شمه‌ای از تمدن ژاپون را اجمالاً که سبب ترقی ایشان شده گفتم. با وجودی که قانون مدنیت اروپا را قبول کرده‌اند در مواظبت آیین و مذهب خود محکم‌تر از اول شده، مراقب شئونات آیین مذهبی خود بیش از پیش هستند. نسبت به سایر ارباب ادیان امانت و دیانتی که این‌ها دارند هیچ ملت ندارد. همه روزه به رونق معابد و بتخانه‌های خودشان می‌افزایند. ولی این فرنگی‌مآبان ما به محض این‌که یک ماه در فرنگستان ماندند، و همین‌قدر تحصیل زبان و اخلاق کردند که ایستاده بتوان شاشید، پس از مراجعت منکر آیین مذهب آبا و اجداد خود می‌شوند. علاوه بر انکار خودشان، در گمراهی دیگران هم اقامهٔ بینه و دلیل می‌نمایند: یعنی همان دلیل‌ها که در مکاتب فرنگستان از کشیشان پروتستانی یاد گرفته، [بی]شعور بیان می‌نمایند. بدبختانه عقیده‌شان این است که شریعت مطهره مانع از اجرای قانون اساسی است. و این قدر مدرک و تمیز ندارند که اولین قانون مکمل دنیا را صاحب شریعت مطهرهٔ اسلام در عالم ارائه نموده است. روزی یکی از مستفرنگ‌ها که خود را فاضل‌ترین اهل ایران می‌دانست و در فرنگی‌مآبی اول شخص بود، به یک نفر از دوستان خود چنین نوشته بود:

«تو قانون را چه‌قدر سهل و آسان می‌پنداری؟ تا سی هزار مسئله از شریعت اسلام محو نکنی و - العیاذبالله! - با آتش نسوزانی، اجرای قانون در اسلام نتواند شد.» آن شخص، مکتوب فاضل جلیل را به من بنمود و گفت: «شما را به خدا انصاف دهید که افکار باطل این فرقهٔ بی‌انصاف تا چه درجه است! نظم قانون و اجرای آن چه دخل به بطلان احکام شریعت مطهره دارد؟ ملت ژاپون از کدام مسائل شرعیهٔ خود یکی را ترک کردند؟ دولت عثمانی کدام احکام شریعت مقدسه را واگذارد؟ بلکه در استحکام بنیان شریعت مطهره زیاده بر سابق ساعی [شده‌اند]. قانون چه چیز است؟ قانون همان دستورالعملی است که مولای متقیان امیرمؤمنان خلیفهٔ بر حق حضرت سیدالمرسلین، علی‌بن‌ابی‌طالب - علیه‌السلام - به مالک اشتر - رضی‌الله تعالی عنه - نوشته وقتی که به حکومت مصرش فرستادند. اگر بخوانند و بدانند که آن بزرگوار به مالک اشتر چگونه دستورالعمل داد هرگز برای ایشان شک و شبهه باقی نمی‌ماند که قانون دول مغرب زمین از این دستورالعمل گرفته شده که کار خود را به درجهٔ علیا رسانیده‌اند. غیر از سرمشق و دستورالعمل حضرت امیرالمؤمنین - علیه‌السلام - هیچ مسلمان قانون دیگری را طالب نیست؛ خواه کشوری، خواه لشکری، خواه مالیات، خواه عدالت، خواه قضاوت. تماماً از روی دستورالعمل آن جناب اخذ شود کافی است.

