Altıncı şəkil
Generalın mənzili. General və paruçik Rayevski. Gecədir. Ətraf sükut içindədir.
General
Bu nədir, cənab paruçik, məğlub etdiyiniz quldur dəstələrini sona kimi izləyib məhv etməkdən qorxursunuz?
Rayevski
Zat aliləri, bizim dəstələr Qazı Məhəmmədi çox təqib etdi. Ancaq bir mənasız qırğına yol verməmək üçün meşəyə çatan kimi dayanmağa məcbur olduq...
General
Çünki qorxu cəsarətinizə üstün gəldi, deyilmi?
Rayevski
Əfv edirsiniz, general. Dağlılarla meşədə vuruşmaq, mühit dənizində balıqlarla vuruşmağa bənzəyir.
General
Siz də Tamarin kimi şairanə müqayisələrə əl atmayın, paruçik... Bunlar hamısı bəhanədir, özü də gülməli və əsassız bir bəhanə...
Rayevski
Sizi inandırıram ki, meşədə onlar bizi görürlər, amma biz onları görə bilmirik.
General
Bu xüsusdakı danışığımız sonraya qalsın. Tamarin Sizin yaxın dostlarınızdan biri idi, o, Şamilə qoşulmaq üçün qaçdı?
Rayevski
Çox təəssüf ki, bu xüsusda heç bir şey deyə bilmərəm. Bəlkə o artıq sağ deyildir...
General
O, yağışdan çıxıb, yağmura düşdü, paruçik. İndi güman etmək olar ki, o, bu işlərdən sonra ağıllanar, düz yola gəlsəydi və padşahın mərhəmətini qazansaydı, böyük qüvvə idi... Belə şairlər az-az yaranır, paruçik... belə bir insanı itirmək Rusiya üçün çox ağır olacaq. Deyilmi?
Rayevski
Siz istehza edirsiniz, general. Amma məncə bu həqiqətdir... Ölkəmiz hər zaman zabitlər yarada bilər, amma şairdən yoxsuldur...
General (gülür)
Şair və şeirlə cəbhələr alınmaz, paruçik. Siz bunu bilməmiş deyilsiniz. Şeyx Şamil bizim qabağımızı qılıncla saxlayır...
Rayevski
Mənim eşitdiyimə görə, zat aliləri, o özü də çox gözəl şairdir.
General
Doğrudanmı?.. Bax, mən bundan xəbərsizdim... Bu vəhşi dağlarda şeir də yarana bilərmiş. Lakin, paruçik, unutmayınız ki, müharibə meydanında bir kötəyin gördüyü işi on cild şeir görə bilməz... Napaleon Moskvanı aldığı zaman Derjavinin odalarilə Moskvadan qovulmadı...
Rayevski
Biz hər zaman vuruşma meydanında olmayacayıq... Bir vaxt insanlara şeir də gərək olacaq... Əfv edirsiniz, general, fikirlərdə, düşüncələrdə yuva salan böyük şairlər...
General (onun sözünü kəsərək)
Gedin, paruçik. Doktoru mənim yanıma çağırın...
Rayevski
O sizi çoxdan gözləyir, zat aliləri.
General
Gəlsin!..
Rayevski
Bu saat. (Gedir)
Doktor (gəlib təzim edir)
Yaralının sayı çoxdur, zat aliləri, doğrusu, işdən göz aça bilmirəm.
General
Bu daha yaxşı. Həkimlər üçün bu daha maraqlı deyilmi?
Doktor
Təcrübə üçün maraqlı olsa da, bir rus üçün...
General
Sizi buraya tamamilə başqa iş üçün çağırtdırmışam. Əyləşin!..
Doktor oturur.
Tamarini tanıyırsınızmı?
Doktor
Bəli, tanıyıram. Biz ikimiz də bir şəhərdənik...
General
Onunla bir dərnəkdə iştirak etdiyiniz üçün, sizə bir sual verəcəyəm.
Doktor
Dərnək nədir, zat aliləri?
General
Onu siz məndən yaxşı bilirsiniz. Sui-qəsdçilər dərnəyi.
Doktor
Mən bu xüsusda heç bir şey bilmirəm.
