نخستین صفات مروجین هر قانون، در هر دین و مذهب و قوم و ملت که باشند، امانت و دیانت است و باید با اعتقاد پاک و استواری در دین و مذهب خود قانون را برای رواج آیین خویش مجری بدارند؛ و الا برای بی‌دین و لامذهب نه قانون لازم است، نه نظام. چه اولین مرتبهٔ بی‌قانونی و بی‌نظامی سهل گرفتن احکام مذهب است، و حال آنکه قانون و نظام برای حفظ شریعت و محافظت طریقت و نگاهداری معابد و صیانت احکام کتاب آسمانی است؛ و تربیت لشکر به جهت جهاد و دفاع هجوم اعادی می‌باشد. اگر گفته شود: قانون به جهت حب وطن و حفظ آن است، خواهم گفت: ابداً! سربازان، بلکه غالب رجال بزرگ طبقات مختلفهٔ ما، هنوز اسمی از حب وطن نشنیده و رسمی از آن را نفهمیده‌اند؛ و کلیه از این عوالم دورند، ولی نتایج حسنه قانون شامل حال وطن خواهد گردید.

بالجمله عنان سخن از دست رها شد، باز بر سر مطلب خود رویم.

قانون و اجرای آن در ایران هم مشکل است و هم آسان. آنکه مشکل است و بلکه در نهایت اشکال و سختی، به جهت اجرای آن کرورها پول لازم و قتل نفوس کلی در پیش می‌آید؛ اما آن‌چه آسان است نه پول لازم دارد، نه از دماغ یک نفر خون می‌آید. مشکل آن است که وزرای ایران خواسته باشند با عقل و رأی خود قانون ترتیب داده بگذارند. آسان آن است که اهل مغرب دویست سال زحمت کشیده، خون جگر خورده، نفوس تلف کرده قانونی مرتب داشته، اکنون با کمال فراغت و سهولت اجرا می‌دارند. او را ترجمهٔ درست نموده، فوراً بعضی جهات که برای ایران منافی است حک و اصلاح کرده به موقع اجرا گذارند. برای ایضاح مطلب چند سطر از نگارشات شخص معلومی در این‌جا بیان شود، تا معلوم گردد که اصل مطلب جز این نیست و نخواهد بود. شخص معلوم چنین می‌نویسد:

در این اوقات، بعضی از وزرای ما خوب فهمیده‌اند که حفظ دولت ایران ممکن نیست مگر به تأسیس قوانین دولتی، و لکن اغلب بزرگان ایران اصلاً نفهمیده‌اند که یافتن قوانین چه قدر مشکل و چه قدر معظم است. خیالشان بر این است که هر صاحب عقل مقتدر است به افکار خرد قانونی مرتب داشته مجری دارد. این مراتب سهو بلکه خبط را شرح نمی‌دهم، لکن این‌قدر عرض می‌کنم که ارتباط و ناظرات قوانین به حدی باریک است که دقایق این ارتباط و ناظرات را دیدهٔ عقل خردبین از درک رموز آن عاجز و فکر بلند پرواز به معارج آن نتواند رسید. حکمای با معرفت و عقلای با مدرک، از سه هزار سال [پیش] تاکنون با تیشهٔ اندیشهٔ افکار خیلی دل خراشیده و مو شکافی کرده‌اند که اگر عقلای حالیه جمع شوند در باب قوانین دولتی یک سطر بر آن نتوانند افزود و یا کم کرد؛ و هر چه بگویند یا از دایره خارج و یا تکرار خواهد بود. به هم بست کردن هر قانون دولتی اقلاً دویست سال طول کشیده، اگر خسارت و صدماتی که به جهت تأسیس قوانین دولتی بر ملت فرنگ وارد آمده حساب کنیم، در انگلتره [انگلیس] و فرانسه سر هر سطری از سطور اصول قوانین اقلاً ده کرور مصرف برداشته. با وصف این مراتب، یک وزیر ناخواندهٔ ایرانی پیش خود می‌نشیند و بهترین قوانین را رد می‌کند؛ در آن واحد، عجیب‌تر این‌که می‌خواهد در همان مجلس در مقابل قانون فرنگ قانونی ترتیب دهد بهتر از آن؛ و متصل می‌گوید: «فرنگیان که نظامات را از آسمان نیاورده‌اند!» متوقع‌ایم که این عقل و شعور را قدری صرف فرمود، تلگراف، تلفون، عکس و امثال آن را ایجاد کنید.

