از میرزا عباس پرسیدم: «این شخص کیست؟»

گفت: «مازندرانی و در مارسل [مارسی] مقیم است، جهت ایران امتعه خریده می‌فرستد.»

آرزو کردم که ابراهیم‌بیگ حاضر بود، چه موافق سلیقهٔ او این آدم است.

همه برخاسته مشغول نماز شدند. بعد از نماز به شام اخبار کردند، رفتیم سر سفره طعام صرف شد.

بعد از صرف شام حاجی محسن آقا پرسید: «یوسف عمو! این وجود محترم کیست که در سیاحتنامه نوشته شده و کدام شخص به خانهٔ وزرا و امرا و چنین اشخاص دلالت کرد؟»

گفتم: «مشهدی حسن کرمانی، آن هم به صواب دید و راهنمایی حاجی خان بود. این مشهدی حسن از آدم‌های خوب و از هر جا با خبر است. به ابراهیم‌بیگ وعده کرده که هر ماه یک بار کماهو حالات طهران بلکه تمام ایران را بنویسد. آدم با اطلاع و به هر زبان آشناست.»

باز پرسید: «خیلی خوب این وجود محترم چگونه قانون نوشته است؟»

گفتم: «من به چشم خود ندیده‌ام.»

باز آن شخص مازندرانی آغاز به سخن کرده گفت: «بابا برای خدا در ایران قانون کجاست؟ نظام چه کار می‌کند؟ گاه‌گاهی می‌گویند شاه چنان فرموده، آدم مست را می‌گیرند جرمانه می‌کنند و خودشان همان وجه جریمه‌ای که از شرابخوار گرفته‌اند به بهای شراب داده علانیه می‌نوشند. قمارباز را دچار شکنجه کرده، تاوان او را بی‌ملاحظه به قحبه و فاحشه می‌دهند. قانون حکمش باید در حق همهٔ علی‌السویه جاری باشد؛ بدون استثنا دستگاه اجرای قانون از حکم باید علاحده شود. حکم جریمه را یکی باید بکند، تاوان را دیگری بگیرد و به جایش برساند. جریمه‌دهنده و حاکمی که حکم کرد، با گیرندهٔ جریمه، اگر در کوچه و بازار به همدیگر راست آیند، همدیگر را نمی‌شناسند که دیروز به حکم این مرد از فلان محل جریمه گرفته شده. اگر قانون شرط مخصوص نداشته باشد، در حق هر کس به فتوای یک فصل حکم مجری نمی‌شود، چه در قانون حاکم باید اول خود را مطیع شمارد. حکام و حکما چنان مأمور داشته‌اند که اگر حمال ده پول تجاوز به حق دیگری نماید فلان جزا را باید بیابد، و اگر امیر هم مرتکب آن جنایت شود همان سزا را خواهد یافت. در ایران ما، روی کاغذ یک حرف به اسم قانون نیست، اگر کسی گوید نوشته شده دروغ گفته است، فقط کاسه سر هر کس در ایران قلعهٔ قانونی است، حاکم باشد یا رعیت، کشوری باشد یا لشکری. مردکه می‌رود به اختیار سرباز می‌شود که به همه کس تعدی و قولچوماقی کند. احیاناً اگر فوج به سفر بخواهد برود یک نفر فعله و حمال را در عوض خود اجاره کرده، اسم و لباس خود را به او داده می‌فرستد: «یاالله بابام برو به سفر!» بهادر آن حمال‌خانه چه‌طور سرش از چپ و راست بیرون آید، چه می‌فهمد که راست چه چیز است، چپ چه؟ همه برای او یکسان است. اگر قانون بود تیپ چه حق داشت سلطان را خارج از نظام نماید، سرهنگ چه کاره است سرباز را بکشد؟ مواجب از خزانهٔ دولت می‌گیرد، مرگ و حیات سرباز در دست سرهنگ نباید باشد. چهل سال است چهل کارخانه در ایران بنا نهاده‌اند، کرباس، بلور، چینی، یخ، زری، کبریت، شکر، ماهوت، و... و... هی پول است که به فرنگستان برای فلان ماشین، فلان چرخ، فلان اسباب می‌آید و در ایران بیکار می‌افتد. لطف این است پادشاه حکم می‌دهد به خریدن بعضی اشیاء و حکم صادر می‌شود. وزیر خارجه حاضر شده عرض می‌کند: بلی قربانت شوم، می‌نویسم فلان وزیر مختار تدارک کند! در چهار مجلس هر کس به‌قدر قوهٔ خود مانند عملجات غارت یا ارباب یغما حصهٔ خود را از فرمایش برمی‌دارد؛ پول رفته، چه آمده؟ معلوم نیست! چرا نشد؟ چه‌طور نشد؟ قانون نیست! گفتن، گفتن...»

عنان سخن را رها کرد، و از جا بیرون رفت.

حاجی میزبان گفت: «جناب رضا خان! شما هم وقتی از خواجه تاشان بودید. عیب سرهنگ و سرتیپ را حالا می‌فرمایید؟ معلوم شد که فرنگی مآبی شما را دامن‌گیر گشته که این فرمایشات را می‌کنید!»

گفت: «ابداً! من هزار شاهد دارم که وجدان من راضی نشد به این نحو نوکری و از این جهت ترک کردم. یکپارچه‌ای نان با عرق جبین خدا می‌رساند می‌خورم؛ ابا عن جد نوکری کردیم، پدران ما معذور بودند. آن‌وقت زمان باربری بود، ایشان نیز با دیگران هم‌مسلک بودند. ولی اکنون من معاینه می‌نمایم که سلطان فوج فرانسه به چه مکلف و موظف است، من به چه. اگر با رفقا همراهی نکنم ممکن نیست. اگر همراهی کنم در نزد نفس و وجدان خود منفعلم. از آن جهت اعراض کرده ملاحظه نمودم از فرنگی مآبی در این گونه موارد بوی انسانیت و مدنیت واضح‌تر منتشر است، این مسلک را اختیار کردم و طریق مدنیت پیمودم.»

