیکنند، همگی دامن همت از روی صفای نیت بر کمر خود زده از ته دل مشغول خدمت ملک و ملتاند. مقصود همگی این است که وطن خودشان را در انظار بیگانگان محترم دارند و اسباب عزت و افتخار اخلاف خودشان را فراهم بیاورند. خلاصه، وطن را خانهٔ خود و اولاد وطن را اولاد خود میشمارند. تربیت اولاد و آباد داشتن خانه را از نخستین تکالیف انسانیت میدانند. لفظ منحوس «به من چه؟» را از ممالک خودشان رانده، ابداً گوش اطفالشان آن کلمهٔ شوم را نشنیده که در بزرگی به زبان آرد. در هر جا که قضایی به ملت روی داد، یا از حرق و غرق، آسیبی به ایشان رسید فوراً دفترهای اعانه در هر سو باز کرده همگی به طیب خاطر، به فراخور حال خودشان، از مصیبتزدگان یاری میکنند. از افتادگان به طورهای متعدد و عنوانهای مختلف دستگیری مینمایند. معنی این سخنان کسی نیکو میفهمد که چون من بندهٔ بدبخت، آب و گل قالباش به مهر وطن سرشته شده باشد. حالا متحیرم به کسانی که در مصر همیشه معارض من بودند چه جواب بدهم. هرگاه در مشهودات خود به راستی سخن میگویم، تصدیق قول ایشان را کردهام و بدان دلم راضی نمیشود. اگر دروغ بگویم برخلاف وصیت پدر رفتار نمودهام که مرا به ترک دروغگویی اندرز فرموده است. یا باید دعا کنم که خدای این خوی را از من باز ستاند یا مرگم بدهد یا اسباب آبادی ایران و نیکبختی ایرانیان را فراهم بیاورد، مرگ آسانترین این آرزوهاست ولی پای مادر بیچاره در میان است، به جز از من کسی را ندارد. باز امیدواریها به دلم راه مییابد که اولیای دولت چندین بار به سیاحت ممالک خارجه سفر کردند، اسباب ترقی و تمدن ملل و اقوام شمال و مغرب زمین را به چشم خودشان دیدند، البته به سبب این سیاحتهای پیدرپی خون حمیت در رگشان به حرکت آمده به فراهم آوردن اسباب ترقیات وطن اقدام خواهند فرمود. اصلاحات مملکت بزرگی البته محتاج به زمانهاست. این امر مشکل حلوا نیست که در یک ساعت بپزند و بخورند، چنانکه دولت ژاپون مدت بیست سال تمام مشغول اصلاحات بود کسی خبر نداشت، به رویش پرده کشیده بود، پس از آنکه کارش را به نیکویی ساخت به یک بار آن پرده را برانداخت. آنوقت اطرافیان دیدند که جای آن ظلمتآباد انوار ترقی و تمدن فراگرفته، جهل و نادانی از آنجا بار بربسته، دانش و بینش به جای او نشسته است. بلکه اولیای دولت ایران نیز در زیر پرده همچنان تدبیری دارند. هر عنبری را یسری در پی است. مگرنه خود حبشستان را دیده، همان زنگیان برهنه و سوخته که رختخوابشان ریگ بیابان است، امروز در مقابل دولت بزرگی مانند ایتالی ایستاده و نمیگذارند که آن دولت بزرگ پای از گلیم خود به سوی ایشان دراز کند؟
