-I SƏHNƏ**

-Qafqasyada, şimdiki Tiflis civarında küçük bir dağ ətəyində mənzərəli bir yer... Bir tərəfdə Kür nəhri, digər tərəfdə dağa doğru ucu görünməz əyri bir cığır nəzərləri oqşar. Qarşıda iki-üç çadır görünür. Müridlərdən bir qaç kişi çadırlardan çıqaraq əllərində dəsti Kürdən su gətirir. Bahar mevsimi... Gürcü yortusu. Ikindi çağı... Qürubə qarşı... Şeyx Sən’an Şeyx Sədra ilə bərabər gəzinərək ötüşməkdə olan bülbülləri dinlər və şaşqın bir baqışla ətrafı tamaşa edər...*

Şeyx Sən’an

(məczub bir halda)

İştə Qafqas!.. Səfalı bir mə’va!
Allah-Allah, nədir bu abü həva!?
Nə qadar şairanə bir xilqət!
Yerə enmişdir adəta cənnət.
Bu tamaşayə qarşı hər insan,
Bəncə biixtiyar olur heyran.
Nə qadar dilrüba yeşil təpələr!
Seyrə daldıqca ruhu cəzb eylər.
Gülüşür pəmbə, al, bəyaz güllər,
Ötüşür hər tərəfdə bülbüllər.
Ninni söylər küçük sular xəndan,
Görünür hər tərəfdə bir orman.
Qarlı, qartallı bir yığın dağlar,
Ta uzaqlarda bəmbəyaz parlar.
O bulutlar nə, öylə rəngarəng!?
Bu nə qüdrət! Nə dilfirib ahəng?!
Burda qızğın günəş də pək munis
Gecələr büsbütün nədimeyi-hiss...
Hələ Kür nəhri başqa bir aləm!
Gecə məhtabə qarşı pək həmdəm
Gah olur bir dərin sükutə varır,
Gah çağlar da bir fəğan qoparır;
Çırpınır Kür boyunca pək dilbər
Qoyu kül rəngi, gök güvərçinlər,
İştə onlar: həp oynaşan, qoşuşan
Dalğacıqlardır öylə xəndəfəşan...
O da bir karivan, aqıb gediyor,
Bir ədəmgahə doğru əzm ediyor,
Bir səfərdir bu adəta məchul...
Qayə məchul, ibtida məchul...
İştə, insanların da halı budur,
Anlaşılmaz niçin gəlib gediyor!?

-Bu sırada aşağıdakı türkü eşidilməyə başlar, hər kəs dərin bir məczubiyyətlə dinlər, durur.*

Yücə dağlar aşdım, ormanlar keçdim,
Gözəllər içində bir gözəl seçdim,
Bən o gündən yaradana and içdim,
Dünya gözəl olsa, dönməm yarımdan.
Bənim yarım al yanaqlı mələkdir,
Tazə açmış sevimli bir çiçəkdir,
Qəhr olsun o qəhrəman ki, dönəkdir,
Dünya gözəl olsa, dönməm yarımdan.

-Türkü söyləməkdə olan Özdəmirlə Oğuz görünməyə başlar.*

Şeyx Sədra

Bana baq, arqadaşlar!

Özdəmir

Əmr ediniz!

Şeyx Sədra

Hanki soydansınız? Nə dindəsiniz?

Özdəmir

Soyumuz türk, dinimiz islam...

Şeyx Sən’an

Pək gözəl...

Şeyx Sədra

Gəl, yaqın gəl, İştə tamam.

Şeyx Sən’an

Bu civarlarda çoqmu, azmısınız?

Özdəmir

Doquz-on köy qadar varız yalınız.

Oğuz

Şeyx! Təşrifiniz əcəb nerədən?

Şeyx Sən’an

Kə’bədən, Məkkeyi-mükərrəmədən...

-Hər ikisi böyük hörmət və səmimiyyətlə Şeyx Sən’an və Şeyx Sədranın əlini öpərlər.*

Şeyx Sən’an

Arqadaş, isminiz nədir?

Özdəmir

Qulunuz

Özdəmir...

Şeyx Sən’an

Pək gözəl, onunku?

Özdəmir

Oğuz...

Şeyx Sən’an

Əcəba, böylə şimdi siz nerəyə?

Özdəmir

Gediyoruz yaqında qomşu köyə.

Oğuz

(yola doğru baqaraq böyük bir məraqla)

Özdəmir, Özdəmir! Baq, iştə odur,
Dəli dərvişə baq, nasıl gəliyor.

-Bu sırada ağ geyimli, nurani bir d ə r v i ş yol kənarında görünür. Heyrətli və kəskin bir nəzərlə baqınıb durur.*

Şeyx Sən’an

Əcəba!?

Özdəmir

Söylətib də bilməlidir.

Oğuz

Dəlidir, şeyx əfəndi, pək dəlidir.

Şeyx Sədra

Kim bilir, bəlkə hiylədir...

Oğuz

Əsla!

Şu hərif bir bəladır, İştə bəla...

Özdəmir

Dinləməz hər nə söyləsən, yalınız
Kəndi söylər də həpsi mə’nasız.
Yeməz, içməz, yaqın-uzaq bilməz,
Hələ insanə heç yaqın gəlməz.

Şeyx Sən’an

(dərvişə yaqlaşaraq)

Baba dərviş! Qılmayın, lütfən,
Bizi məhrum feyzi-söhbətdən.
Dərviş sükut edər.
Kimsiniz? Məsləkü təriqətiniz
Nə imiş? Söyləyin, rica edəriz.
Dərviş cəvab verməz.

Şeyx Sədra

(heyrətlə)

Pək tuhaf!.. Ya sağır, ya dilsizdir.

Şeyx Mərvan

(gələrək)
Xayır, aldanmayın, o həm sahir,
Həm müzəvvirdir etsəniz diqqət.
Şeyx Sən’an

Kəcnəzərlər yanında öylə, əvət,
Bəncə, lakin o çöhrə pək nadir,
Pək böyük bir zəkayə malikdir.

(Dərvişə)

Sən niçin həp sükutə mailsin?
Söylə bir, hanki dinə qailsin?
Hanki məzhəbdəsin, nəsin, kimsin?
Əcəba, hanki fikrə xadimsin?

-Dərviş, dəşti məqamında laübali və məcnunanə bir ahənglə fəqət zənguləsiz olaraq, başlar; Şeyx Sən’an heyrətlə dinlər. Digər şeyxlər və müridlər də gəlib birər-birər ətrafına toplaşırlar.*

Dərviş

Saqın, hiç sorma! Bir divanəyim bən,
Dəmadəm çırpınır pərvanəyim bən.
Babam heyrət, anamdır şübhə... Əsla
Bilinməz bən kimim, ey şeyxi-vala!
Fəqət pəjmürdə bir səyyahi-zarim,
Şəriətdən, təriqətdən kənarim,
Həqiqət istərim, yalnız həqiqət!
Yetər artıq şəriət, ya təriqət.
Qulaq verməm bən əsla bir xitabə,
Pərəstiş eyləməm hiç bir kitabə.
Əvət, Qur’an, Zəbur, Incilü Tevrat
Birər rö’ya ki, zor təfsiri, heyhat!
Birər rö’ya bütün əlvahi-aləm,
Birər əfsanə, cənnət, ya cəhənnəm.

Şeyx Sən’an

Təbii, səndə var bir xeyli əsrar,
Niçin məxfi tutar, qılmazsın izhar?
Nə var mərdümgiriz olmaqda bilməm,
Nolur olsan bizə həmrah, həmdəm?