من‌جمله آن بزرگوار می‌فرماید: «ای مالک! بدان که لشکریان به اجازهٔ ملک منان برای رعیت به منزلهٔ حصن حصین و قلعهٔ محکم و استوار و رزین است و ارجمندی دین و ایمان و طرق امن و امان و آسایش رهروان. نظام و قوام امر لشکریان به خراج و باج است که دریافت گردد تا قوت کار آن‌ها بگردد و رفع حاجت ایشان بنماید و از عهدهٔ حملهٔ دشمن برآیند. و نظم کار سپاه و مالیات‌دهندگان به قضات و عمال و کتاب است؛ چه امور و اعمال آن‌ها از خصوصی و عمومی به حکومت و احکام و عقد معاملات و کتابت صورت گیرد و معنی پذیرد. و منافع هر دو صنف به دست این طوایف مرتب شود و به توسط آن‌ها به مال و ملک خود مطمئن و از تعدی و ظلم ایمن گردد. مبنای راحت و فراغت جمیع طبقات مذکوره را استحکامی نیست مگر به جماعت تجار و مردمان صنعت‌کار که از اقصای ممالک جلب هر گونه قماش و متاع نمایند و از صنایع ایشان اهالی بلد و قصبات بیاسایند و بازارها را بیارایند و اسباب کارخانه‌جات را بیفزایند. اما طبقهٔ پست که محتاجان باشند سزاوار است که دارندگان به دستگیری ایشان پردازند و نگذارند که یکباره درمانند. خدای‌تعالی برای هر طبقه اندازه‌ای قرار داده، هر یک از رعایا را به والی آن قدر حق است که کار او به اصلاح گراید و با فساد سر ننماید. ای مالک! هر وقت خواهی که یکی را مأمور امری نمایی، آن کس را اختیار کن که از خدا بترسد و مطیع و پیرو پیمبر و امام باشد با دامن پاک و حلم کامل که گاه خشم تند نرود، اگر عذر گناه آرند بپذیرد، با ضعفا به رقت عمل نماید و از عهدهٔ جلوگیری اقویا برآید. از این طایفه، صاحبان حسب و نسب و آن‌ها را که از خاندان کرم‌اند برگزین و اشخاصی که به بزرگی خو کرده‌اند مزیت ده و زمره‌ای را که اهل سربلندی و شجاعت باشند برتری نه! چه صاحبان این خصال جامع انواع کرامت‌اند و دارای اقسام مکرمت. در پرسش حال ایشان چنان باش که پدر و مادر شایسته و در خور است؛ اگر تقویتی به ایشان کنی پیش خود چیزی مپندار، هر وعده که به آن‌ها دادی وفا کن! این تفقدات آن طایفه را بر آن وادارد که دلالت و راهنمایی خود را از تو دریغ ندارند و در حق تو گمان نیک برند. ای مالک! سرداری عسکر کسی را شاید که با لشکریان در مال خود مواسات کند. علاوهٔ راتبهٔ مقرره، به هر یک آن قدر عطا و احسان نما که بتوانند بستگان و متعلقان خود را آسوده دارند. چون این سلوک را دیدند، البته ایشان هم در جهاد یک دل و یک جهت مطیع فرمان تو گردند. در این وقت که از تو محبت دیدند زوال سلطنت نخواهند و انقراض او را آرزو نکنند. آن‌ها را وسعت ده و بر حسن خدمت‌شان آفرین گوی! قدر و مقام جمله را ظاهر ساز! زحمات هر یکی را به زبان تمجید کن! چه تمجید و اظهار آن دلیران را به کار وادارد و ساکن را نیز بر سر غیرت آرد. باید کار هر کس را به او بشناسانی، رنج این را نسبت به او ندهی، مبالغهٔ بی‌حد ننمایی، یعنی نه از آن بکاهی، نه از این بیفزایی! زحمت بزرگ را که جاه بلند ندارد کم ننگری و اگر امر خطیری روی نمود و تدارک او مشکل شد و ندانستی چه کنی، او را به خدا و رسول بازگذار که خدای تعالی فرموده: «یا ایهاالذین آمنوا اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی‌الامر منکم. فان تنازعتم فی شیء فردوه الی الله و الرسول». ای مالک! برای حکومت شرع و انجام مهام قضا کسی را انتخاب کن که در حقیقت بر دیگران برتری داشته باشد. از عمل عمال قضا و حکام شرع خبر گیر و مفتخر. خفی بگذار! در معاش ایشان نیز وسعت ده تا راه عذر و بهانه قطع شود، خلاف نکنند. از مردم رشوه‌خوار و اشرار [برحذر باش] که گرفتار اغراض بدکاری به هوای نفس در آن عمل کنند و دین خویش را دست‌آویز نموده دنیاطلب‌اند. چون و چنان باید به نظر داری و عمال را پیش بیازمایی بعد از امتحان مأمور نمایی! مخصوصاً چیزی که باید به نظر آری این است که کسی را به گرفتن هدیه با میل خود به کاری نگماری! ای مالک! برای صاحبان حاجت، یعنی اشخاصی که با تو کار دارند، وقتی معین کن! و آن وقت که در مجلس نشستی بار عام ده و خود را مهیا در شنیدن مطالب عامه دار و بزرگی خوف و هیبت نگردد. زبانشان گرفته نشود تا بتوانند با جرئت تمام درد خود را بگویند. ای مالک! اگر عارضی از شرط ادب قصور ورزد به رویش میار! ای مالک! بیگانه تفاوت مگذار: رعیت در حق خود با سلطان درجهٔ مساوات دارد.»