چون از این خیالات قدری تسلی رزی داد، گویی بیهوش بودم به هوش بازآمدم. با خود گفتم «ابراهیم بس است یا بازخواهی گفت؟» خود دوباره به خویشتن جواب دادم که نه خیر، مقصود این بود که باید مکتبها به قاعدهٔ جدید و راههای آهن و شوسه در وطن داشته باشیم و در خود جمعیت وطن و وسعت وطن مملکت اردوهای منتظم در نقاط وطن ترتیب بدهیم و به وسعت حدود تجارت خودمان بیفزاییم تا همسایگان در مملکت ما طمع نکنند. نزدیکترین همسایهٔ ما که از نگهداری ملک خود عاجز است و زبون سایر همسایگان خود، به حقوق صریحهٔ ما تعدی و تجاوز ننماید و طمع خام در ملک ما نبندد، و بدانچه از ما غصب کرده فناعت کند. اگر اینها نباشد نه حفظ وطن و دیانت ممکن است نه نگهداری نوامیس مقدسهٔ شریعت و ملت. هرگاه نیاکان دیرین ما -که خاکشان سرشته با آب رحمت باد!- آن روز مثل ما بدبختان «به من چه؟» گفته و بدان کار بسته بودند امروز این خانهٔ محقر را نیز نداشتیم. معلوم است شخصی که میخواهد باغی درست کند و درختان میوهدار بنشاند، مقصودش انتفاع اولاد خود از نزهت گل و گیاه آن باغ و شیرینکام بودنشان از ثمرات اشجار آن است. این وطن گرامی را گذشتگان ما به بهای خون خودشان خریده برای ما نگاه داشتند. هرگاه به دقت در خاک وطن بنگریم مشتی از آن را پیدا نتوانیم کرد که آغشته به خون نیاکان ارجمند ما نشد. در مدافعه و محافظت این مشتی خاک چه جانهای عزیز تلف شده است. وقتی چهار طرف ما دشمنان قوی پنجه بودند، اجداد عالینژاد ما با آن همه دشمنان شب و روز دست در گریبان داشتند تا ساحت وطن را پس از هزارگونه جانفشانیها از خارهای تسلط بیگانگان که دشمن همه چیز ما بودند پاک کردند. حالا که ما از شومی تنبلی و مآلنیندیشی به رونق آن چیزی نیفزودیم، آیا رواست که پس از باختن قسمت بزرگی از آن به حفظ این مختصر -که زمان برای ما نگاه داشته- نیز نپردازیم و طرف دیانت را هم با حب وطن زیر پای بیشرمی بگیریم و شکر این نعمت عظمی را -که خدای ما را که مستقلاً صاحب مساجد و معابد فرموده- به جای نیاوریم و آنها را بهطوری که در خور شأن بلند اسلام است نگاه نداریم؟ میترسم که خدای به کیفر این کفران نعمت ما را گرفتار سازد و قهر خداوندی اساس همهٔ عزت ما را براندازد. مقصود من یادآوری اینهاست وگرنه اگر امروز تمام ایران به آتش ظلم بسوزد مرا در آن میان پرکاهی نیست، مگر اینکه از دورادور دلم اندوهناک گردد. چون عهد انوشیروان دادگر زنجیر عدالت در هر سوی آن کشور آویخته گردد مرا از آن میان به جز حصهٔ افتخار و شادمانی چیزی به دست نخواهد شد. اگر هموطنان محترم بگویند که این جوان فضول را چه رسیده که به عنوان نصیحت مردم مملکتی مداخله به معقولات میکند، به ایشان هم در کمال فروتنی عرض میکنم «آن ذره که در حساب نیاید منم.» ولی شما به قول بزرگان کار بندید که میفرمایند: انظروا الی ما قال و لا تنظروا الی من قال.
شرف قایل و خساست او نکند در کلام هیچ اثر
تو سخن را نگر که حالش چیست بر گزارندهٔ سخن منگر!
Batumda dörd gün işsiz oturub gəminin gəlməsini gözləməli olduğuma görə bu neçə kəlməni də, səyahətnamənin mövzusundan kənar olsa da, onun axırında yazmaq istədim. Əsas məqsəd həmvətənlərimi müasir elmləri təhsil etməyə yönəltmək olduğuna görə bu müxtəsər nəsihətnamə də mənfəətsiz olmaz.