Dərviş

Birər əfsanədir hər bir sualın,
Gözündən bəllidir fikrin, xəyalın,
Gülər ruhunda bir yaldızlı xülya,
Sənin bir başqa sevda var başında.
Nədir yalnızlıq?! Anlarsın, düşünsən.
Bu rəmzi get də sor, Allahdan ögrən!
Əgər fevqəlbəşər olmaq dilərsən,
Kənar ol daima cinsi-bəşərdən!..

(Acı və laübali bir qəhqəhədən sonra, müridləri göstərir.)

Bu şaşqın xalqa əsla vermə zəhmət!
Fəqət yalnız bulun, ey tifli-hikmət!

(kəskin və mə’nalı bir baqışdan sonra uzaqlaşmaq istər.)

Şeyx Sən’an

(ona yaqlaşaraq)

Aman, ey pir mürşid, mərhəmət qıl!

Dərviş

(uzaqlaşaraq, böyük bir istiğna ilə)

Uzaq bəndən, uzaq, ey mərdi-qafil!
Tərəddüd runüma həp gözlərində,
Çəkil get! Yoq sədaqət sözlərində,
Vəfa yoq səndə, şeyxim, tez cayarsın,
Həmən, bir başqa xülyaya uyarsın.

Şeyx Sən’an

(iləriləyərək)

Aman! Ey pakdamən pirim, əfv et!
Aman! Səbr et, sözüm var...

Dərviş

(etinasız)

İstəməm, get!

-Dərviş “get!” mə’nasını anlatır bir tevr ilə əlini sallar. Feyləsufanə baqışlarla, məcnunanə adımlarla uzaqlaşıb gedər. Şeyx Sən’anı böyük bir şaşqınlıq və düşüncə alır.*

Mə’yus olaraq bir tərəfə çəkilir.

Şeyx Sədra

(onu təskin ilə)

Möhtərəm şeyx! Bir düşün... zira
Sana layiq deyil bu hal əsla.
Fəzlədir bəncə böylə bir təşviş,
Sən böyük şeyx; o, sərsəri dərviş...
İki mübhəm sözün nə qiyməti var!?
Böylə sərsəm əqidədən nə çıqar?

Şeyx Sən’an

Məhv olub getdi həp düşüncələrim,
Bəni yalnız bıraq, rica edərim.

-Şeyx Sədra itaət və təslimiyyətlə geri çəkilir, Bu sırada uzaqdan incə və narin ahənglə çalğı səsi eşidilməyə başlar. Şeyxlər və müridlər heyrətlə baqışırlar. Şeyx Mərvan ilə Şeyx Nəim və müridlərdən bə’zisi barmaqlarıyla qulaqlarını tıxamaq istərlər.*

Şeyx Sədra

(heyrət və təzyiflə onlara)

Pək əcayib şu halınız!.. Mutlaq,
Burda lazımmıdır qulaq tıqamaq?
Ürfü şər’ olmuyor bu fikrə şərik,
Çəkilir şeymidir bu sərsəmlik!
Musiqi, nəğmə ən gözəl sən’ət,
Bunu hiç mən’ edərmi bir hikmət!?
İştə, bülbüllərin təranələri,
Nevbaharın nəsimi-nəğməgəri,
İncə yapraqların öpüşmələri,
Nazlı afətlərin gülüşmələri,
Nəğmeyi-şuxi həzrəti-Davud,
Yaxud ahəngi-şe’r giryeyi-ud,
Həp birər musiqi deyilmi?
Şeyx Mərvan

(kinayə və istehza ilə)

Əvət,
Bu da bir ictihadi-pürhikmət.

Şeyx Sədra

Etsəniz ictihadə gər diqqət,
O da bir başqa musiqidir, əvət!..

-Yan tərəfdəki cığırdan, öndə çalğıçılar olduğu halda, süslənmiş gürcü qızları, əlvan geyimli çocuqlar və dəliqanlılar görünməyə başlar. Şeyxlər və müridlər bir tərəfə çəkilib onları tamaşa edərlər.*

Q ı z l a r və ç o c u q l a r

(aşağıdakı şərqiyi çalğıya uyduraraq həp bir yerdə söylərlər)

Əsər nəsimi-dilgüşa,
Gülər bahari-nəş’əza.
Çəmən, çiçək, günəş, hava,
Cihanı xüldzar edər
D ə l i q a n l ı l a r

Səfalıdır çəmən, çiçək,
Fəqət nə çarə eyləmək
Ki, hər baqışda bir mələk
Könülləri şikar edər.

Q ı z l a r v ə ç o c u q l a r

Məhəbbət əhli daima
Olur bəlayə aşina.
Cəfayə etməz e’tina,
Nigarə can nisar edər.

D ə l i q a n l ı l a r

Gözəllərin vəfası yoq,
Cəfası var, səfası yoq,
Bu sözlərin əsası yoq,
Nə etsə yarə, yar edər.

-Dəliqanlılardan dört-beşi şeyxləri salamlar; birisi də çalğıçılara “çal!” deyə, bir qızla bərabər rəqsə başlar. Oğuzla Özdəmir də onlara yaqlaşıb əl çalar. Sonra dəliqanlılardan bir-ikisi Oğuza əl və göz işarətlərilə oynaması için rica edərlər. O da bir qızla bərabər ləzgicə rəqs eylər. Rəqs bitdikdə həpsi bir yerdə əvvəlki şərqiyi çalğıya uyduraraq oquya-oquya uzaqlaşıb gedərlər. Özdəmirlə Oğuz da şeyxlərə yünül bir təmənna edərək onları izlər.*

Şeyx Mərvan

(Özdəmirlə Oğuzu göstərib istehzalı qəhqəhə ilə)

Şeyx Sən’anı şimdi gəl qandır,
Sanki bunlar da bir müsəlmandır.

Şeyx Sədra

Onların baqmıyıb da zahirinə,
Baq riyasız təmiz yürəklərinə.
Var fəqət bə’zi şeyx bədbatin,
Zahiri-halı xoş, yürək xain...
Çəkməz əl şeytənətlə vəsvəsədən,
Həp müzəvvirlik onca danişü fənn...

Şeyx Sən’an

(sərsəm bir halda dərvişin getdiyi tərəfə doğru iləriləyərək)

A-h, o dərviş, o ruhi-müstəsna!..

Şeyx Sədra

(Sən’ana yaqlaşaraq)

Möhtərəm şeyx, halınız nə fəna?!

Şeyx Sən’an

Nerdə dərviş? O nerdə, göstəriniz?

Şeyx Mərvan

Dəlidir, şeyx, o həm də bir dinsiz.

Şeyx Sən’an

Dəlilik başqa bir fəzilətdir,
Dinsiz olmaq da bir təriqətdir.
Dəlidir, sözlərində mə’na var,
Sərsəridir, başında sevda var.
O deyil gərçi zahirən Mənsur,
Həp “ənəlhəq” diyor da, çırpınıyor.

Şeyx Sədra

(çəkilməkdə olan Sən’anı izləyərək)

Getdi, şeyxim, çəkildi, getdi inan,
Hiç bilinməz o nerdədir əl’an?

Şeyx Sən’an

Başqa laf istəməm, xayır... yalınız
Azacıq şimdi bəndən ayrılınız;
Bir qadar Kür boyunca tək-tənha,
Düşünüb gəzmək istərim...

Şeyx Mərvan

Əcəba!

Əcəba biz də gəlsək olmazmı?

Şeyx Sən’an

Yenidən siz də deşməyin yaramı.

Şeyx Nəim

(gələrək)

Şeyx!..

Şeyx Sən’an

Get, get, düşüncəsiz budala!