اگر مقتدر بودم این اشخاص با شعور را یک جا جمع کرده و تا شش ماه مهلت‌شان می‌دادم که معنی «پول کاغذ» را به من حالی نمایند؛ نه معنی پول کاغذ، اگر بگویم: «شمع گچی درست کنید!» خواهند گفت: «ما به روسیه نرفته و یاد نگرفته‌ایم.» ولی اگر گویند: «ایران که یک مملکت وسیع بزرگ است نظم دهید!» فوراً آواز برآرند که: «حاضریم و بهتر از همه از عهدهٔ این کار توانیم برآمد.» اگر از ایشان بپرسند: «شما که علم شمع‌ساختن را نخوانده‌اید، مقنّنی که صدها علم لازم دارد در کجا خوانده‌اید؟» خواهند گفت: «از روی عقل ترتیب خواهیم نمود.» و اصل سهو در این‌جاست که خود را عاقل می‌دانند، در صورتی که تصدیق به بی‌علمی خود هم می‌کنند. عجب این است که تا حال ندانسته‌اند در این مراتب علم لازم است نه عقل. خداوند عالم با همه قدرت، خلقت اشیا را به علم نسبت می‌دهد، نه به قدرت. «و هو بکل خلق علیم» می‌فرماید. پس معلوم است که بی‌علم، خلقت و ایجاد هیچ چیز میسر نیست. اگر عقل آحاد یک ملت از افلاطون هم بیشتر باشد، باز بدون تعلیم قرن جدیده نخواهند دانست ادارهٔ شهر و معنی بلدیه و مجلس چیست. باز هزار سال دیگر شهرهایشان به همان بگلربیگی اداره خواهد شد. اعظم موانع ترقی ایران این است که وزرای ما عقل خود را ترجیح بر علوم و فنون فرنگستان می‌دهند. هر وقت که وزرا بر عظمت این اشتباه خود ملتفت شدند، در یک ماه ایران نظم خواهد گرفت. هیچ جای شبهه نیست که وزرای ایران اشخاص عاقل و ادیب با کمال هستند و هر کدام چند صد شعر عربی حفظ دارند، ولی با کمال فروتنی رعیت از ایشان استدعا می‌نماید که این عقل را در تنظیم امور دولتی صرف نفرموده در جای دیگر صرف فرمایند. در چندین قرن با عقل کار کرده صرفه‌اش را برده و لذتش را چشیدید، کفایت می‌کند!

من نمی‌گویم «حاجی میرزا آقاسی» عقلی نداشت و یا این وزیر «نوری» ظلمانی بود، من می‌گویم چون علم مملکت‌داری نخوانده خاک ایران را بر باد کرد. حال اقتضای مروت این است که به عقل وزرای خود قانع نشده قدری هم از علم وزرای خارجه استعمال نماییم. مقصود از این تفصیل این است که ایران نظم و نظام نمی‌گیرد مگر در صورتی که دستگاه دیوان نظم بگیرد. نظم دستگاه دیوان موقوف به دو مطلب است: یکی این‌که اولاً بدانیم نظم لازم و ضرورت است، با نه؛ دوم آنکه در صورت لزوم نظم بدانیم که به چه وجه توان این دستگاه را نظام داد. پس از تفهیم این دو صورت، مطلب آسان می‌گردد؛ اگر مطلب آخری اختیار شود، دور نیست که دولت ایران سی سال دیگر در تردد بماند. آنچه اولی است امرای ایران هنوز منکر لزوم این دستگاه هستند. البته آنان منافع شخصی خود را ملحوظ می‌دارند و از منافع نظام مملکت صرف‌نظر می‌نمایند. اگر از هزار یک معایب دستگاه دیوان را ملتفت می‌شدند، ممکن بود که تغییر این دستگاه را به دعا از خدا بخواهند. از وزراء ایران، بعضی صاحبان غیرت و طالبان نظم بودند لکن عوض این‌که احوال نظم را ملتفت شوند، غیرت و خیالات خود را مدت‌ها صرف فروعات جزئی کردند. نظم ایران موقوف به فهمیدن همین مطلب است. هر کس این مطلب اهم را در افکار وزرای ایران جای داد، خدمت بسیار بزرگ به دولت ایران کرده است. جای انکار نیست که در اواخر بعضی از اولیای دولت به جهت نظم ایران خیالات عالی بروز داده‌اند و تدابیر با معنی برده‌اند لکن نتیجهٔ این تدابیر یا غیر معمول ماند و یا موجب خسارت دولت شد. چون دستگاه نظم نداریم، ده بار حکم کردند نوکر زیاد نگاه ندارند؛ در این باب چند دفعه شور و مشورت کردند و قرار قطعی دادند. چرا این حکم مختصر و جزئی با وجود آن تأکیدات معمول نگشت؟ معلوم می‌شود که دستگاه بی‌نظم است، وضع دیوان ما ناقص است.

اگر معادن زغال را راه اندازیم، سالی ده کرور منفعت دولت خواهد شد، اما با این وضع دستگاه دیوان محال است بتوان یک دستگاه چرخ آبکشی ترتیب داد. اگر گرگان را آباد کنیم نظم ترکمان آسان شود. ولی نمی‌شود. چرا؟ نظم دستگاه نداریم. اگر بخواهیم افواج ما مثل افواج فرنگ شود و صدها معلم بیاوریم محال است. محال چرا؟ دستگاه دیوان نداریم. مالیات ما از این زیاده‌تر ممکن نیست شود، چه اگر زیاد اخذ شود مایهٔ هزار اشکال می‌گردد. به چه جهت؟ دستگاه دیوان نداریم. یک وقت می‌بینی وزراء ما گویا به تعلیم فرنگ معتقد شده از فرنگستان معلم برای سرباز می‌آورند، ولی از جانب دیگر منکر علم وزارت فرنگ هستند، گویا علوم و فنون وزارت را از مشق سربازی هم بی‌مایه‌تر دانسته‌اند و چنان پندارند که ادارهٔ بلدیه باید به اصول تاتار باشد، مالیات را باید مانند چنگیز بگیرند. در هیچ مملکت هیچ پادشاهی به قدر پادشاه ایران احکام صادر نمی‌کند. چرا؟ دستگاه دیوان ندارد.

