Page 2 of 2 · 50%

هر که خواهد گو بیا و هر که خواهد گو برو

کبر و ناز و حاجب و دربان درین درگاه نیست

هر شب حاکم و محکوم، پادشاه و گدا، فقیر و غنی، درین باغ برای آسایش خیال و تفرج درآیند و هر وقت خواهند برگردند به منازل خود. اگر در ایران شما در یک تفرجگاه ده هزار نفر یک جا جمع شوند، گروهی از آنان به دعوی شاعری حقه زده تمام سخنان ایشان در مذمت واعظان و زاهدان، در گوشهٔ دیگر زاهدان و واعظان اجتماع نموده در تکفیر شاعران سخن رانند. در جانب دیگر گروهی گرد آمده به امور مذهبی کوشند و از شیخی و متشرعی مجادله نمایند. در گوشه‌ای جمعی به بدگویی فلان تاجر صاحب ثروت مشغول‌اند و در جایی شرکا در قیل و قال، اثبات خیانت یکدیگر کنند. در طرفی دانایان جمعیت نموده به دولت خرده‌گیری کرده معایب کار را برشمارند. در طرفی فریاد از ظلم حاکم نمایند و جمعی به ظلام نفرین و لعنت خوانند. در یک سو گرسنگان از گرانی غله و فقدان آذوقه و آب و نان فریاد به فلک اثیر رسانند. در جایی محتکران تدبیر در گرانی ارزاق اندیشند و از طرفی اگر از مأمورین حکومت و یا اهل نظام وارد آن مجمع شوند و جای پیدا نکنند، صندلی از زیر پای بیچاره رعیت کشیده با کمال کبر و غرور بنشینند و زهر در کاسهٔ آسایش آن بیچاره رعیت ریزند. اگر در میانه چون و چرا پیش آید تو دهنی و چماق‌کشی گرم شود. این‌ها که ذکر کردم کردار معقولین شما بود. ای وای! اگر چند نفر الواط میان آن گروه انبوه داخل شوند، پناه بر خدا! کردار و رفتار و گفتار آن‌ها [را] در میان این زنان گفتن جایز نیست.

ناموس عشق و رونق عشاق می‌برند / عیب جوان و سرزنش پیر می‌کنند

همه غرق لجهٔ جهل و نادانی، ولی خود را افلاطون دهر و ارسطوی زمان می‌پندارند. انصاف ده این بندگان، سجن و آتش ملتهب را خود جهت کباب شدن افروخته‌اند یا خدای تعالی از برای‌شان روا دیده؟ پس می‌توان گفت این‌گونه مؤمنین دنیا را خود به خود سجن کرده، نه خدا برای آن‌ها. با این وضع غیرمرغوب، «الدنیا سجن المؤمن» گفتن بیرون از عقل انسانی است. به این قسمی که شما سلوک می‌نمایید، به عقیدهٔ بنده، دنیا و آخرت را برای خود سجن کرده‌اید، نه دنیای به تنها را. باز علمای شما از روی کبر مدح شرقیان کرده گویند اهل شرق فاضل‌ترین مخلوق‌اند، خورشید معارف از شرق طلوع کرده. بدین سخنان طفلانه به اهل غرب استهزاء و خرده‌گیری می‌نمایند. همانا در شرق تشریف داشتن شما مایهٔ افتخار نتواند گردید. از برای شما سبب رجحانی دیده نمی‌شود، زیرا با ظلمت جهل آن ساحت نورانی را مکدر ساخته‌اید. بلی! جای شبهه نیست ایرانیانی که در اعصار سابقه در آن خاک پاک توطن داشته، بر مردم تمام عالم برتری و فزونی داشتند و الحق مایهٔ افتخار جنس انسان بودند، زیرا دستورالعمل نیک از آنان به یادگار مانده و دفع هر گونه زشتی به یمن همت ایشان از این عالم شد. ایرانیان امروزی به درستی از حال پیشینیان خود آگاه نیستند، در روزگاری که زمین و اهل زمین زیر سحاب مظلم وحشت مستور بودند، سلاطین ایران ایرانیان را داری همه گونه تهذیب اخلاق نموده بودند. سلاطین ایران هیچ یک مستبد نبودند و همگی با کنکاش کار می‌کردند. در آخر هر سال تا بزرگان و دانایان و آگاهان رموز امور جمهور اظهار خوشنودی و رضامندی نمی‌کردند، سلطان تاج سلطنت به سر نمی‌گذاشت و بر تخت پادشاهی قدم نمی‌نهاد. هرگاه شما به آن تفاخرات ماضی بخواهید در حال و استقبال تشخص به غربیان بفروشید و خود را عزیز بی‌جهت قرار دهید، اشتباه است.