Şeyx Sədra

Bən nasıl?

Şeyx Sən’an

(əlilə rədd edərək)

İstəməm, xayır!.. Əsla!..

-Pək dalğın adımlarla uzaqlaşıb gedər. Hər kəsi dəhşətli bir heyrət istila edər və şeyxin getdiyi sırada pərdə enməyə başlar.*

Pərdə

-II SƏHNƏ**

-Yol üzərində küçük bir balkon... Qarşıda havuzlu, çiçəkli bir bağça... Gündüz...*

Serğo

(aşğıdakı türküyü çağıraraq bağçayı sulamaqla məşğul olur)

Uzaqlşdım gülümdən, sevgilimdən,
Ayrı düşdüm vətənimdən, elimdən.
Həp sızlarım, bir şey gəlməz əlimdən,
Yar-yar deyib gecə-gündüz ağlarım.

Çoqdan bəri nazlı yarı görmədim,
Öpmədim, gül yüzündən gül dərmədim,
Gülər yüzlə hiç bir ömür sürmədim,
Yar-yar deyib gecə-gündüz ağlarım.

Anton

(əlində bir çiçək dəməti olduğu halda, bağça tərəfindən gələrək)

Serğocan, Serğo!..

Serğo

Vay, əfəndiciyim!

Anton

(bir bəxşişlə bərabər dəməti Serğoya verir)

Şunu lütfən Xumara ver də...

Serğo

Bəyim!

Daha bir başqa əmriniz?

Anton

Nə deyim!
Söylə Antondur eyləyən təqdim.

(Çəkilib görünməz bir guşədə bəklər)

Serğo

(balkona çıqıb da qapıya yaqlaşır, yarım səslə)

Gəl, Xumar! Nerdəsin, Xumar, bana baq!

Xumar

(ağ geyim geymiş olduğu halda çıqar, Serğonun əlindəki dəmətə baqaraq)

Şunu kim verdi?

Serğo

Anton...

Xumar

(hiddətli)

Ay axmaq!
Al, götür haydı, ver də kəndisinə.

-E’tinasız bir tevr ilə içəri girər. Serğo dönüb təkrar çiçək dəmətini Antona iadə edər.*

Anton

Nə diyor?

Serğo

Rədd edib də atdı yenə...

Sanki bilməzsiniz təbiətini?

Allah alsın onun şu xislətini.

Anton

(dəməti yerə atıb çignəyərək, zəhrxənd ilə)

Sən də biçarə taleyim kibi sol,
Ayaq altında çignənib qəhr ol.

(Mə’yus bir halda çıqıb gedər)

Serğo

(həm Antona, həm də balkona baqaraq heyrətlə)

Qız deyil, bir bəladır İştə Xumar,
O, bir atəş ki, həp cihanı yaqar.

(çəkilib bir tərəfə gedər)

Simon

(şaşqın və düşüncəli adımlarla yoldan keçər. Gözü balkona ilişincə)

İştə dilbər, sevimli bir mələyin,
Qəsri-pürnuri!.. İştə xüldi-bərin!
Dolaşıb gainatı seyr etsəm,
Nerdə əyləncə varsa, həp getsəm,
Yenə könlüm açılmıyor əsla.
A-h, o!.. Yalnız o hüsni-müstəsna
Qəlbimin aşinayi-giryəsidir.
Ruhi-məcruhimin nədiməsidir.

-Bu sırad Xumar əlində ipəkli işləmə olduğu halda balkona çıqar*.

Simon

(onu görür-görməz)

Daha yoq bəndə zərrə səbrü qərar,
Mərhəmət, mərhəmət!.. Sevimli Xumar!

Xumar

Fəzlə, həp fəzlədir bu istirham,
Get, çəkil get, bütün o hissü məram
Ki, sizin qəlbinizdə var əl’an,
Bəndə yoq, yoq o hissə hörmət, inan!

Şeyx Sən’an

-(dalğın bir halda yoldan keçər, başını qaldırıb Xumarı görüncə mütəhəyyir)*

O nə! Rö’yamı gördüyüm, eyvah!
Omudur?.. Lailahə illəllah!..

(yenə mütərəddid və şaşqın adımlarla yoluna dəvam edər)

Simon

(bir qadar düşündükdən sonra, Xumara)

Nə olur, a-h! Inadı, gəl, tərk et!..

Xumar

Yetişir, get, get, Allah eşqinə get!

P l a t o n

(yarımsərxoş bir halda, içəridən çıqaraq)

Yenə kimdir o, qeylü qal ediyor?

(mütəəssir və pərişan adımlarla uzaqlaşmaqda olan Simonu görüncə)

Yeni aşiqmi ərzi-hal ediyor?

-Xumar başını aşağı dikər, bu sırada Platonun dostlarından qalın və qaba səsli bir papas yoldan keçər, Platonu görüncə*

Papas

Vay, əfəndim, nasılsınız?

P l a t o n

Buyurun,
Buyurun, lütf edib bir az oturun.

-Bir-birinin əlini sıqarlar, Xumar da papasın əlini öpər.*

Papas

(əli ilə Xumarın saçlarını oqşayaraq)

Yenə bir başqa hal var səndə,
Yoq məsərrət sevimli çöhrəndə.
Haydı, lütfən, qızım, bir az su gətir,
Hiç məraq istəməz, hər iş düzəlir.

P l a t o n

İstəməz, nəş’əsiz sudan nə çıqar!
Gedəlim pək gözəl şərabım var.
Həm də pək əski, altı yıllıqdır,
İç də gör, padşaha layıqdır.

Papas

(Xumarı diqqətlə süzərək mə’nalı bir ahənglə)

Bəncə qalsın o bir şərəfli günə,
Sərf edilsin yarınkı bir dügünə.

P l a t o n

(qəhqəhə ilə)

Bir xəyal İştə, bir xəyali-mühal,
Həm bu sözlər Xumarca bir bəd fal,
Çünki həp bəhs edər manastırdan,
Ərə getmək ölümdür onca, inan!..

Papas

İştə bir arizu ki, bəncə əbəs...
Xayır, etməz Xumar o fikrə həvəs.

(Xumara)

Həp cavanlar sənin əsirin ikən,
Böylə bir söz gülünc olur səndən.

P l a t o n

(papasın qolundan tutaraq)

Gəl, canım, gəl!.. Bütün bu sözləriniz
Fəzlədir onca, dinləməz hərgiz.

(papasın köksündəki xaça işarətlə)

İştə Məryəmlə, ruhi-Isayə,
Şu böyük xaçə, həm kəlisayə,
Əhd edib, bən yürəklə and içdim;
İlk talib Xumar için hər kim,
Hər kim olmuş olursa, rədd etməm,
Bıqdım artıq, nədir bu cevrü sitəm?

Papas

Səni məcbur edənmi var əcəba!
Niçin and içdin? A-h, İştə xəta!..

P l a t o n

Ya xəta, ya səvab... haydı bıraq,
Gəl, sözüm sözdür, etmə fəzlə məraq.

-Papasla Platon içəri girər. Xumar əli alnında olaraq balkonda iskəmləyə oturub düşünür.*

Nina

(bağça tərəfindən gələrək)

Yenə bilməm nədir bu küskün hal?
Daima həmdəmin düşüncə, xəyal...
Nə qadar qız yetirsə Gürcüstan,
Sana bənzər mələk yetirməz, inan.
Sana hər kəs, böyük, küçük məftun,
Sən niçin böylə daima məhzun?..

