Marağa səyahətinin icmalı, 2
باری، کشتی به سوی جزیره به حرکت آمد. طرف غروب به جزیره رسیدیم. کشتیبان که بارش همه گوسفند بود آنها را بیرون آورد. ما نیز پس از ادای نماز و خوردن شام خوابیدیم. سحرگاهان که بیدار شدیم خود را در کنار دریا و نزدیکی شهر ارومیه دیده، بیدرنگ بیرون آمدیم. از اینجا تا شهر دو فرسخ راه است. فوراً دو الاغ کرایه کرده عازم شهر شدیم. پس از دو ساعت طی مسافت، به شهر رسیده در کاروانسرای «گلشن» نام منزل کردیم. آن روز را به هیچ جای نرفتیم. بعد از ناهار یوسفعمو گفت: «من حمام میروم.»
گفتم: «خود میدانی برو!»
او رفت، من هم در صحن کاروانسرا قدم میزدم. در پیشگاهِ حجرهای دیدم سبزه و کشمش زرد پاک کرده، برای فرستادن به ممالک روس، قوطیها پر میکنند. قدری به تماشای آن ایستادم. دیدم در میان این مزدوران که به پر کردن قوطیها مشغولاند قیل و قال است. به حدی که نزدیک است که به مشت و سیلی بکشد. درست گوش دادم دیدم یکی میگوید که: «این نعمتیان تمام بیغیرتاند!» دیگری از آن طرف گفت: «از حیدری بیناموستر در دنیا کیست؟ مگر از یادت رفته در فلان دعوا از پیش ما چون روباه گریختید؟» آنوقت مرا نیز به یاد آمد که وقتی پدر مرحومم نقل میکرد که در بسیاری از شهرهای بزرگ ایران در میان اهالی جنگ «حیدری» و «نعمتی» هست و به هواخواهی این دو نام -که هیچیک از غوغاییان نمیشناسند- همهساله خونها ریخته و بسا میشود که طرف غالب به خانهها و دکاکین مغلوبین افتاده از غارت اموال نیز خودداری نمیکنند.
از صاحب انبار کشمش پرسیدم: «چرا ایشان را ساکت نمیکنی؟ در سر این دو کلمه و یا دو اسم مجهول معنی اینهمه خصومت چیست؟ مگر ایشان اهل یک مملکت و برادران دینی و وطنی همدیگر نیستند؟»
بیچاره در پاسخ آه سردی کشید و گفت: «برادر عزیز، نصیحت نمودن بدین جهلا تکلیف من نیست. پند دادن ایشان تکلیف علما و عقلای شهر است. افسوس که آن بیانصافان ایشان را نصیحت نمیکنند، سهل است، بلکه خود دامنزن آتش این فتنهاند؛ زیرا که خود ایشان نیز بعضی در طرف حیدریان و برخی در سمت نعمتیان هستند. میخواهند که به هواخواهی فریقین، خودشان را طرف توجه عوامکالانعام کنند. بهویژه مرثیهخوانان بیانصاف محرک این فتنه و مشوق این جاهلاناند و چنان تخم این خصومت را در مزارع قلوب جهلای قوم پاشیدهاند که به تقریر نمیآید. طرفین چنان گمان میبرند که به سبب خصومت آن دیگری رستگار دنیا و آخرت بوده، پس از مرگ بیسؤال به بهشت خواهند رفت. این است که به رقابت همدیگر کیسهٔ مرثیهخوانان را پر میکنند و در تزیین و شکوه تکایا بر یکدیگر سبقت میجویند، سینه میکوبند، زنجیر میزنند، سر میشکافند و غیره و غیره، که همه خلاف شریعت و خصوصاً از روی ریا [است] که اکثر مجتهدین عظام و علمای اعلام حرام میدانند. میبینید مساجد ما همه خراب و غرق گرد و غبارند. آنها غالباً دربسته مانده این بیانصافان در کوچه و بازار و کاروانسراها و شوارع -که هر ملت و گروهی حق عبور و مرور از آنجاها را دارند- معابر را به روی مردم بسته در آنجاها روضهخوانی میکنند و ابلهانه منت عظیمی هم در پیش خودشان به حضرت سیدالشهدا -علیهالسلام- اثبات مینمایند. غافل از اینکه