بنده عرض کردم: «سرکار خان! به اعتقاد شما در ایران بتوان قانون گذاشت؟»

خندید و گفت: «قانون ذی‌روح نیست که خلق کردن آن خارج از حیز اقتدار بشر باشد؛ قانون عبارت از قراردادی است که داده شود. مثلاً دیروز وزن یک من پنجاه مثقال مروج بود، امروز باید هفتاد مثقال باشد؛ لکن این قانون وقتی کسب عمومیت خواهد نمود که اول دولت غلهٔ انبار خود را به همان سنگ وزن و به رعیت بفروشد تا دیگران هم پیروی نمایند.»

گفتم: «پنجاه مثقال را به هفتاد تبدیل کردن موقوف بر علم است که بداند بیست مثقال که بر پنجاه علاوه کردی هفتاد می‌شود.»

گفت: «همان بیست را که به پنجاه زیاد کنی هفتاد می‌شود، ولی هفتاد را به دویست و هفتاد و نه تقسیم کردن علم مفصل لازم دارد؛ همان هفتاد کردن هم وابسته به یک حکم قطعی است که علم تقسیم هم داخل آن حکم خواهد بود. حکم صحیح همان اقدام جدی در تدارک مکاتب و به قدر مقدور از خارجه حاضر نمودن اسباب آن و فراهم آوردن استاد و معلم است.»

بنده گفتم: «جناب خان! از قراری که شنیده‌ام، کار قانون نه چنان سهل و آسان است که بدین زودی از فیض و برکت آن تمتع توان برداشت؛ و علاوه بر این، می‌گویند الفباء مسلمانان زیاد مشکل و بی‌معنی است، در تعلیم و تعلم با اهل اروپ ده سال تفاوت می‌کند. مثلاً یک نفر بچهٔ مبتدی مسلمان را با یک نفر مبتدی فرنگی توأم تعلیم دهی، بچهٔ فرنگی ده سال پیش‌تر تحصیل خود را تمام می‌کند.»

رضا خان گفت: «الفباء ما شک نیست بی‌معنی و در این‌که سخت و مشکل است حرفی نیست؛ ولی آن وظیفهٔ ادارهٔ معارف است که اصلاح کند ـ اگر احیاناً معارفی داشته باشیم ـ اما این فقرهٔ دخل به مراتب قانونی ندارد. نظیر این در میان است: اشکال الفباء ژاپون هزار مرتبه مشکل‌تر از ماست، چنان‌که باید پانزده هزار اشکال را حفظ کنند تا دارای دانستن لغت ژاپون و ادبیات آن زبان شوند. این ملت با وجود این اشکالات تدریسی، در اندک زمان از تحصیل علوم و صنایع و از رموز ملک‌داری و رعیت‌پروری و اخذ مالیات و کسب مدنیت و حسن اخلاق و ادبیات از دویست‌ساله اهل مغرب پیشی گزیده و گوی سبقت ربوده‌اند. اکنون ژاپونیان دارای چهارده مکتب عالی و سیصد مکتب رشدیه و پنجاه و هشت هزار مکتب ابتدایی هستند. از دولت همین مکاتب چهارصد و هشتاد میلیون دخل و خرج آنان است و دارای صنایعی‌اند که جمیع عقلا را به حیرت انداخته. شجاعت و نظام لشکری ایشان از آن بالاتر است که بیان کنم، چنانچه در جنگ با چین اقتدار و شجاعت خود را بر جمیع دول روی زمین ثابت کردند. اگرچه دول مغرب متفقاً او را از چیدن ثمرات فتح تا یک درجه محروم کردند، ولی شک نیست که در اندک زمان دست‌درازی به دول مغرب هم خواهد نمود و ایشان را از منافع شرق مأیوس خواهد ساخت. این عقیدهٔ بنده است که اگر حیات داشته باشیم خواهیم دید که خون اهل شرق و غرب بحر اخضر را بحر احمر نموده.»

میرزا عباس گفت: «ابراهیم‌بیگ هم آخر این جنگ را چنین نوشته که سر دراز خواهد داشت، به این زودی قطع و فصل نخواهد شد.»

رضاخان گفت: «خوب نوشته، صحیح است! این رشته سر دراز دارد و این را فراهم نیاورد مگر حمیت و غیرت یک نفر که همین میکادو ایمپراتور حالیه باشد. اجداد این میکادو خود را فرزند آسمان نامیدند، دیدن ایشان برای طبقات رعیت محال بود، حکام بزرگ - که «دره‌بکی» نامیده می‌شوند - سالی یک بار با پادشاه ملاقات می‌کردند، بعد از آن ملت را، مثل حال حاضرهٔ ایران، به هر نوع که به دلخواه ایشان بود، مانند غلام زرخرید می‌زدند، می‌کشتند، می‌فروختند، جریمه کردند و... و... تا این‌که نوبت سلطنت به این جوان خوشبخت رسید. دفعتاً انجمنی بر پا نموده از هر طبقه وزرا، امرا، لشکری، کشوری، تجار و کسبه، در آن انجمن گرد آمده؛ به طریق غیرمترقب شخصاً میکادو در حالتی که دست ملکه را در دست داشت حضور به هم رسانیده خطاب به حضار کرده فرمود: «غرض از احضار شما اظهار مطلب بزرگی است که تصور نموده‌ام و منافع بسیار در آن است و تخلف از آن بر من و شما حرام. بدانید و آگاه باشید که امروز من - که «موچوکسو» یکصد و بیست و یکم پادشاه و میکادوی شما هستم - جمیع صفات و عادات اجداد خود را زیر پا نهاده‌ام. ایشان در سهو و خطای بزرگ بودند که شما را عبد و خود را معبود یا فرزند آسمان می‌شمردند. به شما می‌گویم از همین ساعت میان من و شما جز برادری و برابری چیز دیگر نیست. من جمیع شئونات سلطنتی و حقوق روحانی - که منحصر در سلاطین است - به شما بخشیدم، حالا خود را یکی از شما می‌شمارم. از امروز پارلمنت تشکیل دهید و مجلس شورای ملی ترتیب کنید! آن‌چه برای سعادت دولت و ملت ژاپون لازم است مهیا سازید. تمدن و مدنیت اهل غرب را شعار خود سازید و اسلحهٔ جنگ و آلات مدافعهٔ دشمن را فراهم آورید! گویا می‌بینم که اهل مغرب شما را راحت نخواهند گذاشت و از اوطان خودتان آواره خواهند ساخت. این حرص و طمع که ایشان راست بسی کارهای خطیر را مباشر خواهند شد تا اول کار مشرق را بسازند، بعد به اصلاح او بپردازند. نخستین اسباب این دفاع علم و بصیرت است. پس شما راست که به من مثل فرزند معاون شوید، من هم به شما مانند پدر تقویت کنم. تا چهار ماه به شما مهلت دادم، ترتیبات قانون مساوات را به من بنمایید، مشروط بر این‌که در قانون اساسی خود نخست بنویسید که ملت بدون امضای پادشاه حق ندارد از مجلس حکم صادر کند و من هم به شما وعده می‌دهم که بدون اطلاع مجلس جنگ و صلح اختیار نکنم.» ایمپراتور در این‌جا نطق خود را به انجام رسانید، اعیان و «دره‌بکی»های ظالم بنیاد نمودند به های‌های گریه شادی و فرح نمودن. در بیست و دو سال کار را به جایی رساندند که در دنیا احدی از صاحبان الفبای آسان را ممکن نشده بود و انگشت جمیع دول روی زمین را در دهان گذاشته و خود را مشار بالبنان نمودند.