Xumar

Cümlə əhval əyandır İştə sana,
Çarə yoq, çarə yoq, gözəl Nina!..
Tutmasam annəmin vəsiyyətini,
Tutacaq sonda bəd duası bəni.
Bana söylərdi daima: “Yavrum!
Ərə getmək həyat için uçurum...
Yoqdur erkəklərin vəfası, Xumar!
Yerin olsun fəqət manastırlar”.

Nina

Neyləsin binəva qadın!.. Hər an
Ona dünyayı tar edərdi baban.
Baban olduqca içkidən sərsəm,
Kədərindən zavallı oldu vərəm...

Şeyx Sən’an

(təkrar dönərək Xumarı görüncə)

A-h, o, mütləq o!.. Gördüyüm rö’ya!

(yaqlaşaraq)

İştə, nazəndə heykəli-sevda!..

Xumar

Söylə kimsin?

Şeyx Sən’an

Zavallı bir məftun...

Nina

Kim bilir... Bəlkə...

Xumar

Qaliba məcnun...

Şeyx Sən’an

Bəlkə məcnunim, eyləməm inkar,
Bais ancaq o hüsni-əfsunkar...

Serğo

(Gələrək)

Şu hərif kim?.. Nə söylənib duruyor?

(Şeyx Sən’anın əbasından tutub bağıraraq)

Söylə kimsin?.. Nə istiyorsun?

P l a t o n

-(əlində şərab ilə dolu bir qədəh olduğu halda papasla bərabər dışarı çıqaraq, hiddətlə Serğoya)*

Dur!
Bir misafir ki gəldi, ikram et,
Şu bağırmaq nə? Haydı, dəf’ ol, get!

(Serğo bir tərəfə çəkilir, Platon Sən’ana)

Şeyx! Bir əmrinizmi var əcəba?
Şeyx Sən’an
Onu kəndim də anlamam əsla.

P l a t o n

Söyləyin, hiç çəkinməyin zira...

Şeyx Sən’an
A-h, rö’ya, o gördüyüm rö’ya!

P l a t o n

Şeyx, sözsüz deyilsiniz əlbət...

Şeyx Sən’an

(Xumara işarətlə)

İstəyim yalnız İştə bir şəfqət,
Bir təbəssüm o hüsni-dilbərdən,
Bir nəvaziş o mavi gözlərdən...

Papas

(qaba bir qəhqəhə ilə)

Aşiq olmuş Xumarə zənn edərim.

Şeyx Sən’an

(Xumara)

Bən niçin böylə zarü dərbədərim?
Söylə, ey nazənini-qönçədəhən!
Söylə, ruhum, nə tez unutdun sən,
Bana “gəl-gəl!” deyən nəvazişlə,
Əcəba sən deyilmisin? Söylə..

P l a t o n

(heyrətlə, Şeyx Sən’ana)

Bu görüş oldu hanki mə’vadə?

Şeyx Sən’an

Gecə rö’yadə, ərşi-ə’ladə.

Papas

(zəhrxənd ilə)

Şübhə yoq, şübhə yoq ki, məcnundur.

P l a t o n

Görünür həm Xumarə məftundur.

-Bu sırada ş e y x l ə r və m ü r i d l ə r gəlirlər.*

Şeyx Mərvan

Burda şeyx...

Şeyx Nəim

İştə aqibət, bulduq.

Şeyx Sədra

Aman Allah, nasıl da halı bozuq.

P l a t o n

(papasa yarım səslə)

Qaliba şeyx möhtərəm bir zat.

Papas

Fazil insana bənziyor...

Şeyx Sən’an

(şeyxlərə mə’nalı bir ahənglə)

Heyhat!..

Şeyx Sədra

Möhtərəm şeyx! Aqın-aqın insan
Səni həsrətlə bəkliyor əl’an.
Bütün islam həp ziyarət için
Toplanıb gəlmiş...

Şeyx Sən’an

İstəməm, çəkilin!
Bəndən olmaz bir istifadə sizə,
Başqa mürşid bulun da kəndinizə,
Şeyxiniz hər nə varsa tərk etdi.
Getdi, həp əski bənliyim getdi,
Şimdi bir başqa fikrə məftunim.

(Xumarı göstərir)

Onun eşqilə İştə məcnunim.

Şeyx Mərvan

Sən ki, əvvəl qadından ürkərdin,
Şimdi fikrin niçin dəyişdi, niçin?

Şeyx Sən’an

(Şeyx Mərvanə)

Onu seçməz sənin gözün əsla,
O mələkdir, qadın deyil, haşa!..

(məczub bir halda ümumə)

Seyr edin bir o hüsni-məbhuti,
O baqışlar nasıl da lahuti!
Oqunur gözlərində ülviyyət,
Sanki bir heykəli-üluhiyyət!

Şeyx Nəim

Möhtərəm şeyx, unutma niyyətini,
Bir düşün illəti-əzimətini!
Eylədin Kə’bə qarşısında yəmin,
O bu gün məhv olurmu bir qız için?

Şeyx Sən’an

Vətənim, cümlə niyyətim, Kə’bəm,
Şimdi yalnız odur, o, vaz keçməm.

P l a t o n

(papasa)

Kaş ki, and içmiyəydim əvvəldən,
Çarə, bir çarə bul.

Papas

Əmin ol sən,

Vaz keçər, şimdi vaz keçər...

(Şeyx Sən’ana)

Lakin,
Qıza nisbətlə fəzlədir sinnin.

Şeyx Sən’an

Mə’nəvi eşqə qarşı hər insan
Bir demək... birdir İştə pirü cavan.

Papas

O həmail nə öylə?

Şeyx Sən’an

Qur’andır.

Papas

Şimdi isbat edib də gəl qandır!
Hiç bu mümkünmü isəvi bir qız
Bir müsəlmanə varsın? Anlatınız...

Şeyx Sən’an

Birsə Haq, cümlə din də bir... naçar,
Xalqı yalnız ayırmış azğınlar,
Hər kəs uymuş cihanda bir hissə...

-Papas şərab ilə dolu qədəhi Platondan alıb şeyxə verir.*

Papas

İçiniz bu şərabı öylə isə.

Şeyx Sən’an

Zatən onsuz da sərxoşum əl’an...

Papas

Xayır, al iç, sözün deyilsə yalan.

-Şeyx Sən’an pərəstişkaranə baqışlarla Xumarı süzərək, həmən qədəhi alıb içmək istər, lakin bir dürlü cəsarət edəməz və bir taqım mütərəddidanə vəziyyətlərdə bulunur. Ən nihayət kəskin bir qərar ilə son damlasına varıncaya qadar içər. Şeyx Sədra dalğın bir halda baqınıb durur.*

Ümum

(Şeyx Sən’an şərabı içdiyi sırada)

Şeyx, aman! Dur...

Şeyx Mərvan

(istehza ilə Şeyx Nəimə)

Mürəvvici-islam!..

Şeyx Nəim

(Sən’ana)

Əcəba içdiyin deyilmi həram?

Şeyx Sən’an

Ürəfa məşrəbincə var miqyas.

Papas

(cibindən küçük bir xaç çıqarıb Şeyxə verir)

Pək gözəl, şeyxim, al şu xaçı da as.

Şeyx Sən’an

(alıb asaraq, yarım qəhqəhə ilə)

İbn Məryəm asıldı darə, fəqət
Onu təkrarə varmıdır hacət?
Bumu İsanın ərşə me’racı?
Bən nəyim şimdi? Canlı dar ağacı...

Şeyx Mərvan

Sana layiqmidir bu iş, yahu?

Şeyx Sən’an

İştə bir parçacıq gümüşdür bu,
Bunu asmaqla bir yüzük taxmaq
Bəncə birdir, bir... anladınmı bunağ!