آن حضرت مصائب شهادت و اسارت آل اطهار خود را برای این قبول فرمود که در دین پاک جد بزرگوارش تُلمهای وارد نیاید و رفع بدعت بشود. ایشان بدعت بدین بزرگی را خوار شمرده، شوارع مملکت را -که یهود و نصارا حق عبور و مرور دارند- بسته مرثیهخوانی میکنند و نام آن را هم عبادت میگذارند و از سیدالشهدا و جد امجدِ آن شافع روز جزا هم خجالت نمیکشند. این مرثیهخوانان بیمروت در بعضی جاها که مخصوص بستن دواب و چارپایان است نیز بساط تعزیهداری پهن مینمایند. درد ما یکی نیست که به گفتن تمام شود. گروه دیگری نیز هست، «شبیهگردان» میگویند -که از ذکر نام آن طایفه به خدا پناه میبرم؛ آنان نیز خودشان را به حضرت سیدالشهدا بستهاند و هر کدام جمعی از اشرار ناس را دور خود جمع کرده هر یک از آنان را به اسامی مقدسهٔ یکی از اهل بیت اطهار، از ذکور و اناث، مسمی داشتهاند. برای پنج غروش جیفهٔ دنیا نمیدانید چهها میکنند! به خدای، هر مسلمان غیرتمند از دیدن اوضاع آنان، که در زیر پردهٔ هزار گونه فسق و فجور دارند، از حیاتش بیزار میشود. عجبتر اینکه اهالی اینهمه ممالک وسیعه با اینکه پایه و مایهٔ این بیشرمان را بهتر میدانند باز به روی بزرگواری خودشان نمیآورند؛ حال آنکه چند ماه پس از محرم نقل حالات آن فسقه خود نقل مجلس این اعزه و اشراف مملکت است. از تو چه پنهان دارم، بسا شده که از غلبهٔ فکر و خیالات این اوضاع ناگوار نزدیک شده است که الفاظ نروا به خاطرم گذرد و به زبانم حرف کفری جاری شود. از همانجا استغفار کرده خاطر را به چیز دیگر مشغول داشتهام و به زبان شکوه عرض نمودهام: یا حسین، تن و جان من قربان خدام درگاهت باد! تو با آنهمه جلالت قدر -که هستی کائنات طفیل وجود پاکت بود- در راه استواری دین مبین که نتوانستی ببینی بدعتی در شریعت خیرالمرسلین روی داده است، آنهمه مطالب طاقتفرسا را -که کوههای عظیم حمل آنها را نمیتوانستند- بر خود و ذریات طاهره، از صغیر و کبیر، حمل فرمودید. حالا دیدهٔ حقبین را به سوی ما باز کنید و ببینید که اکنون بدعت را عبادت نام نهاده برای اجرای آن نیز رؤسای قوم چه حیلهها به کار میبرند! هدم بنیان شریعت را اسباب استحکام ریاست خودشان قرار دادهاند. به جای اینکه عوام امت را به فرمودهٔ جد بزرگوارت به تحصیل علم و معرفت و اتحاد و اتفاق نصیحت کنند، به جهالت و نفاق تشویق مینمایند و به فلاخن ستمکاری به میان آنان سنگهای تفرقه میاندازند. جمعی را به عنوان حیدری-نعمتی و برخی را به نامهای متشرعی و شیخی به طرفی میکشند و با دست خودشان هر روز به زنگی به بریدن رشتهٔ اتحاد ایشان مشغولاند. تفرقهٔ ملت را سبب جمعیت خاطر میدانند. محض ملاحظهٔ منافع نحس و نجس خودشان، هر بدبختی را که به خدمت وطن کمر بست ظلمه گویند و مردم را از مواصلت آنان تحذیر میکنند. هر کسی که لباس خود را اندکی کوتاه کرد فرنگیمآبش خوانند و سلامش را جواب نمیدهند. مسلمانی را در خرقه و دلق میدانند و هیچ نمیگویند که "بسا ابلیس آدمروی نیز هست". خلاصه از چهار جانب برای صید این مشتی عوام بدبخت کمینها بسته و دامها گستردهاند که به عقل هیچ آفریدهای نمیآید. دیگر ببخشید! بیش از این چه بگویم که ناگفتنم بهتر است!