از نطق‌های همین ایمپراتور فرزانه است: «هر دولتی که اکتفا بر حفظ مملکت خود نماید، هر آینه بر محافظهٔ آن قادر نگردد. اراکین دولت باید دائماً افکارشان در تجاوز به ملک دیگران و وسعت و بسطت مملکت خود به کار برود. اگر چنانچه مقتدر بر تجاوز به ممالک دیگر نشود، البته حفظ ملک خود جهت او دشوار نخواهد بود.»

همت بلند دار که مردان روزگار از همت بلند به جایی رسیده‌اند

نخستین وظیفهٔ مجلس بر این قرار گرفت که بیست و پنج نفر آدم فرزانه باهوش و با غیرت انتخاب نموده شش هیئت قرار دهند، چهار نفر به امریکا، چهار نفر به انگلستان، چهار نفر به روسیه، تعیین کرده، مبالغ کافی خرج راه داده فرستادند تا آن جماعت در هر مملکت چندی مانده اوضاع و اطوار و اخلاق و وضع پولیتیک ایشان را با یکدیگر در حال حاضر و آتی سنجیده اطلاعات خود را به مجلس ارائه نمایند. ولی رجال دولت ما در این اوان چندین بار سیاحت اروپا نموده نیم شاهی نفع از این سیاحت حاصل نکرده برگشتند؛ زیرا که خیال ایشان منحصر به تماشای یک نقطهٔ سربسته بود، که به عبارت اخری هرزگی و بی‌عاری باشد. غیر از آن به چیز دیگر ملتفت نشدند و بلکه فهمیدن را هم بدعت پنداشتند. حال شما ملتفت شدید که اشکال حروف الفبا دخل به مطلب ندارد؟ «هزار نکتهٔ باریک‌تر ز مو این‌جاست.»

فرضاً پادشاه ما از شئونات و امتیازات سلطنت گذشت؛ یک نفر حاکم و امیر ایرانی در این خیال هست که سر مویی از امتیاز شخصی خود را فدای حب وطن نماید؟ همواره بدان آرزو است که با سی نفر فراش و اردلی متکبرانه راه رود، در این صورت ناچار است به اسم مواجب و مستمری و استصوابی و خرج مطبخ و خرج اصطبل و غیره و غیره به جای یک دو بگیرد و باز سیر نشود؟ و یا این‌که از اشخاص عزت‌طلب جهت لقب و اعطای منصب صد تومان تعارف بگیرد و آن هم عوض هر صد تومان پنجاه هزار تومان از رعیت بیچاره دریافت دارد. این حساب را از درازنویسان عظام یعنی مستوفیان باید پرسید. از آن قرار باید در خزانه یک ملیارد لیره وجه نقد موجود باشد. ولی بنده یقین دارم یک ملیون هم نیست. پناه بر خدا! شاید غیر از اسم خزانه در بساط چیزی نمانده باشد. آمر و مأمور، حاکم و محکوم همه یکسان‌اند و حال آن‌که هیچ اشکال ندارد مالیات ایران را اقلاً سالی به سی و چهل کرور رسانیدن. این ابلاغ سی و چهل کرور کار مأمورین بی‌علم امروزی ماست؛ معلوم است اگر عالم باشد چه می‌شود؛ مشروط بر این‌که به باد داده نشود و اولیای امور پس از ده سال صاحب بیست ده بزرگ نشوند و دخل خزانه در راه حفظ حقوق دولت و ملت صرف شود.

باری، سخن بسیار است. وقت می‌گذرد. اگر مأمور عالم خواسته باشند اول پول درست نمایند. بی‌پول قاضی راضی نمی‌شود. ناپلئون گفت: «جنگ را سه چیز می‌کند: اول پول؛ دوم پول؛ سوم هم پول.» اولش پول؛ آخرش پول است؛ حالا این پول را از کجا باید آورد؟ اگر چنانچه در کار ما به این نحو بی‌نظمی و بی‌نظامی جاری باشد معلوم است که این قافله تا حشر لنگ است. آن‌ها که پول دارند و پول جمع کرده‌اند و می‌نمایند گویا هر یک ده باب وزارت‌خانه دارند که در وزارت‌خانه پنجاه جلد کتاب قانون در هر کتاب پانصد فصل نوشته شده که جمله می‌شود دو میلیون و نیم فصل؛ به عبارت اخری پنج کرور. در مقابل این تفاصیل، ما را یک سر صدراعظم است که باید همهٔ این دو میلیون و نیم از مغز شخص شخیص آن سرور بروز و اجرا شود. حضرت صدارت‌پناهی صدراعظم است؛ وزیر جنگ است. وزیر مالیه است. وزیر داخله است. وزیر خارجه، رسومات، طرق، معادن، معارف، بحریه، خزانه، دربار. علاوه: از هر گوشه روزی صدها تلگراف می‌رسد: از گرانی غله، از ظلم حکام، از تعدی طلاب مدارس، از طرف علمای مملکت، سفرای خارجه و هجوم عرایض ستم‌دیده و مظلوم و حاکم و محکوم از صبح تا شام. سلمنا! اگر این صدر یک انسان تربیت‌یافتهٔ کاردان و عالم هم باشد، چگونه در مقابل هجوم این قدر مشاغل تحمل تواند نمود؟ غیر از این‌که بنای سبعیت و فحاشی و هتاکی گذاشته، هر یکی را به یک کلمه لفظ پدرسوخته از سر خود دفع کند چاره‌ای نخواهد داشت. مگر در یک نفر انسان چه‌قدر تحمل و صبر می‌شود؟ خلقت او که ماورای خلقت بشر نیست. مگر این آدم دو صد گوش و صد زبان و پنجاه چشم دارد؟ آیا چنانچه یک نفر شخص اول دنیا را اختیار کنند، جهت اصلاح عشری از اعشار این اوامر و نواهی که عدل و داد در آن منظور باشد از عهده تواند برآمد؟ لاوالله! جز این نخواهد شد که دیده و می‌بینیم. با همهٔ این نواقص، خیال شما آن است شهر شما مثل پاریس، لشکر شما مانند آلمان، عدلیهٔ شما به پایهٔ امریکا باشد؟ در این صورت، منتظر باش تا قائم‌مقام از باغ بیرون بیاید و یا امیرکبیر از حمام کاشان به در آید!»