Mənim gördüyümə görə, İranda hər bir kəs hansı təbəqə və zümrədən olur-olsun, hər bir mənsəb, ləqəb və vilayət hakimliyini pulla ala bilər. Bu işin müəyyən çətinlikləri varsa, o da peşkəş, hədiyyə ünvanı ilə verilən pulun az-çoxluğundan asılıdır. Bu sözə hər kəs etiraz edərsə, günəşi palçıqla örtmək kimi faydasız bir iş görmüş olar. Bu məsələlər o qədər aydındır ki, onu heç kəs dana bilməz. Amma İranda yalnız bircə iş və vəzifə vardır ki, bu ümumi qaydadan kənardır. O yeri heç kəs pulla, rüşvətlə, peşkəşlə ala bilməz. Çünki o yeri tutmaq üçün elm lazımdır. Elə buna görə də həmin vəzifə elmin bərəkətindən hünərsiz pulluların hər cür təcavüzündən kənarda qalmışdır. Əgər siz həmin vəzifəni tapa bilmədinizsə, mən sizə onu göstərərəm. Bu vəzifə İran teleqrafxanalarındakı qulluqdan ibarətdir. Orada işləmək üçün həmin işi bilmək lazımdır. İranda bircə gün ərzində on nazir və ya sərtib, sərhəng və hətta ondan yuxarı olan hərbi vəzifəli adamlardan beş yüz nəfər öz işindən geri çəkilərsə, həmin gün axşamadək hamısının yeri dolar. Amma teleqrafxana məmurları bu gün birdən-birə işləməsələr, rabitə işləri tamamilə pozular, ölkədə böyük bir hərcmərclik yaranar. Ona görə ki, teleqraf fənnindən hər adamın xəbəri yoxdur. Halbuki, xarici ölkələrdə bu fənni hər bir məktəbli uşaq da öyrənə bilir. Bu fənn ən asan fənlərdən biridir. Ona heç əhəmiyyət verən də yoxdur. Beləliklə də, elmin və biliyin yüksək məqamını buradan dərk etmək olar. Bu işi bilməyən adam yüz min tümən peşkəş versə də teleqrafçının yerini ona tapşıra bilməzlər. Elmin şərəfi və hörməti o qədər yüksəkdir ki, onu göstərmək üçün bu kimi dəlillərə heç ehtiyac yoxdur. Vətənin məktəbləri, bildiyimiz kimi, yenidən qurulsa, vətən övladı müasir elmləri və fənləri lazımınca kəsb etsə, onda daha özlərinin və balalarının ehtiyacını təmin etmək üçün yalan danışmağa məcbur olmaz, yaxud başqasının zərərinə razı olmaz, öz dövlətinə, millətinə, vətəninə xəyanət etməz. Şərq ölkələrində yaşayanların inandıqları mövhum kimya əslində elə elmin bir hissəsidir. Məlum olduğu kimi, həmin mövhum kimya İranda çoxlu varlı-karlı evləri yıxmışdır. Özlərini kimyagər adlandıran bir çox fırıldaqçı, şarlatan dünyanın başqa yerlərində elmin bərəkətindən onların kələyinə uyan olmadığı üçün İrana gəlib xalqın cəhalətindən istifadə etməklə camaatın evini yıxır. Bir çox möhtərəm şəxsləri məcbur edirlər ki, axşamdan səhərədək görük basıb kürəni isti saxlasınlar. Onlar öz arvad-uşağının yanında oturmaq ləzzətindən məhrum olmaqla bərabər həmin yoluxucu xəstəliyi xələflərinə də miras qoyub gediblər. Mən İranda bir çox böyük, mötəbər evlərin kimya oduna yaxılıb bir ovuc külə döndüyünü öz gözümlə görmüşəm. Əgər bir şəxsin müasir elm və fənlərdən xəbəri olsa bilər ki, bir şeyin mahiyyətini dəyişdirmək mümkün deyil. Bir şeyin zahiri rənginin dəyişilməsi onun mahiyyətinin dəyişməsi demək deyil.
Gər qara daşı qızıl qan ilə əlvan edəsən Rəngi təğyir tapar, ləli-Bədəxşan olmaz.
Kimya elmi var, özü də çox şərəfli elmdir. Heç kəs də onu inkar etmir. Ancaq şərqlilərin arasında yayılan bu kimya elmi deyil. Onun əsası və məxəzi filan hindlinin belə rəvayət etməsi və ya filan məğribinin elə yazması olmamalı, məktəbdə müəllimdən öyrənilməli, filan iranlı ya turanlı dərvişdən alınmamalıdır. Əgər millət bu şərəfli elmi məktəblərdə kitab üzündən, bilikli müəllimlərin dərsindən öyrənsəydi, indi ölkənin müxtəlif yerlərində olan bir neçə qiymətli mədənləri kəşf edib, vətəni bir para ehtiyaclardan xilas edərdi. Eləcə də şarlatan mürüvvətsiz kimyagərlərin iksir oduna yaxılmış evlərini yanğından qurtarar, əvvəli əziz olan o qədər ailənin sonradan zəlil olmasının qarşısını alar, vətənin abadlığını xeyli artırardı.