گفتم: «برادر بیا و رخصتم فرما که از آن لب و دهان مبارکت ببوسم! در ایران شما را اولین شخص محترم دیدم که ملتفت این نکات باریک و به درد وطن دردمند است. در مدت سیاحت خود، که دیده به هر سوی باز و گوش به طرف هر آواز داشتهام، از این انبوه هموطنان احدی را ندیدم که این ناملایمات را دریافته باشد. امثال این سخنان نغز را از کشی نشنیدم. مگر تو دم مسیح داری؟ الحق زندهام کردی -خدایت زندگانی دراز بخشد! آخر بگو ببینم این وضع تعزیهداری را -که از درجهٔ بدعت هم بالا بردهاند- آیا حضرات علمای اعلام، که در نجف اشرف ساکناند و امر و نهیشان در تمام ایران جاری، ندیده و نمیدانند؟ هر گاه دیده و میدانند، چرا این حرکات خلاف شرع را -که علیرؤسالاشهاد به تن برهنه زنجیر میزنند، که از جای ضرب آن خون میجهد- منع و غدغن نمیفرمایند؟ و این شکافتن سر را که بیم هلاکت نفسی است به کدامین سبب نهی نمیکنند؟ هیچکس نمیتواند ادعا کند که امام -علیهالسلام- بدینگونه تعزیهداری راضی است. کجا رواست که مساجد ما بدین بیرونقی دربسته بماند؟ از یک طرف مردم در شوارع و جاهای غصبی سینه کوبند و زنجیر زنند و سر شکافند، و از طرف دیگر نیز ملای بیسواد و یا باسوادی بالای تخت چوبینی رفته با دو سه نفر جوان مزلف به آهنگهای طربانگیز مجلسآرایی کرده نام آن را تعزیهداری گذارند [و] از خدا و پیغمبر خدا شرم نکنند. مگر آیین عزاداری این است؟ تعزیهٔ حضرت سیدالشهدا باید غریبانه و در کمال توقیر باشد. مردم در نهایت سکوت و حزن متوجه استماع وقایع آن هنگامهٔ مصیبت باشند. ذاکر هم دروغ مبافد و گزافه ملافد. حدود ادب را نگاه دارد و با معرفت تمام در داخل دایرهٔ احکام شریعت حضرت سیدالانام -علیه و آلهالصلواتوالسلام- عزاداری کنند تا مأجور شوند، و امام -علیهالسلام- را از تعزیهداری و آیین سوگواری خودشان راضی دارند و با اشک چشم ماتمداری آبی به آتش معاصی خودشان بپاشند و یقین دانند که آن گریه، روز رستاخیز، نخستین وسیلهٔ نجات از آتش دوزخ است.»
گفت: «دور نیست که حضرات علمای اعلام از این وضع ناگوار، چنانچه شاید و باید، آگاهی نداشته باشند؛ اما این را میدانم که اگر کسی هم این تفصیلات را عرض کند اطرافیان به اشتباهکاری برخاسته نمیگذارند کاری ساخته شود. خصوصاً مرثیهخوانان چارهٔ کار را، به هر نحوی که باشد، خواهند کرد. این طایفهٔ مفتخور برای ده تومان منفعت خودشان عالمی را به جهنم میاندازند و بدان نیز شادند، ولو که خودشان هم در آن آتش بسوزند.»
گفتم: «چرا حکومت مداخله نمیکند؟»
گفت: «خدا پدرت را بیامرزد! حکومت نیز محض اینکه ملت به خود مشغول شود، بقای این وضع را از خدای به دعا میخواهد. پولیتیک حکومت خود مقتضی این حال است که رعیت همیشه در کشاکش بوده فرصت آن را پیدا نکند که به خود پردازد [و] از وضع زمان و مقتضیات زمان آگاهی حاصل کند. این است که در هر چندگاهی محض تشویق و ترغیب این طایفه که مردم را بیشتر مشغول دارند القاب و عنوانات بلند به ایشان میدهد، مثلاً به یکی صدرالذاکرین و به آن دیگری سلطانالذاکرین، فخرالعلما، صدرالعلما، و امثال آنها. در این نزدیکی به یکی از ایشان لقب «حسامالعلما» دادهاند. هرگاه شخص نیم ساعتی با او مصاحب باشد، میداند که در فسق و فجور چه پایهٔ بلندی دارد. به خدای صحبتهایی که او در مجالس خواص میکند لوطیان بازاری از شنیدن آنها شرم میکنند. هر کس آن دزد قیافت را دیده قول مرا تصدیق خواهد کرد. با این حال، صاحب لقب بدان بلندی است و به هر جای هم راه دارد. این هم مسلک حکومت این مملکت!»