گیرم پدر تو بود فاضل / از فضل پدر تو را چه حاصل

دیگر به شما چه عرض نمایم؟»

بنده گفتم: «این‌قدر کافی است. در هر صورت، آفتاب عالم‌تاب تمدن از جانب شرق طلوع نموده، تمام غرب از تابش نور او روشن و از ظلمت رهایی جسته‌اند. این فخر ما را کافی است که ما اهل شرق و شما اهل غرب؛ و شما غربیان از نور شرق زندگانی دارید.»

قاه‌قاه خندیده گفت: «در این صورت اهل ختا و ختن باید به شما این سخن را بگویند که شما در غرب ایشان واقع شده‌اید. تأسف می‌کنم از جواب واهی شما. ولی آن خورشید دیگر که سوار شیر گشته مزین به جواهرات گران‌بهاست، در پنج سال یک دفعه آورده در مملکت ما نیست و نابود می‌کنند و غروب ابدی می‌نماید. از سی سال به این طرف پری پیکران مغرب و خورشیدمنظران غرب، کم‌کم دارند کمند گیسوان مشکین را چین چین و حلقه حلقه نموده به گردن وزرای خودسر و خودرأی شرق انداخته اسیروار گرفتار طرهٔ طرار خود ساخته، همه ساله آن خورشید تابناک را -که افتخار شما به آن است- نثار قدوم دختران غرب می‌سازند؛ و علاوه بر آن، شیر و خورشیدهای مرصع و صندوق‌های پر از ایمپریال روس که در بهای هستی شما داده شده به شاباش -سر دختران نثار می‌نمایند. اگر خواسته باشید به این شیر و خورشید افتخار نمایید حق دارید، وإلا بودن شما در جانب طلوع‌گاه خورشید، شأن و شرف نیست؛ زیرا که فیض خورشید به همه جا و به همه کس یکسان است. اکنون به عرض این بنده ملتفت شدید یا نه؟ در حالی که بخواهید به شرقی بودن افتخار نمایید باید قدر وطن را بدانید، حاصلات وطن را در وطن صرف نمایید و بر ثروت وطن افزایید، دشمنان وطن را از تیغ نشان بخشید، نه این‌که ثروت وطن را با تملق به بیگانه دهید. شما اهل شرق چون خود را از امتیاز حریت محروم گذارده، تمام اختیارات خود را به دست چند نفر خود غرض و خائن سپرده‌اید، سالی ملیون‌ها از شما می‌رباید و به یغما می‌برند و ابداً حس درک مطلبی را دارا نیستید. طلای مملکت شما در سایهٔ چند نفر ناراستکار به کلی نقل به خارجه شده ابداً به شما تأثیر نکرد. در ملک شما به جای طلا مس انگلیس قرار گرفت. شنیده بودم که در ایران کیمیاگری می‌کنند و به حکم کیمیا قلب ماهیت فلزات می‌نمایند، باور نمی‌کردم. ولی اکنون به چشم خود دیدم که ماشاءالله استادان ماهر فرنگ و دانشمندان چابک دست غرب آن همه طلای مسکوک بی‌غل و غش تمام عیار را در اندک زمانی به مس تبدیل نمودند. حالا انصاف دهید اهل غرب کیمیاگرند یا مردمان شرق؟ در حقیقت غربیان شایستهٔ صد هزار نحسین‌اند، که از قوهٔ هیچ ذی‌شعور شرقی این‌گونه کیمیاگری برنمی‌آید. همهٔ ملل غرب شب و روز فکر آن‌اند که اقلاً یک وجب به ملک خویش بیفزایند، اما شما شرقیان چنان با استراحت تمام خفته‌اید که هر روز وزرای بی‌دانش‌تان -که تحریر القاب ایشان در دو سطر نگنجد- قطعه‌ای از ملک شما را به اجانب می‌فروشند و شما ابداً از خواب غفلت و استراحت بیدار نمی‌شوید، و آن همه ثروت را بی‌دردانه آورده در فرنگستان تف کرده کیک‌تان هم نمی‌گزد! و این سفر سفر پنجم است. در یک نفر از شما این حس و ادراک پیدا نشد که بگویید کجا می‌روید و چرا می‌روید، برای چه می‌روید، مال که را می‌برید؟ اسراف و تبذیر چرا می‌کنید، مگر «ان المبذرین کانوا اخوان الشیاطین» را نخوانده‌اید؟