Desəm ki, bir para xarici ölkələrdə məktəblərin bərəkəti və elmin şərəfi sayəsində bircə mətbəədə hər gün dörd min nəfər əmələ işləyir, mənim hörmətli həmvətənlərimin heç biri buna inanmayacaqdır. Əldə olan dəqiq məlumata görə yalnız İngiltərədə üç yüz min nəfər fəhlə mətbəələrdə işləməklə maaşını təmin edir. Amma bizim həmvətənlərimiz elmsizlik üzündən hər il neçə minlərlə xarici ölkələrə axışıb əcnəbi millətlərin ən alçaq işlərini görürlər. Adı məktəbdən ibarət olan bu iksirin səmərəsi ondan ibarətdir ki, ölkənin cavanları elm və fənləri öyrənib başa çatdırdıqdan sonra xaricdən maşınlar gətirər, elmin gücü ilə bu gün əcnəbilərin zülm baltasına məruz qalmış Mazandaran meşələrində bir tərəfdən qocaman ağacları kəsər, o biri tərəfdən onların qabığından mənim qarşıma qoyub yazdığım kağızdan hazırlayardılar. Məktəblər olsa idi "telefon" adlanan aparatımız da olardı. Əgər indi belə bir aparat olsa idi, bu gün mən buradan onun vasitəsilə Tehranda olan "möhtərəm cənabla" danışardım. O vaxt unutduğum bir para məsələləri ondan soruşardım. Onun kitabxanasında əyləşib söhbət etdiyimiz kimi, səsimizi ucaltmadan danışardıq. Yaxud Misirdə məndən artıq dərəcədə nigaran qalmış anamla danışar, onunla səlaməleyk edib kef-əhval soruşardıq. Elmin sayəsində böyük bir şəhəri qaranlıq gecədə bir neçə dəqiqə içərisində yağsız, piltəsiz çıraqlarla işıqlandırırlar. İksir daha bundan artıq olar ki, avropalı elm vasitəsilə poladı elə bir şəklə salır ki, qızıl qiymətinə alırlar?! Həqiqi iksir "cavanların başının tükü" deyil, budur. Onu hər yerdə tapmaq olar. Onun adı məktəbdir, hər kəsdən soruşsan sənə göstərər. Ancaq onu bircə yerdə tapmaq olmaz, o da İrandır. Mən bilmirəm bu qədim dövlət, bu nəcib, fərasətli millət nə üçün öz itirdiyini axtarmaq fikrində deyil. Elmin ardınca getmək əvəzinə deyirlər: "Hikmət möminləri azdırır, onu tapan kimi tutub aradan aparın!"
Qəribə burasıdır ki, dar düşüncəli adamların çoxu deyir ki, fələyin gərdişi belə bir vəziyyəti lazım bilmiş. Daha anlamırlar ki, biçarə fələk bu böhtanlar qarşısında heyrandır. Yazıq fələk nə eləsin; sizə düz əlli il möhlət verdi, sizi xarici müharibədən, daxili iğtişaşdan qorudu. Siz bu uzun müddətdə öz evinizdə qaranlıqda əyləşib, qonşuların işıqlı evlərinə uzaqdan tamaşa elədiniz və istəmədiniz ki, siz də öz evinizi işıqlandırasınız. Fələk öz dili ilə sizə deyir: "Mənim heç günahım yoxdur. Mən hələ də sizin darğa, kəndxuda, fərraşlarınızın hökmünün əsiriyəm". Bir də məlumdur ki, allah fələyi aciz bir milləti bədbəxt eləmək üçün deyil, sonsuz hikmətlər məqsədilə yaratmışdır.
Hər bir millət, xüsusilə iranlılar düzlüklə rəftar edib mərdimazarlıq etməsələr, elmin, biliyin ardınca getsələr, dil cəhətcə mətin olub vətən sevgisinə, milli qeyrətə malik olsalar, allah hər bir vəziyyətdə onlara inayət göstərər. Daha onda nə fələyin davasına yer qalar, nə də fələkdən şikayət etməyə ehtiyac duyular. İranlılar bugünkü kimi, əllərini əlləri üstə qoyub məktəblərini islah etməsələr, tərəqqi və təməddün vasitələriin axtarıb tapmasalar, bir sözlə, köhnə yolla getsələr daha buna fələk neyləsin? Belə gedərsə çox çəkməz ki, şimal tərəfdən müsibət selləri cuşa gələr, cənub tərəfdən də Ümman dəryasının dəhşətli dalğaları təlatüm etməyə başlar, aşıb- daşıb vətəni başdan-başa tutar. Onda yer üzündə bizim qovmiyyətimizdən, milliyyətimizdən, şərəfimizdən, istiqlaliyyətimizdən heç quru ad da qalmaz. Onda məlum olar ki, taxtın üstündə nə baş qalmış, nə də tac! Allaha and olsun, mən o günləri gözümün önündə canlandıranda bədənimi elə üşütmə alır ki, az qalır damarlarımdakı qan donub dayansın.
