ارباب دانش می‌دانند که در میان این ملت ز زن، مرد، غنی، فقیر، عالم، جاهل، شیخ و شاب چه شورش و غوغاست، چه دست و پا می‌زنند، عشق وطن پروانه‌وار چه‌سان‌شان به دور شمع سلطنت و حفظ استقلالیت دولت می‌گرداند. در کاغذ خود مادام اویاما می‌گوید: «۱۷۰۰۰۰ زن تربیت کردم که در پرستاری مجروحین مشغول‌اند.» معلوم است اعضای هیئت خیریه که مرکب از دویست و پنجاه هزار زنان است، هیچ‌یک به مفت اسم خودشان را اعضا نتوانند نهاد، از ده تا صد تومان باید پول بدهند تا آن‌که نامشان قید به دفتر و مفتخر شوند. بلی! در مقابل عشق حقیقی وطن هیچ‌جای تعجب نیست. این اعضا تمام درس خوانده و عالمه و از زنان کبار ملت‌اند. از طبقهٔ فقرا و همت و حمیت آن‌ها یکی را جهت نمونه ذکر نماییم: وقتی اعلان جنگ شد، یک نفر دهاتی رفت به دیوان‌خانه عرض نمود: «من می‌خواهم سرباز داوطلب باشم، جنگ بروم.» بعد از رسیدگی، جوابش دادند: «قانون اجازه نمی‌دهد و تو را قبول نتوانیم کرد، جهت آن که مادر پیری داری و تو را لازم است مواظبت حال مادر پیرت کنی.» هر چه اصرار کرد، ردش نمودند. مأیوس و غمین برگشت، در حالت یأس و گریه به مادر خود کیفیت را گفت: «چه شدی برادرم زنده بودی که من محروم از این فیض نماندمی؟ تمام رفقایم رفته فیض ثواب شهادت را در راه وطن دریافته، مرا به بهانهٔ آن‌که مادرت بی‌پرستار است محروم از این شرف ابدی نمودند.» این را می‌گفت و به های های می‌گریست، مادرش در اطاق دگر رفته کارد تیزی را حواله به دل پاک که از حب وطن پر بود می‌نماید و فریاد می‌زند: «بیا پسر جان! آن وجود که مانع از آرزوی قلبی تو بود از میان برخاست. بعد از مرگ من، عذری دیگر برای قبولی در سرای تر نماد. برو با دشمن وطن بجنگ!»

بالجمله، این‌ها نه خودنمایی و نه برای مکافات دنیوی است، بلکه مذهب وطن‌پرستی و شاه‌پرستی ایشان است.

نصیحتی کنمت بشنو و بهانه مگیر هر آن‌چه ناصح متفق بگویدت بپذیر

مگوی آن‌چه طاقت نداری شنود که جو کشته گندم نخواهد درود

چو دشنام گویی دعا نشنوی به جز کشتهٔ خویشتن ندروی

نخواهی که نفرین کنند از پسرات نکو گوی تا بد نگوید کسات

نباید که چندان تو بازی کنی که مر قیمت خویش را بشکنی

و گر تند باشی به گفتار و تیز جهان از تو گیرند راه گریز

مگوی و منه تا توانی قدم ز اندازه بیرون، ز اندازه کم

نه کوتاه‌دستی و بیچارگی نه زجر و تطاول به یکبارگی

مگو با بزرگان تو سخت و درشت که سندان نشاید شکستن به مشت

نخواهی که ضایع کنی روزگار به ناکار دیده مفرمای کار

رعیت‌نوازی و سر لشکری نه کاری‌ست بازیچه و سرسری

گر تنگ دستی مرو پیش یار وگر سیم داری بیا و بیار!