Mirzə Abbasdan bu adamın kim olduğunu soruşdum.

Dedi:

“Mazandaranlıdır. Marseldə sakin olub, İran üçün əmtəə alıb göndərir.”

Öz-özümə dedim: "Kaş İbrahim bəy burada olaydı. Necə də onun zövqünə uyğun adamdır!" Hamını şama dəvət elədilər. Gedib süfrə başında oturduq. Xörək yeyildi. Şamdan sonra Hacı Möhsün ağa soruşdu:

“Yusif əmi, "Səyahətnamə"də qeyd olunmuş bu "Möhtərəm vücud" kimdir? İbrahim bəyi vəzirlərin, başçıların və bu kimi adamların yanına aparıb ona bələdçilik edən kim olmuşdur?” Dedim:

“Kirmanlı Məşədi Həsən bələdçilik eləmişdir. O da Hacı xanın köməyi və məsləhəti ilə olmuşdur. Bu Məşədi Həsən hər şeydən xəbəri olan bir yaxşı adamdır. İbrahim bəyə söz veribdir ki, ayda bir məktub göndərib Tehranın, bəlkə də bütün İranın vəziyyətini olduğu kimi yazsın. Çox məlumatlı, bir neçə dil bilən adamdır.”

Yenə də Hacı soruşdu:

“Çox gözəl, bəs bu "möhtərəm vücud" hansı qanunu yazıbdır?”

“Mən öz gözümlə görməmişəm,” -- dedim.

Yenə də o mazandaranlı sözə başlayıb dedi:

“Baba, allah xatirinə, İranda qanun harada idi? Orada nizam-intizam nə qayırır? Arabir deyirlər şahın buyruğuna görə sərxoş adamları tutub cərimə eləyirlər. Sonra özləri haman cərimə babətindən aldıqları pulu çaxıra verib aşkara içirlər. Qumarbazı əzab-əziyyətə düçar edib, kötək gücünə ondan aldıqları pulu özləri fahişəyə, cındaya verirlər. Qanunum hökmü gərək hamı haqqında eyni dərəcədə, istisnasız icra edilsin. Qanunu icra edən orqan gərək qanunverici orqandan tamamilə ayrı olsun, gərək cərimənin hökmünü biri versin, cəriməni başqası alsın və o hökmü yerinə yetirsin. Cərimə verənlə cərimənin ödənilməsi haqqında hökm verən hakim küçə- bazarda bir-birinə rast gəldikdə bir-birlərini tanımamalıdırlar. Cərimə verən həmin şəxsin hökmü ilə dünən filan qədər cərimə verdiyini bilməlidir. Əgər qanunda xüsusi şərtlərə yol verilməsə, onda hər kəsin haqqında bir cür icra olunar. Qanuna hamıdan əvvəl hakim özü tabe olmalıdır.

Qanuna riayət etməkdə, hökmü icra etməkdə hakimlər gərək heç bir tərəfgirliyə yol verməsinlər. Hambal birinin on qara pulunu yesə cəzalanmalıdır. Əgər həmin cinayətə başçılardan birisi mürtəkib olsa, o da eyni cəzanı almalıdır.

Bizim İranımızda qanun adında kağız üzərində bir hərf belə yoxdur. Əgər bir adam desə ki, vardır, yalan deyir. Ancaq İranda hakim, ya rəiyyət, hərbçi və ya adi vətəndaş olmasından asılı olmayaraq hər kəsin kəlləsi bir qanun qalasıdır. Görürsən kişi gedib öz xahişi ilə sərbaz olur ki, qolçomaqlıq eləyib, hamıya zor desin. Əgər, işdi, onun daxil olduğu qoşun hissəsi səfərə çıxmalı olsa, bir fəhlədən, hambaldan icarə eləyəcək, adını, paltarını ona verəcək, öz yerinə göndərəcəkdir. İndi "ya allah, babam, get səfərə" -- deyə sağını-solunu bilməyən hambalları təcrübəli hərbçilər yerinə müharibəyə göndərəcəklər. O da ki, bilməyəcək, "sağa dön" nədir, "sola dön" nədir. Hamısı onün üçün birdir.

Qanun olsaydı, sərtipin nə həddi var idi ki, sultanı hərbi qulluqdan azad eləsin, yaxud sərhəng nəçidir ki, sərbazı vurub öldürsün. O, dövlət xəzinəsindən maaş alır, daha sərbazın ölüm-dirimi sərhəngin ixtiyarında olmamalıdır.

Qırx ilin ərzində İranda vur-tut qırx karxana açılıbdır -- bez, büllur, çini qab, buz, dəri, kibrit, şəkər, mahud və s. Filan maşını, filan çərxi, filan vəsaiti almaq üçün hey puldur ki, bir ucdan firəngistana göndərirlər. Bunlar da gəlir İranda məsrəfsiz yatıb qalır. Məzəli budur ki, padşah hökm edir ki, bəzi şeylərin alınması üçün göstəriş verilsin. Xarici işlər naziri o dəqiqə hazır olub şaha ərz eləyir: "Bəli, qurbanın olum, yazaram filan səlahiyyətli nazir tədarük görər". Bundan istifadə edərək üç-dörd məclisdə hər kəs bacardığı qədər qarətçi və talançı quldurlar kimi öz payını həmin fərmayişdən ələ keçirir. Pul gedir, amma nə gəlir -- məlum deyil.”