Başqa dövlətlər, milyonlarla hazır qoşunu, yüz minlərlə top-tüfəngi və sair hərbi sursatı, milyardlarla gəliri olmasına baxmayaraq, öz qüdrətini, gücünü artırmaq üçün bir dəqiqəni belə fövtə vermirlər. Gecə-gündüz əlləşirlər. Bir tərəfdən maliyyə naziri pul vəsaitini artırmaq üçün yollar axtarır, o biri tərəfdən hərbi nazir orduda olan kəm-kəsiri aradan qaldırır, başqa tərəfdən də maarif naziri yeni məktəblər açmaq, mövcud məktəblərin vəziyyətini sahmana salmaqla məşğuldur. Bunların heç birisi başqasının işinə qarışmır. Hamısı pak niyyətlə qollarını çırmayıb ürəkdən ölkəyə, millətə xidmət edir. Hamısının yeganə məqsədi ondan ibarətdir ki, öz vətənlərinin hörmətini əcnəbilərin yanında daha da artrsın, öz gələcək nəsilləri üçün şərəf və iftixar vəsaitini əldə etsin. Sözün qısası, onlar vətəni öz evləri, vətən övladını isə öz balaları hesab edirlər. Lənətə gəlmiş "mənə nə" ləfzini öz ölkələrindən bir dəfəlik qovmuşlar. Bu söz onların uşaqlarının heç qulağına dəyməmişdir ki, böyüyəndə dillərinə gətirsinlər. O ölkələrdə yanğından və ya seldən millətə bir zərər dəyən kimi həmin saat hər yerdə ianə dəftərləri açılır. Hamı könül açıqlığı ilə bacarığına görə qəzaya uğramışlara yardım göstərir, müxtəlif yollar və vasitələrlə yıxılmışların əlindən tutub qaldırır.
Bu sözlərin mənasını o adam yaxşı anlayır ki, mən qaragünlü kimi varlığının telləri vətən sevgisi ilə yoğrulmuş olsun. Doğrusu, indi mən bir şey üçün məəttəl qalmışam. Görəsən, Misirdə həmişə mənə dolaşanlara nə cavab verəcəyəm. Gördüklərimi danmayıb, necə ki, var, eləcə də söyləsəm, onda onların dediklərinin doğruluğunu təsdiq eləmiş olacağam. Ancaq buna ürəyim razılıq verməz. Mən onlarla həmavaz ola bilmərəm. Əgər yalan danışsam onda atamın vəsiyyətini pozmuş olaram. O rəhmətlik mənə buyurmuşdur ki, heç vaxt yalan danışmayım. Ya gərək dua edim ki, allah bu xasiyyəti mənim əlimdən alsın, ya məni öldürsün, ya da İranı abad eləyib, iranlıları işıqlı günə çıxarsın. Bu arzuların içində hamısından asanı ölümdür. Ancaq onda yazıq anam neyləsin. Məndən başqa bir ümidi yoxdur. Ürəyimə yenə də ümid işığı saçır. Deyirəm dövlət başçılarımız neçə dəfə xarici ölkələrə gedib şimalda, qərbdə olan millətlərin mədəniyyətlərini, tərəqqi vasitələrini öz gözləri ilə gördülər. Əlbəttə, bir-birinin ardınca olan bu səyahətlər onların damarlarında qeyrət qanını coşduracaq, və vətənlərinin tərəqqisi üçün lazım olan tədbirlərə əl atacaqlar. Böyük bir ölkənin islahatı üçün, əlbəttə, müəyyən vaxt, zaman tələb olunur. Bu halva deyil ki, bircə saatın içində çalıb yeyəsən. Misal üçün, Yaponiya dövləti tam iyirmi il islahatla məşğul idi. Özü də heç kəsin xəbəri yox idi. Bütün işlərini pərdə dalında görürdü. Hər bir işini yerbəyer elədikdən sonra birdən-birə pərdəni qaldırdı. Onda ətrafında olanlar gördülər ki, o qaranlıq ölkə tərəqqi və mədəniyyət nuruna qərq olmuşdur. Cəhalət, nadanlıq büsbütün gedib, yerində elm, mərifət bərqərar olubdur.