در ایران تحصیل هیچ منصب وابسته به هیچ شرطی نیست و هیچ کس نیست که بفهمد دولت ایران طالب چه هنر است. اهل ایران از ملل فرنگ قابل‌تر و مستعد تعلیم هر علم هستند. اما به واسطهٔ عدم تعیین شرایط استحقاق نمی‌دانند که استعداد خود را در چه علم بروز و ظهور دهند و به تحصیل علم بر شوق و ذوق همه کس بیفزایند. اصلاح این عیب بزرگ با تأسیس دارالفنون نمی‌شود. تحصیل مناسب را باید مشخص نمود، یعنی قانون گذاشته شود که کسی به فلان رتبهٔ عالیه و منصب عروج نتواند کرد الا به تحصیل فلان علوم، «المعروف به قدر المعرفه». این قانون را اگر تا ده سال به موقع عمل گذاشته مجری بدارند، بعد از ده سال خواهند دید در خاک پاک ایران چه قدر ارباب عقل و درایت و عالمان با کفایت و تمیز اظهار حیات نمایند. چون همه میل و محبت به علوّ جاه و پول دارند و همگی طالب‌اند مواجب ده را به پنجاه رسانند و از عهدهٔ پست به بالا روند. اگر این مراتب بسته به وجود علم شود، درجات علمیهٔ رجال ما از هر طبقه ترقیات محیرالعقول خواهد نمود. لکن اکنون که بنده یک پسر فرزانه دارم، نه او فکر تحصیل است، نه بنده در پی تشویق آن، به خیال این‌که سرتیپ شدن بسته به وجود هزار تومان و حکومت فلان شهر بسته به ده هزار تومان است، هر کسی مقتدر باشد نایل به مرام می‌شود، و الا فلا. و این چندان جای تعجب نیست. تعجب در آن‌جاست که با این حال می‌خواهیم در پاریس هم سفارت داشته باشیم، داخل در معادله و معاملات فرنگ هم باشیم. خلاصه، در ایران نهادن قانون آسان و بلاشک و شبهه مالیات اراضی را در دو سال چهل کرور می‌توان کرد، اما به شرط نظم و به شرطی که ولایت ایران را در تحت دستگاه نظام درآورده نفروشیم.

یک نفر حکیم انگلیس به پادشاه خود می‌نویسد: «اگر احیاناً تو را تنگدستی رخ نمود، اثاث سلطنتی را بفروش، زنهار حکومت و ولایت مفروش که به تجربه رسیده که عاقبت به خیر منجر نمی‌شود.» اما حکیم انگلیس در این‌جا سهو کرد، هزار سال است دولت ایران حکومت و ولایت‌فروشی را پیشه نموده، الحمدلله والمنه عاقبتش به شر منجر نگشت.

باری، بسیار دردسر دادم، من هیچ وقت این قدر چانه نزده بودم. چون در مارسیل چند نفر از نورسان ایران هستند که خود را عالم حکمی می‌دانند، هر شب از بیکاری در میان ما این صحبت‌های جنگ و جدل هست. رأی من غیر از رأی ایشان است. این است که عادت کرده‌ایم به یاوه‌گویی.»

حاجی محسن آقا گفت: «سرکار خان! حقیقتاً اگر سه شبانه روز از این مقوله صحبت فرمایید، بنده حاضرم به استماع نمودن. واقعاً بسیار خوش گذشت.»

خلاصه، بعد از صرف چای ساعت به هفت رسیده بود. خداحافظ گفته متفرق شدیم. در راه به رضا خان، محبت‌آمیز گفتم: «خان! واقعاً خوب صحبت کردید! حاجی محسن آقای ما هم معتقد بر این است که قانون در ایران مشکل است جاری شود، نمی‌توانند صورت دهند.»