گفتم: «برادر جان خداحافظ! این دردها بیدرمان است. با هر کس خواستیم سخنی بگوییم که سبب رفع دلتنگی شود، بدبختانه میبینم که موجب تزیید کدورت و اندوه میشود.»
پس از وداع آن جوانمرد به منزل برگشتم. مردمان این شهر گشادهروی و خوشسیما و خوشلباساند. به خلاف مردم سایر شهرهای ایران، همه زلف دارند. چون این وضع عادت و عمومی است از آن رو در انظار عیب شمرده نمیشود.
از حمام رفتن یوسفعمو چهار ساعت گذشته بود. نیامد، نگران شدم. رفتم به حوالی کاروانسرا دکانها را تماشا نمودم. نزدیک به غروب بود، یوسفعمو آمد.
پرسیدم: «چرا اینقدر دیر ماندی؟»
گفت: «شما عهد کردهاید که در ایران به حمام نروید. مقصود شما این است که به خزانهٔ حمام -که آبش متعفن و همهکسی داخل میشود- نروید، نه اینکه به توی حمام داخل نشوید. تماشای غریبی در حمامهای اینجا هست. باید فردا به خاطر من به حمام برویم. شما داخل خزانه نشوید! در خارج شستوشو با آب سرد و تمیز هم ممکن است.»
گفتم: «مقصودت از اینهمه اصرار چیست؟»
گفت: «شما به سیاحت آمدهاید و هرچه میبینید مینویسید. در حمام اینجا هم خیلی چیزهای دیدنی و نوشتنی هست.»
گفتم: «حالا که شما مصلحت میدانید، چه عیب دارد؟ فردا به حمام میرویم.»
از قضا، فردای آن روز جمعه بود. به اتفاق یوسفعمو رفتیم به حمام. جامه را -چنانچه عادت است- کنده رفتیم اندرون. چند قدمی برنداشته بودم که ناگاه مردی یک طاس آب به پای من پاشید، یکی دیگر نیز به پای یوسفعمو. من تعجبکنان به روی یوسفعمو نگاه کرده معنی آبپاشی را به ایما از او پرسیدم.
گفت: «بیایید در کنار حوض آب سرد بنشینیم، معنی آن را به شما میگویم.»
بدانجا رسیده نشستیم. دیدم دور تا دور حمام، سی چهل جا لنگ انداخته مردم در روی آنها دراز کشیده به دست و پای و به ریش و سبیل و به زلف خودشان حنا بستهاند. یکی را چپوق و دیگری را غلیان میآورند و یکی را چایی میدهند.
یوسفعمو گفت: «آنان که به پاهای ما آب پاشیدند دلاک هستند. خدمت شستوشوی مشتریان با ایشان است. در توی حمام چند تن دلاک دیگر نیز هست. اینان که یک طاس آب به پای ما پاشیدند مال آنان شدیم، دیگری حق خدمت ما را ندارد.»
من خندیدم -مطالعهکنندگان خود میدانند. خلاصه، ما باید چندان منتظر شویم که استاد دلاک مشتریانی را که پیش از ما داشت کیسه و صابون کشیده بعد از آن نوبت به ما رسد. دیدم به قدر چهل پنجاه نفر مشتری و ده نفر دلاک است. اقلاً باید سه چهار ساعت به انتظار و نوبت بنشینیم.
یوسفعمو گفت: «تو را مخصوص برای تماشای این وضع آوردم که بفهمید من دیروز چرا دیر آمدم.»