Bəs nə üçün olmadı? Necə oldu? -- "Qanun yoxdur, qanun yoxdur" -- deməklə özündən çıxdı. Ağzına gələni deməyə başladı. Qonaqçımız Hacı dedi:

“Cənab Rza xan, siz özünüz də bir vaxt bu başçılardan biri idiniz. Amma sərhəng-sərtiplərin eybini indi açıb söyləyirsiniz. Məlum olur ki, bu sözləri deməyə sizi firəngimaablıq məcbur eləyir.”

Rza xan dedi:

“Xeyr, əsla! Bunu göstərmək üçün mənim min şahidim var. Mənim vicdanım belə nökərçiliyə razı olmadı, ona görə də əl çəkdim. İndi alnımın təri ilə bir tikə çörək yeyirəm. Atadan-babadan nökərçilik eləmişəm. Bizim atalarımız üzürlü idilər. O vaxt barbarlıq zamanı idi, onlar da başqaları ilə bir məsləkdə idilər. Lakin indi mən baxıb görürəm ki, Fransa qoşununda bir kapitanın hüququ, vəzifəsi nədir, mənimki nədir. Əgər başqa yoldaşlarım kimi başımı aşağı salıb getməsəm, mümkün deyil. Əgər onlarla yoldaşlıq eləsəm öz nəfsimin və vicdanımın yanında başı aşağı olacağam. Buna görə də boynumdan atdım. Baxıb gördüm ki, belə hallarda insanlıq mədəniyyət qoxusu firəngimaablıqdan daha aydın saçılır. Mən bu məsləki bəyəndim, mədəniyyət yolunun yolçusu oldum.”

Mən ərz elədim:

“Xan ağa, sizin nəzərinizcə İranda qanun hökm sürə bilərmi?”

Gülüb dedi:

“Qanun canlı bir şey deyil ki, onu yaratmaq bəşər qüdrətindən xaric olsun. Qanun qəbul edilmiş şərtlərdən ibarətdir. Misal üçün dünənədək bir batman əlli misqal idisə, bu gün yetmiş misqal qəbul olunur. Lakin bu qanun o vaxt ümumi xarakter kəsb edə bilər ki, əvvəlcə hökumət öz anbarında olan taxılı haman çəki ilə təbəələrə satsın, onda hamı qanuna tabe olacaq.”

Dedim:

“Əlli misqalı yetmiş misqal etmək üçün elm lazımdır. Gərək hər kəs bilsin ki, əllinin üstünə iyirmi artırılsa, yetmiş olar.”

Dedi:

“Elə haman iyirmini əllinin üstünə gəlsən yetmiş olar. Amma yetmişi iki yüz yetmiş yeddiyə bölüşdürmək üçün geniş elm lazımdır. Batmanı yetmiş misqal eləmək üçün qəti bir hökm kifayət edər. Bölüşdürmək elmi də elə haman hökmün içində olacaq. Düzgün hökm o vaxt baş tutar ki, məktəblər tədarük edilsin, bacardıqca xarici ölkələrdən onlara lazım olan vəsaiti, professor və müəllimi çağırmaq haqqında ciddi işlər görülsün.”

Mən dedim:

“Xan ağa, eşitdiyimə görə qanunun işi o qədər də asan deyildir ki, bu tezlikdə onun xeyir- bərəkətindən faydalanmaq mümkün olsun. Bundan əlavə, deyirlər müsəlmanların əlifbası çox çətin və mənasızdır. Əlifbanın çətinliyi üzündən təlim-tərbiyədə avropalılarla on il təfavüt ortalığa çıxır. Misal üçün əgər bir müsəlman uşağı avropalı bir uşaqla eyni zamanda dərs oxumağa başlasa, avropalı uşaq öz təhsilini müsəlman uşağından on il tez başa çatdırar.”

Rza xan dedi:

“Şübhəsiz ki, bizim əlifbamız mənasızdır, onun çətinliyi və dolaşıqlığı da məlumdur. Amma onu islah etmək maarif idarəsinin vəzifəsidir. Əlbəttə, əgər maarifimiz olsa. Lakin bu məsələnin qanuna heç bir dəxli yoxdur. Bunun tayı göz qabağındadır. Yaponların əlifbası bizimkindən min dəfə çətindir. Yapon dili və ədəbiyyatını bilmək üçün gərək heç olmasa, on beş min heroqlif öyrənəsən. Tədrisin qarşısında duran bütün bu maneələrə baxmayaraq bu millət az bir müddət ərzində elm, sənət, ölkəni idarəetmə, rəiyyətin rifah halının təmini rüzumundan, vergi toplama, mədəniyyət kəsbetmə, gözəl əxlaq və ədəbiyyat sahələrində iki yüz ildən artıq bu yolda gedən Qərb ölkələrini ötüb keçdi, özünü onlardan irəli atdı. İndi yaponların on dörd ali məktəbi, üç yüz orta məktəbi, əlli səkkiz min ibtidai məktəbi vardır. Elə bu məktəblərin dövlətindən ölkənin dörd yüz həştad milyon lirə illik mədaxili və məxarici vardır. Özü də elə bir sənaye sahibidir ki, bu gün alimləri heyran edibdir. Qoşun nizam-intizamı və qorxmazlıqlarını tərifləməklə başa gələn deyil. Çinlilərlə müharibədə öz qəhrəmanlıqlarını və qüdrətlərini yer üzünün bütün dövlətlərinə göstərdilər. Hərçənd ki, Qərb dövlətləri əlbir olub onu öz fütuhatının səmərəsindən istifadə etməkdən müəyyən dərəcədə məhrum etdilər, lakin şübhə yoxdur ki, az bir zamandan sonra Qərb dövlətlərinə də əl uzadacaq, onları Şərq mənafeyindən əl çəkməyə məcbur edəcəkdir. Bu mənim öz əqidəmdir, əgər diri qalsaq Şərq və Qərb xalqlarının qanı ilə yaşıl dənizin Qırmızı dənizə təbdil olduğunu görərik.”

Mirzə Abbas dedi:

“İbrahim bəy də bu müharibənin sonunu belə yazmışdır: "Hər halda görünür uzun sürəcək, bu tezlikdə qurtarana oxşamır".

Rza xan dedi:

“Doğru yazıbdır, elədir ki, var. Mətləb uzundur. Bu işləri zühura gətirən yalnız bir nəfərin qeyrət və həmiyyətidir ki, o da həmin imperator Mikadodan ibarətdir. Bu Mikadonun əcdadı özlərini göylərin övladı adlandırırdı. Aşağı siniflərə mənsub olanlardan heç biri onların üzünü görə bilməzdi. Yalnız dərəbəyi adlanan böyük hakimlər ildə bircə dəfə imperatoru görə bilərdilər. Onlar da, indi İranda olduğu kimi, əhali ilə istədikləri kimi rəftar edirdilər. Təbəələri satın alınmış qul kimi döyür, öldürür, cərimə edirdilər. Nəhayət, bu xoşbəxt cavan şahlıq taxtında əyləşdi. Birdən-birə böyük bir yığıncaq çağırdı. Oraya əhalinin bütün silklərinə mənsub olanlardan -- vəzirlər, yüksək rütbəli dövlət xadimləri, qoşun başçıları, tacirlər, müxtəlif peşə sahibləri iştirak edirdilər. Makido özü şəxsən mələkənin qolundan tutub yığıncağa daxil oldu. Oradakılara xitabən buyurdu:

“Sizi buraya çağırmaqdan məqsəd mühüm bir mətləbi söyləməkdən ibarətdir. Fikrimcə, bu mətləbi söyləməyin çoxlu xeyri və mənfəəti vardır, mənim də, sizin də ondan boyun qaçırmağımız haramdır. Bilin və agah olun ki, sizin Mikadonuz sayılan və yüz iyirmi birinci padşah hesab olunan mən Moçoqsud bu gün öz əcdadımın bütün adət və xasiyyətlərini tapdalayıram. Onlar özlərini məbud və ya göylərin oğlu və sizi öz bəndə və qulları hesab etdiklərinə görə böyük səhv və xata etmişlər. Mən sizə deyirəm: bu saatdan etibarən mənimlə sizin aranızda qardaşlıq və bərabərlikdən başqa bir münasibət ola bilməz. Bu şahlara məxsus olan bütün səltənət imtiyazları və mənəvi hüquqları sizə bağışladım. İndi özümü sizlərdən biri hesab edirəm. Bu gündən etibarən parlament təşkil edin, millətin məşvərət məclisini düzəldin. Yapon dövləti və millətinin səadəti üçün lazım olan nə varsa hazırlayın. Bu müdafiənin birinci vəsiləsi elm və bəsirətdir. Siz gərək mənə övlad kimi kömək edəsiniz, mən də sizi ata kimi gücləndirərəm. Sizə dörd ay möhlət verirəm, bərabərlik qanununun tərtibatını mənə göstərin. Bu şərtlə ki, haman qanun-əsasinin başında yazasınız ki, padşahın imzası olmadan millətin məclisdən qanun keçirmək haqqı yoxdur. Mən də sizə söz verirəm ki, məclisin xəbəri olmadan hərb və ya sülhə əl qatmayım.”

Burada imperator öz nitqini qurtardı. Zülmkar dərəbəylər və zadəganlar şadlıq və sevincdən hönkür-hönkür ağlamağa başladılar. Əlqərəz iyirmi iki ilin ərzində elə işlər gördülər ki, dünyanın asan əlifbalı xalqlarından heç birinə nəsib olmamışdı. Onların bu xariqüladə işləri yer üzünün bütün dövlətlərini heyrətlə barmaqlarını dişlaməyə məcbur elədi....

Uca hümmətli ol, dünyada ərlər Uca hümmət ilə yüksəlibdirlər.

Məclisin birinci vəzifəsi bundan ibarət oldu ki, huşlu-başlı, qeyrətli adamlardan iyirmi beş nəfər seçib, altı dəstəyə ayırdılar. Dörd nəfər Amerikaya, dörd nəfər İngiltərəyə, dörd nəfər Rusiyaya ezam edildi. Kifayət qədər yol xərci verildi. Hər bir dəstə müəyyən olunmuş ölkədə neçə ay qalıb, oranın siyasi vəziyyətini, əhalisinin əxlaq və adətlərini öyrənib, hal-hazırkı və gələcəkdəki əhvalını dəqiq şəkildə müəyyənləşdirdikdən sonra məclisə məlumat təqdim etməli idi.

Lakin bizim dövlət başçılarımız son vaxtlarda neçə dəfə Avropaya səyahətə getdilər. Bu səyahətdən yarım şahılıq istifadə eləməyib əliboş qayıtdılar. Çünki onların məqsədi yalnız örtülü bir nöqtəyə tamaşa etməkdən ibarət idi (daha doğrusu, hərzəlik və arsızlıq idi). Ondan başqa heç bir şeyə fikir vermədilər. Hətta anlamağı da bir növ bidət bildilər. İndi siz başa düşdünüz ki, əlifbanın çətinliyinin mətləbə dəxli yoxdur?

Tükdən incə min mətləb burada var!