گفت: «بابا جان! این‌ها همه بهانه است، برای نظامات درست است بسیار خون‌ها ریخته شده، زیرا که گاهی رعیت از قانون وحشت کرده وقتی رؤسای روحانی منکر قانون بوده و زمانی سلاطین قانون را منافی استقلال خود دانسته ضدیت کرده‌اند. امروز در ایران این ملاحظات به تجربه رسیده که سلطنت و استقلال پادشاه با قانون مشروطیت هزار مرتبه مشعشع‌تر و عزیزتر و با عزت‌تر از پادشاهی باربری است. رعیت هم خوب دریافته‌اند که رفاه حال و مکنت و دولت ایشان بسته به دستگاه قانون است و علما هم متحد هستند، زیرا احکام و اوامر خدا با قانون بهتر اجرا می‌شود و معطل نمی‌ماند. اگر عکس این را رأی دهند در میان مردم بدنام می‌شوند، عنود و خودغرض به قلم می‌روند؛ در این‌جا به جز چند نفر وزرای بی‌انصاف خائن که به مداخل خودسری ایشان از قانون نکث عاید می‌گردد و از چاپیدن رعیت باز می‌مانند و متضرر می‌شوند، هیچ‌کس منکر قانون مشروطیت مقدس خداپسند و محبوب‌القلوب نیست. همهٔ این‌ها عذر ناموجه است که می‌آورند. مشکل به نظر می‌دهند که مردم را به وحشت اندازند تا رغبت ننمایند که به منافع شخصیهٔ آن‌ها زیان وارد آید. به نظر بنده، اجرای قانون در ایران چنان سهل و آسان است که گویا می‌روی از دکان عطاری گزانگبین می‌خری. نان پخته است و قبای دوخته! می‌خواهی برو فردا کتب قوانین انگلیس را بیاور و ترجمه کن، دستگاه قانون را از دستگاه اجرا سوا کرده مجری بدار! آنچه نوشته‌اند اول خود و اولاد خود [را] تسلیم نموده سپس رعیت سر تسلیم به آستانهٔ آن می‌گذارد. خیال وزرا و حکام ما این است که حکم را خود بدهند، و فراش‌باشی‌شان اجرا کند. البته در این صورت مشکل است.»

باری، سر دوراهی رسیده از همدیگر جدا گشته خداحافظ کردیم.

Deyilsə ki, qanun, vətən sevgisi və vətəni qorumaq üçündür, onda mən deyərəm: heç vaxt belə deyil. Bizim sərbazlarımız, hətta müxtəlif təbəqələrə mənsub olan başçılarımızın əksəriyyəti hələ bu vaxtadək vətən sevgisi adını eşitməmiş, onun şərtlərini başa düşməmişlər və bütün bu bəlalardan xəbərsizdirlər. Amma qanunun yaxşı səmərələri vətənin halına şamil olacaqdır. Nə isə, sözün riştəsi əlimizdən çıxdı. Yenə də öz mətləbimizə qayıdaq.

Qanun vermək və onu icra etmək İranda həm çətindir, həm də asan. Çətin yolla gedərsə, onun icrası üçün kürurlarla pul xərclənər və külli miqdarda insan qanı axıdılar. Lakin asan yolla gedərsə, nə pul lazım olar, nə də bir adamın burnu qanayar.

Çətin yol bundan ibarətdir ki, İran vəzirləri öz ağıl və dərrakələri ilə qanun düzəltmək məşqinə düşələr. Asan yol isə odur ki, Qərb millətləri iki yüz il zəhmət çəkmiş, ürəkləri qanla dolmuş, çoxlu qurbanlar vermiş, nəhayət, bir qanun tərtib etmişlər, indi onu asancasına və fərağətlə icra edirlər. Onu dəqiq tərcümə etmək, İranın əhvalına münasib olmayan bir para yerlərini islah edib düzəltmək və icraya qoymaq lazımdır.

Mətləbi izah etmək üçün məlum bir şəxsin yazılarından neçə sətri burada qeyd edirik. Qoy hamıya məlum olsun ki, əsil mətləb bundan başqa bir şey deyil və başqa cür də olmayacaq.

Haman məlum şəxs belə yazır:

"Son vaxtlarda vəzirlərimizdən bəzisi yaxşı anlamışlar ki, qanun təsis etmədən İran dövlətini qoruyub saxlamaq mümkün deyildir. Lakin İran dövlət başçılarının əksəriyyəti qanun tapmağın nə dərəcədə çətin və məsul bir iş olduğunu əsla anlamamışlar. Belə xəyal edirlər ki, hər bir əql sahibi öz başından bir qanun düzəldib icraya qoya bilər. Bu fikrin tamamilə yanlışlığını, bəlkə də səfahətin nəticəsi olduğunu şərh etmək istəmirəm. Ancaq bunu ərz etməliyəm ki, qanunların arasındakı əlaqə telləri o dərəcə incədir ki, incəliklərə vara bilən əql onun rəmzlərini dərk etməkdə acizdir, yüksəkliklərə qanad çalan fikr isə onun zirvəsinə qalxa bilməz.

Üç min ildən bəri müdrik filosoflar və ağıllı adamlar hədsiz dərəcədə fikirləşmiş və dərinliklərə varmışlar. Belə ki, hal-hazırkı mütəfəkkirlər bir yerə toplansalar da, dövlət qanunları haqqında onların fikirlərinə nə bir sətir əlavə edə bilər, nə də ondan əksildə bilərlər. Hər nə desələr ya o çərçivədən kənar, ya da ki, onların təkrarı olacaqdır. Hər bir dövlət qanununu sistemə salmaq üçün azı iki yüz il vaxt lazım olmuşdur. Əgər dövlət qanunları təsis etmək yolunda Fransa millətinin çəkdiyi xəsarət və zərərləri hesablasaq, deməliyik ki, İngiltərədə və Fransada əsas qanunun hər bir sətri üçün heç olmasa on kürur pul məsrəf olunmuşdur. Bununla birlikdə İranın savadsız bir vəziri öz kabinəsində əyləşib Avropanın ən gözəl qanunlarını rədd edir. Təəccüblü burasıdır ki, elə haman məclisdə bircə anda firəng qanunu müqabilində başqa bir qanun düzəltmək istəyir, özü də bir ucdan deyir: "Firəngilər bu qanunları göydən ki, gətirməyiblər". Arzu eləyirik ki, bu həzərat əql və şüurlarını işə salıb teleqraf, telefon, fotoqrafiya və bu kimi şeylərdən də düzəldə idilər.