گفتم: «عجبا! همه روزه چنین است یا امروز به مناسبت بودن جمعه -که روز تعطیل است- مردم به حمام ریختهاند؟»
گفت: «دیروز نیز همینطور بود. من پرسیدم، گفتند تمامی حمامهای شهر هر روز چنین است که میبینید.»
گفتم: «این مردان چرا به دست و پاهای خودشان مانند زنان حنا بستهاند؟»
گفت: «میگویند یکی اینکه دست و پای آدمی را حنا همیشه نرم میدارد، دوم آنکه از سنت سنیه و ثواب است.»
گفتم: «اینها دلیل بیکاری و تنپروری است. همهٔ ثوابها را تمام کردهاند تنها خضاب مانده است؟ اینان قدر وطنداری را نمیدانند. از لذایذ خدمت وطن بیبهرهاند. نظرشان کوتاه، همتشان پست است. سیر کردن شکم گرسنهای هزار مرتبه از خضاب کشیدن و در حمام خوابیدن ثوابتر است.»
باری، دو نفر نیز در کنار حوض خضاب کرده غلیان میکشیدند.
از یکی پرسیدم: «آقا! شما از اهل این شهر هستید؟»
گفت: «بلی!»
گفتم: «مقصود اینهمه مردم که به دست و پای خودشان حنا بستهاند چیست؟»
یک نگاه بس متعجبانهای به من کرده گفت: «اول اینکه ثواب است، دوم دست و پای آدم را نرم میدارد.»
آهی سرد از دل دردمند زده گفتم: «آقا جان! دوایی نیز بیدا کنید که دل شما را نیز نرم دارد تا چندی هم در فکر ترقیات وطن و در پی حفظ حقوق آن باشید. ای مردمان غفلتزده! شما در جای بسیار باریک و خطرناکی واقع شدهاید، پانصد ششصد نفر سوار اکراد در یک روز این شهر را زیر و زبر میکنند. شما ابداً در پی مدافعهٔ وطن و خودتان نیستید. در این شهر که در نقطهٔ بسیار معتنابهی افتاده نه قلعه و حصاری دارید که در پناه آن از دشمنان وحشی مدافعه کنید و نه اسباب دفاع دیگر از توپ و تفنگ؛ و زمان هم به هیچوجهی نمیتواند شما را متنبه کند. دیروز بود که شرارهٔ بیداد شیخ عبیدالله خشک و تر اطراف و حوالی این شهر را سوزانده تودهٔ خاکستر نمود؛ امروز شما در پی نرم کردن دست و پای نگارین خود هستید و نصف روزی را در حمام به کاری که -زنان را درخور است- بهسر میبرید؟»
آن مرد در جواب گفت که: «معلوم شد نو عرب هستی. عجب جایی برای خودنمایی پیدا کردهای، که گفتهاند "در غربت بلندپروزی، در حمام تکبر و خودنمایی"! مردکه! تو خود به کدام ملت میمانی؟ اگر در جای مخفی یا در صحرایی به سر تو قضایی وارد بیاید، از نعش تو کیست که دریابد تو به کدامین مذهب و ملت منسوب هستی، تو را به آیین کدامین مذهب دفن و کفن نمایند؟ در تمامی اعضای تو نشانهای از مسلمانی نیست. من اگر به جای حمامی بودیم تو را به حمام راه نمیدادم.»
دیدم کار به نقطهٔ دیگر منتهی شد، گفتم: «نشانهٔ مسلمانی را دارم.»
گفت: «از آن نشانه یهودان هم دارند.»
در اینجا، رشتهٔ صحبت را پیچیده به خود پرداختم. دلم تنگی گرفت. دلاک را صدا کردم، در جواب لبیکی شنیدم. پس از اندکی دیدم غولی در برم ایستاده، در ورود حمام از شدت بخار درست ندیده بودم.
گفتم: «استاد! شما قدری صابون به من بدهید من خود را شستوشو میکنم، ولی حق تو را هم تمام میدهم. دیگر کیسه و صابون نمیکشم.»