Ola bilsin İranın dövlət başçıları da belə bir tədbirlə məşğuldurlar. Axı hər bir qaranlıq gecənin işıqlı səhəri var. Məgər onlar öz gözləri ilə görmürlər ki, yatağı çöllərin qumu olan lüt Həbəş zənciləri bu gün İtaliya kimi böyük bir dövlətin qarşısında dayanıb, -- ona ayağını öz gilimindən bayıra uzatmağa, onların torpağına soxulmağa imkan vermirlər.
Bu xəyallardan bir qədər təsəlli tapdım. Sanki huşumu itirmişdim. Yenidən ayıldım, öz-özümə dedim: "İbrahim, bəsdir, ya yenə də danışacaqsan?" Öz-özümə cavab verdim: "Yox, vətənimizdə yeni tipli məktəblərimiz, şose və dəmir yollarımız olmalıdır. Vətənin vüsəti və cəmiyyətinə görə onun ümdə yerlərində müntəzəm ordularımız təşkil edilməlidir. Öz ticarətimizin vüsətini artırmalıyıq. Belə olduqda, qonşularımız tamah gözünü bizim ölkəmizdən çəkərlər. Bizim ən yaxın qonşumuz öz məmləkətin saxlamaqdan aciz qalıb, başqalarının qapazı altında qaldığı halda bizim haqqımızı aşkara danmaz, torpaqlarımıza tamah dişini qıcırmaz. Bu saydıqlarım olmasa isə, nə dini saxlamaq olar, nə vətəni, nə də şəriət və millətin müqəddəs namusunu qorumaq mümkün olar. Rəhmətlik babalarımız biz qaragünlülər kimi "mənə nə" deyib otursaydılar, onda bu gün bizim bu kasıb daxmamız da olmazdı. Barlı, səmərəli ağaclar əkib bağ salan şəxs bu niyyətlə zəhmət çəkir ki, öz övladı həmin bağın gül-çiçəyindən, yaşıllığından həzz alsın, meyvəsindən faydalanıb ağzını şirin eləsin. Bu əziz vətəni bizim babalarımız özlərinin qanı bahasına alıb, bizim üçün saxlamışlar. Vətən torpağına bəsirət gözü ilə baxsaq, onun hər qarışında şərəfli babalarımızın qanının izini görərik. Bu bir ovuc torpağı qoruyub saxlamaq üçün nə qədər əziz canlar qurban verilmişdir! Bizim dörd tərəfimizi qolu güclü düşmənlər tutduqları zaman yüksək hümmətli babalarımız o qədər düşmənlə gecə-gündüz əlbəyaxa oldular; min cürə canfəşanlıq və fədakarlıqdan sonra vətən torpağını bizim bütün varlığımıza düşmən olan əcnəbilərin istila tikanlarından təmizlədilər. İnsafdırmı ki, dəyanəti də vətənpərvərliklə birlikdə utanmazcasına ayaqlar altına salıb müstəqil məscid və məbədlərə malik olmaq kimi böyük bir nemətin şükrünü yerinə yetirməyək, onları islamiyyətin böyük adına layiq şəkildə salmayaq? Qorxuram allah bizi, nemətlərinin qədrini bilmədiyimiz üçün tutsun, onun qəzəbi bizim bütün izzətimizin təməlini sarsıtsın.
Bunları deməkdən məqsədim yada salmaqdır. Yoxsa bu gün bütün İran zülm odu ilə alışıb yansa belə, mənim orada bir dənə saman çöpüm də yoxdur ki, yansın. Fəqət uzaqdan baxıb kədərlənə bilərəm. Yaxud adil Ənuşirəvan zamanında olduğu kimi, ədalət zənciri bu ölkənin hər bir tərəfindən asılsa yenə də mənə sevinc və iftixardan başqa bir şey çatmayacaq. Möhtərəm həmvətənlərim desələr ki, bu füzul cavana nə qalıbdır ki, bir ölkənin əhalisinə nəsihət vermək ünvanı ilə hər bir kola baş vurur. Onda mən onlara çox təvazökarcasına ərz edərəm ki, heç bir hesaba alınmayan o zərrə ki, var -- mənəm. Ancaq siz böyüklərin sözünə əməl edin. Onlar buyurmuşlar ki: "adamın özünə deyil, sözünə fikir ver".