Gücüm çatsa idi, bu şüur mənbəyi olan həzəratı bir yerə toplayar, onlara altı ay möhlət verərdim ki, mənim üçün kağız pulun mənasını başa salsınlar. Kağız pulun mənası lazım deyil, əgər onlara desəm ki, parafin şamı düzəldin, onda deyəcəklər: "Biz Rusiyaya getməmişik və onu düzəltməyi öyrənməmişik". Lakin onlara İran kimi geniş bir ölkənin nizama salınmasını tapşırsan, o saat ucadan qışqırıb deyəcəklər: "Hazırıq, bu işin öhdəsindən hamıdan yaxşı gələ bilərik".

Onlardan soruşsan ki, axı siz şam qayırmaq əməlini təhsil etmədiyiniz halda, yalnız yüzlərlə elmə yiyələndikdən sonra müyəssər ola biləcək qanunvericiliyi harada öyrənmişsiniz? Cavabında deyəcəklər: "Ağıl üzündən qanun düzəldəcəyik".

Elə xəta burasındadır ki, onlar özlərini ağıllı bilirlər, halbuki elmsizliklərini təsdiq edirlər. Qəribə burasıdır ki, bu həzərat indiyədək bu həqiqəti anlamamışlar ki, belə bir məqamda ağıl yox, elm lazımdır.... Elmsiz heç bir şey yaratmaq mümkün deyil. Bir xalqın əfradının ağlı Əflatunun ağlından da çox olsa, yenə də yeni fənnləri öyrənmədən şəhər idarəsi, bələdiyyə və məclisin nə kimi bir məna daşıdığını anlamayacaq, min il bundan sonra da şəhərləri gördüyümüz bəylərbəyi vasitəsilə idarə olunacaqdır.

İranın tərəqqi etməsinin ən böyük maneələrindən biri budur ki, vəzirlərimiz öz ağlını Firəngistan elmləri və fənnlərindən üstün hesab edirlər.

Vəzirlərimiz bu baxışlarının nə qədər dayaz olduğunu başa düşsələr onda İran bircə ayın ərzində nizama düşər. Buna heç bir şübhə yeri yoxdur ki, İran vəzirləri ağıllı adamlardırlar, kamil ədibdirlər, belə ki, hər birisi neçə yüz beyt ərəbcə şer əzbər bilir, lakin təbəələr onlardan acizanə rica edirlər ki, bu ağlı dövlət işlərini nizama salmaqda işlətməsinlər, başqa bir yerdə sərf etsinlər. Neçə əsrdir ki, ağılla işlədiniz, onun xeyrini gördünüz, ləzzətini də daddınız, daha bəsdir!

Mən demirəm ki, Hacı Mirzə Ağası ağılsız idi, yaxud bu vəzir Nuri işıqsız idi. Mən deyirəm məmləkəti idarə etmək elmini oxumadıqlarına görə İran torpağını bada verdilər. İndi insaf belə tələb edir ki, öz vəzirlərimizin elminə qane olmayıb, bir qədər də xarici ölkə vəzirlərinin elmindən istifadə edək.

Bu təfsilatı söyləməkdən məqsədimiz budur ki, İranda dövlət dəstgahı nizama salınmayanadək nizam-intizam baş tutmaz. Dövlət dəstgahının nizama salınması iki məsələdən asılıdır: birincisi, nizam-intizamın lazım və zəruri olub-olmadığını bilməliyik. İkincisi isə nizam-intizam lazım olduqda bu dəstgahı nə yolla nizama salmağın mümkün ola biləcəyini başa düşməliyik. Bu iki cəhəti dərk etdikdən sonra məsələ asanlaşar. Sonuncu məsələ bəyənilərsə, İran dövlətinin otuz il də tərəddüd etməsi uzaq deyil.

İran dövlət başçıları hələ də belə bir dəstgahın lüzumunu inkar edirlər. Əlbəttə, onlar öz şəxsi mənafeyini nəzərə alır və məmləkətin nizama salınması xeyrini birdəfəlik unudurlar. Onlar indiki dəstgahın eyiblərindən mində birini lazımınca dərk edə bilsə idilər, onda bu dəstgahın dəyişilməsini istəməmələri mümkün deyildi.

İran vəzirlərindən bəzisi qeyrətli idi, onlar nizam-intizam tərəfdarı idilər. Lakin nizam-intizamın əsas şərtlərinə fikir vermək əvəzinə bütün səylərini və bacarıqlarını uzun müddət əhəmiyyətsiz işlərə sərf etdilər.

İranda nizam-intizamın yaradılması bu məsələnin dərk edilməsindən asılıdır. Bu mühüm məsələni İran vəzirlərinin beyninə hər kəs batıra bilsə, İran dövlətinə böyük xidmət etmiş olar.

