رفتم. مادر و فرزند نشسته بودند. سلام دادم.

حاجیه خانم گفت: «میرزا یوسف! ما با ابراهیم در دعوا هستیم. قرار گذاشته که هر چه تو بگویی قبول کنیم.»

گفتم: «چه چیز است؟»

گفت: «من می‌گویم اطاق‌های بالا را تعمیر نموده، رنگ بزنیم و کاغذها را عوض کنیم. ابراهیم راضی نمی‌شود، می‌گوید لازم نیست. خیال من این است که همه چیز تازه باشد که بسی آرزو دارم. تو چه صلاح می‌دانی؟»

گفتم: «البته تعمیر چهار اطاق هم سی لیره مصارف بیش ندارد، حال که این‌قدر خرج کرده‌ایم، این هم لازم است که کاغذهای اطاق هم عوض شود. بنده سرکار علیه را تصدیق می‌نمایم، البته بیگ هم راضی خواهد شد.»

ابراهیم‌بیگ هم سر بجنبانید، خداحافظ کرده بیرون آمد. دیدم محبوبه پشت در ایستاده منتظر است. گفت: «یوسف عمو! می‌ترسیدم بگویی لازم نیست. خدا شما را عمر بدهد! ممنون شدم اما از کاغذها مستوره بیاور من از خود انتخاب کنم که به رنگ پرده‌ها وفق دهد.»

گفتم: «مترس! پرده‌ها را هم عوض خواهم کرد، که همه نو و مطابق باشد.»

بسیار مشعوف شده و رفت.

امروز رفتم بازار، تلگراف بازار بود که در پاریس به شاه از آنارشیست‌ها یک نفر تیر خالی کرده ولی خطا نموده. گویا در کالسکه شاه صدراعظم و وزیر دربار با هم سوار بوده‌اند. وزیر دربار بازوی آن خطاکار را گرفته، طپانچه از دستش به در کرد. از جسارت و جوانمردی وزیر دربار بسیار تمجید کرده‌اند و حضرت شاهنشاهی اصلاً به متانت و وقار و نمکین خود خلل وارد نیاورده و گردش را متوقف نفرموده‌اند. شجاعت و دلیری اهل آسیا در نظر فرنگیان آشکار گشته، اهالی از اطراف به «هورا! هورا! زنده باد پادشاه ایران!» بلندآواز گشته شکرها می‌نمایند که وزیر دربار حضرت شهریاری بسیار دلاوری کرده، نگذاشت نام ملت فرانسه را در تواریخ مهمانکش بنویسند. بعد از استماع این خبر مسرت اثر، مراجعت نموده، به ابراهیم‌بیگ مژدهٔ حراست خداوند حافظ را که وجود مسعود حضرت ظل‌اللهی را از کید اعدا مصون داشته و غیرت و شجاعت وزیر دربار را که با عنایت خالق بی‌چون دشمن را دستگیر نموده، ایران و ایرانیان را از یتیمی رهانیده، حق بزرگی در ذمهٔ پادشاه و پادشاه‌پرستان گذاشته است، رسانیدم. ابراهیم‌بیگ از استماع این خبر بهجت اثر سجده شکر نموده فی‌الفور انگشتر یاقوتی که در انگشت داشت درآورده و مژدگانی به من اعطا نمود و گفت: «حقیقتاً جانم قربان چنین پادشاه با جسارت و وزیر با حمیت باد! که در آن هنگامه چه‌قدر جسارت و شجاعت لازم است که انسان خود را گم نکند و کسر و نقصان به متانت خود وارد نیاورد. واقعاً شجاعت اهل آسیا موروثی است. «رسیده بود بلایی ولی به خیر گذشت.»

منتظر بودیم که روزنامه‌ها تفصیل را بنویسند. بعد از دو هفته مهدی بیگ و حاجی محسن آقا با حاجی.... تبریزی وقت ناهار تشریف آوردند. حاجی آقا تبریزی گفت: «ابراهیم‌بیگ! از رفیق شما کاغذی هست. تفصیل گلوله انداختن آن آنارشیست به شاه را نوشته، ولی نصف کاغذ به شما راجع است.»

پرسیدم: «رفیق ایشان کیست؟»

گفت: «رضاخان مازندرانی، که مدتی است رفته در فرنگستان، جهت «اکسپوزیسیون» در پاریس است.»