Belə fərz edək ki, bizim padşah özünün bütün şahlıq imtiyazlarından və ixtiyaratından keçdi. Bir nəfər İran hakimi və ya başçısı öz şəxsi imtiyazlarından vətən sevgisinə tük ucu qədər fəda etmək istərmi? Onlar istəyirlər ki, otuz nəfər fərraş-nökərlə müşayiət olunub təkəbbürlə yol getsinlər. Belə olduqda məvacib, donluq, xərclik, mətbəx xərci, töylə xərci və s. adlarla bir əvəzinə iki almalı, yenə də doymamalı, məqampərəst adamlardan ləqəb və mənsəb bağışlamaq müqabilində yüz tümən peşkəş tələb etməlidirlər. Onlar da hər yüz tümənin müqabilində biçarə rəiyyətdən beş min tümən qoparmalıdırlar. Bu hesabı yüksək məqamlı uzun yazanlardan, yəni müstofilərdən soruşmaq lazımdır. Bu hesabla indi gərək xəzinədə bir milyard lirə nəqd pul olsun. Ancaq mən yəqin bilirəm ki, bir milyon da yoxdur. Allah bilir, bəlkə də xəzinənin quru adından başqa ortalıqda bir şey yoxdur. Hakim, məhkum, rəis, məmur eyni vəziyyətdədirlər. İran dövlətinin maliyyə gəlirini ildə heç olmasa otuz-qırx kürura çatdırmaq üçün heç bir mane yoxdur. Bu otuz-qırx kürur rəqəmini bizim bugünkü elmsiz məmurlarımız deyirlər. Əgər alim olsaydılar, onda bu məbləği neçəyə çatdırmaq lazım gəldiyi məlum olardı. Gəliri bu şərtlə artırmaq olar ki, alınan vəsait arada yeyilməsin, iş başında olanların hər biri on ildən sonra iyirmi böyük kəndə sahib olmaq istəməsin. Xəzinəyə toplanan vəsait yalnız dövlətin və millətin hüquqlarının qorunması üçün sərf edilsin.

Xülasə, söz çoxdur, hamısını demək üçün fürsət yoxdur. Alim məmurlar hazırlamaq üçün gərək əvvəl pul tədarükündə olsunlar. Məsəldir, pul olmasa qazini razı salmaq olmaz.... Napoleon demişdir: müharibə üçün üç şey lazımdır -- birinci pul, ikinci pul, üçüncü də pul. Müharibənin əvvəli də puldur, axırı da. İndi bu pulu haradan tapmaq lazımdır. Əgər işlər hal-hazırda olduğu kimi nizam-intizamsız olsa, məlumdur ki, bu karvan axıradək axsayacaq. Pullular, pul yığanlar və pul toplamaqla məşğul olanlar deyirlər ki, guya hər birisinin on nazirliyi və hər nazirliyin əlli cild qanun kitabı var. Hər qanun kitabı da beş yüz fəsildən ibarətdir! Bu fəsillərin hamısını toplasan nə az, nə çox, iki milyon yarım, başqa sözlə, beş kürur olar. Bütün bu təfsilatın müqabilində bizim vur-tut bircə baş sədr-əzəmimiz vardır ki, bu iki milyon yarım fəsil qanun o cənabın mübarək kəlləsindən büruz edib icra olunmalıdır. Sədarətpənah həzrətləri həm sədr- əzəmdir, həm hərbiyyə naziridir, həm maliyyə naziridir, həm daxili işlər naziridir, həm xarici işlər naziridir, maarif, yol, mədənlər, dəniz, xəzinə, dərbar nazirliyi də onun öhdəsindədir.

Bunlardan əlavə, hər gün səhərdən axşamadək yüzlərlə teleqram gəlir ki, onlarda taxılın bahalığından, hakimlərin zülmündən, mədrəsə tüllabının təcavüzündən şikayət olunür.

Məmləkətin ruhanilərindən, xarici ölkələrin səfirlərindən, məzlümlardan, təcavüzə məruz qalanlardan, hakimdən və məhkumdan saysız-hesabsız məktublar alınır.

Buyurun, bu sədr tərbiyə olunmuş, iş bacaran və alim bir adam olsa belə, bu qədər işin müqabilində nə edə bilər, hansının öhdəsindən gələ bilər? Təbiidir ki, əsəbiləşmək, söyüş vermək, hər kəsə bir "köpək oğlu" deyib başından eləməkdən başqa əlacı olmayacaq. Bir adamda nə qədər səbr və dözüm ola bilər? Onun xilqəti də adicə bəşər xilqətindən başqa şey deyil. Bu adamın iki yüz qulağı, yüz dili, yaxud əlli gözü yoxdur ki? Soruşuruq: dünyanın ən bacarıqlı adamını gətirib bu işlərin onda birini belə ədalətlə nizama salmağı ona tapşırsalar, onların öhdəsindən gələ bilərmi? -- Vallah, billah, bacara bilməz. Vəziyyət gördüyümüzdən və görməkdə olduğumuzdan başqa cür olmayacaq.

Bütün bu nöqsanlarla birlikdə siz istəyirsiniz ki, şəhəriniz Paris kimi, qoşununuz alman qoşunu kimi, ədliyyəniz Amerika ədliyyəsi kimi olsun. Onda gözlə, qoy Qaimməqam bağdan çıxıb gəlsin! və ya Əmir-kəbir Kaşan hamamından çıxıb gəlsin!...

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

Əlavə

این بنده یکی از ابنای آن خاک مبارک‌ام که پریشانی او دل هر وطن‌پرست غیرتمند را پریشان داشته و هر بیچاره در چارهٔ آن پریشانی در بحر تفکر فرو مانده است. امروز به جهت انجام دادن این کار شخصی خود داخل مطبعهٔ... شدم. از قضا آن‌وقت این «سیاحتنامهٔ ابراهیم‌بیگ یا بلای تعصب او» در روی دستگاه بود که طبع می‌کردند. آن جزوهٔ مطبوع را برداشته مطالعه نمودم. در حقیقت چندان متأثر شدم که درجهٔ آن معلوم نیست. واقعاً آنان‌که اندکی محبت وطن در دل دارند خواهند دانست که این جوان غیرتمند به سبب حب وطن و ملت‌پرستی چه‌ها کشیده و از جهال وطن چه طعن‌ها دیده و چه ناملایمات شنیده است، که صدمه به عقل و شعورش وارد آمده در حالتی که هوشیار و فرزانه بر آن‌جا داخل شده بود بیهوش و دیوانه برگشته است. آتش عشق معشوق او -که ایرانش نام است- چگونه خرمن هوش و خرد آن جوان آزاده را سوخته و برباد داده است که از هستی خود خبر ندارد. بیچاره هر چه نوشته و گفته است خالی از هر گونه اغراق و مبالغه است. اگر به دیدهٔ انصاف بنگری، آن‌چه از ناملایمات دیده اندکی از بسیار آن را ننوشته است. معایبی که بعض بزرگان این مملکت بدبخت مرتکب‌اند به گفتن و نوشتن تمام نتواند شد.معایبش نتوان گفت از هزار یکی از آن‌چه ذکر شد صدهزار چندان است