Bunu inkar etmək olmaz ki, son vaxtlarda bir para dövlət xadimləri İranda nizam-intizam yaratmaq üçün yüksək fikirlər irəli sürmüş və mənalı tədbirlər işə salmışlar. Lakin nizam-intizam dəstgahımız olmadığına görə bu tədbirlər ya icra olunmadı, ya da nəticəsi dövlətə zərər vurdu. On dəfə əmr verildi ki, nökərlərin sayını azaltsınlar, bu haqda neçə dəfə oturub məşvərət elədilər, məsləhətləşdilər, qəti qərara gəldilər, bəs o qədər təkidlərə baxmayaraq, bu cüzi və kiçik hökm nə üçün icra olunmadı? Ona görə ki, dəstgahımızda nizam-intizam yoxdur, bizim dövlət dəstgahımız naqisdir.

Əgər daş kömür mədənlərimizi işə salsaq, dövlət ildə on kürur qazanacaq, amma dövlət dəstgahımızın indiki vəziyyəti ilə bir dənə su çəkən çarx qoymağa da qüdrətimiz yoxdur....

Bizim maliyyəmiz bundan artıq ola bilməz. Çünki bundan artıq vergi alınarsa min cür çətinliklərlə üz-üzə gələrik. Nə üçün? Ona görə ki, müntəzəm idarəmiz yoxdur. Bir vaxt görürsən vəzirlərimiz guya Firəngistan təlim və təhsil üsulunun yaxşılığına inanıb əsgərlərin təlimi üçün Firəngistandan müəllim gətirirlər. Amma o biri tərəfdən firənglərin nazirliyi idarəetmə elmini inkar edirlər. Bunlar nazirliyi idarəetmə elmini əsgəri təlimdən də əhəmiyyətsiz sayır və belə xəyal edirlər ki, şəhər idarəsi gərək tatarların üsulu ilə olsun. Vergini isə Çingiz kimi toplamalıdırlar. Heç bir ölkədə heç bir padşah İran şahı qədər hökm sadir eləmir. Nə üçün? Ona görə ki, idarə dəstgahı yoxdur.

İranda hər hansı bir rütbəni və vəzifəni ələ keçirmək üçün heç bir şərt lazım deyil. Heç kəs bilmir ki, İran dövləti öz qulluqçusundan nə kimi hünər tələb edir. İran əhalisi Firəngistan millətlərindən daha qabiliyyətlidir və hər hansı bir elmi öyrənmək istedadına malikdir. Lakin rütbə və məqam, bacarıq və istedad üzrə bölüşdürülmədiyinə görə onlar öz istedadlarını nə yolla və hansı elm sahəsində işlətməli olduqlarını bilmirlər. Onların elm təhsili üçün təşviq edilməsinə əsla fikir verilmir. Bu böyük eybi aradan qaldırmaq üçün darülfünun təsis etmək kifayət deyil. Əvvəlcə rütbə və məqam ələ gətirmək şərtləri müəyyənləşdirilməlidir. Yəni qanun verilib müəyyən edilməlidir ki, bir kəsin filan ali rütbəyə və dərəcəyə yüksəlməsi üçün filan qədər elmə malik olması şərtdir, yoxsa heç vəch ilə mümkün deyil. Şöhrət mərifətə görə olmalıdır. Bu qanunu onca il icra etsələr görərlər ki, bu müddət ərzində xaki-paki-İranda nə qədər bacarıqlı alimlər, ağıl sahibləri və işbilən şəxslər meydana çıxar. Ona görə ki, hamı yüksək məqama nail olmağa və pul qazanmağa can atar, hamı istəyər ki, onun məvacibi ondursa, əlli olsun, aşağı vəzifədədirsə, yuxarı məqama yüksəlsin. Əgər bütün rütbə və dərəcələr savad və bilikdən asılı olsa, bizim dövlət xadimlərinin elmi səviyyəsi, hər hansı zümrədən olur-olsun, xariquladə sürətlə tərəqqi edəcəkdir. Lakin indiki vəziyyətdə mənim fərasətli bir oğlum olduğu halda, nə o təhsil fikrindədir, nə də mən onu bu işə həvəsləndirirəm. Ona görə ki, sərtip olmaq üçün elm lazım deyil, min tümən pul lazımdır. Filan şəhərin hakimi olmaq istəsən onu da on mim tümən rüşvətlə yerbəyer etmək olar. Kimin bu pula gücü çatsa məqsədinə nail olar, əks təqdirdə mümkün deyil. Bütün bunlar o qədər də təəccüblü nəzərə gəlməməlidir. Təəccüblü burasıdır ki, bu vəziyyətimizlə istəyirik Parisdə səfirimiz də olsun, həm də Firəngistanın işlərində bizim də barmağımız olsun.

Xülasə, İranda qanun vermək asandır. Torpaqdan toplanan gəliri də iki il ərzində şəksiz-şübhəsiz qırx kürura çatdırmaq mümkündür. Amma nizam-intizam olmaq şərtilə. Bu şərtlə ki, İranın vilayətlərini tək-tək adamlara satmayaq, nizam-intizam dəstgahı ilə idarə edək.

Bir ingilis mütəfəkkiri öz padşahına yazır: Əgər işdir, sənə ehtiyac üz versə, şahlığın təməlini sat, amma, məbada hökuməti və vilayəti satma, çünki təcrübə göstərmişdir ki, bunun aqibəti yaxşı olmur.