Papas

(Şeyx Sən’ana)

Sus, çəkilməz bu dürlü istehza...

Şeyx Sən’an

Xayır, onsuz da həzrəti-Isa
Bizcə ən möhtərəm, böyük sima...

Papas

Məqsədin anlaşıldı, pək rə’na,
Şimdi Qur’anı al da yaq...

Şeyx Sən’an

Əcəba!
Onu yaqmaqda varmı bir mə’na?

Hər kəsdə həyəcan və heyrət...

Papas

Fəzlədir həp bəhanə, üzr ancaq,
Yaqacaqsın...

Şeyx Sən’an

(Qur’anı çıqarıb verir)

Al, İştə kəndin yaq!

Ümum

Şeyx, Qur’an yaqılmaz!..

Şeyx Sən’an

İllət var.

Şeyx Sədra

Susunuz, bəlkə başqa hikmət var!

Şeyx Sən’an

Hökmi-Qur’an ilələbəd ucalır,
Yaqılan həp kağız, mürəkkəbdir.

-Bu sırada havayı bulut qaplar, şiddətli göy gurultusu başlar. Bu gurultu pərdənin sonuna qadar ara-sıra müdhiş bir halda dəvam edib durur.*

Papas

(Qur’anı almayaraq israr ilə)

Onu atəşdə yaqmayınca, inan,
Sana əsla olunmaz itminan.

Şeyx Sən’an

Hökmi-Qur’anı tutmuyan məğrur,
Onu atəşdə yaqmış ədd olunur.
Bir də bihudə etdiyin israr,
Bunda İsa və Məryəmin adı var.

Xumar və Nina

A-h!..

P l a t o n

Şeyx, istəməz, bıraq dursun.

Ümum

Tövbə, ya şeyx, tövbə, tövbə!..

Şeyx Sədra

Susun!..

Şeyx Sən’an

Eşqdən başqa hər nə varsa, əvət,
Tövbə, bin tövbə!.. Eylədim nifrət.

Şeyx Nəim

Bir düşün, şeyx, unutma Kə’bəyi.

Şeyx Sədra

Dur!

Şeyx Sən’an

(Xumara işarətlə)

İştə Kə’bəm də, cənnətim də budur.

Papas

(Platona)

Daha bir çarə yoq, nə istərsən,
O qaçırmaz boyun itaətdən.

P l a t o n

Şeyxim, ancaq bir iş də yapmalısın,
İki yıl tam domuz otarmalısın.
Hər kəsdə böyük bir qələyan.

Şeyx Sədra

(Şeyx Sən’ana)

Xayır, artıq bu pək fəna təhqir,
Səni ikrah için bu bir tədbir...

Şeyx Sən’an

(Platona)

Onun eşqiylə bən ki dərbədərim,
Hər nə əmr etsəniz qəbul edərim.

-Şeyxlər və müridlər “ah” deyə mütəəssir bir halda geri çəkilər.*

Gediniz, arqadaşlarım... Gediniz!
Başqa bir şeyxə iqtida ediniz.
İştə bən naili-vüsal oldum,
Aradım nuri-həqqi, ta buldum.
Seyr edib kainatı həp yorulun,
Arayın, siz də nuri-həqqi bulun.
Unutun həp zavallı Sən’anı,
Unutun siz o sərsəm insanı.

Şeyx Sədra

Möhtərəm şeyx, bir təsəvvür edin...

Şeyx Sən’an

Yetişir, haydı, dəf’ olun da, gedin!

Şeyx Mərvan

Nerdə əvvəlki qayeyi-əməlin?

Şeyx Sən’an

(qəhramiz bir hiddətlə bağıraraq)

Durmayın, haydı, dəf’ olun, çəkilin!

-Şeyx Sədra dərin bir heyrət və dalğınlıq içində düşünüb durur.*

M ü r i d l ə r d ə n b i r i n c i q ı s ı m

(böyük bir təəssür və təəssüflə)

Gedəlim, doğru Kə’bəyə varalım,
Xaliqi-kainata yalvaralım.
Bəlkə şamil olur da mərhəməti,
Şeyxi eylər ihatə məğfirəti.

İ k i n c i q ı s ı m

(Mərvan və Nəimlə bir yerdə)

Şeyximiz atdı hökmi-Qur’anı,
Şeyximiz satdı dini, imanı,
Öncə islamə bir mürəvvic ikən,
Xaç asıb çıqdı dinü məzhəbdən.

B i r i n c i q ı s ı m

Gedəlim, Haqqa iltica edəlim,
Gedəlim, şeyx için dua edəlim...

İ k i n c i q ı s ı m

Gedəlim, ta ki biz də sapmıyalım,
Gedəlim, biz də xaçə tapmıyalım...

Şeyx Sən’an

Gediniz, gərçi hiylə ya təzvir
Sizcə xoş... bəncə eşq yüksəkdir!..

-Bütün şeyxlər və müridlər çəkilməyə başlar. Yalnız Şeyx Sədra ən arqada qalaraq şaşqın və dolğun baqışlarla ağır və mütərəddid adımlarla uzaqlaşıb gedər.*

Pərdə

СЦЕНА ПЕРВАЯ

Окрестности нынешнего Тифлиса, подножье горы. С одной стороны река Кура, с другой-бесконечная кривая тропинка, ведущая к горе. Впереди видны два-три шатра. Некоторые из мюридов возвращаются с берега Куры-несут кувшины с водой.

Весенняя пора. Грузинский праздник. Вечер. Близится закат. Шейх-Санан прогуливается вместе с Шейх-Садрой, слушает соловьев, рассеянно любуется окрестностями.

Шейх-Санан (вдохновенно)
Кавказ, Кавказ, какой блаженный роздых,
Кристальная вода, прозрачный воздух!
Как поэтичен этот божий край...
Как будто низошел на землю рай.
Да, здесь любой, кто созерцает это,
Невольно превращается в поэта.
Ласкают взор зеленые холмы,
И умиротворяются умы.
Послушаешь - бог весть, цветы запели
Иль соловьи высвистывают трели,
Иль речки колыбельную поют...
Леса, луга-божественный приют!
Под снегом блещут пики гор орлиных,
Сиянье отражается в долинах,
Ввыси плывут цветные облака,
Гармония опять душе близка.
В полдневный жар и солнце здесь нежгуче,
А ночь всегда сродни мечте певучей.
Река Кура-совсем особый мир:
То лунный свет, безмолвья тайный пир,
То в ярости, не знающей препоны,
Бурлит и издает глухие стоны.
А над рекой, над клекотом зыбей
Порхают стаи сизых голубей
В игре, в погоне милой и беспечной,
Как волны, утекающие вечно.
Куда, куда спешит их караван?
В небытие? В предвечный океан?
Куда стремятся? Что их в путь умчало?
Незрим конец, неведомо начало.
Не это ль суждено на свете всем?
Приходим и уходим, но зачем?!

Слышится стройная песня. Оба останавливаются, слушают.
Я обошел леса, взошел на горы
Для той, что видят внутренние взоры.
Среди красавиц я одну избрал
И клятву перед богом повторял,
Что для других не отрекусь вовеки
От видимой сквозь сомкнутые веки.
Розовощекий ангел мой-лишь он
Похож на приоткрывшийся бутон.
Пусть бренный мир красою женской болен,
Я от нее одной уйти не волен.

Появляются поющие Оздемир и Огуз.

Шейх-Садра Друзья мои, примите наш салам!
Какого рода вы, в чем вера ваша?

Оздемир Мы тюрки, исповедуем ислам.

Шейх-Санан Дай бог вам счастья.