ابراهیم‌بیگ گفت: «حاجی بدت نیاید. رضا خان آدم خوب و متین نیست؛ من در این‌جا او را آدم پخته دانستم، با او سفر کرده دیدم مشتبه است. فقط بعض جفنگیات و لاطایلات را زبانی یاد گرفته، خود را عالم و دانشمند می‌شمارد. من به شما نگفتم در میان ما کدورت و نقار پیدا شده، قهر کرده از او دوری گزیدم.»

حاجی گفت: «آن هم به این سبب به شما سلام رسانیده و مطلب مکتوب را به شما خطاب کرده. گوش دهید بخوانم ببینید چه نوشته است!»

عنوان کتاب رضاخان از پاریس

ای کاش دوست شما ابراهیم‌بیگ ترک در پاریس بودی و به رأی‌العین حرکات نامناسبانه و کردارهای ناپسندانه و بی‌مزگی‌ها و بی‌عاری‌های این حشرات را می‌دید، شاید از آن تعصب خشک بی‌جا خلاص می‌شد. مکرر به او گفتم که ایران با این رجال اصلاح‌پذیر نیست، بی‌خود خود را رنجه مدار و خیال آسوده‌دار! از بنده رنجیده و قهر نمود و جدایی گزید. به حق نان و نمک که با هم خورده‌ایم، در میان این گروه که همگی از اولیای سلطنت به شمارند یکی را ندیدم که پیروی افکار ابراهیم‌بیگ را بنماید و بلکه از خیال آنان هم نمی‌گذرد. یک نفر پیدا نمی‌شود که از توپخانه و سربازخانهٔ فرنگستان صحبت به میان آرد و از علوم متنوعه و معارف ایشان سخن راند و آرزوی ترقی در دل داشته باشد؛ و نمی‌دانند که این‌ها طریق تمدن را از کجا به دست آورده و ترقی بی‌نهایت را چگونه نمودند. کار این‌ها در «اکسپوزسیون» تماشا و گردش کردن است و بس. در آن خیال نیستند که چیزی بفهمند و بروند این کارخانجات و مکینه‌های این‌ها را سیر نموده یاد گیرند؛ نظر ایشان در عقب اشیا گران‌بهاست که جسته بخرند، پول ملت و دولت را بیهوده در این‌جا تلف نمایند. دو سه نفر که در یک جا جمع شوند صحبت‌شان جز این نیست که من دیروز فلان دختر را بردم، اما پدر سوخته چه‌قدر خوب بود و چه فلان و فلان داشت. ایتالی، فرانسوی و سایر زبان‌های خارجه را برای آن نیاموخته‌اند که از پولتیک دول استحضار حاصل کنند و یا کتب فنی و قانونی مدنیت را خوانده و ترجمه نمایند تا عموم ملت از آنان استفاده حاصل کند. بلکه زبان‌دانی اینان برای مصاحبت با دختران و معاشقهٔ با زنان است که «قوم ووزت ژولی» می‌گویند. این را «کورا مانت» یاد گرفته، دختران هر چه از ایشان توقع و خواهش نمایند در جواب جز «سیل ویوپله» پاسخ دیگر نگویند. من بی‌مزگی و بیعاری داخلهٔ ایشان را دیده بودم، روی خارجی ایشان ورای داخله است. «عالمی در زیر دارد آن‌چه در بالاستی.»

در داخله صبح که از خواب برخاستند، شش دانگ حواس‌شان صرف آن است که ببینند مداخل امروز از کجا خواهد رسید، به که تهمتی زده و اسمی به روی آن گذاشته برهنه خواهند نمود. در داخله چه‌قدر شایق و مولع مداخل بودند، در خارجه بر عکس خولیایی جز آن ندارند که امروز پول را در کجا به اسراف خرج کنند و به که بدهند و چگونه تبذیر نمایند. به حق سلام علیک فاحشه‌ای که ده فرانک نرخ اوست این‌ها بیست لیرا داده به همدیگر تفاخر و تشخص به خرج می‌دهند که گویا شکار نادیده به دست آورده قلعهٔ شیشه [شوشی] را گرفته‌اند. همهٔ ایشان را شیادان پاریس «پرنس سون اکیلانسس [اکسلانس]» می‌گویند و نقدینهٔ آنان را می‌گیرند.»

از مغازه‌ها آن‌چه بگیرند به‌رغم همدیگر به قیمت بلندتر می‌خرند که انسان حیران می‌ماند و تأسف می‌خورد، زیرا در طهران ارزان‌تر از این‌جا می‌توان خرید.

این‌ها به ملاحظهٔ این‌که کرایه و گمرک نخواهند داد، هر خرت و پرتی که از کار افتاده و پس مانده پیش‌شان آمد بی‌ملاحظه می‌خرند.

دیروز یکی از آن‌ها به معیت خود مرا به مغازهٔ بلورفروشی برد. به جان عزیزت سوگند، چهار هزار لیرا مال خرید که در میان آن‌ها نه یک آویزه و چهل چراغ بود و نه لانپه [لامپا] و نه یک جفت جار؛ همه سامان روی میز و اسباب مشروبات از تنگ و گیلاس و غیره بود. هر چه به فارسی گفتم: «جناب... سلطنه، این‌ها گران است!» اعتنا به سخن من ننمود؛ چه فروشندهٔ مادموازل، دختر ظریف قشنگ شیوه‌باز خوش صورت و نیکو اطوار بود، متصل به شیوهٔ مخصوص فرنگیان تبسم‌کنان مال نشان می‌داد و می‌نوشت. دو ساعت ما را اکرام تمام نمود. آبجو و سیگاریت می‌آورد تا این‌که خرید تمام شد. حساب را جمع بسته هشتاد و یک هزار فرانک شد. قدری پول داد، امر نمود ببندند. نمی‌دانم این همه پول را از کجا تحصیل کرده‌اند که مانند ریگ بیابان خرج می‌نمایند؟ با این مداخل دولت و این‌گونه مخارج در حیرتم کار به کجا خواهد کشید.

بر احوال آن شخص باید گریست / که دخلش بود نوزده خرج بیست

منظور و غرض از نوشتن این مطالب آن است که به ابراهیم‌بیگ ترک بگویید در مقابل آن همه دعوا و مجادله که با من در اوتل «اوریانتال» کرده و سخنان سخت که -هرگز از او چشم نداشتم- دربارهٔ من گفت، زحمت کشیده بیاید پاریس و مصارفش را من می‌دهم، خودش به چشم خود ببیند و دیگر مرا خارج از محبین وطن نشمارد و مذمت نکند. بگو «ای ترکه غصه نخور، دیدی که شلوغ است تو شلوغ‌تر باش! خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو! بگذار این بی‌دردان فکر خود نمایند و غصهٔ خود خورند!» مثل مشهور است، روزی دهقانی آمد که گاو خود را به شخم برد. گاو خفته، هر چه زد برنخاست؛ بالأخره به تنگ آمد چوب را از دست بیانداخت و گفت: «بخواب صاحب مرده! فردا که زمستان رسید و طلبکار آمد خواهیم دید مرا خواهد فروخت یا تو را.» الحال، همان مثل در حق آن‌ها شامل است؛ اگر خدا نکرده بلایی به ایران نزول یابد نخستین به خانهٔ امرا و وزرا نازل خواهد شد، زیرا عمارت ایشان بزرگ و قابل سکونت است؛ ولی تجارت یک نفر تاجر و زراعت یک نفر دهقان از دستش نخواهد رفت، بلکه تقویت هم خواهد یافت؛ چنان‌چه در مصر و هند و سایر ممالک مفتوحه مشاهده می‌شود، پیشه‌ور در پیشهٔ خود باقی و چیزی از وی نخواهد کاست ولی هیچ وزیری را در سر وزارت نخواهند گذارد و امر هیچ امیری دیگر مجری نخواهد بود، بلکه برعکس خوار و ذلیل و بی‌مقدار خواهد گردید، نفوذ امر ایشان پامال خواهد شد.

ابراهیم گفت: «از قول من به او بنویسید سخن همان است که روبرو گفته، دوباره تفصیل لازم ندارد.

کار پاکان را قیاس از خود مگیر / گرچه باشد در نوشتن شیر شیر

آن یکی شیر است اندر بادیه / وآن دگر شیر است اندر بادیه

ای بسا ابلیس آدم‌روی هست / پس به هر دستی نباید داد دست

این اشعار را در سر یک مطلب من به رضاخان خواندم، از من قهر کرده و حال هم «ترکه ترکه» می‌نویسد. در عدم اطلاع او از مجاری حقیقی امور همین بس که فرق بین ترک و ترک زبان نمی‌گذارد. ایرانی نژاد اگر به جهات تاریخی ترکی صحبت دارد ترکش نمی‌توان گفت. بنویسید کاغذ شما را برای فلانی خواندم، چنین جواب داد.»

بالجمله، دو ماه پیش به کلکته جهت آمدن جریدهٔ حبل‌المتین پول فرستاده بودم. امروز اول ورود غزته [گازت] بود که دو نمره یک دفعه رسید. بردم نزد ابراهیم‌بیگ.

گفت: «اگر از بدیع وطنیه هست بخوان بشنوم!»

گفتم: «وطنیه دارد ولی از بدیع نیست، از منیر است. نخستین دفعه می‌باشد اسم این ادیب را می‌شنوم، گویا مازندرانی و از تجار محترم است و نام نامیش آقا محمد اسمعیل عطاالله اوف است.»

قصیدهٔ وطنیه، من کلام منیر آقا محمداسمعیل عطاالله اوف تاجر مازندرانی

نقل از حبل‌المتین

عنکبوت ار لانه دارد آدمی دارد وطن / عنکبوت‌آسا تو هم دور وطن تاری بتن

بهر حفظ لانهٔ خود می‌تند تار عنکبوت / ز عنکبوتی کم نسنی ای غافل از حفظ وطن

عقل کل مهر وطن را معنی ایمان شمرد / معنی ایمان بسود مهر وطن، ای لا وطن

شیخ اگر نام وطن نشناخت معذورش بدار / این وطن نامش بود ایران، بیا بشنو ز من

باشد این ایران به جای روح جسم آسیا / آسیا باشد صدف، ایران بود دُرّ عدن

این همان ایران بود ای عاقل از دور سلف / در هوایش خفته اندر خاک چون پور پشن

این همان ایران بود کز سطوتش مانند بید / لرزه افتادی به جسم پر دلان اندر اتن

فی‌المثل دنیا چو هامون، دشت سبزش آسیا / اندر آن وادی بود ایران، هلا باغ سمن

نو نهالانش سمن خدّ، سرو قد، سیماب ساق / پشت سنبل خم نموده از خم زلف شکن

خواب نرگس برده از چشمان مسکین در سکوت / آب حیوان داده از لب‌های شیرین در سخن

این همان ایران که شد بهرام در هجرش به هند / سبز شد از گریه‌اش صحرای قنوج دکن

این همان ایران که شد بر آستانش داد خواه / از جفای دهر هر سلطان که گشتی در حزن

این همان ایران که بهر یاری زنهار جوی / قهرمان لشکر قهار او زد بر یمن

این همان ایران که هر نعمت در او آماده است / آن‌چه داده وعده در فردوس اعلی ذوالمنن

دشت‌هایش همچو جنت، خلق‌هایش همچو حور / چشمه‌هایش همچو کوثر، نهرهایش چون لبن

با کیان بود این همایون ملک ایران قرن‌ها / گشته این یا بر کیان بسا ماکیان اکنون قرن

ماکیان جمعی جهول و سفلهٔ نادان، رذیل / نی مروت در یکی تن، نی محبت در دو تن

حق نعمت ناشناس و مردمی بس ناسپاس / کله‌شان بی‌مغز و دل بی‌علم، مانا اهرمن

سرتهی از عقل و تن همچو جوالی پر ز کاه / فکر غلب در فتن، اندیشه عاجز از فطن

گوش هش کن باز و بشنو از چه می‌نالد حزین / این همایون چشم ایران دخت، با قلبی حزن

ناله‌های دردخیزش سخت سوزاند دلم / مرد را سوزد دل آری چون بنالد زار زن

زار می‌نالد کجا رفت آن یسل اسفندیار / چند جهل ارجاسب‌آسا کرده بر من تاختن؟

زاسکناس اشکبوس روس، طوس از باد حرص / آتش اندر خاک فیروزه زد و آب تژن

خیز از خاک سیه ای پور دستان یک زمان / جوشن مردی بپوش و توسن همت فکن

دیو اسپد پر بیانی [پرنیانی؟] هست و پر جادو و مکر / دست آخر برگشا، جلد از تن جادو بکن

نالهٔ این نازنین در حضرت شه شد قبول / تا مظفر شاه عادل شد شهنشاه زمن

تا سریر جم شرف از این همایون شاه یافت / شد متاع جهل، رایج آمدستی علم و فن

طلعت خورشید دارد با دل شیر ژیان / گوئیا خور از کلاهش نقش بسته بر پرن

شاه چون بیخ قوی پی هست، ایرانش چو بار / شاه چون جان مقدس هست، ایرانش چو تن

ایضاً قصیدهٔ وطنیه

از نامهٔ مقدسهٔ حبل‌المتین

دشمن گرفته دور به دور دیارتان / ای قوم از چه نیست جوی ننگ و عارتان؟

یاد آورید همت آن خفتگان خاک / اسلاف با شرافت عالی تبارتان

تا بود دور چرخ به دورانشان مدام / دوران زدی به دورهٔ عالم سوارتان

از یادگار روزگار کهن سال کی رود / اسپهبدی رستم و اسفندیارتان؟

آن دور هشت و چار فراموش کی کند / رزمی که داد بهمن غیرت شعارتان

آن چرخ سال و ماه به یاد آورد هنوز / شمشیرهای قاطع دشمن شکارتان

تا آن‌که شمس عالم تقدیس جلوه کرد / از سطوتش فتاد اگر انکسارتان

بعد از قبول دین مبین محمدی / کز دین او فزود خدا اعتبارتان

از کارنامه‌های شهان دیالمه / شد تازه باز جامهٔ عزت دثارتان

نادر شه آن ودیعهٔ قدرت به روزگار / در روزگار داد بسی افتخارتان

مردانه پا فشرد و در افشرد پای او / مقهورش هند و روم شدست و تتارتان

اندر سپاه او به جز اسلافتان نبود / سرگشته چرخ گشت از آن کارزارتان

در بارگاه او به جز اجدادتان که بود؟ / حیران زمانه گشته ز جد تبارتان

ای ناخلف نتایج از انصاف مگذرید / بر باد شد چرا شرف و اقتدارتان؟

عزت ز آستان شما آسمان گرفت / اکنون فلک ز بهر چه کرده است خوارتان؟

پوسیده مغز بس که صراحی کشیده‌اید / خمر است یارتان [و] قمار است کارتان

تا بارتان شراب شد و کارتان قمار / بی‌درد و عار گشته صغار و کبارتان

در ملکتان به سیر بُدند اهل شرق و غرب / در مسلک غیر، سیرکنان شهریارتان

ذوقی که شاه دید ز «استاند» و «مرمباد» / آن ذوق را نداشت مگر کوهسارتان؟

پاریسیان ز حسرت «فرس»اند جان به لب / پاریس برده از چه دل پارس‌تارتان؟

داغ از برای باغ فرنگی، رجال پارس / جان فرنگ داغ، پی لاله‌زارتان

کی دست صنع خلق تواند صفا دهد / صانع صفا که داده آبر لاله‌زارتان

برگو ز من رجال شهنشاه پارس را / از ری چرا به پارس نیفتد گذارتان؟

پاریس نیست قطعهٔ جنت، بود و لیک [؟] / هرگز ازو فزوده نگردد فخارتان

از باد اوست آتش‌تان شعله‌ور ولی / از خاک پارس آب گرفته عذارتان

چون پول پارس مصرف پاریس می‌کنید / یزدان کند به روز جزا شرمسارتان

آباد شد اروپ به تبذیرتان ولی / ویران فتاده قلعه و برج حصارتان

نظم «منیر» لؤلؤ عمان حکمت است / در گوش هوش باد، هلا، گوشوارتان!

حاجی تبریزی با افسردگی تمام گفت: «این اشعار شما را غم افزود. حالا نگارشات این نمره را بشنوید که حکایتی است شنیدنی. صحبت یک نفر ایرانی با یک نفر فرنگی را در برلن نوشته است؛ همهٔ دردها این‌جاست. «بشنو از نی چون حکایت می‌کند.»

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

Poems by other poets