زمانی که از تشریف فرمایی شما، شوخ و شنگان و دلبران فشنگ فرنگستان اطلاع می‌یابند، مسرور و خندان مژدهٔ قدوم منافع لزومتان را به همدیگر داده می‌گویند: «یار آمد و بار آورد...» اما حیف که این سخنان را می‌گویند به کسانی که در خواب‌اند، نه گوشتان می‌شنود و نه چشم‌تان می‌بیند. ای مهمان عزیز! مبادا شما از این سخنان مکدر شوید. این‌ها را بنده از سوز دل است که عرض می‌کنم، نه از روی غرض و نفسانیت. زیرا بنده مدتی در ایران مانده، از ایرانیان نهایت مهربانی دیده، از ابتدا و انتها آیین و مذهب ایشان را دیده و خوانده و بسیار از رسومات‌شان را گرفته و پسندیده‌ام. از جمیع مذاهب، مذهب حنیف اسلام را پسندیده ولی از عدم سعادت به آن فیض عظمی فایز نگشته‌ام. اگر چنان‌چه دین و مذهب حنیف اسلام را موافق تبلیغ حضرت محمدی -صلی‌الله علیه- و ائمهٔ هدی -علیهم‌السلام- پیروی کنید، هر آینه شرق و غرب عالم را مسخر خواهید نمود -چنان‌چه در بدو اسلام کردید- هیچ ملت به شما برتری نتواند جست. من قوانین اسلام را می‌دانم و از مردمان بزرگ فراگرفته‌ام. زمانی که در ایران بودم، بر آن سر شدم که قبول اسلام نموده در ایران بمانم، ولی چون دیدم کسی از اوامر اقدس شرع مقدس اسلام پیروی ندارد و فرداً فرد در کمال بی‌باکی تجاوز به حقوق زیردستان را جایز شمرده، مال صغار را از خود می‌دانند، حقوق بشریت در میان محو و نابود شده، در خویشتن تاب دیدن این همه ناملایمات را ندیده نتوانستم دنیا را بر خود جهنم ساخته و خود را همرنگ آنان نمایم. در میان ایشان زیست کردن دشوارم نمود و فکر دیگر کردم که مانند بعضی زهاد گوشه‌گیری اختیار نمایم. آن را هم بیرون از حیز قدرت خود دیدم. در حقیقت، شارع مقدس اسلام نکته‌ای فروگذاشته و در ارایهٔ طریق سعادت و نیکبختی دنیا و آخرت پیروان خود چیزی باقی نگذاشته؛ اگر ایرانیان پیروی از شریعت غرای خود نموده، دست از مساوات برنمی‌داشتند به چه سعادت‌های دنیا و آخرت که نایل نمی‌شدند! اکنون باغ‌های ایشان بهتر و نیکوتر از این باغ و محل آسایش و استراحت عمومی بودی، و ممالک ایشان صد مرتبه آبادتر از آلمان شدی. افسوس که سالک و مربی لازم است که آن هم در ایرانیان مفقود است. گذشته از کتب سماوی و احادیث نبوی (ص)، حکما و ناصحان و واعظان از برای شما راه عذر و بهانه نگذاشته‌اند. از کتاب شیخ سعدی جهت اطلاع عموم اهل عالم چند شعر کافی است که مکرر او را خوانده و به زبان آلمانی ترجمه کرده‌ام؛ اگر به نظر دقت بنگرید هر حرفش به عالمی ارزش دارد:

شنیدم که در وقت نزع روان / به هرمز چنین گفت نوشیروان

که خاطر نگه‌دار درویش باش / نه در بند آسایش خویش باش

برو پاس درویش محتاج دار / که شاه از رعیت بود تاجدار

نیاید به تزدیک دانا پسند / شبان خفته و گرگ در گوسفند

رعیت چو بیخ است و سلطان درخت / درخت ای پسر باشد از بیخ سخت

فراخی در آن مرز و کشور مخواه / که دلتنگ بینی رعیت ز شاه!

امثال این کتاب را من از انجیل دوست‌تر دارم، ولی شما این‌ها را افسانه می‌شمارید و اعتبار به این سخنان حکمت‌آمیز نمی‌نهید؛ به انواع تدابیر دارایی مردمان را ربوده، گرد آورده می‌آورید، در این‌جا به رایگان خرج می‌نمایید. دیشب در این کابینهٔ تیاتور چند نفر از این اشخاص نشسته مشغول عیش و عشرت، نه، بلکه بدمستی و رذالت بودند. در میان آنان پیرمرد کهن‌سالی سرمست شده، با دختر شوخ و شنگ اجلاف و قشنگی نرد عشق می‌باخت ولی دخترک اعتنایی بدو نمی‌کرد و دل را به جوان خوش روی مشکین مویی باخته بود. آن بیچاره از همه چیز آواره گاهی مشت به مغز خود می‌کوفت و گهی اشک حسرت از دیده فرو می‌ریخت و این اشعار را می‌خواند:

چه کرده‌ام که چو بیگانگان و بدعهدان / نظر به چشم ارادت نمی‌کنی سویم

گرفتم آتش دل در نظر نمی‌آید / نگاه می‌نکنی آب چشم چون جویم؟

مردم از اطراف‌ها گرد آمده تمسخر نموده می‌خندیدند. گفتم: ای بیچاره ایرانیان بیایید و تماشا کنید که وجه استقراضی دولت، که شما را رهن گذارده و پول گرفته‌اند، در کجا خرج و چگونه به مصرف می‌رسد! و امروز شنیدم در آن‌جا دیشب هزار و چهارصد فرانک صرف کرده‌اند.»

بنده اوقاتم تلخ از این سخنان شده با کمال خودداری گفتم:

«صلاح مملکت خویش خسروان دانند / گدای گوشه نشینی تو جرمنا [ژرمنا] مخروش»

با کمالی خوشرویی گفت: «معلوم می‌شود از گفته‌های من رنجیده خاطر گشته‌اید.»

گفتم: «نه، بلکه طرز سخن چنین آمد.» سپس برخاسته که خداحافظ کنم.

گفت: «کی با یکدیگر ملاقی شده صحبت خواهیم نمود؟»

گفتم: «فردا به ورشو عازم هستم. ادیو، ادیو!»