15 min
Əlavə, 2

سواحل -که محل عبور اسکندر و امیرتیمور و بابرشاه بوده- با هم تصادم خواهند کرد. در دره‌های افغانستان و در دشت‌های هند عساکر جسیم، موافق اشارهٔ پترسبورغ و لندن، به روی یکدیگر خواهند ریخت؛ و این دو طایفه که تدبیر و اهتمام طبیعت، به واسطهٔ کوه‌های عظیم و دشت‌های وسیع و دریاهای بی‌نهایت، از همدیگر جدا کرده بود با قدرت مهیب [به] روی هم حمله خواهند آورد. اروپ و افریک نیز از اجزای این هنگامه خواهند بود و در تمام روی زمین یک نقطه نخواهد ماند که از این صدمات هول‌انگیز به لرزش درنیاید. مکافات این فتح عظیم -که یقیناً قابل هر نوع اجتهاد و جان‌فشانی است- سلطنت آسیا خواهد بود.»یکی از بزرگان انگلیس در عالم اضطراب فریاد می‌کند و به آواز بلند می‌گوید: «برخیزید ای وزرای انگلیس وای وکلای ملت و اولیای پولیتیک، ای صاحبان شمشیر برخیزید! بلادرنگ به دفع روس بشتابید!»

8 min
Əlavə, 3

این مأمورین به جهت تحصیل آذوقه، با خوانین عرض راه قرارها خواهند گذاشت، شرط‌ها خواهند کرد و گرو خواهند گرفت. وقتی که فرقهٔ اول لشکر فرانسه به استرآباد وارد شد، اولین فرقه لشکر روس از استرآباد حرکت خواهد کرد. سایر فرقه‌های عساکر متفقه، به فاصلهٔ پنج و شش فرسخ از همدیگر، حرکت خواهند نمود. چهار پنج‌هزار قزاق و قدری سواره‌نظام خفیف همه‌جا پیشرو لشکر خواهند بود. از عقب آن‌ها فوج پل‌سازان حرکت خواهند کرد. فرقهٔ پیشتازان باید در وقت ضرورت پل‌ها بر رودخانه‌ها نصب بکنند و سایر پل‌ها را خراب نمایند و مواظب امنیت خارجی اردو باشند.دولت فرانسه به سردار لشکر خود از امتعهٔ فرانسه متعلق به اسلحه و غیره از قبیل تفنگ و طپانچه و شمشیر و غیره و ساعت‌های ممتاز چه بغلی و چه مجلسی و آینه‌های بزرگ، ماهوت اعلی به رنگ‌های مختلف مانند سرخ و گلی و سبز و آبی -که ملل آسیا علی‌الخصوص ایرانیان زیاده طالب هستند- مخمل و زری و پارچه‌های ابریشمین و پرده‌های تصویر گیلن و غیره و غیره جمیع این امتعه را باید در جاهای مناسب با کمال انسانیت و نکته‌بینی تعارف بدهند و دلیل مراتب بخشش و قدرت دولت فرانسه سازند و برای آینده در آن صفحات یک ممر تجارت برپا نمایند. از هر صنف باید ارباب کمال و صنایع در این سفر باشند. دولت فرانسه برای مطالعهٔ این اشخاص جمیع نقشه‌ها و کتبی را که در باب وضع ممالک و طوایف عرض راه تصنیف شده تدارک خواهد کرد. بالون‌ساز و صاحب‌منصبان آتش‌بازی حکماً باید باشند. به جهت اظهار قدرت دولت فرانسه و روس، باید عساکر متفقه پیش از حرکت خود جشن‌های بزرگ بگیرند و جنگ‌های هفت لشکر بکنند. پس از این تدارکات، در حصول مقصود هیچ شکی نخواهد بود. اما این پیشرفت موقوف خواهد بود به عقل و غیرت و شجاعت و صداقت رؤسای لشکر. همین‌که عساکر متفقه به لب رودخانهٔ اتل رسیدند، آن وقت بنای حرکات نظامی خواهد بود. عمدهٔ اشکال این لشکرکشی در طول سفر است. این اشکالات هم در مقابل غیرت و شجاعت و تحمل سربازان فرانسه و روس مرفوع خواهد بود. وانگهی نادرشاه از همین راه با جمعیت زیاد از دهلی به استرآباد آمد. کاری یک لشکر آسایی کرده باشد نمی‌توان شک کرد که دو لشکر فرانسه و روس نتوانند بکنند.

25 min
Əlavə, 4

مقصود دولت انگلیس در این مدت بلاشک منحصر به تصرف سواحل هند بوده است. اما از آن‌جایی که تسخیر هر ملک، ملک دیگر را لازم دارد دولت انگلیس هم به اقتضای این تسلسل پولیتیک دولتی لابد بوده است که به تدریج کل ممالک هند را مسخر کند. تصرف مدرس، تصرف کلکته، اسباب تصرف بنگاله و بنگاله موجب تصرف دکن شد. حفظ این ممالک انگلیسان را به دهلی آورد. فقط دهنی تصرف افغانستان را لازم ساخت. شکست کابل مقتضی فتح حیدرآباد سند، فتح حیدرآباد سند موجب شکست و انقراض حکومت پنجاب شد. «لاهور» بدون ضبط «پیشاور» ممکن نبود. وضع این سرحدات استقلال هرات را لازم ساخت و حال استقلال هرات غصب سیستان را لازم دارد. هیچ شکی نیست همان لزومی که انگلیسان را برخلاف میل ایشان از میان چند دولت مستقل گذرانده و از کلکته به هرات آورده، حکماً ایشان را از سیستان نیز پیشتر خواهد برد. این بسط استیلای انگلیس از شرایط جبری استیلای مزبور است.آن سفیر نامی انگلیس -که در کابل کشته شد- می‌گوید: «استیلای انگلیس مثل آن دایره‌ای است که در میان یک حوض بزرگ به واسطهٔ یک ضرب خارجی بر روی آب احداث می‌شود. دایرهٔ مزبوره متصل بسط می‌یابد تا آخر از شدت بسط محو می‌شود. پس استیلای انگلیس هم ناچار باید متصل وسعت بیابد تا آخر از شدت وسعت از روی زمین محو بشود.»

13 min

Poems by other poets