General
Tutalım ki, belədir... Ancaq deyin görüm, Tamarin Şamilə qoşulacağı haqqında sizə bir söz deməmişdi?..
Doktor
Xeyr, zat aliləri. Yalnız onu bilirəm ki, müharibədən zövq almayırdı.
General
Gizlətməyin... Soldat Dmitri ilə Tamarinin düşmən cəbhəsinə keçməsi haqqında siz əvvəlcədən bilməmiş deyilsiniz. Yeddi nəfərlik dərnəkdən dördü burada imiş... Sizin də bu işdən xəbəriniz vardır...
Doktor
Mən burada yaralıları sağaldıram, zat aliləri.
General
Siz eyni zamanda ruhları, düşüncələri zəhərləyirsiniz. Aydındırmı?.. Xəbərdarlıq edirəm: Rusiyanın məşhur cərrahı olduğunuz üçün, hələ sizin haqqınızda ağır tədbirə əl atmıram... Gedin, düşünün. Lazım gələrsə, əlahəzrət imperatorun özünə də yaza bilərəm.
Doktor (ayağa qalxaraq)
Məncə, siz indidən yazmalısınız. Çünki mən korlanmış əsəblərimlə cərrah bıçağını işlədə bilməyəcəyəm. Rus soldatının həyatı mənmi üçün çox əzizdir, zat aliləri.
General
Gedin, doktor... Mənim atalıq borcum xəbərdarlıq etmək idi.
Doktor təzim etməyərək gedir.
Ordu da pozulmuşdur... (Zəngi vurur, girən Rayevskiyə) Bu axşam Hacı Murad gəlməli idi, onu siz özünüz qarşılayın... Bu doktorun hərəkətlərinə diqqət edin... O, bıçaq əvəzinə dişini işə salır.
Rayevski
Baş üstə!.. (Gedir).
Mariya (gəlir)
Sən çox əsəbiləşirsən, əzizim, bu səhhətinə zərərdir...
General
Nə etməli?.. İmperatorumuzun iradəsi belədir.
Pauza
Hacı Murad bu gün bizə qonaq gəlir, Mariya...
Mariya (təəccüblə)
Hacı Murad? O kimdir?
General
Eşitməmişsən?
Mariya
Bu vəhşilərin adını heç xatirimdə saxlaya bilmirəm. O nəçidir?
General
O gecə bizim evə basqın edən igid Hacı Murad. (İstehza ilə) Ona layiqincə ehtiram göstərmək lazımdır.
Mariya
Mən desəm ki, biz bu vəhşilərlə dostluq etmək üçün yaranmamışıq, sən o dəqiqə cavab verəcəksən ki, imperatorumuzun iradəsi belədir. Məncə bu...
General
Sən çox əsəbiləşirsən, əzizim, bu, səhhətinə zərərdir...
Pauza
Mariya
Vitya, mən Peterburqa qayıdıram... Üç ildir ata-anamı görməmişəm.
General
Nə etməli, imperatorumuzun iradəsi belədir...
Pauza
Hacı Muradın öz ayağilə ölüm axtarması həqiqətən maraqlı bir hadisədir.
Mariya
Bu nə deməkdir?.. İnsan da öz ayağı ilə ölüm axtararmı?.. Mən belə ağılsız adama rast gəlməmişəm.
General
Hacı Murad doğrudan da təslim olursa, biz onu əfv edirik... Ayrı məqsədlə gəldiyi sübut olunarsa, dar ağacı indidən hazırdır.
Mariya
Sən belə sözləri deyərkən heç bir vicdan ağrısı duymadığına təəccüb edirəm.
General
Çox təəssüf ki, mən öz iradəmdən asılı deyiləm.
Rayevski (gəlir)
Əfv edirsiniz, general, Hacı Murad gəlir.
General (Mariyaya)
Bizi yalnız burax, əzizim.
Mariya gedir.
Paruçik, o doğrudanmı igid adamdır? O öz ayağı ilə ölümə gələrkən, sizcə, onun məqsədi nə ola bilər?
Rayevski
Zat aliləri, Şamillə Hacı Murad arasında keçmişdə də ədavət var idi. Görünür, indi də yola gedə bilmirlər... Hacı Murad çox məğrurdur. Ölər, amma əyilməz.
General
Çox maraqlıdır... Onu gətirin, paruçik.
Rayevski
Baş üstə. (Gedir)
General
Soltan bəyin dediyi doğrudursa, Hacı Muradın ölüm gününə az qalmışdır. (Hacı Murad gəlir) Axşamınız xeyir. (Görüşür) Çox şadam, köhnə düşmənlərin yeni dostluğu yenilməz bir qüvvə olacaqdır...
Hacı Murad
Doğrudur, yaranal. (Generalın döşündəki ordenləri göstərir) Əminəm ki, padşahınız Sizə bir medal da verər.
General
Siz bir məsəl də var: “Örtülü bazar, dostluğu pozar”.
Hacı Murad
Düz buyurursunuz!
General
Deyin görüm: əlahəzrət Rusiya imperatoruna sədaqətinizi nə ilə isbat edə bilərsiniz?..
Hacı Murad
Şamil mənim köhnə düşmənimdir... Məncə, bu kifayət edər...
General
Xeyr. Bu azdır. Siz dünənə qədər dost idiniz...
Hacı Murad
Bu xəncərim, bu da qılıncım...
General
Padşah rəhmdildir... səmimi dostlarının ən böyük günahlarını belə əfv edər.
Hacı Murad
Şamil dünən bütün aləmi tutub zindana salmışdır...
General
Bu düşmənçilik nədən irəli gəldi?
Hacı Murad
Xalq Şamili İmam seçdi... Mən çoxdan bu qərardan razı deyildim.
General
Nə üçün?
Hacı Murad
Çünki mən özüm imam olmaq istəyirdim... İnsan zəif məxluqdur: Şöhrəti çox sevər, yaranal...
General
Birdən hiylə işlətsəniz?
Hacı Murad
Biz hiylə sevmərik. Müridlərimdən kim düşməni arxadan vursa, mən onu danlaram, yaranal... Şamil də belədir. O mənim düşmənim də olsa, böyük sərkərdədir... O, bizim dağların hər bir cığırını tanıyır... O, bir dəfə mənə dedi ki: “Hacı Murad, hiylədən əl çək, düşmənləri aldatma... çünki onlar sənə hörmət eləməzlər. Öz xalqın da sənə inanmaz... Mən də səndən əl çəkərəm. Hiylə mərd adamlara yaraşmaz...” İndi mən ondan ayrılmışam... dünən xəbər yolladım ki, indi yaranal yox, Hacı Murad da sənin düşmənindir...
Pauza
General
Çox maraqlıdır. Deyin görüm, Soltan bəyi tanıyırsınızmı?
Hacı Murad
Köhnə düşmənlərimdəndir...
General
O, qoçaq adamdırmı?
Hacı Murad
Hələ onun qoçaqlığını görməmişəm... Ancaq harda pul görsə, özündən çıxar... yəqin ki, özünüz bilirsiniz, pul olan yerdə cəsarət də ola bilməz.
General
Çox gözəl... Nə üçün ayaq üstündə durursunuz?.. Buyurun, əyləşin!.. (Zəngi vurur)
Rayevski (gəlir)
Buyurun, zat aliləri.
General
Paruçik, qonaq üçün yer hazırladın.
Rayevski
Baş üstə!.. (Gedir)
General
Bəs indi nə etmək fikrindəsiniz?
Bu anda Baryatinin oğlu Borya yüyürüb gəlir.
Hacı Murad
Ha, oğlunuzdur. Mənim də oğlum var... Onu Şamil tutub zindana salmışdır. (Boryaya) İgid oğlandır, bura gəl... (Onu tutub buraxmayır)
Borya
Ata, bu Şamildirmi?
Hacı Murad
Yox, igid oğlan, mən Şamil deyiləm.
Borya (Hacı Muradın xəncərini göstərir)
Nə gözəldir, ata!..
Hacı Murad (xəncəri, atı uşağa verir)
Buyur, igid oğlan, sənə peşkəşdir...
Borya (xəncəri alır)
Mən də vuruşacağam... (Müxtəlif oyunlar göstərərək) Bax belə... Bax belə... Dayan, dayan!..
General (gülür)
Oğlum, qonağa təşəkkür et...
Borya
Sağ ol, qonaq.
Mariya (gəlir)
Bu nədir, Borya, sən heç utanmırsanmı?..
Borya
Anacan, mən Şamili bu xəncərlə öldürəcəyəm... (Xəncəri sürətlə oynadaraq) Bax, belə... (Gülür)
Mariya
Baş kəsən azdı, sən də başlasan, lap işlər düzələr. Bunu sənə kim verdi...
General
Tanış ol, Mariya.
Mariya Hacı Murada əl verir.
Hacı Murad
Məni belə hörmətlə qəbul etdiyiniz üçün sizə ürəkdən minnətdaram... Söz verirəm ki, ağ padşaha ölüncəyədək sədaqətlə qulluq edəcəyəm.
Mariya
Borya, xəncəri sahibinə qaytar...
Hacı Murad
Dağlıların adəti belədir, xanım. O bəyəndi, mən də bağışladım...
Mariya
Hər zaman belə etsəniz, iki günə kasıblarsınız...
Hacı Murad
Eybi yoxdur. Dövlət hər bir şeydən etibarsızdır, xanım... Bizlərdə dövlətə əl kiri deyirlər.
Mariya
Nə gözəl sözdür!
Hacı Murad
Əsl dövlət insanın özüdür, xanım...
Mariya (ərinə)
Deyəsən, bu quldurun fəlsəfəsi də var...
General
Sən onu şübhələndirirsən...
Borya
Ata, Şamil də bu qonağamı oxşayır...
Mariya
Borya, gəl gedək. sağlıqla qalın. (Uşağı aparır)
General
Mən hələ bir söz deməyəcəyəm... Əlahəzrət imperatordan cavab almayınca, burada sizə ən əziz bir qonaq kimi hörmət ediləcəkdir. Lakin deyin görüm: siz Şamildən nə yolla intiqam almaq fikrindəsiniz?..
Hacı Murad
Mən adi bir əsgər kimi vuruşmaq istəyirəm.
General
Siz nə danışırsınız? İllərlə böyük qüvvələrə başçılıq etmiş görkəmli bir sərkərdə üçün bu cür təvazökarlıq yaxşı deyil...
Hacı Murad
Əgər məni ləzgi xətti ilə onun üstünə yollasanız, mənim ixtiyarıma qoşun versəniz, bir neçə gündən sonra Şamili diri-diri məndən təhvil ala bilərsiniz...
General
Onu biz tezliklə ölü təhvil alacayıq... Soltan bəy Şamili öldürəcəkdir!..
Hacı Murad (həyəcanla yerindən qalxır, birdən özünü toplayır)
Bu daha yaxşı... Mən daha da şad olaram...
General
Sizə nə oldu?.. Rənginiz qaçdı...
Hacı Murad
Sinəmdəki yaranın ağrısı qalxdı, yaranal...
General
Aha... (Sükut edərək) Hökmdarımızla razılaşarıq... Qoşun verərik... Hələlik gedin, rahatlanın... (Zəngi vurur) Mənə elə gəlir ki, imperatorumuz bu gəlişinizdən çox şad olacaqdır.
Rayevski
Buyurun, zat aliləri...
General
Hacı Muradı qonaq otağına aparın!..
Rayevski
Hər şey hazırdır...
General
Aparın...
İçəri daxil olan soldatlar Hacı Muradı hər tərəfdən əhatə edib qollarını bağlayırlar.
Hacı Murad
Mən bunu səndən gözləyirdim. Padşahın yaxşı dərs demişdir. Amma mən Hacı Muradam, yaranal. Bu zənciri də qırmağa gücüm çatar...
General
Hələlik gedin!.. Hökmdarımızdan cavab gələnə kimi, yumşaq çarpayını dəmir zindanla əvəz edin!..
Hacı Murad
Unutma ki, zəncirlə bağladığın bu qollar açılanda, mənim vurduğum qılınc zərbəsinə dözə bilməyəcəksən, yaranal...
Hacı Muradı aparırlar.
General (qapıya yanaşaraq)
Mariya, Mariya!..
Mariya
Nə var, əzizim?.. (Gəlir) Nə olmuşdur?
General
O xəncərə əl vurmayın... Birdən zəhərlənmiş olar... Bu vəhşilər hər şeyə əl atırlar.
Mariya
O necə oldu? Gözəl kişidir. Əsl qafqazlıdır.
General
Doğrudur, əzizim. Paruçik Tamarin də bunların zahiri gözəlliyinə vurulub, nəhayət özünü məhv etmədimi?
Mariya
O ölmüşdürmü?
General
Şamilə əsir düşmüşdür. Bu, ölümdən də pisdir. İndi ağıllanar... Hacı Murad da mənə əsir düşdü. İndi Şamilin sağ əli zəncirlə bağlanmışdır!..
Pərdə
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/mehdi-huseyn-seyx-samil-altinci-sekil
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
Bəhramın sarayı*Bəhram**
On beşinci şəkilBəhramın sarayı. Cavanşir çox məyus gəzişir, Söhrab daxil olur.*Söhrab**
Sabir – novatorDeyilənə görə XIX əsrdə Azərbaycan ədəbiyyatı meydanına yüzdən artıq “şair” gəlmişdir. Bunların da çoxusu tamamilə unudulmuşdur. Bunda xalqı taqsırlandırmaq olarmı? Yox. Müqəssir yalnız şairlərin özüdür. Xalqımız gözəl şairlərini sevməyi bacarır. Buna bir neçə misal da göstərə bilərik. Budur, dindarların, molla və axundların tələbi ilə böyük bir insan, dərin bir filosof, gözəl bir şair işgəncə ilə öldürüldü. Onu ölümlə xatirələrdən silmək istədilər, lakin xalq, avamlıq dünyasının qatı qaranlığı içində parlayan bu məşəli sönməyə qoymadı, bəlkə, tərsinə, onu günəş kimi daha da yüksəklərə qaldırdı, onun nurunu içdi, *lakin yenə də yuxulu gözlərini aça bilmədi, yalnız aşıqların qəmli səsi* ilə uzun əsrlər boyu dərdli-dərdli inlədi:Nəsimini dabanından soydular!..
Böyük aşıqAzərbaycan aşıqları içərisində ən görkəmli yeri Göyçə mahalının xalq aşıqı Ələsgər tutur. Bir əsrdən artıq yaşamış bu böyük aşıq, elə bir bədii səviyyəyə yüksəlmişdir ki, bu gün biz onu Vaqif, Vidadi kimi şairlərimizlə yanaşı tədqiq edib öyrənsək, ona ədəbiyyat tariximizdə olduqca fəxri bir yer versək, məktəblərimizin ədəbiyyat dərsi proqramlarına belə salsaq heç yanılmarıq. Çünki Aşıq Ələsgərin qoşmaları, təcnisləri, dodaqdəyməzləri, həcvləri yüksək mündəricə ilə yanaşı ən zəngin şeir formalarını da qavrayır. Aşıq Ələsgər böyük bir talantdır. Heç də təsadüfi deyildir ki, bu günkü aşıqlarının çoxu onu öz müəllimi hesab edir.Ələsgər şüurlu olaraq öz yaradıcılığı qarşısında müəyyən vəzifələr qoyur. Dünya filosoflarının estetik görüşlərindən tamamilə xəbərsiz olan bu böyük sənətkarın özünə məxsus müəyyən ədəbi kodeksləri də vardır. Görün o, aşıqdan nə tələb edir:
Poems by other poets
Babat babat yüz min mənim dərdim var,Kimə deyəm yana yana dərdimi
Salma bu qəra zülfünü rüxsarə, amandırSalma bu qəra zülfünü rüxsarə, amandır,Tapşırmagilən Kəbəni küffarə, amandır.
Maral gözlümAh çəkib qan yaş tökrəm,Səndən ötrü maral gözlüm,
Gəraylı: Xəbər olsun yar-dostaXəbər olsun yar-dosta,Bu fanidən köçdü Qubad.