Lakin ingilis mütəfəkkiri burada yanılmışdır. Min ildir ki, İran dövləti hökumət və vilayət satmağı özünə peşə etmişdir. Allaha şükür, heç aqibəti də pis olmamışdır.

Əlqərəz, sizə çox başağrısı verdim. Mən heç vaxt bu qədər uzunçuluq etməmişdim. Marsel şəhərində bir neçə nəfər yeni ərəsəyə gəlmiş iranlı var. Özlərini alim və mütəfəkkir hesab edirlər. İşsizlikdən hər gecə bu kimi söhbətlər və mübahisələrlə məşğul oluruq. Mənim mövqeyim və qənaətim onların mövqe və qənaətindən fərqlənir. Elə buna görə də boş-boş danışmağa adət eləmişik.

Hacı Möhsün ağa dedi:

“Cənab xan, doğrudan da, bu haqda siz üç gecə-gündüz danışsanız da mən qulaq asmağa hazıram. Həqiqətən çox xoş keçdi.”

Xülasə, çay içəndən sonra saat yeddiyə çatmışdı. Xudahafiz deyib dağılışdıq. Yolda Rza xana minnətdarlığımızı bildirib dedim:

“Xan, həqiqətən gözəl danışdınız. Bizim Hacı Möhsün ağanın da rəyinə görə İranda qanun işə salmaq arzusu çətin baş tutar, belə bir işi yoluna sala bilməzlər.”

Rza xan dedi:

“Ay baba, bunların hamısı bəhanədir. Bu qanun üçün, doğrudur, çoxlu qanlar axıdılmışdır. Ona görə ki, gahdan rəiyyət qanundan qorxmuşdur, bəzən də ruhani başçılarımız qanunu rədd etmiş, bir zaman da şahlar qanunu öz istiqlaliyyətlərinin əleyhinə bilib onunla ziddiyyətə başlamışlar.

Bu gün İranda belə bir mülahizə artıq sübuta çatmışdır ki, məşrutə qanunu ilə səltənət və şahın istiqlaliyyəti barbar üsulu ilə şahlıq etməkdən min qat parlaq, şanlı və şövkətlidir. Təbəələr də bu həqiqəti yaxşı dərk etmişlər ki, onların rifah halı, dövləti və sərvəti qanun dəstgahına bağlıdır. Din xadimləri bunun əksinə mövqe tutsalar, xalqın arasında bədnam olarlar, adları inadcılların və özbaşınaların sırasında çəkilər. Bir neçə insafsız xain vəzirdən başqa heç kəs hamının sevdiyi məşrutə qanununun əleyhinə deyil. Bu vəzirlər də qanun icrayə qoyulan təqdirdə özbaşınalıqlarını və rəiyyəti çapmaq ixtiyarını itirib zərərə düçar olduqlarına görə müxalifət edirlər. Bunların hamısı bəhanə qondarmaq və ortalığa daş dığırlatmaqdır. Məsələni çətin göstərirlər ki, xalqı qorxutsunlar, bununla da onların rəğbətini zəiflətsinlər və öz xüsusi mənafelərini qorumuş olsunlar.

Mənim nəzərimcə İranda qanunun icrası gedib əttar dükanından gəzəngəbin almaq qədər asandır. Çörək bişmiş və paltar tikilmişdir. İstəyirsən get sabah İngiltərə qanun kitablarını gətirib tərcümə elə. Qanunverici dəsgahı icra orqanlarından ayırıb, onu işə sal. Yazılan qanuna gərək hamıdan əvvəl qanun yazanlar özləri və onların övladları itaət etsinlər, ondan sonra bütün təbəələr ona tabe olacaqlar. Bizim vəzirlər və hakimlər isə istəyirlər hökmü özləri versinlər, fərraşbaşıları həmin hökmü yerinə yetirsinlər. Əlbəttə, belə olduqda iş çətinləşir.”

Elə buradaca iki yolun ayrıcına çatıb xudahafizləşərək ayrıldıq.

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

Mikado nitqinin tərcüməsi

ترجمهٔ نطق اعلی‌حضرت «میکادو»ایمپراتور ژاپون در اول روز تأسیس مجلس پارلمان، اعلان مشروطیت به ملت خوش‌عاقبت و ترک استقلال [استبداد] و شمه‌ای از وطن‌پرستی و جوان‌مردی ژنرال نوژو در جنگ «پورآرتور» و فدا کردن دو فرزند خود و پاداش مرحمت‌های پادشاه جوان‌بخت که به ملت مشهود فرموده بودند.