Шейх-Садра Самой полной чашей.

Шейх-Санан Скажите мне, а много ли здесь вас?

Оздемир С десяток поселений. Нет, немного...

Огуз А вы, мой шейх? Откуда в добрый час?

Шейх-Санан Из Мекки мы идем во имя бога.

Юноши почтительно целуют руки шейхам.

Шейх-Санан Как вас зовут?

Оздемир Слуга ваш-Оздемир.

Шейх-Санан А он?

Оздемир Огуз...

Шейх-Санан Да будет с вами мир.

Огуз (Оздемиру)Смотри, смотри, опять сюда подходит
Дервиш безумный.

По дороге идет почтенного вида дервиш в белом. Оглядев людей, удивленно и резко останавливается.

Шейх-Санан Странно...

Огуз Вечно бродит,
Как сумасшедший...

Шейх-Садра Он не чародей?

Огуз Нет, нет, но раздражает он людей.

Оздемир Всегда один, бродяжничает праздно,
Бормочет сам с собой, всегда бессвязно,
Не ест, не пьет, не знается ни с кем,
Не отвечает, словно глух и нем.

Шейх-Санан (подойдя к дервишу)
Отец дервиш, простите бога ради,
Послушать вас мы, право, были б рады.

Дервиш молчит.
Какой вы секты? В чем ее закон?
Быть может, нам полезен будет он...

Шейх-Садра Молчит! Глухонемой? Увы, наверно.

Шейх-Марван (подходя)
Да он притворщик, и при этом скверный:
Всегда коварен тот, кто слишком тих.

Шейх-Санан Все злы или коварны... для кривых.
Нет, лик его невыразимо светел
И чист... Но почему он не ответил?
(Дервишу)
Зачем ты так таинственно молчишь?
Во что ты веришь, чем ты жив, дервиш?
Откуда ты? Какому толку служишь?
Зачем по миру бесконечно кружишь?

Дервиш начинает петь на лад «макама дашти» с видом одержимого. Шейх-Санан внимательно слушает. Подходят шейхи и мюриды.

Дервиш Не спрашивай, я только пыль дорог,
Я пляшущий в безумьи мотылек,
Отец мой-изумленье, мать-сомненье...
Спускаются в ничто мои ступени!
Что знаю я о собственной судьбе,
Чтоб толком рассказать, кто я, - тебе?
Я нищий странник и бегу куда-то
От правоверных и от шариата.
Я только жаждой истины объят -
К чему мне шариат и тафикат?
Отверг я догмы, сбросил их вериги,
Не поклоняюсь ни единой книге;
Евангелье, псалтырь или коран -
Все это сон, обман, туман, дурман.
Мир - зеркало теней, а не таблица,
Рай или ад - все это только снится.

Шейх-Санан Конечно же, есть тайны у святых,
Но для чего умалчивать о них?
Зачем людей бояться и чуждаться?
Примкнул бы к нам, стал другом,
может статься.

Дервиш Твои слова-густой и липкий прах,
Намеренья твои - в твоих глазах.
Ты мыслишь о другом - здесь есть угроза.
В душе твоей-совсем иная греза.
Зачем я одинок? Еще поймешь.
Спроси у бога, коль его найдешь.
Но знай: кто над людьми решил подняться,
Тому завет-поменьше с ними знаться.
(Горько смеется, указывает на мюридов)
Не будь к своим растрепам слишком строг -
Будь одинок, будь просто одинок.
(Пронзительно глядит на Санана и хочет удалиться)

Шейх-Санан Святой отец, скажи во имя бога...

Дервиш Ступай же, у тебя своя дорога!
В глазах твоих-незнанье, а в словах
Мне чудятся неискренность и страх.
Послушай, шейх, ты втайне лицемерен:
Спешишь к иному - прежнему неверен.

Шейх-Санан (устремляясь к нему)
Святой отец, постой, прости меня,
Одним лишь словом просвети меня...

Дервиш (устало и безразлично) Прочь! Прочь ступай...

Отгоняет его жестом. Глаза брезгливо-печальны, походка странная. Уходит. Шейх-Санан растерян и расстроен.

Шейх-Садра Достойный шейх, подумай,
Чем взволновал тебя дервиш угрюмый?
Чем он смутил тебя? Ты весь дрожишь...
Ты мудрый шейх, а он простой дервиш.
В чем смысл его туманных прорицаний,
Что ты себя не помнишь, как в дурмане?

Шейх-Санан Все, чем я жил, отброшено во тьму...
Мне надобно остаться одному.

Шейх-Садра покорно кланяется и отходит. Издали доносится веселая и нежная музыка. Шейхи и мюриды оглядываются в замешательотве. Шейх-Марван, Шейх-Наими некоторые другие пытаются заткнуть уши.

Шейх-Садра (с презрительной досадой)
В уме ли вы? Не хочется-не слушай,
Но для чего же вы заткнули уши?
Прекрасного не запретил ислам,
Ужели это неизвестно вам?
А музыка и пение прекрасны,
И значит, возбранить их мы не властны.
Побойтесь бога! Милый звон пичуг,
Шуршанье листьев, поцелуя звук,
И смех девичий, и напевы уда,
И звучные псалмы царя Давуда -
Не музыка ли это? Мера, лад...

Шейх-Марван О господи! И это иджтихад!

Шейх-Садра Да, иджтихад, познавший дух Ученья,
В нем тоже слышит музыку и пенье.

На тропинку выходят празднично одетые грузинские девушки, юноши и подростки, впереди - музыканты. Шейхи и мюриды отходят в сторону и наблюдают.

Девушки Дует майский ветерок,
Легкий райский ветерок.
Луг и солнце, чистый воздух
Превратили мир в цветок.

Юноши Что нам делать, как нам быть?
Сердцу хочется любить,
Но любой кудрявый ангел
Может взглядом погубить.

Девушки Знает юноша-всегда
Стережет его беда,
Но влюбленный не боится,
И беде он скажет «да»!

Юноши Нам красотки неверны,
Зря нас мучают они,
Средь измен и расставаний
Утекают наши дни.

Поют и пляшут. Оздемир и Огуз сначала хлопают в лад, их зовут - они присоединяются, танцуют лезгинку. Все вместе, танцуя, уходят. Оздемир и Огуз в знак прощания с шейхами прикладывают руку ко лбу.

Шейх-Марван (иронически кивая им вслед)
Теперь вы убедитесь с Шейх-Сананом,
Как можно верить этим «мусульманам»!

Шейх-Садра Боюсь, ты их не понял до конца,
Не угадал в них чистые сердца.
И шейхи есть похуже иноверца:
Вид мусульманский, но гнилое сердце,
Они подозревают все и всех,
Но в них самих гнездятся зло и грех.

Шейх-Санан (подходит) Где он? Вещает дух его словами!

Шейх-Садра Достойный шейх, вы вне себя! Что с вами?

Шейх-Санан Где мой дервиш? Его я не настиг...

Шейх-Марван Он полоумный, да и еретик.

Шейх-Санан Порой слывет безумцем мудрый некто,
Порой неверье-это тоже секта.
Безумец он, но устыдил меня,
Бродяга он, но победил меня.
Пусть на Мансура не похож он внешне,
«Я-бог» твердит и он с тоской нездешней.

Шейх-Садра Мой шейх, он далеко ушел, поверь,
И мы не можем знать, где он теперь.

Шейх-Санан Да, да... Ушел... И вы меня оставьте.
Здесь одного на склоне дня оставьте.
Я погуляю над Курой опять,
Мне надо побродить, поразмышлять...