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

Əlavə

این بنده یکی از ابنای آن خاک مبارک‌ام که پریشانی او دل هر وطن‌پرست غیرتمند را پریشان داشته و هر بیچاره در چارهٔ آن پریشانی در بحر تفکر فرو مانده است. امروز به جهت انجام دادن این کار شخصی خود داخل مطبعهٔ... شدم. از قضا آن‌وقت این «سیاحتنامهٔ ابراهیم‌بیگ یا بلای تعصب او» در روی دستگاه بود که طبع می‌کردند. آن جزوهٔ مطبوع را برداشته مطالعه نمودم. در حقیقت چندان متأثر شدم که درجهٔ آن معلوم نیست. واقعاً آنان‌که اندکی محبت وطن در دل دارند خواهند دانست که این جوان غیرتمند به سبب حب وطن و ملت‌پرستی چه‌ها کشیده و از جهال وطن چه طعن‌ها دیده و چه ناملایمات شنیده است، که صدمه به عقل و شعورش وارد آمده در حالتی که هوشیار و فرزانه بر آن‌جا داخل شده بود بیهوش و دیوانه برگشته است. آتش عشق معشوق او -که ایرانش نام است- چگونه خرمن هوش و خرد آن جوان آزاده را سوخته و برباد داده است که از هستی خود خبر ندارد. بیچاره هر چه نوشته و گفته است خالی از هر گونه اغراق و مبالغه است. اگر به دیدهٔ انصاف بنگری، آن‌چه از ناملایمات دیده اندکی از بسیار آن را ننوشته است. معایبی که بعض بزرگان این مملکت بدبخت مرتکب‌اند به گفتن و نوشتن تمام نتواند شد.معایبش نتوان گفت از هزار یکی از آن‌چه ذکر شد صدهزار چندان است

15 min
Əlavə, 2

سواحل -که محل عبور اسکندر و امیرتیمور و بابرشاه بوده- با هم تصادم خواهند کرد. در دره‌های افغانستان و در دشت‌های هند عساکر جسیم، موافق اشارهٔ پترسبورغ و لندن، به روی یکدیگر خواهند ریخت؛ و این دو طایفه که تدبیر و اهتمام طبیعت، به واسطهٔ کوه‌های عظیم و دشت‌های وسیع و دریاهای بی‌نهایت، از همدیگر جدا کرده بود با قدرت مهیب [به] روی هم حمله خواهند آورد. اروپ و افریک نیز از اجزای این هنگامه خواهند بود و در تمام روی زمین یک نقطه نخواهد ماند که از این صدمات هول‌انگیز به لرزش درنیاید. مکافات این فتح عظیم -که یقیناً قابل هر نوع اجتهاد و جان‌فشانی است- سلطنت آسیا خواهد بود.»یکی از بزرگان انگلیس در عالم اضطراب فریاد می‌کند و به آواز بلند می‌گوید: «برخیزید ای وزرای انگلیس وای وکلای ملت و اولیای پولیتیک، ای صاحبان شمشیر برخیزید! بلادرنگ به دفع روس بشتابید!»