خداوند زر پر کند چشم دیو به دام آورد صخره جن و پریو

که گر روی بر خاک پایش نهی جوابت نگوید به دست تهی

پند سعدی به گوش هوش شنو ره چنین است مرد باش و برو

راز و نیاز وطنیه

ای عزیزان ما به غفلت خفته‌ایم خانهٔ دین را ز تقوی رفته‌ایم

نیست یک تن ره نماید بر صواب تا رهاند جمله ما را از سراب

کشتی ملت به طوفان اندر است در میان موج بی‌بال و پر است

نوح کو تا یابد این کشتی نجات خضر کو تا ره برد آب حیات؟

سلطنت نقصان گرفت از خودسری مملکت ویران شده گر بنگری

ای محبان وطن آه و امان رفت بر عیوق گرد خانمان

چارهٔ بیچارگی را چاره چیست قسمت ما در جهان آواره‌گیست؟

هان کجا رفتند آن جان‌های پاک از چه پنهان گشته اندر زیر خاک؟

می‌نخسبد یک کسی آسوده حال شد میان ما مگر قحط‌الرجال؟

گشته ایران سر به سر ماتم‌سرا بر وطن گویا به پا گشته عزا

ای وطن جان‌ها فدای خاک تو روح ما قربان نسام پاک تو!

گشته‌ای اجداد ما را رام‌گاه بوی عنبر می‌دهی هر صبح‌گاه

کحل عین از گرد راه کوی تو قوت روح ما شمیم بوی تو

دایماً بود اهل تو با عز و جاه حکمرانی کردی از ماهی به ماه

ای وطن وای طوطی شیرین‌سخن لب چرا بستی، شدی زار و محن؟

گو چه شد کشتی چنین پژمرده حال بابل‌آسا اوفتادی از مقال؟

گو بیا باد خزان افسرده ساخت لشکر دی بر گلستانت بتاخت

این روا نبود که زاغان جا کند جغد در گلزار تو مأوی کند

رخ بنه بر خصم خود فرزین بگیر تا سوارانت نباشد دستگیر!

بر پیاده رحم کن فیلان بران تا نسیم نصرتت باشد وزان!

سخت فرما عرصه‌گه پای ثبات شاید از جهدت نگردد شاه مات!

عقل کل دانای کان و مایکون رطب و یابس نبود از علمش برون

شد مخاطب از جناب کردگار کای محمد مشورت کن با خیار

«شاور هم فی‌الامر» فرمایم تو را بعد عزم خود، توکل کن مرا!

پس روا نبود که با نقصان عقل حکم فرمان نسپریم از روی جهل

پادشاها! ما به غفلت اندریم جز جهالت راه دیگر نسپریم

آن امینانی که در درگاه توست با خبر از گاه و از بی‌گاه توست

نیک بشناسند حال بی‌کسان واقف‌اند از کار این خونین دلان

می‌ندانم از چه رو دم نساورند تا رعیت از جهالت بر رهند؟

ما همه آوارهٔ کوی توایم بستهٔ گیسوی دلجوی توایم

این روا باشد که ما در بند سخت خارجی گردد به دورت نیکبخت؟

دشمن ما حکمران ما شود پردهٔ ناموس ما را بر درد؟

خائن دین و عدوی دولت‌اند جامع اخلاق زشت نکبت‌اند

جملگی دیوند آدم صورتان در لباس انس، شیطان سیرتان

بهر اغوای شهنشه برملا گسترند از هر طرف دام بلا

ثروت و سامان ما رفته به باد این چنین روزی کسی نارد به یاد

پادشه حافظ بود ما گوسفند حفظ باید کرد چوپان از گزند!

شهریارا حکم یزدان ره سپار مجلس شورا ده و قانون گذار!

از نخستین حکم قانون ساز کن بر تمدن بعد از آن آواز کن!

بیخ شوری بایدش محکم درست تا بُناد وی نگردد سخت سست

دولت ژاپون چو قانون بر نهاد نیکبختی بر رخ ملت گشاد

حکم شوری کرد در ژاپون اثر نام نیکش در جهان گشتی سمر

او به شوری یافت بر دشمن ظفر روس‌ها از خودسری شد در به در

رحم کن بر دیدهٔ گریان ما دود آه سینهٔ سوزان ما!

رسم شورای نبی را تازه کن بر رعیت لطف بی‌اندازه کن!

ما ز بی‌علمی زبون گشتیم و خوار دست خارج را بداریم اختبار

بین تو ژاپون را ز علمست این‌چنین برگشاده بیرق نصرت به چین!