5 min
Yaponiyanın tərəqqisi və yapon qadınları

از این چند بیت مثنوی، از هزار یک تعریف و تمجید این ملت جوان‌بخت خوش‌عاقبت ژاپون، آن‌چه شاید و باید ثمرهٔ نطق اعلی‌حضرت «مقادو» چه درجه سبب ترقی محیرالعقول این ملت گشت مفهوم نمی‌شود، دریغ آمدم که در این موقع شمه‌ای از هزار یک ترقیات فوق‌العادهٔ این گروه خوش‌بخت را ذکر ننمایم.چون مقام اوج این طایفهٔ خلق‌الساعه گشته، زیرا که چهل سال پیش نه از ایشان اسمی و نه رسمی بود، مجهول عالم بودند، در اندک زمان چنان اوج کردند که عبرة للناظرین گشتند و سرانگشت عموم سیاسیون روی زمین به دندان حیرت گذاشتند، جهت عبرت هر قوم و ملت کرورها کتب تصنیف و تألیف کرده در مطبوعات عالم -به‌غیر از ایران- باب‌التجارای مفتوح شد؛ هر صاحب غیرت و حمیت جلدی خریده با کمال میل و رغبت به مطالعه‌اش می‌پردازد و این ملت به حدی در شرق و غرب عالم نام بلند حاصل کردند که اگر چنان‌چه «اویاما» سردار بری و «توغو» امیرالبحر را در پایتخت‌های امریک و اروپ به یک اطاق بگذارند و اعلان کنند که دیدار «توغو» و «اویاما» را نشان می‌دهیم به دخولهٔ یک تومان، از خُرد و بزرگ رغبت کرده دخولیه را داده و ایشان را می‌بینند و تماشا می‌کنند که در چه هیکل و قیافه هستند و ملیون‌ها از این‌رو ثروت می‌توان اندوخت و حال آن‌که غیر از جوهر بنی‌آدم چیز دیگر نیستند و کسانی هستند که پانصد تومان می‌دهند که نیم ساعت با ایشان مصاحبت نمایند و اشخاصی هستند که چندین هزار تومان مایه گذاشته این‌ها را دعوت می‌کنند به مهمانی. این شهرت و عزت حاصل نشده مگر از شاه‌پرستی و وطن‌دوستی و از حسن تربیت و علم اخلاق و دیانت و امانت ایشان که در نزد دوست و دشمن عزیز و محترم داشته نام نیکو در جهان به یادگار گذاشتند. چون از بنی نوع ما هستند، لازم آمد که ترجمهٔ حال ایشان تذکره شود به نام انسانیت، والاّ ما مأمور نیستیم اخلاق حسنه را در بی‌دینی دیده بپوشانیم. آیین و مذهب امری است که

18 min
Vətənə niyaz və nəsihətlər

ارباب دانش می‌دانند که در میان این ملت ز زن، مرد، غنی، فقیر، عالم، جاهل، شیخ و شاب چه شورش و غوغاست، چه دست و پا می‌زنند، عشق وطن پروانه‌وار چه‌سان‌شان به دور شمع سلطنت و حفظ استقلالیت دولت می‌گرداند. در کاغذ خود مادام اویاما می‌گوید: «۱۷۰۰۰۰ زن تربیت کردم که در پرستاری مجروحین مشغول‌اند.» معلوم است اعضای هیئت خیریه که مرکب از دویست و پنجاه هزار زنان است، هیچ‌یک به مفت اسم خودشان را اعضا نتوانند نهاد، از ده تا صد تومان باید پول بدهند تا آن‌که نامشان قید به دفتر و مفتخر شوند. بلی! در مقابل عشق حقیقی وطن هیچ‌جای تعجب نیست. این اعضا تمام درس خوانده و عالمه و از زنان کبار ملت‌اند. از طبقهٔ فقرا و همت و حمیت آن‌ها یکی را جهت نمونه ذکر نماییم: وقتی اعلان جنگ شد، یک نفر دهاتی رفت به دیوان‌خانه عرض نمود: «من می‌خواهم سرباز داوطلب باشم، جنگ بروم.» بعد از رسیدگی، جوابش دادند: «قانون اجازه نمی‌دهد و تو را قبول نتوانیم کرد، جهت آن که مادر پیری داری و تو را لازم است مواظبت حال مادر پیرت کنی.» هر چه اصرار کرد، ردش نمودند. مأیوس و غمین برگشت، در حالت یأس و گریه به مادر خود کیفیت را گفت: «چه شدی برادرم زنده بودی که من محروم از این فیض نماندمی؟ تمام رفقایم رفته فیض ثواب شهادت را در راه وطن دریافته، مرا به بهانهٔ آن‌که مادرت بی‌پرستار است محروم از این شرف ابدی نمودند.» این را می‌گفت و به های های می‌گریست، مادرش در اطاق دگر رفته کارد تیزی را حواله به دل پاک که از حب وطن پر بود می‌نماید و فریاد می‌زند: «بیا پسر جان! آن وجود که مانع از آرزوی قلبی تو بود از میان برخاست. بعد از مرگ من، عذری دیگر برای قبولی در سرای تر نماد. برو با دشمن وطن بجنگ!»بالجمله، این‌ها نه خودنمایی و نه برای مکافات دنیوی است، بلکه مذهب وطن‌پرستی و شاه‌پرستی ایشان است.

9 min
Xatəmül-ənbiyanın buyuruqlarından bir neçə kəlmə

مسلمم پس تصدیق درگه و بی‌گاه خروش و ولوله آرم چو گفت باید گاهبود مرا هنر و بخت، حسن نیز عیان علی‌الخصوص خلوصم سمر شده به جهان

3 min

Poems by other poets