8 min
Əlavə, 3

این مأمورین به جهت تحصیل آذوقه، با خوانین عرض راه قرارها خواهند گذاشت، شرط‌ها خواهند کرد و گرو خواهند گرفت. وقتی که فرقهٔ اول لشکر فرانسه به استرآباد وارد شد، اولین فرقه لشکر روس از استرآباد حرکت خواهد کرد. سایر فرقه‌های عساکر متفقه، به فاصلهٔ پنج و شش فرسخ از همدیگر، حرکت خواهند نمود. چهار پنج‌هزار قزاق و قدری سواره‌نظام خفیف همه‌جا پیشرو لشکر خواهند بود. از عقب آن‌ها فوج پل‌سازان حرکت خواهند کرد. فرقهٔ پیشتازان باید در وقت ضرورت پل‌ها بر رودخانه‌ها نصب بکنند و سایر پل‌ها را خراب نمایند و مواظب امنیت خارجی اردو باشند.دولت فرانسه به سردار لشکر خود از امتعهٔ فرانسه متعلق به اسلحه و غیره از قبیل تفنگ و طپانچه و شمشیر و غیره و ساعت‌های ممتاز چه بغلی و چه مجلسی و آینه‌های بزرگ، ماهوت اعلی به رنگ‌های مختلف مانند سرخ و گلی و سبز و آبی -که ملل آسیا علی‌الخصوص ایرانیان زیاده طالب هستند- مخمل و زری و پارچه‌های ابریشمین و پرده‌های تصویر گیلن و غیره و غیره جمیع این امتعه را باید در جاهای مناسب با کمال انسانیت و نکته‌بینی تعارف بدهند و دلیل مراتب بخشش و قدرت دولت فرانسه سازند و برای آینده در آن صفحات یک ممر تجارت برپا نمایند. از هر صنف باید ارباب کمال و صنایع در این سفر باشند. دولت فرانسه برای مطالعهٔ این اشخاص جمیع نقشه‌ها و کتبی را که در باب وضع ممالک و طوایف عرض راه تصنیف شده تدارک خواهد کرد. بالون‌ساز و صاحب‌منصبان آتش‌بازی حکماً باید باشند. به جهت اظهار قدرت دولت فرانسه و روس، باید عساکر متفقه پیش از حرکت خود جشن‌های بزرگ بگیرند و جنگ‌های هفت لشکر بکنند. پس از این تدارکات، در حصول مقصود هیچ شکی نخواهد بود. اما این پیشرفت موقوف خواهد بود به عقل و غیرت و شجاعت و صداقت رؤسای لشکر. همین‌که عساکر متفقه به لب رودخانهٔ اتل رسیدند، آن وقت بنای حرکات نظامی خواهد بود. عمدهٔ اشکال این لشکرکشی در طول سفر است. این اشکالات هم در مقابل غیرت و شجاعت و تحمل سربازان فرانسه و روس مرفوع خواهد بود. وانگهی نادرشاه از همین راه با جمعیت زیاد از دهلی به استرآباد آمد. کاری یک لشکر آسایی کرده باشد نمی‌توان شک کرد که دو لشکر فرانسه و روس نتوانند بکنند.

25 min
Əlavə, 4

مقصود دولت انگلیس در این مدت بلاشک منحصر به تصرف سواحل هند بوده است. اما از آن‌جایی که تسخیر هر ملک، ملک دیگر را لازم دارد دولت انگلیس هم به اقتضای این تسلسل پولیتیک دولتی لابد بوده است که به تدریج کل ممالک هند را مسخر کند. تصرف مدرس، تصرف کلکته، اسباب تصرف بنگاله و بنگاله موجب تصرف دکن شد. حفظ این ممالک انگلیسان را به دهلی آورد. فقط دهنی تصرف افغانستان را لازم ساخت. شکست کابل مقتضی فتح حیدرآباد سند، فتح حیدرآباد سند موجب شکست و انقراض حکومت پنجاب شد. «لاهور» بدون ضبط «پیشاور» ممکن نبود. وضع این سرحدات استقلال هرات را لازم ساخت و حال استقلال هرات غصب سیستان را لازم دارد. هیچ شکی نیست همان لزومی که انگلیسان را برخلاف میل ایشان از میان چند دولت مستقل گذرانده و از کلکته به هرات آورده، حکماً ایشان را از سیستان نیز پیشتر خواهد برد. این بسط استیلای انگلیس از شرایط جبری استیلای مزبور است.آن سفیر نامی انگلیس -که در کابل کشته شد- می‌گوید: «استیلای انگلیس مثل آن دایره‌ای است که در میان یک حوض بزرگ به واسطهٔ یک ضرب خارجی بر روی آب احداث می‌شود. دایرهٔ مزبوره متصل بسط می‌یابد تا آخر از شدت بسط محو می‌شود. پس استیلای انگلیس هم ناچار باید متصل وسعت بیابد تا آخر از شدت وسعت از روی زمین محو بشود.»

13 min

Poems by other poets