انگلیس از حکم شوری بین چسان حکمرانی کرده بر هندوستان

دوستان تو همه شد شادمان خدنگ گردون را کشیده زیر ران

رسم سلطانی معارف پروری‌ست در زمین رسم عدالت گستری‌ست

ای معارف‌پرور نیکو خصال وی عدالت گستر فرخنده فال

من صلاح مملکت گفتم تمام نامه‌ام را ختم کردم والسلام

صحبت ناصحان نعمان

کسی که فرق بد و نیک از و نگشت پدید سخن درست بگویم نمی‌توانم دید

عیان نمایم از این نغز حرف، دانی چیست؟ حبیب کل خلایق، حبیب مخلص نیست

ولی موانست مردم اقتضا دارد ازین محبت مجعول بس خلل زاید(!)

هر آن‌که تخم وفا از ره نفاق افشاند به وقت خرمنش از سوی کشتزار بماند

در این زمانه، کسی نیست کاین به‌جا آرد که در نهایت کارش به کین سزا باید(!)

شویم آدم چو بر خوریم به یکدیگر به یکدگر بدهیم از ضمیر خویش خبر

درشتی تو و نرمی من گر انصاف است همان حکایت زرباف و بوریاباف است

یکی جنون بزرگی که نیستش ثانی مداخله‌ست به اصلاح جنس انسانی

ز صد عمل چو تو من نیز هر دمم آگاه که بود بهتر اگر رفته بود دیگر راه

نصیحتی کنمت بشنو و بهانه مگیر هر آن‌چه ناصح مشفق بگویدت بپذیر!

ز پشت مدعیت کمترک بکن غوغا به پشت دعوی خود ساعیانه‌رو دو سه پا!

چه سود از آن به تو، وز زحمتت چه منظور است؟ امید خیر ز کردار زشت بس دور است

کسان گرفته به دورت ندانم که چسان دهن دریده بگویند حرف در دیوان؟

کنند دخل به هر کار بلکه هر گفتار امید خیر محال است بلکه شر بسیار

هر آن که با سخن دیگران پشت قوی‌ست بدین قبیل فضولان ستیزه جایز نیست

به پیش من چو بیاید کسی به رنج و تعب به صحبتش همه در مغز می‌پزم مطلب

به پیش بندی خاموشی بلاهت او برونه بلکه کشد در دهان مرد سخن

کلام آن‌که به معنی نگشته آبستن به حرف‌های پر و پوچ بی‌فصاحت او

چو چوب خشک به مغز اندرون به رسم ثابت بسی لطیفه تدارک کند همیشه نکات

از آن‌گهی که خیال ضرر نهاده به سر به طبع مشکلش از هیچ‌چیز نیست اثر

به هر نوشته بخواهد گرفت عیب و عوار گمان کند که بود راستی به دانش عار

که بوده فضل و هنر بهر دیگران منصوص چو هست خندهٔ حیرت به ابلهان مخصوص

گمان کنند نپسندد تمام خلق اگر به سابرین همه خود را توان نهد برتر

به گفت‌وگوی هم ایراد نکته‌ها دارد به لفظ پایهٔ او سر فرو نمی‌آرد

به طبع او که به هر چیز خط و خال نهد سپند سوزی ناپاک‌تان فتیله دهد(!)

دلش بهانه شوخی دگر نمی‌جوید همین‌که دید کسش آفرین نمی‌گوید

ازین سبب همه تقصیر چاپلوسان است که کار زشت نه در طبع جملهٔ انسان‌ست

خطاست خواستن امروز هوش بیوست [!!] به عیب‌های بزرگی، که جای سرزنش است

تو همچو گل، همه آیین رنگ و بو داری چه گوش هوش به مرغان هرزه‌گو داری؟

توان شناخت به یک روز از شمایل مرد که [تا] کجاش رسیده است پایگاه علوم

ولی ز باطنش ایمن مباش و غره مشو که خبث نفس نگردد به سال‌ها معلوم

مگر به حکم شهی خاص گردد ز منسوب که شعرهای پسندیده یافت باید خوب

و گرنه فاش بگویم که شعر بی‌مغزند بساید آن‌که شاعران به دار کشند

ولی چه فایده؟ زیرا که خود همی کردم به یادم که زند غصه نیشتر هر دم [!!]