Soruşma bu sözlər kimin sözüdür, Söyləyən yüksəkdir və yaxud alçaq.
Alçaq-ucalığın təsiri yoxdur, Sən kəlamın necə olduğuna bax.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/zeynalabdin-maragayi-1-tebriz-seyahetinin-icmali-7
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
هر که را نبود امانت در جهان او بود خوار و ذلیل مردمان!نور علم است و علم پرتو عقل روشن است این سخن، چه حاجت نقل؟
Nəsihət toplusunun sonuمکن کس را به اندک ظن باطل عقوبت، تا پشیمانی نیارد!که چون شک در یقین گردد هویدا پشیمان کرده را سودی نیارد
Mikado nitqinin tərcüməsiترجمهٔ نطق اعلیحضرت «میکادو»ایمپراتور ژاپون در اول روز تأسیس مجلس پارلمان، اعلان مشروطیت به ملت خوشعاقبت و ترک استقلال [استبداد] و شمهای از وطنپرستی و جوانمردی ژنرال نوژو در جنگ «پورآرتور» و فدا کردن دو فرزند خود و پاداش مرحمتهای پادشاه جوانبخت که به ملت مشهود فرموده بودند.
Yaponiyanın tərəqqisi və yapon qadınlarıاز این چند بیت مثنوی، از هزار یک تعریف و تمجید این ملت جوانبخت خوشعاقبت ژاپون، آنچه شاید و باید ثمرهٔ نطق اعلیحضرت «مقادو» چه درجه سبب ترقی محیرالعقول این ملت گشت مفهوم نمیشود، دریغ آمدم که در این موقع شمهای از هزار یک ترقیات فوقالعادهٔ این گروه خوشبخت را ذکر ننمایم.چون مقام اوج این طایفهٔ خلقالساعه گشته، زیرا که چهل سال پیش نه از ایشان اسمی و نه رسمی بود، مجهول عالم بودند، در اندک زمان چنان اوج کردند که عبرة للناظرین گشتند و سرانگشت عموم سیاسیون روی زمین به دندان حیرت گذاشتند، جهت عبرت هر قوم و ملت کرورها کتب تصنیف و تألیف کرده در مطبوعات عالم -بهغیر از ایران- بابالتجارای مفتوح شد؛ هر صاحب غیرت و حمیت جلدی خریده با کمال میل و رغبت به مطالعهاش میپردازد و این ملت به حدی در شرق و غرب عالم نام بلند حاصل کردند که اگر چنانچه «اویاما» سردار بری و «توغو» امیرالبحر را در پایتختهای امریک و اروپ به یک اطاق بگذارند و اعلان کنند که دیدار «توغو» و «اویاما» را نشان میدهیم به دخولهٔ یک تومان، از خُرد و بزرگ رغبت کرده دخولیه را داده و ایشان را میبینند و تماشا میکنند که در چه هیکل و قیافه هستند و ملیونها از اینرو ثروت میتوان اندوخت و حال آنکه غیر از جوهر بنیآدم چیز دیگر نیستند و کسانی هستند که پانصد تومان میدهند که نیم ساعت با ایشان مصاحبت نمایند و اشخاصی هستند که چندین هزار تومان مایه گذاشته اینها را دعوت میکنند به مهمانی. این شهرت و عزت حاصل نشده مگر از شاهپرستی و وطندوستی و از حسن تربیت و علم اخلاق و دیانت و امانت ایشان که در نزد دوست و دشمن عزیز و محترم داشته نام نیکو در جهان به یادگار گذاشتند. چون از بنی نوع ما هستند، لازم آمد که ترجمهٔ حال ایشان تذکره شود به نام انسانیت، والاّ ما مأمور نیستیم اخلاق حسنه را در بیدینی دیده بپوشانیم. آیین و مذهب امری است که
Poems by other poets
Qazılar, sizdə bilin necədir halı Tiflisin,Əkləşüb Sərdar Orbəl cah-cəlalı Tiflisin,
Gəraylı: Gənə fəsli-bahar olduGənə fəsli-bahar oldu,Yanıb-yanıb ötər bülbül.
Qit'ə: Nazirə söylədim mənə şam gətirNazirə söylədim: mənə şam gətir,Dedi: vallah dolanmıram əlinki
AğlaramÇərx fələk məni qıldın divanəAyrı saldın yarı anıb ağlaram