Шейх-Марван Пойдем и мы, но в стороне, конечно...

Шейх-Санан Не бередите ран моих сердечных...

Шейх-Наим (возникает) Шейх!

Шейх-Санан Прочь, глупец!

Шейх-Садра А я, мой господин?

Шейх-Санан Пойду один. Один. Совсем один.

Уходит в задумчивости и, по мере того, как он удаляется, опускается

Занавес

СЦЕНА ВТОРАЯ

У дороги веранда. Перед ней цветущий сад с бассейном.

Серго (поет, поливая цветы)
Я от милой далек, от цветка полевого.
Где народ, где отчизна? Скитаюсь без крова.
Я стенаю и плачу, я снова и снова
Повторяю: «Любимая, где ты, приди!»
Как давно я не видел очей ее чистых,
Алых роз не срывал с ее щек бархатистых,
Как давно не смеялся в ночах серебристых,
Повторяю: «Любимая, где ты, приди!»

Антон (входит с букетом цветов) Серго, дружок!

Серго Я, господин мой!

Антон (вручает ему букет и сверток)
В дар, Будь так любезен, передай Тамар.

Серго А что сказать ей, дорогой батоно?

Антон Что тут сказать? Что это от Антона.

Серго (всходит на веранду) Тамар, ты где? Тамар, поди сюда!

Ху м а р (в белом одеянии) Что это?

Серго От Антона.

Хумар Вот беда!
Зачем ты взял, дурак! Верни немедля.
(Презрительно отмахивается и уходит)

Антон Ну что?

Серго С ее характером-хоть в петлю.
Вернула. И кричит как на раба.

Антон (швыряет букет наземь и топчет его)
Вот так и ты увянь, моя судьба,
Стань прахом и погибни под ногами!
(Уходит сутулясь)

Серго О господи! Не девка - дым и пламя!

Симон (подходит, глядит на веранду)
Вот он, моей волшебницы дворец...
Пройди я землю из конца в конец -
Я б в целом мире не нашел такого,
Не сбросил бы незримые оковы!
Чему б я радовался вдалеке,
Порабощен ее красой и властью?
Ведь плачущее сердце и в тоске
Находит неизведанное счастье.

Xумар с вышиваньем выходит на веранду.

Симон Дотла спалил меня любви пожар,
Помилуй, сжалься, пощади, Тамар!

Хумар Подите прочь! Вы тешитесь мольбами,
Все то же повторяя вновь и вновь.
К чему мне это? Праздными словами
В чужой душе не вызовешь любовь.

Шейх-Санан (в задумчивости проходит мимо, поднимает голову и видит Хумар)
Что это? Я опять во власти сна?
Нет бога кроме бога! То она!

Симон Люблю тебя! Огонь мне сердце гложет!

Хумар Подите вон! Ступайте! Бог поможет.

Платон (выходит, полусонный) Что там за крики? На дворе уж ночь...
(Увидев понурого Симона)
Опять влюбленный? Снова гонишь прочь?

Xумар опускает голову. Подходит приятель Платона-толстый священник с грубым басом.

Священник Привет, мой сын.

Платон Святой отец, пожалуй,
Входи, будь гостем, посиди со мной.

Xумар подходит под благословение, целует руку священнику.

Священник Ах снова ты бледна, мой цветик алый,
Бледна, грустна и смущена душой.
Нехорошо! Подай-ка мне водицы...
Да не горюй. Что унывать девице?

Платон Помилуй, отче! Доброе вино,
А не водица, здесь припасено.
И шестилетней выдержки! В Метехи
Не ведают цари такой утехи.

Священник (многозначительно взглядывая на Хумар)
Попридержи-ка эту благодать,
Чтобы на свадьбе у Тамар подать.

Платон (со смехом)
Ты хуже ничего не мог сказать бы,
Чем при Тамар заговорить о свадьбе.
Она мечтает о монастыре -
Или о смерти в молодой поре.

Священник Грех, тяжкий грех-уныние без горя!
Бог даст, она одумается вскоре.
(Хумар)
Вся молодежь у ног твоих - и что ж,
Ты от нее в глухой затвор уйдешь?

Платон Пойдем, достойный отче, выпьешь, право,
Дурь из нее и ты не выбьешь, право.
(Внезапно приходя в ярость и указываяна крест на груди священника)
Пусть слышат матерь божья, Иисус,
Крестом господним искренне клянусь,
Пока меня земля родная носит,
Что первому отдам я, кто попросит,
Тамару, дочь мою, кто б ни был он...
Пусть выйдет замуж - или душу вон!

Священник (оторопело)
Зачем же клясться? Клятва-то-не шутка!
Кто за язык тянул? И слушать жутко!

Платон Поклялся-значит, так тому и быть.
Я знал, что говорил. Пошли-ка пить.

Уходят в дом. Хумар, сидя на веранде, задумывается. Подходит Нина.

Нина Опять, опять в раздумье и печали.
Увы, другой найду тебя едва ли.
А между тем ты в Грузии одна
Так ангельски прелестна, так умна.
Подобной нет нигде-ни в захолустье,
Ни при дворе... Откуда ж столько грусти?

Хумар Ты знаешь, Нина, в чем моя тоска:
Я выхода ищу из тупика.
Хочу желанье матери испольнить,
Ее завет последний, горя полный.
Она твердила: «Помни, дочь моя,
Что лучший муж не даст тебе житья,
Что муж-всегда изменник и мучитель.
Уйди же в монастырь, уйди в обитель».

Нина Еще бы! Твой отец так страшно пил,
Что бедная вконец лишилась сил.
Представь-ка: пьяный зверь - и ангел
кроткий...
Тут кончишь скоротечною чахоткой!

Шейх-Санан (подходит)
О да, она. Она. Мой давний сон,
Мой невозможный, счастью равный сон.

Ху м ар (Санану) Кто ты?

Шейх-Санан Я раб, твоей красой томимый.

Нина Быть может, это...

Хумар Это одержимый.

Шейх-Санан Конечно, одержимый! Спору нет!
Виновна в этом только ты, мой свет.

Серго (подходит)
Что за незваный гость в чужой ограде?
И что он здесь болтает на ночь глядя?

Платон (с бокалом вина выходит на веранду)
А ты что разорался? Странник тут
Всегда найдет вниманье и приют.
(Санану)
Шейх, вы ко мне? Я слушаю. В чем дело?

Шейх-Санан Не знаю сам. Все знать мне надоело.

Платон Здесь неудобно? Так пойдем ко мне.

Шейх-Санан Я видел сон. Теперь я не во сне.

Платон Чего хотите вы? Я весь-усердье.

Шейх-Санан Хочу, чтоб проявила милосердье,
Мне улыбнулась хоть единый раз,
Ко мне вернулась взором синих глаз.

Священник (хохоча) Да он влюблен в Тамар! Теперь понятно…

Шейх-Санан Влюблен безумно и невероятно.
(Обращаясь к Хумар)
Ответь же мне, раскрывшийся бутон,
Ужель забыла ты наш прежний сон:
Как ты звала меня все выше, выше...
Туда, туда... Иль не тебя я вижу?

Платон Где это было? Где встречались вы?

Шейх-Санан На небе. Средь безбрежной синевы.

Священник Ну да, на небе. Он землей не скован.

Платон Бедняга! Он Тамарой околдован.

Появляются шейхи и мюриды.

Шейх-Марван Шейх здесь...

Шейх-Наим Ох, мы плутали без конца...

Шейх-Садра Но что с ним сталось? Нет на нем лица!

Платон (тихо, священнику) Шейх кажется вполне приличным малым.

Священник Да, кажется...