ز رتبتی که به من خانواده‌ام بخشید کم است پایه که زان پایه شأن من لغزید

ز زهره‌ای که بود پایهٔ سرافرازی نصیب من همه دانند پیشه‌اندازی

مگر ندیدی در آن جهاد مردانه که ضرب شست فتادند چون لوندانه؟

اگر ذکاوت من شد یقین به طبع سلیم نخوانده حکم کند ذوق من، چو هست حکیم

پس مداخله اندر بدایع اعمال به چهر فضل روم بیش در جواب و سؤال

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

Təbriz səyahətinin icmalı, 4

باری، از «مرند» نیز حرکت نموده فردای آن طرف ظهری وارد کنار «ارس» شده تا پای از رکاب خالی کردیم دیدم یکی در برابر ایستاده در نهایت تحکم گفت: «خان شما را می‌خواهد!»گفتم: «خان کیست و اسمش چیست و با ما چه کار دارد؟»

8 min
Təbriz səyahətinin icmalı, 5

نتیجهٔ سیاحت من این است که در تمام آن مملکت‌ها که از ایران دیدم در هیچ بلادی آثار ترقیات و تمایل به تمدن به نظرم نیامد که بدان خوش‌وقت شوم. در زراعت و تجارت بدان‌چه از نیاکان خودشان دیده‌اند قناعت دارند و جای بسی تعجب است که بدان یکی نیز مفتخرند که شیوهٔ اسلاف هنوز تماماً در میان ما مرعی است. اما از این طرف در تجملات بیهوده و فراهم آوردن اسباب تزیینات خانگی به درجه‌ای پیش افتاده‌اند که ابداً اجدادشان آن وضع را در خواب خودشان هم ندیده بودند. به جای ظروف مسین که از معمولات و مصنوعات وطن عزیز بود و یک‌صد سال به رفع احتیاج یک خانوادهٔ بزرگی به قدر دویست تومان از آن کفایت می‌نمود و در آخر هم از قیمت آن چیزی نمی‌کاست، امروز به دویست تومان یکپارچه چلچراغ خریده از سقف اتاق‌های خودشان می‌آویزند که به یک افتادن به جز از یک کلمهٔ «واه!» صاحبش را چیزی از آن باقی نمی‌ماند. واضح است که از تصور نیاکانشان امثال این چیزها هیچ وقتی نگذشته بود.یکی از این انبوه مردم، که علی‌الاکثر صاحبان املاک هم هستند، هیچ گاهی بدین خیال نیفتاده‌اند که از مملکت همسایه یک ماشین خرمن‌کوبی یا یک داس ماشین‌دار برای درودن غله یا این‌که یک ماشین گندم پاک‌کن برای نمونه خریده بیاورند در مزارع و دهات خودشان به‌کار وادارند تا محسنات آن‌ها را به رأی‌العین ملاحظه کنند. در تمامی این مملکت از شهرهای بزرگ گرفته تا قصبات و قریه‌ها دودکش یک ماشین و فابریکی دیده نمی‌شود که دودی از آن متصاعد گردد. و از هیچ طرف بانگ سوت و صفیر حرکت و ورود راه‌آهنی شنیده نمی‌شود. در هیچ شهری به نام دوایر دولتی عمارت بلند و باشکوهی نیست؛ از مکاتب دولتی و بیمارخانه در هیچ‌جا نشانی نمی‌توان یافت؛ در هیچ نقطه کومپانی و بانک که نمونهٔ ترقی و تمدن است مشهود نیست. کسی را پروای وضع مساجد نیست. مقابر بزرگان پیشین مانند سلاطین صفویه و غیره همه خراب؛ از زحمات نایب‌السلطنه عباس‌میرزای مرحوم و خدمات امیرکبیر میرزاتقی‌خان مغفور، که در راه ملک و ملت کرده و کشیدند، سخنی که دلیل قدردانی اخلاف باشد در میان نیست. نه نیکان را به رحمت یاد می‌کنند، نه بدان را به بدی نام می‌برند. ترک حقوق و قطع صلهٔ رحم و بی‌مروتی و عدم انصاف و بدخواهی همدیگر شغلشان است. ولی با این وضع چون پنج‌نفری یک‌جا گرد آمدند می‌گویند «ای بابا! دنیا پنج روز است باید فکر آخرت نمود.» اما همه دروغ به زبان می‌گویند و فعلاً منکرند. آن‌چه از خیالشان نمی‌گذرد همان پرسش روز حساب است. خیرات می‌دهند اما اطعام اغنیا می‌کنند نه فقرا. اعمالشان همه از روی ریاست. بی‌طمع و ترنع به احدی سلام نمی‌دهند. نماز جماعتی را که می‌کنند از پیش‌نماز توقعی دارند. اخلاق مردم چندان فاسد گشته که اصلاح آن مشکل می‌نماید مگر این‌که محض تسلی خودمان بگوییم «چنان نماند، چنین نیز هم نخواهند ماند.»