رفت و قدری صابون آورد. با همان آب سرد حوض بدن خود را دو سه بار صابون زده و شستم. غلیان هم آوردند نکشیدم. یوسفعمو به خزانه رفته پس از شست و شو برگشت. هر دو بیرون شدیم. تمامی اوقات امروزی ما صرف حمام شد.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-1-maraga-seyahetinin-icmali-2
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Bir dəfə mən İstambuldan xaricə getmişdim. İki aydan sonra qayıtdıqda oğlum dedi ki: "Ata, Misirdən bizə iki nəfər qonaq gəlib, üç gün qaldıqdan sonra İrana getdilər". Dedim: "Adları nə idi?" Dedi: "Sizə bir məktub yazıb kitabxanada mizin üstünə qoyublar". Məktubu tez götürüb oxudum. Məzmunu budur:"Qurbanın olum, müqəddəs Məşhədi ziyarət etmək niyyəti ilə Yusif əmi ilə birlikdə Misirdən İstambula gəlib, mənim ümidgahım olan evinizdə qaldıq. Çox təəssüf ki, sizi görmək şərəfi bizə qismət olmadı. Ancaq üç gün sizin ev adamlarına zəhmət verib, dördüncü gün Batum yolu ilə Xorasana tərəf hərəkət etdik. Sağ-salamat məqsədə çatsaq, sizin əvəzinizdən də ziyarət edəcəyik. İşdir, ölüm-itim olsa, onda gərək boynumda olan dostluq borcunu halal edəsiniz. Sizin kitabların arasında bir cild "Kitabi-Əhməd" görüb, götürdüm, yolda onu oxumaqla vaxtımı keçirmək istədim. Hərçənd ki, onun müəllifi bir sıra mühüm mətləblərə toxunub, həm də alim və kamil adama oxşayır, amma İranın vəziyyəti barəsində eyham və işarə ilə bir para şeylər yazıbdır. Görünür, ya İrandan xəbərsizdir, ya da yanılıbdır. Əgər belə deyilsə, onda bizlərdən deyil.
Səyahətnamənin mətniGecədən xeyli keçmişdi. Çörək yedik, sonra dedim:“Qardaş, yoldan gəlmisiniz, yəqin ki, yorğunsunuz, nə qədər tez dincəlsəniz bir o qədər yaxşıdır. Buyurun dincəlin, sizə yaxşı istirahət etməyi arzulayıram.”
Səyahətnamənin mətni, 2“Qorxma,” -- dedim, -- “bizim bir neçə köynək-tumandan savayı bir şeyimiz yoxdur. Nə tacirik, nə də sərraf.”Ancaq xidmətçinin bu haləti məni həm təəccübləndirdi, həm də ona gülməyim tutdu. Nə isə, mehmanxanadan çıxıb dəniz kənarına getdik. Hər tərəfə baxdım, yenə də Batumda olduğu kimi, həmvilayətlərimizi gördüm. Dəstə-dəstə özlərini günə verib bitlənirdilər. Bizdən bir qədər aralı bir dəstə adam toplaşdı. Səs-küy ucaldı. Birini döyüb ucadan deyirdilər: "Bu köpəkoğlu həmşərini vurun!"[3]. Çatan o adamı döyürdü. Mən camaatdan soruşdum ki, bunun günahı nədir, nəçidir və nə üçün döyülür? Dedilər iranlıdır, özü də muzdurdur. Sahibi Bakı əhalisindən olan bir müsəlmanın gəmisində işləyir. Onu vuranlar da gəmi muzdurlarıdır. Özləri də bu şəhərin əhalisindəndirlər.
Səyahətnamənin mətni, 3“Gəl mənim sözümə qulaq as, elə gəldiyimiz yolla Misirə qayıdaq,” -- dedi. -- “Mən sizin xasiyyətinizə yaxşı bələdəm. Bu ölkədə hər gün bir xoşagəlməyən hadisəyə rast gəlib, qüssə eləyirsən. Qorxuram, allah eləməmiş, xəstələnib eləyəsən. Onda mən sənin anana nə cavab verərəm? İranın bir hissəsini gördünüz. Tehran da Xorasanın tayıdır. "Bir ovuc bir xalvarın nümunəsidir" demişlər. "İlin yaxşı-pisi yazından bəllənər". Tehranda sənin könlünü açan bir şey görməyəcəksən.”Mən Yusif əminin xahişini rədd etdim: