Gəncə, Nizaminin eyvanı qarşısında bağça. Hər tərəf sakitdir. Mütəmadiyən ötən bülbülün nəğməsindən başqa bir səs eşidilmir. Sürətli addımlarla gələn Qivami sağa-sola baxınır. O, kədərlidir.

Qivami

Nizami özgə vaxt bu ağacın kölgəsinə döşənib səhərdən-axşama kimi yazardı... (Çağırır) Nizami!

Xədicə

Nə var, oğlum? Niyə töyşüyürsən?

Qivami

Heç soruşma, ana... Bədbəxtlik üz vermişdir... Nizami hardadır?

Xədicə

Sən həmişə yazıq ananın ürəyini qana döndərirsən, oğlum... Nə bədbaxtlıq?

Qivami

Eh, ana, təqsir özümdədir. Ad çıxartmaq istədim, ara yerdə olan-qalan adımı da rüsvay elədim... Hanı Nizami?..

Xədicə

Yəqin bağçanın o başında bülbüllərlə söhbət eləyir.

Qivami

Mənim ürəyim qan ağlayır, qardaşım isə, bağçada gəzinib şeyda bülbülün nəğməsinə qulaq asır. Mən niyə içirəm, niyə? Mən əvvəldən bunu bilirdim ki, şərab məni quru yerdə qoyacaq... (Daha da ucadan çağırır) Nizami!

Xədicə

Oğlum, dərdini mənə de, qoy İlyas işindən avara olmasın.

Qivami

Yox, yox, bu dərdə sən dözməzsən, ana... Sən get, mən özüm onu axtarıb taparam...

Xədicə

Oxu atıb yayı niyə gizlədirsən?.. Dərdin nədir?

Qivami

Deyirəm, sən get... Bu dərdə nəinki sən, bütün dünya da tab gətirməz...

Xədicə (köksünü ötürərək)

Yaxşı, odur bax, qardaşın gəlir, dərdini ona de... (Gedir)

Nizami

Aha, nə yaman coşmusan!.. Deyəsən, təzə yazdığın qəzəli oxumaq istəyirsən...

Qivami

Qəzəl nədir, qəsidə nədir, ölmüşəm – üstümdə Quran oxuyan yoxdur...

Nizami

Qardaşım, sən həyatdan doymuş adamlara bənzəyirsən...

Qivami

Yanılırsan... Əzizim... bu geniş dünya bir süfrədir, mən də bu süfrədən gözü doymamış bir müsafir...

Nizami

Bax mən, yeni əsərimi yazıb qurtarmışam... Bizim sevincimizdən ümidsizlər, gözüyaşlılar, dərdi-səri olan bütün insanlar ilham alıb sevinəcəklər. Səninlə qabaq-qabağa oturub doyunca şərab içəcəyəm... Durma, dostumuz Yusifin ovladığı ceyranı apar, təndirdə qızartsınlar.

Qivami

Təndir?.. Təndir nədir! Ocağımı da söndürdülər.

Nizami

Nə olmuşdur ki?..

Qivami

O məni xoruza yüklədi. Bir məni yox, bütün Gəncə şairlərini...

Nizami

Kim?

Qivami

Munis... Saray şairidir... Çox uğursuz adamdır.

Nizami

Onun nə məqsədlə gəldiyini bilirəm. Bu xüsusda Xaqani mənə yazmışdı...

Qivami

Deyişdik, hamımızı məğlub etdi. Mən hələ onun qədər sürətlə deyişən şairə rast gəlməmişdim. Səninlə üz-üzə gəlməyə çox can atırdı. Sən də məğlub olsan...

Nizami

Onunla qabaqlaşarıq... Görək taleyimiz bizə nə göstərir... Məhsəti xanıma da xəbər yolla.

Qivami

Yusif xəbər apardı.

Nizami

Qoy gəlsin. Gəncənin ən böyük şeir ustadı Məhsəti xanım sənətin qüdrətini Munisə göstərər.

Qivami

Mən yenə də hazırlaşacağam. Ana, ana!

Xədicə (eyvanda görünərək)

Nə var, oğlum?

Qivami

Mənim kuzəmi harda gizlətmisən?

Xədicə

Oğlum, bəsdir, bu içki zəhrimardan doymadınmı?

Qivami

Oh, ana, ürəyim xarab olar... Ona hər nə deyirsən de, zəhrimar demə. Mənə bu dünyanı sevdirən şərabdır. (Gedir)

Xədicə

Niyə belə fikirlisən, oğlum?

Nizami (eyvana, anasının yanına gəlir)

Sən bilərsən, anacan, dünyada ən yüksək, ən ülvi şey nədir?

Xədicə

Sözündən heç nə başa düşmədim, oğlum.

Nizami

Bilmək istəyirəm, dünyada ən böyük nemət nədir?

Xədicə

Dünyanın iki böyük neməti var: biri cavanlıq, biri də məhəbbət!

Nizami

Sağ ol, ana. Lap ürəyimdən xəbər verdin.

Mehrabı eşqdir uca göylərin,
Eşqsiz, ey dünya, nədir dəyərin?!

Xədicə

Anan sözlərinə qurban, oğul!

Nizami

Deyəsən mən, “Xosrov və Şirin” dastanını tez başlamışam. “Biri cavanlıq, biri də məhəbbət...” Mən Bərdəyə getməliyəm, anacan! Şirinin sevdiyi yaşıl çəmənləri, gəzdiyi əlvan yaylaqları seyr edəcəyəm. Mən sevib sonra yazacağam. (Gedir)

Qivami (əlində şərab kuzəsi, o biri qapıdan çıxır)

Gəl ey vəfasız, bir an səndən ayrılanda, gözlərimdə dünya qaralır.

Xərabat üstündə bir ay ucaldı,
Fələyin damında bir çadır saldı;
Qəflətən çadırdan ucaldı bir səs:
“Bu dünya bir saman çöpünə dəyməz!”.

Eh, Məhsəti xanım, sən də doyunca şərab içsəydin, bu sözləri deməzdin. Dünyanın qədrini bilərdin. (Qədəhini doldurub içir) Bax belə, mənim kimi... İndi hamı əmin olsun ki, bütün dünya şairləri toplaşıb gəlsə də, mənim qabağımda dura bilməz, çünki, şair barıtdır, şərab isə qığılcım; bunlar bir-birinə toxunanda alov qalxır, onları da yandırar, məni də... Bəs Nizami hara getdi? Aha, bilirəm, mən şərab içib keflənəndə onun qələmi keflənir... (Kimi isə görərək) Aha, Munis gəlir... Bir dayan, Nizami səni ürəyindən qopan şeir alovunda yandıracaqdır!.. Buyurun, buyurun!

Bir neçə adam Munislə bərabər gəlir. Hamı bağçada salınmış xalı üstündə oturur.

Munis

Qivami, hara gedirəmsə, sənə rast gəlirəm, mən səninlə deyişdim ki...

Qivami

Doğrudur... Ancaq indi mən o gördüyün Qivami deyiləm... Aha, Məhsəti xanım da gəldi... Bugünkü şeir məclisinə o, zinət verəcəkdir. Bir baxın, gəldiyi yerə günəş kimi şəfəq salır...

Məhsəti Gəncəvi gəlir. Qivami ehtiramla ona baş əyib, əlini sıxır, tamaşaçılar gəlib bağçanı doldurur.

Yusif

Bu gün dostum Nizaminin bağçasında hamını ceyran kababı ilə şəraba qonaq edəcəyəm..

Qivami

Əziz dostum, sənin təndirin yaxşıdır, ovladığın ceyranı apar, bütöv qızartsınlar...

Yusif

Hər şey hazırdır, deyişmənin sonunu gözləyirəm.

Məhsəti

Bəs, Nizami hanı, nə üçün görünmür?

Qivami

Bu saat gələr... Çox fikrə getdiniz, Məhsəti xanım... Nə üçün kədərləndiniz?

Məhsəti

Heç... Mən də öz gəncliyimi xatırladım. Gənclik və məhəbbət dünyanın ən böyük nemətidir.

Munis

Mənimlə deyişmək istəyən şair kimdir? Mən dəfələrlə çağırdım, meydana çıxan olmadı.

Yusif

Kimdir?.. Siz hələ onu görməmişsiniz... (Bu anda eyvanda görünən Nizamini göstərərək) Odur, bax! Bilməyirsinizsə, bilin. Nizami Gəncəvi!

Nizami gəlib Məhsəti xanımla və Munislə görüşür.

Munis (Nizamiyə)

Çox məğrurusan, şair...

Nizami

Mən səbir edirəm... Səbir isə məğrurluq deyildir.

Məhsəti (öz-özünə)

Mənim nəzərimdə Nizamini dağlar qədər əzəmətli göstərən də onun zəkasıdır. Onun gözlərinə baxdıqca ürəyim bu geniş kainata belə sığmayır.

Munis

Başlayaq.

Yusif

Münsiflər təyin olunsun!

Səslər

Olunsun, olunsun!..

Munis

Münsif Məhsəti xanım olsun... (Nizamiyə) Razısınızmı?

Nizami

Bəli!.. (Məhsəti xanıma) Özünüz necə?

Məhsəti

Mən münsifliyi qəbul edirəm... Şərtim budur: əvvəlcə Munis başlasın!

Hər kəs öz gücüylə girsin meydana
Söyləsin fikrini mərd-mərdanə,
Əzəldən nə imiş qoca kainat,
Nədən yaranmışdır anamız həyat?

Munis

Xilqət səhifəsi açılmamışdan,
Bircə qüvvət varmış: o da yaradan!..

Nizami

Bizim dünyamızda ağıllı bir kəs,
Görünməyən şeyə inana bilməz!

Munis

Bu dərya təbimlə bəhsə girmə sən;
Xəzinə ruhumu gəl dindirmə sən!
Saqiyə get söylə buraxsın qəmi;
Doldursun şərabla qoy piyaləmi!

Nizami

Gəl at bir tərəfə boş xəyalları,
Aç, hünərin varsa, bu sualları;
Sən ovçu deyilsən, get dolan bir az,
Bu körpə aslandan sənə ov olmaz!

Məhsəti

Dayanın, hər ikiniz şairsiniz, amma sualdan uzaqlaşdınız. Əsl qüvvət söylənəcək fikirdədir. Kim doğru fikir söylərsə, o, qalib gələcəkdir.

Munis

Əzəldən yox imiş qoca kainat:
Bir heçdən yaranmış anamız həyat.

Nizami

O böyük yaradan nədirsə, gerçək,
Hər nə yaratmışsa, alçaq ya yüksək, –
İnsan zəkasını ilk yaratmış O,
Onu öz nurilə aydınlatmış O...

Məhsəti

Bu suala cavab heç biriniz doğru cavab vermədiniz... Munis kainatın yaranışını düzgün təsəvvür etmir. Lakin Nizami çox qiymətli bir fikir söylədi. O, insan zəkasının qüvvətini tərif edərkən, əlbəttə, yanılmadı.

Yusif

Hə, buna Nizami deyərlər, onun yanlışı da bir naxışdır!

Məhsəti

Şairlik etdikcə mən ucalmışam,
Firuzə göyləri seyrə dalmışam.
Bir də sualım var: söyləyin mana,
İlk əzəl yar olan nədir insana?

Yusif

Sağ ol Məhsəti xanım, ruhun var, ruhun...

Qivami

Onun ilhamı Gəncənin gur çeşmələri kimi coşğundur. O mən deyiləm ki, get-gedə təbi qurusun?

Məhsəti

Başlayın!

Munis

İlk əzəl yar olan nədir insana?

Məhsəti

Bəli, cavab gözləyirəm.

Munis

Mənə sualınız tanışdır, tanış,
İnsan xəyanətlə ekiz yaranmış.
İnsandır ilk dəfə fitnə düzəldən;
Küdurət insana yardır əzəldən.
O, kinlə gələrək böyük varlığa,
Sirdaş kəsilmişdir hiyləkarlığa.
İnsanın varlığı kindir, hiylədir. (Məhsətiyə) Bu gözəl cavaba sözünüz nədir?

Nizami

Yox, səhv edirsiniz, böyükdür ürək,
Bəzi sinələrə bir yükdür ürək.
Müqəddəs yaranmış dünyada insan,
Hər zaman insanla fəxr etmiş cahan.
Məndə hiss-hörmət vardır insana;
Əvvəldən məhəbbət yardır insana.
Sevgi bu dünyada ilk xilqət olmuş,
İnsanın ilk sözü məhəbbət olmuş!

Məhsəti

İnsan qəlbində yalnız kin və fitnə axtaran şair tez məğlub olar, Munis! Nizami isə, öz məhəbbətilə qalib gələcəkdir. Mən bu deyişmədə ona üstünlük verərəm!

Qərarımdan razısınızmı?..

Yusif

Böyük şairənin qərarı Allahın hökmü qədər müqəddəsdir.

Munis

Yenə davam edək!.. Sualınızı gözləyirəm.

Məhsəti

Böyük şairin dühasını iki misradan da görmək olar, Nizamiyə haqq verin!.. Sizə bir məsləhətim vardır: xəbər alsalar, yalnız həqiqəti söyləyin!

Munis

Mən yalan danışmağı sevmirəm, mən həqiqət aşiqiyəm. Mənim vicdanım ləkə götürməz.

Qivami (Nizamiyə)

Qardaşım, qüvvət ver o xoş səsinə,
Açar sal təbinin xəzinəsinə,
O bağlı qapıya kim tapsa açar,
Gizlin xəzinədə – dür, gövhər tapar!

Yusif

De gəlsin, başına dönüm... ceyran əti ona da, sənə də halaldır.

Məhsəti (Munisə)

Şair! Bu qədər məyus olmayın!

Munis

Xeyr. Mən sevinirəm. Nizami, doğrudan da böyük şairdir. Mən onun istedadına pərəstiş etməyə hazıram. (Ayağa qalxaraq) Məni əfv edin. Yolum uzaqdır. İzninizlə mən gedim.

Qivami

Yox, bu heç yaxşı olmadı. Qonağa ehtiram göstərmək borcumuzdur. Əyləşin, ceyran ətinə qonaq olun...

Munis

Çox razıyam. Məni Şirvan sarayında işrət məclisləri gözləyir... (Gedir)

Qivami

Munis bizdən çox narazı getdi. Kələyi baş tutmadı, daş qayaya rast gəldi. (Gülür)

Məhsəti

Bu gəlişin mənası mənə aydın olmadı. Sizcə o, Şirvan sarayından buraya nə məqsədlə gələ bilər?

Nizami

Bu, şahın tədbiri idi. Şirvan hökmdarı Gəncənin sənət sarayını uçurub, bizi özünə tabe etmək istəyirdi. Gəncə şairlərini məğlub etdirib, bizi susdurmaq istəyirdi.

Məhsəti

Gəncənin sənət sarayını heç bir zəlzələ uçura bilməz, şair! Sənin şerin isə, dağ çeşməsi qədər saf və coşğundur. Onun büllur suyu heç bir ləkə götürməz.

Qivami

Baxın, ürəyim nə böyük sevinclə döyünür.

Məhsəti oxusun, dilə gəlsin saz!..
Bülbüllər bağçada sakit oturmaz!

(Məhsətinin özünə)

Qızışsın ürəyim sənin nəğmənlə,
Bəlkə bu lal könlüm bir gəlsin dilə...

Məhsəti

Mən indi qürub edən bir günəşə bənzəyirəm. Nizami isə, yeni doğan bahar günəşidir. Nizami oxusun!

Nizami

Gəncənin zinəti, şerimizin anası Məhsəti xanım oxusun, dostlar. Sizi inandırıram ki, Məhsəti xanımın şeirlərini dinlədikcə, insanın könlü bu böyük kainata belə sığmayır. O oxusun!

Yusif

Oxusun!.. Oxusun!..

Məhsəti

Ey dost! Məhəbbətin ömrə duzaqdır,
Arzum istəyimdir, bu sözüm haqdır!
Aldı qərarımı gül üzün sənin,
Səbr dedikləri məndən uzaqdır.

Toxunma könlünə biçarə gülün,
İncitmə qəlbini avarə gülün;
Sabahın eşqilə olmuşdur, ey dost,
O qanlı köynəyi sədparə gülün.

Pərdə

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

Birinci fəsil

1**Sərnişin qatarı sürətlə Bakıya yaxınlaşanda, göz işlədikcə uzanan şəhərin işıqları salxım-salxım yanır, göy üzündə sayrışan ulduzlar isə, elə bil, mavi səmanın dərinliklərindən şəhərə qibtə və həsrətlə göz qırpırdı.

1 h 10 min
İkinci fəsil

1**Tahir Cəmillə bərabər axşam növbəsində işə getmək üçün motorlu qayıqlar dayanan balaca körpüyə gələndə, Xəzərin bəriyə doğru şütüyən ağ köpüklü dalğaları sahildəki boz qayalıqlara çırpılaraq şarıldayırdı. Qürub edən günəşin qızıl şüaları dənizə əks etmişdi. Dalğalar bir-birini qovaraq gəldikcə alov kimi qızarırdı. Sanki dənizdə böyük bir yanğın vardı. Srağa gün Bakının ulduzlarını, doyunca seyr etmiş Tahir, indi sahildə durub dənizə baxarkən alova bənzəyən bu dalğaları görüb, yenə Cəmilin nağıllarını xatırladı və iki gündən bəri seyr elədiyi mənzərələrin heç birini başqa yerlərdə tapmaq mümkün olmadığını düşünürdü. Burada çoxdan yaşayanlar və eyni lövhəni hər gün seyr edənlər, Xəzərin bu ülviyyətinə, ondakı boyaların bu zənginliyinə Tahir kimi valeh olmurdular. Deyəsən, onların gözü çoxdan doymuşdu və Tahirə elə gəlirdi ki, Cəmil də, o biri fəhlələr də dənizə baxmaq istəmirlər. Onların bu laqeydlikləri, təbiəti etibarilə bir qədər xəyalpərvər olan Tahirə qəribə görünürdü. O, həris gözlərini dalğalarda gəzdirməyə başladı. Lap uzaqdan aşırıla-aşırıla gələn böyük bir dalğanı sahilə qədər gözdən qoymayıb, onun hər an rəngdən-rəngə girdiyini, bəzən qan kimi qırmızı, bəzən də üfüqdə yanan bulud parçası kimi çəhrayı olduğunu görəndə, heyrətdən ağzı açıla qaldı, elə bil buraya nə üçün gəldiyini və haraya getdiyini də unutdu.

1 h 5 min
Üçüncü fəsil

1**İsmayılzadə buruğu tərk edib gedəndən bir azca sonra artıq dan yeri ağarırdı. Dəniz üzərində pambıq tayaları kimi bir-birinin üstünə qalaqlanmış ağ buludlar ağır-ağır hərəkət edib cənuba doğru sürünürdü. Gecədən əsməyə başlamış yay küləyi, yavaş-yavaş qüvvətlənir, dənizin dalğaları ləngər vururdu. Üfüqdən baş qaldıran günəş indi bozumtul, qırmızı rəngə çalırdı.

49 min
Dördüncü fəsil

1**Lətifə Tahirin yoldan qaytarılması xəbərini eşidəndən sonra, onu gördüyü ilk günlərdən ürəyində Tahirə qarşı oyanan meyl birdə-birə yox olub getmişdi: “Demək, yanılmışam. O məni zərrə qədər də istəmirmiş. Əgər istəsəydi, kəndə qaçmazdı. O, zəif və iradəsiz bir oğlandır”. Belə düşündüyü üçün bir daha Tahirlə üz-üzə gəlməməyə çalışırdı. Səhər növbəsindən qayıdan fəhlələrlə qarşılaşdığı zaman, usta Ramazanı və Cəmili salamlayaraq tez də uzaqlaşır, Tahirə sarı heç olmasa ani bir nəzər belə salmırdı. Bu soyuqluğun və etinasızlığın səbəbini Tahir bir növ anlaya bilmirdi. Ona elə gəlirdi ki, Lətifə onun barəsində nə isə pis söz eşitmiş, qızın ürəyində ona qarşı nifrət oyanmışdır. Odur ki, buruqda işini qurtarıb ümumi yaşayış evinə qayıdarkən, bu xüsusda Lətifə ilə danışmağa fürsət axtarırdı. Ancaq dörd-beş gündən bəri belə bir fürsət əlinə düşmürdü. Hamının gözü qabağında onunla danışsaydı, “birdən ağır bir söz deyə bilər, olan-qalan hörmətimi də ayaq altına salıb tapdalayar” deyə düşünən Tahir də özünü zahirən Lətifə kimi soyuq və etinasız göstərməsinə baxmayaraq, əslində yanıb-yaxılır, bəzən köhnə adamlar kimi mövhumata qapılıb, taleyinin küskünlüyündən şikayət edirdi. Birdən o, Cəmilin dəniz sahilində dediyi sözü xatırladı və bütün günahları Cəmilin üstünə yıxmaq fikrinə düşdü. İstirahət günü, Səməndərlə Biləndərin yataq otağından çıxıb getdiyini görəndə o birdən açılışdı:

1 h

Poems by other poets