اگر جمیع فرمایشات حضرت امیرالمؤمنین - علیه‌السلام - را تفصیل دهد و تشریح کند معلوم خواهد شد که دستورالعمل‌های از بن متین آن جناب را اهل فرنگ مو به مو ترجمه کرده و عمل نموده و به این سعادت و نیک‌بختی رسیده‌اند. خاک بر سر ما که نام خود را مسلمان نهیم و این‌ها را قانون فرنگی نام کنیم و پنج روز که در فرنگستان مانده از جهالت به حقایق احکام شریعت، متعرض مذهب و آیین خود شویم و شریعت مطهره را به قسمی مغایر قانون قرار دهیم که اگر این را بگیریم باید آن را فروگذاریم یا سی هزار مسئله از شریعت محو کرده بیندازیم. اگر در ما ذره‌ای از ادراک باشد خواهیم دانست نمازی را که به ما امر کرده‌اند روزانه پنج نوبت بخوانیم چنانچه از روی صحت و درستی - چنانچه مأموریم - به جا بیاوریم، دیگر ما را احتیاج به قاضی و حاکم و داروغه و فراش نخواهد ماند، زیرا که در محکم کتاب خود فرموده «ان الصلوة تنهی عن الفحشاء و المنکر». نمازگزارنده به مال مردم تعدی نکند، باید جا و جامهٔ او غصبی نباشد. اگر مقروض است پیش از نماز ادا نماید که بدون ادای قرض با استطاعت، نمازش درست نیست و از آن کسی که قادر بر ادای دین خود نباشد هرگز مطالبه نکند و مردمان را بر نیکی تحریص و از طریق خلاف منع سازد، مساوات و مواسات را پیشه کند، ردای کبریایی از تن بیرون آرد، قبای تواضع و فروتنی در بر نماید؛ با عبد و مولی، پادشاه و گدا سالک یک طریق گردد؛ از دروغ‌گویی و مردم‌آزاری بر حذر شود بلکه به هیچ ذی‌روحی آزار و جفا جایز ندارد. اگر انسان انسان باشد سر مویی تخلف از مقام انسانیت نورزد؛ زیرا امر خدا و رسول به مساوات است؛ از برتری جستن به نوع بشر شریعت نهی فرموده. با برادران مؤمن هم‌رنگ باید شد! شرع محمدی مستمر الی یوم‌القیامة باقی است. مولوی در مثنوی چه خوب سروده:

از علی آموز اخلاص عمل شیر حق را دان مبرا از دغل!

تا جدا گردانَدش سر از بدن او ز غصه زد بر او آب دهن

چون که خیو انداخت بر روی علی افتخار هر نبی و هر ولی

ذوالفقار انداخت از دست و نشست ترک قتلش کرد و شد از شوق مست

گشت حیران آن مبارز زین عمل از نمودن عفو و رحمت بی‌محل

گفت: بر من تیغ تیز افراشتی از چه افکندی، چرا بگذاشتی؟

گفت: من تیغ از پی حق می‌زنم بنده حقم نه مأمور تنم

سلطان اولیا و شخص اول مخلوقات خدا این نوع سلوک و رفتار می‌فرماید. پیروانش را سزاوار نیست که اعتراض بر قول و فعل آن سرور نمایند؛ بلکه واجب است که کردار و رفتار خود را شبیه آن بزرگوار سازند. پس معلوم شد که نمازگزارنده به هیچ چیز محتاج نیست. اما نماز، نه آن‌که سر به زمین و ته به هوا کند یعنی عبادت به خدا کند. خدا به نماز و روزهٔ کسی محتاج نیست؛ هر چه امر فرموده صلاح عباد در اتیان به آن و هر چه نهی نموده مصلحت بندگان در ترک آن است. از دولت و ملت ژاپون باید عبرت گرفت که به چه اندازه در دین بت‌پرستی خود راسخ هستند. با وجودی که آن‌ها تمام قوانین خود را از فرنگستان آورده و در ملک خود مجری داشته و مقتدر بر هر چیز گشته‌اند و حال آن‌که ذره‌ای از بت‌پرستی ایشان هم نکاسته است.

قانون عبارت از اصول مملکت‌داری و لشکرآرایی و اخذ مالیات و حفظ حقوق رعیت و اجرای عدالت است. اما ما بیچارگان از آن‌جا رانده از این‌جا مانده «خسرالدنیا والاخرة» نه قانون می‌دانیم و نه شئونات مذهب می‌شناسیم. شریعت محمدی سهله و سمحه است. هر گناه تصور شود در مسلمانی ماست و الا «اسلام به ذات خود ندارد عیبی»؛ جمیع عیوبات در نفس ماست. ما ابداً نه از مسلمانی خبر داریم نه از لوازم شئونات ملیهٔ خود آگاهیم؛ نه حق خویش می‌شناسیم و نه حدود دیگران را می‌دانیم. ما از هیچ چیز خبر نداریم و اگر داریم هم محض قول است نه فعل و عمل. همین که چند نفر یک جا جمع شدیم بعد از صرف چند قدح بادهٔ ناب زهرمار نطق‌ها می‌نماییم و تأسف‌ها می‌کنیم: آوخ وطن ما خراب شد! ملت ما پست افتاد! امان از دست بعض صاحبان عمامه که عمامه را به تزویر غصب کرده و جز مسئلهٔ طهارت چیزی نفهمیده! مخرب حقیقی ملک و ملت بعضی از مزوران‌اند! از کسی شنیده نشد که بگوید: آوخ دولت ما بی‌قدرت گشته که حافظ مال و عرض و جان و ناموس ماست! حیف که وزرای ما غرق بحر معایب‌اند. از ترس بروز عیوبات خود به اصلاح ملایان مصنوعی نمی‌پردازند. معلوم است که حکایت این‌ها همان حکایت دزد و قاضی است که به یک نفر عالم گفتند: «فلان قاضی دزدی کرده»، گفت: «چنین مگو؛ بلکه بگو فلان دزد قضاوت می‌کند و الا قاضی دزد نمی‌شود.» هزاران دزد در لباس قاضی مترصد دزدی مال ملت و ناموس شریعت‌اند. به اصلاح آوردن ایشان ذمهٔ دولت و حکومت است. ولی اعمال امرای دولت چندان زشت است که از دزد می‌ترسند. زیرا اگر احیاناً دزد را مسئول دارند که: حق فلان مظلوم را چرا پایمال کردی و به چه دلیل از فلان ظالم رشوه گرفته حکم بر ابطال حق فلان مظلوم دادی؟ در جواب گوید: به همان دلیل و قانون که تو حق دولت و ملت را به فلان اجنبی فروختی و فلان حاکم جابر و ظالم که ظلم و طغیان او در نزد تو مکرراً به ثبوت رسیده باز تعارف گرفته، حکومت فلان شهر ارزانی داشتی! می‌خواهی که بی‌اعتدالی تو را یگان یگان بشمارم؟ «این ز ما و آن ز تو، رو دم مزن!» در این وقت مجادله به مصافحه انجامد. اگر وزرای ما دیانت و امانت را پیشه کار وادارند، بیخ ظلم کنده می‌شود؛ علمای حقانی - کثرالله امثالهم - را که حافظ شریعت و حامی ملت‌اند اگر تقویت کنند و قضات را از مردمان صحیح تعیین فرمایند، نه ناموس دولت بر باد می‌رود نه مال ملت تلف می‌شود. عموم در مهد آسایش می‌خسبند اگر حال بر این منوال بگذرد. چنانچه ذکر شد، دائم چند نفر از اشخاص بی‌وقوف همین که یکی از پاریس دیگری از اسلامبول و سومی از روسیه برگشت و بعض سخنان بی‌سر و دم را که طوطی‌وار از این و از آن شنیده‌اند به قالب زنند، رفته‌رفته مردم را از دین و مذهب بری خواهند نمود. یک نفر می‌خواهد [که] گریبان این‌گونه اشخاص را گرفته بگوید: ای نادانان! پنج سال اختیار ایران را به کف بی‌کفایت شما گذاشتیم، بسم‌الله! هر چه می‌توانید اصلاح کنید. آن وقت مانند خر در گل فرو خواهند ماند، و قوهٔ نطق کشیدن نخواهند داشت. وقتی بنده مسکو در منزل یک نفر فرنگی‌مآب مهمان بودم، سفره گستردند، شراب و مزه گذاشتند. یکی از فرنگی‌مآبان برخاسته نطق مفصلی از سخنان یاوه و هرزه ادا نموده و به سلامتی صاحب منزل باده نوشید. باز به سلامتی هر یکی از ارکان مجلس جداگانه قدح پیمود، کم‌کم به سلامتی داداشان و دوستان غایب رسید. در هر دور، از حب وطن حدیث می‌راندند و اشعار می‌خواندند؛ از عدم قانون در ایران شکایت‌ها می‌کردند، تأسف‌ها می‌نمودند. دو ساعت نگذشت یکی از نطق بازمانده مانند مرده بی‌حرکت و حس افتاد، دیگری را قی عارض گشته مجلس را ملوث نمود، سومی بنای عربده را گذاشت، بنده هم سیر اطوار و حرکات این مدعیان مدنیت و طالبان نظام و قانون را می‌نمودم و در گوشه‌ای خزیده بودم. در مجلس دیگر، قبل از آنی که بدین عوالم برسند، گفتم: ای نانجیبان یاوه‌گوی هرزه‌درای! چندین سال است که در این ولایت هستید، هنوز از صد یک قانون تجرع را یاد نگرفته‌اید، بدین هیکل منحوس و شمایل منفور و زبان ملوث دم از قانون و حب وطن می‌زنید و چنان می‌پندارید که با خشک کردن «م ق ع د» [مقصد] با کاغذ و تر کردن دهن با شراب انسان کامل شده‌اید!

İnsan olan gərək xalqı yaxşılığa yönəltsin, onları pis yoldan çəkindirsin, hamı ilə eyni tərzdə bərabərliklə rəftar eləsin, təkəbbür geyimini əynindən çıxarıb, təvazö və mehribanlıq paltarını geysin, ağa ilə, nökərlə, şah və gəda ilə bir cür rəftar eləsin. Yalan danışmaqdan, mərdümazarlıqdan uzaq gəzsin, heç bir canlıya azar-əziyyət verməyi rəva görməsin. Əgər insan, insan olsa, ondan bir tük ucu qədər insanlığa xilaf olan əməl baş verməz....

Qanun ölkəni idarə eləmək, qoşunu nizama salmaq, vergi toplamağı qaydasına qoymaq, təbəələrin hüququnu qorumaq və ədalət bərqərar etməkdən ibarətdir....

Biz nə öz milli şüurumuzdan, iftixaratımızdan xəbərdarıq, nə də öz hüququmuzu tanıyırıq.

Özgələrin də həddini və hüququnu bilmirik. Bunlardan bir şey anlasaq da yalnız sözdədir, əməlimizdə və rəftarımızda ondan əsər yoxdur. Elə ki, neçə nəfərimiz bir yerə toplaşdıq, iki-üç piyalə doldurub boşaltdıqdan sonra nitqimiz açılır. Vətənimizin xarablığına təəssüflər eləyirik, millətimizin geridə qalması üçün ax-vay edirik, əmmamə sahiblərinin əlindən əl-aman çəkirik, deyirik ki, onlar əmmaməni hiylə ilə qəsb ediblər, təharət məsələlərindən başqa heç bir şey anlamırlar. Ölkənin və millətin pis günə qalmasının əsil səbəbləri bu hiyləgərlərdir.

Təəssüflər olsun ki, heç bir kəsdən eşitmədik ki, desin: va həsrəta ki, bizim canımızın, malımızın, irzimizin, namusumuzun qorucusu olan dövlətimiz zəifləmişdir. Heyif ki, bizim nazirlərimizin min eybi var. Öz eyiblərinin üstünün açılmasından qorxub bu əldəqayırma mollaların cilovunu çəkmirlər. Məlumdur ki, bunların işi oğru ilə qazinin məsələsinə oxşayır. Bir alimə gəlib dedilər: "Filan qazi oğurluq etmişdir". Alim dedi: "Elə demə, de ki, filan oğru qazilik məsnədində əyləşmişdir. Yoxsa qazi oğru olmaz". Minlərlə oğru qazi cildinə girib millətin malına, şəriətin namusuna göz dikmişlər. Onları silib-süpürmək dövlətin, hökumətin vəzifəsidir. Lakin dövlət başçıları və hakimlərin sabiqəsi o dərəcədə xarabdır ki, oğrudan qorxurlar. Ona görə ki, əgər, misal üçün, bir oğrunu tutub desələr ki, filan məzlumun haqqını nə üçün pamal elədin? Yaxud nə üçün filan zalimdən rüşvət alıb filan məzlumun haqsızlığına hökm verdin? Belə olduqda oğru deyəcək: haman dəlil və qanunla ki, sən dövlətin və millətin hüququnu filan əcnəbiyə satdın və oğurluğu, zülmü və təcavüzü dəfələrlə sübuta yetişmiş filan hakimdən rüşvət və peşkəş alıb yenə də filan şəhərin hökumətini ona tapşırdın. İstəyirsənsə, sənin haqsız hərəkətlərini bircə-bircə üzünə sayım. Bəli, sən açma, mən də ağartmayım. Yoxsa açaram sandığı, tökərəm pambığı!

Belə olduqda münaqişələr öpüşüb və görüşməklə qurtaracaq.

Bizim nazirlərimiz dəyanət və əmanətlə işləsələr zülmün kökü kəsilər. Millətin hamisi olan həqiqi alimlar hümmət eləyib qaziləri pak və təmiz adamlardan təyin etsələr, nə dövlətin namusu bada gedər, nə də millətin malı tələf olunar. Hamı asayiş və rifah içində yaşayar. Yoxsa vəziyyət belə gedərsə, qeyd etdiyimiz kimi, daima hər şeydən xəbərsiz adamlardan bir neçəsi, birisi Parisdən, o birisi İstambuldan, üçüncüsü Rusiyadan qayıdan kimi, ondan-bundan eşidib tutu quşu kimi əzbərlədikləri mənasız sözləri bir-birinin quyruğuna bağlayacaqlar. Bir adam bu kimi adamların yaxasından tutub deməlidir: "Ay anlamazlar, İranı beş il sizin bacarıqsız əlinizə tapşırdıq, bismillah, əlinizdən gəlirsə onu islah edin". Onda palçığa batıb qalan eşşək kimi mat və məbhut qalacaq, heç bir söz deməyə qadir olmayacaqlar....

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

Poems by other poets