10 min
Təbriz səyahətinin icmalı, 6

باری، از مطلب دور ماندیم. ایرانیان، به اتفاق دانشمندان هر ملت، دارای استعداد فطری و هوشیار و قابل هر گونه ترقی و تمدن هستند. و در صورتی که تربیت و تعلیم شوند به وطن خودشان خدمات نمایان توانند نمود. برای اثبات این مدعا دلایل واضحه توان آورد. نخست با همهٔ دوری از علوم و فنون متداوله، پاره‌ای معمولات ایران را که نتایج فکر و خیال خود ایرانیان و اثر چیره‌دستی خود ایشان است در میان می‌بینیم که موجب حیرت و مزید استحسان دوست و بیگانه است. هر گاه این ملت نجیب ذات خودشان را به صفات علوم و فنون جدیده نیز آرایش بدهند، هر آینه یکی از اقوام متمدنهٔ باهوش و هنر روی زمین خواهند بود. همچنین است در تحصیل علوم. جمعی از نجبازادگان ایران را می‌دانیم که به مدارس متعددهٔ روس و فرانسه و انگلیس برای تحصیل داخل شده با همهٔ شدائد غربت و یگانگی در امر تحصیل گوی سبقت از بومیان ربوده‌اند. ولی با این‌همه استعداد مادرزاد، مطالعه‌کنندگان خواهند پرسید که چرا ایرانیان در همه‌چیز از سایرین عقب مانده‌اند. سبب آن معلوم است از نبودن مربی، از نبودن تربیت‌کننده. چنان‌که معلوم است در دستگاه حکومت ایران از یک عصر به این‌طرف علم و هنر ابداً طرف اعتنا نیست. شخص برای رسیدن به مراتب بلند یا باید به یک طرف بسیار قوی انتساب داشته باشد، یا صاحب پول زیاد. هر گاه از این دو وسیله بی‌بهره باشد، اگر در علم و هنر و کاردانی آصف زمان خود باشد، کسی به شأنش اعتنا نمی‌کند. شق ثالثی هم برای رسیدن به مراتب عالیه هست ولی از ذکر آن استحیا نموده درگذشتیم. در صورتی که شخص از این وسایل ثلاثه یکی را نداشته باشد باید چون گرفتاران امراض مسریه در خانهٔ خود نشسته در به روی خویشتن بربندد. چه [از] فضل و شهرت پدر البته حصه‌ای می‌رسد همان کافی است. در جایی که شمشیر سپهسالاری را به کمر پسر چهارده‌ساله ببندند و بدان نام بلندش خوانند، دیگر از آن ملک چه ترقی طمع و توقع توان داشت؟ از چهارده‌سالگی با وجود استعداد فطری تا مقام وزارت جنگ چهل سال راه است که چندین عقبات صعب‌المرور هم در مقابل دارد. از جمله شخص اول باید در یکی از مکاتب حربیهٔ مشهور تحصیل کرده شهادت‌نامهٔ آن‌جا را در درجهٔ نخستین بگیرد. بعد از آن، از نیابت اول افواج نظامیه گرفته به‌تدریج و ادای حسن خدمت، قطع مراتب کرده به سرهنگی، سرتیپی، میرپنجگی و امیرتومانی رسیده آن وقت که در صداقت به دولت و ملت و کارآگاهی و شجاعت بر همگنان فزونی گرفت، بلکه بدان مقام بلند نیز ارتقا جوید و بالاستحقاق دارای آن عنوان محترم گردد. اگر توجیه مناصب از ابن‌رو بودی، هر آینه مردم به امید رسیدن به مقامات بلند دولتی پی تحصیل علوم و فنون می‌رفتند که استحقاق خدمات دولتی را داشته باشند، آن وقت تمامی کارها نیز مرتب و به قاعده می‌شد. دولت قوت و مکنت حاصل می‌نمود. ملت نیز به افتخار و سربلندی زیست می‌کرد. مملکت هم آباد می‌گشت. از پریشانی و خواری امروزه هم نشانی در میان دیده نمی‌شد. هر گاه از کمر وزیر جنگ امروزه -که بزرگ‌ترین هنرش خوردن مواجب و مرسومی زیردستان و کاستن مقدار افواج و بریدن از مخارج لباس و خوراک و مهمات لشکری است- آن شمشیر [را] باز کرده لباس نظامی را از تنش برکنند، هیچ فضیلت و هنر ذاتی با او باقی نمی‌ماند. چه، هر چه دارد عارضی است. به یک حرفی دارای آن‌ها شده بود، به یک حرفی نیز از آن عاری می‌شود. تاریخ امثال صاحبان این‌جور مناصب عالیه را که بدون استحقاق به مقامات بلند رسیده‌اند خود نشان می‌دهد. سرگذشت آل برمک خود در نظر همه است. با این‌که جعفر برمکی در مدت حیات بند خود قریب به سی میلیون طلا از خزانهٔ مملکت بذل کرده بود، در یک روز که میل پادشاه رقت از او برگشت، سی شاهی پول سیاه نفت و بوریا گرفته او را با آن آتش زده خرمن حیات خود و بستگانش را به باد دادند. مدت‌ها اولاد و عیالش گرسنه و آواره ماندند. آن‌چنان عطای بی‌موقع را این‌چنین جزای سخت تعاقب نمود که هر دو خارج از قاعده و قانون بود. عجیب‌تر این‌که اکنون در ایران می‌خواهند هر وزیری را مدح و ستایش کنند می‌گویند در سخاوت ثانی حاتم است. بالعکس اگر بخواهند یک وزیری را نام به نکوهش برند می‌گویند آدم خوبی است ولکن قدری خست دارد، حیف که امساک نام بلند این مرد را پست نموده است. حالا محسنات اولی آن است که به‌زور و ناحق از مردم می‌گیرد و به ریا و اسراف به دیگران می‌بخشد. عیب وزیر ثانی هم این است که نه به ستم می‌گیرد و نه به اسراف و بی‌جا می‌بخشد. فرق این دو را دانشمندان مآل‌اندیش خود معین توانند نمود.باری، آن‌چه اجمال وضع تجار و کسبه و رعیت بود ذکر شد. مجمل حال بزرگان مملکت نیز این است که در ایران هیچ صدراعظمی نیست ایمن باشد از این‌که فردا تمامی شئون بزرگی را از او باز نخواهند گرفت و نیز هیچ دربانی از سرای سلطنت نیست که خمیازهٔ صدارت نکشد. همه در تجسس لقب و در پی تکثیر اسب و یدک و نوکر و خدم و حشم‌اند. آن‌چه در نظرشان نیست قدسیت وطن، آبادی مملکت، تأمین استقبال اخلاف خودشان و فراهم آوردن اسباب ترقی و قدرت دولت است و بس -«الناس نیام فاذا ماتوا انتبهوا.»