Шейх-Санан (своим спутникам) Увы, друзья, Санан...

Шейх-Садра Великий шейх, потоком небывалым
Тебе навстречу толпы мусульман
Стремятся, чтоб послушать Шейх-Санана.
Скажи им слово мудрости...

Шейх-Санан Не стану.
Не нужен больше я ни им, ни вам.
Понадобится вам другой наставник.
А я... Себе, былому, чужд я сам,
Отрекся я от помышлений давних.
Увы, отныне полон я иным:
(указывая на Хумар)
Любовью к ней отныне одержим.

Шейх-Марван Ты говорил, что женщин ненавидишь,
Что за грехи на них одних вина.
Что ж изменилось?

Шейх-Санан Разве ты не видишь,
Что ангел, а не женщина она?
(Экстатически, всем)
О, поглядите, как она прекрасна,
Как очи голубые смотрят ясно!
Я погружаюсь в эту синеву
И словно приближаюсь к божеству.

Шейх-Наим Достойный шейх, не забывай о главном -
Об имени своем, о деле славном.
Перед самой Каабой клялся ты
Не ради лживой женской красоты.

Шейх-Санан Она - моя Кааба, дом и вера,
Все остальное - прах. Мертво и серо!

Платон Поп, ты был прав. Я сдуру дал обет.
Теперь я должен слушать этот бред.

Священник Обет был глуп, но погоди яриться,
Он сам отстанет.
(Санану)
Стар ты для девицы.

Шейх-Санан Кого соединяет дух, не плоть,
Тех молодыми делает господь.

Священник Что у тебя за талисман на шее?

Шейх-Санан Святой коран.

Священник О боже, я немею:
Как может христианка стать женой
Магометанина? Наш бог - иной.

Шейх-Санан О, бог един, различны лишь сужденья,
Людей разъединяют заблужденья,
Пусть много их, но истина одна...

Священник (отбирает у Платона бокал, протягивает шейху)
А если так, то выпей-ка вина.

Шейх-Санан Я опьянен душой. Вино излишне.

Священник Для правды эти речи слишком пышны.
Бери и пей!

Шейх-Санан влюбленно смотрит на Хумар, берет бокал, хочет выпить, однако не осмеливается, колеблется. В конце концов решительно осушает его. Шейх-Садра стоят погруженный в раздумье.

Все (пока он пьет)
Опомнись, Шейх-Санан!

Шейх-Марван И этот проповедовал коран!

Шейх-Наим (Санану, с любопытством) Ну, что в нем есть? Что манит святотатца?

Шейх-Санан В нем есть соблазн, но мудрый не поддастся.

Священник (доставая из кармана рясы маленький крест)
Отлично, милый шейх, а это-крест.
Надень на шею. Он тебя не съест.
Возьми, возьми. Ведь истина едина,
Раз бог един. Не бойся, будь мужчиной.

Шейх-Санан (надевая крест)
Сын Мариам распят был... Что ж, опять?
Вам мало? Ты меня решил распять?
Чего еще ты хочешь? Вознесенья?
Я крест живой, но не ищу спасенья.

Шейх-Марван О, как ты мог?! Теперь не жди добра...

Шейх-Санан Но это же кусочек серебра.
Надеть его, надеть кольцо на палец -
Не все ль равно? Ты просто глуп, страдалец!

Священник (Санану)
Как смеешь издеваться ты над тем,
Что свято нам, что дорого нам всем?

Шейх-Санан По-моему, ты путаешь понятья:
Мы чтим Ису, а не одно распятье.

Священник Так! Но без дела в вере все мертво.
Возьми теперь коран, сожги его.

Шейх-Санан Сжечь книгу? Для чего? Мне это странно!
Какой же смысл в сожжении корана?

Священник Ты хочешь увернуться? Стыд и срам!

Шейх-Санан (протягивая ему коран)
Бери: Ты можешь сделать это сам.

Все (в смятении и ужасе) Как, сжечь кораи!

Шейх-Санан Пусть жжет, коль есть причина.

Шейх-Садра Шейх мудр, он знает все...

Шейх-Санан Коран-лавина,
А не поток чернил. Коран-гроза,
А не бумага. Сжечь его нельзя.

Небо заволакивают тучи, грозно гремит гром, который время от времени грохочет до конца сцены.

Священник (не прикасаясь к корану, настойчиво)
Пока в огне не сгинет то, что ложно,
Тебе поверить будет невозможно.

Шейх-Санан Кто явно чтит, а тайно предает,
Коран огню стократно предает.
Но суть не в том. Ведь об Исе-пророке
И Мариам вещают эти строки.

Хумар и Нина Ах!

Платон Полноте, отец! Довольно, грех...

Все Шейх, отрекись от зла. Покайся, шейх!
Покайся!

Шейх-Садра Замолчите!

Шейх-Санан Отрекаюсь
Ото всего, что не любовь! И каюсь
В том, что не есть любовь во мне самом.

Шейх-Наим О шейх, Каабу вспомни, божий дом!

Шейх-Садра (Найму) Умолкни!

Шейх-Санан (указывая на Хумар)
Вот мой рай, моя Кааба!

Священник (Платону) Как быть? И впрямь не клялся уж хотя бы!

Платон (решительно, Санану)
Еще одно: чтоб сочетаться с ней,
Два года должен ты пасти свиней.

Мусульман охватывает неистовство.

Шейх-Садра Ну, это слишком! Глупо, злобно, мерзко!
Пойдемте же, мой шейх. Вам здесь не место.

Шейх-Санан Люблю ее... Вам нужен свинопас?
Что ж, я готов. Ведите хоть сейчас.

Шейхи и мюриды с возгласом разочарования отходят.

Шейх-Санан Друзья, ступайте. Более ни слова.
Бог вам пошлет наставника другого.
Нашел я ту, которую искал,
Обрел высокий свет средь этих скал.
Идите в мир, извечный груз тащите,
Но так же в мире темном свет ищите.
Санана позабудьте вы, бог с ним:
Он, как Меджнун, любовью одержим.

Шейх-Садра Достойный шейх, представьте на мгновенье.

Шейх-Санан Ступайте прочь. Здесь божье мановенье!

Шейх-Марван А все, чему учил, - бездушный звон...

Шейх-Санан (яростно) Прочь, маловеры! Убирайтесь вон!

Шейх-Садра в отчаяньи стоит один.

Первая группа мюридов
О, поспешим домой - к Каабе, к Мекке,
Помолимся о падшем человеке,
Слепую страсть не смог он побороть,
Слаб человек, но милосерд господь.

Вторая группа мюридов, Марван и Наим
Наставник наш отрекся от корана,
Он предал все, что прежде славил рьяно,
Он пьет вино, на грудь повесил крест,
Он предал нас - бежим от этих мест.

Первая группа
Пойдем молить пощады у аллаха
Тому, кто на пути не ведал страха.

Вторая группа
Пойдем, чтобы не впасть в невольный грех,
Аллах за слабость покарает всех.

Шейх-Санан Прощайте, с вами жалость иль наветы -
Со мной одна любовь. Я полон света.

Занавес

OriginalWikisource (opens in a new tab)CC BY-SA 4.0

TranslatorПереводчик не указан, 1982azeribooks.narod.ru (opens in a new tab)

NoteПереводчик на странице не указан (по открытым источникам имя не установлено), по изданию: Перевод на русский язык. Издательство Язычы. Баку, 1982. Текст с сайта azeribooks.narod.ru (https://azeribooks.narod.ru/poezia/guseyn_djavid/sheykh_sanan.htm), набран с печатного издания и не вычитан.

Suggest a translation

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

Poems by other poets