14 min
Təbriz səyahətinin icmalı, 7

باری، چون در باطوم چهار روز بایستی به انتظار ورود کشتی بنشینیم و کاری هم نداشتم، این چند کلمه را مناسب دیدم که در ذیل سیاحتنامهٔ خود بنویسم، هر چند که خارج از مطالب سیاحتنامه باشد. چون مقصود اصلی نصیحت هموطنان به سری تحصیل علوم متداوله است، لهذا ذکر این مختصر پندنامه نیز خالی از منفعت نیست. در ایران -چنان‌که من دیدم- گرفتن منصب و لقب و حکومت هر ولایتی با پول برای هر کسی از هر طبقه و صنفی که باشد ممکن است. اشکالاتی که دارد همانا در کم و زیادی پول پیشکشی و تعارفی است. هر کس بدین سخن اعتراض کند آفتاب به گل اندودن را می‌ماند. از غایت وضوح هیچ‌کس انکار این معنی را نمی‌تواند بکند. اما تنها [یک] منصب و مأموریت از این قاعدهٔ عمومیه مستثنا است و احدی با پول و رشوه و تعارف آن منصب را نمی‌تواند بگیرد، زیرا که تحصیل آن منصب منوط به علم است؛ بنابراین، منصب مذکور از برکت علم مصون از هر گونه تعرض و تجاوز پولداران بی‌هنر است. هر گاه شما آن منصب را در خیال خودتان پیدا نکردید، من عرض بکنم آن مأموریت تلگراف‌خانه‌های ایران است، زیرا که مبنای آن منوط به بودن علم است. هر گاه در ایران در یک روز ده نفر از وزرا یا صد نفر از امرای لشکری، مانند سرتیپ و سرهنگ و بالاتر از آن‌ها، از کار دست بکشند تا شام جای همهٔ ایشان را پر می‌کنند مگر مأمورین تلگراف‌خانه [که] اگر امروز به یک بار از کار خودشان را کنار کشند مخابرات به‌کلی معطل می‌شود و هرج و مرج بزرگی در امور مملکت پدید می‌آید، چه، همه کس از فن علم تلگرافی آگاه نیست. حال آن‌که دانستن این فن در ممالک خارجه برای هر طفل مکتبی ممکن است، یعنی یکی از آسان‌ترین فنون متداوله است و در انظار هم وقعی ندارد. پس تنها از این یکی به مراتب بلند علم و آگاهی پی توان برد. هرگاه مردی که از این فن بهره ندارد صدهزار تومان هم پیشکش بدهد مقام و مأموریت تلگرافچی را به او نمی‌توانند بدهند. پایهٔ شرف و جلالت علم از آن بلندتر است که برای اثبات آن به آوردن امثال این دلایل احتیاج افتد. هرگاه مکتب‌های وطن -به‌طوری که می‌دانید- اصلاح بشود و ابنای وطن چنانچه شاید و باید به تحصیل علوم و فنون متداوله پردازند دیگر چه لازم است که برای تحصیل وجه معاش خود و اولاد خود دروغ بگویند، یا این‌که به ضرر دیگری راضی شوند و به دولت و مملکت وطن خود خیانت بکنند؟ کیمیای موهوم که مشرقیان بدان معتقدند همانا جزئی از علم است. چنان‌که معلوم است در ایران خیلی خانه‌های بزرگ را این کیمیای موهوم برباد داده است. بسیاری از شیادان و جراران که نام کیمیاگری بر خود بسته‌اند، چون در هیچ جای دنیا از میامن آگاهی، احدی به سخنان ابلهانهٔ فریب آنان گوش نمی‌دهد ناچار به ایران ریخته، به سبب جهالت مردم، به تخریب خانه‌های ایشان می‌پردازند و چندین مردمان محترم را از اول شب تا دمیدن صبح به دمیدن دم و گرم داشتن کوره وامی‌دارند و ایشان را از لذت دیدار اولاد و عیال محروم می‌گذارند، سهل است که آن ناخوشی مسری نیز به اخلاف آنان میراث می‌ماند. چه خانه‌های بسیار بزرگ را در ایران سراغ دارم که به آتش اکسیر سوخته تودهٔ خاکستر شده است. هرگاه شخص از علوم و فنون متداوله آگاهی داشته باشد البته می‌داند که قلب ماهیت شیء ممکن نیست. تغییر یافتن رنگ ظاهری، دلیل برگشتن اصل آن نمی‌شود.کرد اشک [گر داشش] رنگینی قانیله ملون ایندسن

13 min

Poems by other poets