Layla and Majnun, chapter 29
What is a masnavi?
Masnavi: a long poem in self-rhyming couplets, usually an epic or a tale.
فرزانه سخنسرای بغداداز سرّ سخن چنین خبر داد
کان شیفتهٔ رسن بریدهدیوانهٔ ماه نو ندیده
مجنونِ جگر کباب گشتهدهقانِ دهِ خراب گشته
میگشت به هر بسیچگاهیمونس نه به جز دریغ و آهی
بویی که ز سوی یارش آمدخوشبویتر از بهارش آمد
زان بویِ خوش دماغپروراعضاش گرفته رنگ عنبر
آن عنبر تر ز بهر سودامیکرد مفرحی مهیا
بر خاک فتاده چون ذلیلاندر زیر درختی از مغیلان
زانروی که روی کار نشناختخار از گل و گل ز خار نشناخت
ناگه سیهی شتر سواریبگذشت بر او چو گَرزه ماری
چون دید در آن اسیر بیرختبگرفت زمام ناقه را سخت
غرید به شکل نره دیویبرداشت چو غافلان غریوی
کای بیخبر از حساب هستی!مشغول به کار بتپرستی
به گر ز بتان عنان بتابیکز هیچ بتی وفا نیابی
این کار که هست نیست با نوروان یار که نیست هست ازین دور
بیکار کسی تو با چنین کاربییار بهی تو از چنین یار
آن دوست که دل بدو سپردیبر دشمنیاش گمان نبردی
شد دشمن تو ز بیوفاییخو باز بُرید از آشنایی
چون خرمن خود به باد دادتبد عهد شد و نکرد یادت
دادند به شوهری جوانشکردند عروس در زمانش
و او خدمت شوی را بسیچیدپیچید در اوی و سر نپیچید
باشد همه روزه گوش در گوشبا شوهر خویشتن همآغوش
کارش همه بوسه و کنار استتو در غم کارش، این چه کار است؟
چون او ز تو دور شد به فرسنگتو نیز بزن قرابه بر سنگ
چون ناوردت به سالها یادزو یاد مکن چه کارت افتاد؟
زن گر نه یکی هزار باشددر عهد کماستوار باشد
چون نقش وفا و عهد بستندبر نام زنان قلم شکستند
زن دوست بود ولی زمانیتا جز تو نیافت مهربانی
چون در بر دیگری نشیندخواهد که دگر ترا نبیند
زن میل ز مرد بیش داردلیکن سوی کام خویش دارد
زن راست نبازد آنچه بازدجز زرق نسازد آنچه سازد
بسیار جفای زن کشیدندوز هیچ زنی وفا ندیدند
مردی که کند زن آزماییزن بهتر از او به بیوفایی
زن چیست نشانهگاه نیرنگدر ظاهر صلح و در نهان جنگ
در دشمنی آفت جهان استچون دوست شود هلاک جان است
گویی که بکن، نمینیوشدگویی که مکن، دو مرده کوشد
چون غم خوری او نشاط گیردچون شاد شوی ز غم بمیرد
این کار زنانِ راستباز استافسون زنان بد دراز است
مجنون ز گزاف آن سیهکوشبر زد ز دل آتشی جگرجوش
از درد دلش که در برافتاداز پای چو مرغ در سر افتاد
چندان سر خود بکوفت بر سنگکز خون همه کوه گشت گلرنگ
افتاد میان سنگ خارهجان پاره و جامه پاره پاره
آن دیو که آن فسون بر او خوانداز گفتهٔ خویشتن خجل ماند
چندان نگذشت از آن بلندیکان دلشده یافت هوشمندی
آمد به هزار عذر در پیشکای من خجل از حکایت خویش
گفتم سخنی دروغ و بد رفتعفوم کن کانچه رفت خود رفت
گر با تو یکی مزاح کردمبر عذر تو جان مباح کردم
آن پردهنشینِ رویبستههست از قبل تو دلشکسته
شویش که ورا حریف و جفت استسر با سر او شبی نخفته است
گرچه دگری نکاح بستشاز عهد تو دور نیست دستش
جز نام تو بر زبان نیاردغیر تو کس از جهان ندارد
یکدم نبوَد که آن پریزادصد بار نیاورَد ترا یاد
سالی است که شد عروس و بیش استبا مهر تو و به مُهر خویش است
گر بیتو هزار سال باشدبر خوردن از او محال باشد
مجنون که در آن دروغگوییدید آینهای بدان دورویی
اندکتر از آنچه بود غم خوَردکم مایه از آنچه کرد کم کرد
میبود چو مرغ پر شکستهزان ضربه که خورد سرشکسته
از جزع پر آب لعل میسفتبر عهد شکسته بیت میگفت
سامان و سری نداشت کارشکز وی خبری نداشت یارش
مشاطهٔ این عروس نو عهددر جلوه چنان کشیدش از مهد
کان مهدنشین عروس جماشرشک قلم هزار نقاش
چون گشت به شوی پای بستهبود از پی دوست دلشکسته
غمخوارهٔ او غمی دگر یافتکز کردن شوی او خبر یافت
گشته خرد فرشته فامشمجنونتر از آنکه بود نامش
افتاده چو مرغ پر فشاندهبیش از نفسی در او نمانده
در جستن آب زندگانیبرجست به حالتی که دانی
شد سوی دیار آن پریرویباریک شده ز مویه چون موی
با او به زبان باد میگفتکای جفتِ نشاطگشته با جفت!
کو آن دو به دو بههم نشستن؟عهدی به هزار عهده بستن؟
کو آن به وصال امید دادن؟سر بر خط خاضعی نهادن؟
دعوی کردن به دوستاریدادن به وفا امیدواری
و امروز به ترکِ عهد گفتنرخ بی گنهی ز من نهفتن
گیرم دلت از سرِ وفا شدآن دعوی دوستی کجا شد؟
من با تو به کار جان فروشیکار تو همه زبان فروشی
من مهر ترا به جان خریدهتو مهر کسی دگر گزیده
کس عهد کسی چنین گذارد؟کاو را نفسی به یاد نارد؟
با یار نو آنچنان شدی شادکز یار قدیم ناوری یاد
گر با دگری شدی همآغوشما را به زبان مکن فراموش
شد در سر باغ تو جوانیمآوخ همه رنج باغبانیم
این فاخته رنج برد در باغچون میوه رسید میخورد زاغ
خرمای تو گرچه سازگار استبا هرکه به جز من است خار است
با آه چو من سموم داغیکس بر نخورد ز چون تو باغی
چون سرو روانی ای سمنبراز سرو نخورده هیچکس بر
برداشتی اولم به یاریبگذاشتی آخرم به خواری
آن روز که دل به تو سپردمهرگز به تو این گمان نبردم
بِفْریفتیام به عهد و سوگندکانِ تو شوم به مهر و پیوند
سوگند نگر چه راست خوردی!پیوند نگر چه راست کردی!
کردی دل خود به دیگری گرموز دیدهٔ من نیامدت شرم
تنها نه من و توییم در دورکهآزرم یکی کنیم با جور
دیگر متعرفان به کارندکایشان بد و نیکها شمارند
بینند که تا غم تو خوردمبا من تو و با تو من چه کردم
گیرم که مرا دو دیده بستندآخر دگران نظاره هستند
چون عهدهٔ عهد باز جویندجز عهدشکن ترا چه گویند؟
فرخ نبوَد شکستن عهداندیشه کن از شکستن مهد
گل تا نشکست عهد گلزارنشکست زمانه در دلش خار
می تا نشکست روی اوباشدر نام شکستگی نشد فاش
شب تا نشکست ماه را جامبا روی سیه نشد سرانجام
در تو به چه دل امید بندم؟وز تو به چه روی باز خندم؟
کان وعده که پی در او فشردیعمرم شد و هم به سر نبردی
تو آن نکنی که من شوم شادوانکس نه منم که نارمت یاد
با اینهمه رنج کز تو سنجمرنجیده شوم گر از تو رنجم
غم در دل من چنان نشاندیکهآزرم در آن میان نماندی
آن روی نه که آشنات خوانموان دل نه که بیوفات دانم
عاجز شدهام ز خوی خامتتا خود چه توان نهاد نامت
با اینهمه جورها که رانیهم قوّت جسم و قوت جانی
بیداد تو گرچه عمرکاه استزیبایی چهره عذرخواه است
آنرا که چنان جمال باشدخون همه کس حلال باشد
روزی تو و من چراغ دلریشبه زان نبود که میرمت پیش
مه گر شکرین بوَد، تو ماهیشه گر به دو رخ بوَد، تو شاهی
گل در قصبی و لاله در خزشیرین و رزین چو شیرهٔ رز
گر آتش بیندت بدان نورآبش به دهان درآید از دور
باغ ارچه گل و گلاله دار استاز عکس رخت نواله خوار است
اطلس که قبای لعل شاهی استبا قرمزی رخ تو کاهی است
ز ابروی تو هر خَمی خیالی استهر یک شب عید را هلالی است
گر عود نه صندل سپید استبا سرخ گل تو سرخ بید است
سلطان رخت به چتر مشگینهم ملک حبش گرفت و هم چین
از خوبی چهرهٔ چنین یاردشوار توان برید دشوار
تدبیر دگر جز این ندانمکاین جان به سر تو برفشانم
آزرم وفای تو گزینمدر جور و جفای تو نبینم
هم با تو شکیب را دهم سازتا عمر کجا عنان کشد باز
Leylinin ərə getməsindən Məcnunun xəbər tutması
Bağdad ellərinin söz yaradanı
Belə nəql eyləyir bizim dastanı:
Boyun zəncirini qırmış o dəli,
Yenicə ay görmüş başı zədəli,
Bağrı kabab olmuş, sərxoş xəyallı,
O xaraba kəndli, viran mahallı
Gəzirdi çölləri gözlərində qəm,
Dərd idi, ah idi qəlbinə həmdəm.
Yarından bir qoqu gətirsəydi yel,
Gülərdi yaz kimi ürəyi tel-tel.
Cananın can verən xoş qoqusundan
Ənbərə çalardı rəngi hər zaman.
Ruhu əyləndirən o xoş ənbərdən
Zövq alıb təsəlli tapardı hərdən.
Müğilan dibində o bəxti qara
Zəlil tək düşmüşdü yaş torpaqlara.
Xəyalı çaşaraq düşmüşdü əldən,
O seçə bilmirdi tikanı güldən.
Bu vaxt dəvə üstə bir nəfər insan
Keçdi gürzə kimi onun yanından.
O bədbəxt əsiri görüncə yolçu,
Dəvəni saxladı, dedi: "Nədir bu?"
Bağırdı bu zaman o bir nər kimi,
Səsləndi ətrafa qafillər kimi:
"Sən, ey bu varlıqdan xəbərsiz olan,
Bütpərəstlər kimi yaşayan insan,
Yazıqsan, o bütdən daha üz döndər,
Bütlərdə tapmazsan vəfadan əsər.
Bu yolda bir işıq yanmayacaqdır,
Yox bil o yarı ki, gözdən uzaqdır.
Bu işdən işsizlik özü əfzəldir,
O yardan yarsızlıq daha gözəldir.
Ona öz könlünü tapşıranda sən
Bilməzdin olacaq o sənə düşmən.
Düşmən sevgilindir, çıxdı vəfasız,
Dostluq peymanını sındırdı o qız.
Səni xırman kimi o verdi yelə,
Səni yad, etməyir bir zərrə belə.
Onu bir cavana ərə verdilər,
İndi gəlin oldu sən sevən dilbər.
Bir də öz ərini o rədd etmədi,
Ondan baş götürüb uzaq getmədi.
O indi keyf çəkir nəşə bağında,
Hər gecə dəmlənir ər qucağında.
Öpüşmək olmuşdur peşəsi artıq,
Sən onun dərdini çəkirsən, yazıq.
O, gözdən uzaqdır, könüldən iraq,
Sənəyi daşa çırp, o qızı burax.
O səni salmayır illərcə yada,
Gəl onu bir dəfə unut dünyada.
Qadın bir deyildir, minlər ilə var,
Lakin öz əhdini tez pozur onlar.
Əhdi-vəfa sözü yazıldığı dəm
Qadınlar adına çəkildi qələm.
Qadın, doğrudan da, səni çox sevər
Səndən yaxşısını tapana qədər.
Başqa birisinə olunca həmdəm,
Səni görmək belə istəməz bir dəm.
Qadında kişidən çoxdur ehtiras,
Ölsə də dünyada muradsız qalmaz.
Qadın düz oynamaz heç bir oyunu,
Çətindir hiylədən ayırmaq onu.
Qadınlar dərdini çox çəkdi insan,
Vəfa görünmədi heç bir qadından.
Bir kişi qadına bağlansa, inan,
Vəfasız bir qadın yaxşıdır ondan.
Qadın əyləncədir, saxtadır, qardaş,
Zahiri sülh olur, batini savaş.
Aləmə bəladır düşmən olsa o,
Ölümdür qan üçün onun dostluğu.
Bir işi gör, desən, əlini vurmaz,
Onu görmə, desən, kənarda durmaz.
Sən dərdlənən zaman sevinib gülər,
Sən şadlanan zaman o dərddən ölər.
Qadınların işi belədir, aşkar,
Pis arvadın uzun macərası var".
Bəd heybət ərəbin lağ-lağ sözündən
Məcnunun sinəsi od tutdu həmən.
Yenə ahlar çəkdi o birdən-birə,
Düşdü üzü qoylu quş kimi yerə.
O qədər döydü ki, başını daşa,
Qızardı gül kimi daş başdan-başa.
Libas parçalanmış, can parçalanmış,
Yıxıldı daşlığa o bağrı yanmış.
O əfsun oxuyan şaşırdı birdən,
Peşiman olmuşdu dediklərindən.
Dağdan çox uzağa getməmiş, yolçu
Gördü ki, təzədən huşa gəldi bu.
Dönüb min üzr ilə gəldi iləri,
Dedi: "Nahaq dedim mən bu sözləri.
Bir sözdü, uydurub dedim yalandan,
Gəl məni əfv elə, yanılar insan.
Bir zarafatımla incitdim səni,
Canımı verərəm, əfv etsən məni.
Pərdə dalındadır o canan indi,
Qırıqdır sən kimi onun da qəlbi.
Onunla öz tayı, öz əri belə,
Bir gecə baş-başa yatmamış hələ.
O qıza başqası kəsmişsə nigah,
Səndən üzməmişdir öz əlini, ah.
Yoxdur səndən özgə muradı, kamı,
Bir sənsən dünyada onun adamı,
Dəqiqə başına o gözəl canan
Səni xatırlayır, yad edir, inan.
Bir ildən artıqdır gəlin gedəli,
Möhrünü saxlayır vəfalı əli.
Min il keçsə belə, yenə də sənsiz
O qızdan bar yemək çətindir, şəksiz".
Yalançı yalanı dedikcə gerçək,
O iki üzlünü Məcnun görərək,
Azaldı qüssəsi, dərdi bir qədər,
Dözdü ağrılara canı bir təhər.
Başına vurduğu zərbədən yazıq
Qanadsız quş kimi olmuşdu artıq.
Ləl axırdı onun yaşlı gözündən,
Vəfa axtarırdı hər beyti, bilsən
İşinin nə sehri, nə sonu vardı,
Nə yarı bu dərddən xəbər tutardı.
Leylinin xəyalına Məcnunun şikayət etməsi
Belə bəzənmişdi o, nazik bədən,
Bu bəzəklə çıxdı o, kəcavədən:
Hörmətcil kişinin evindəki yar,
Min nəqqaş gözünü kor qoyan nigar
Ərinə bağlanıb qalsa da üzdən,
Dost deyib ağlardı könüldən, gözdən.
Məcnun bu işlərdən tutunca xəbər,
Dağıtdı qəlbini yeni qüssələr.
Pak düşüncələri artdıqca onun,
Birə min olmuşdu dərdi Məcnunun.
Qanadsız quş kimi sürünürdü, bax,
Quruca nəfəsi qalmışdı ancaq.
Axtarırdı yazıq, həyat suyunu,
Daima dörd gözlə gəzirdi onu.
O, canan yurduna üz tutub gəldi,
Həsrətdən tük kimi canı incəldi.
Küləklə söylədi dərdini ona:
"Sən, ey öz əriylə keyf çəkən sona,
Hanı o əhd edib oturduğumuz,
Bir deyib, bir gülüb, bir durduğumuz?
Hanı vəd etdiyin o şirin visal?
Sinəmə baş qoyan səndin, ya xəyal?
Hanı bu dostluqda vəfa görməyin?
Nə oldu vəfaya umud verməyin?
Bütün peymanları tərk edərək sən
Günahsız üzünü gizlədin məndən.
Tutaq, könül yoxdur vəfaya səndə,
Bəs noldu dostluğa verdiyin vədə?
Mən sənin yolunda keçərkən candan,
Sən quru vədələr verirsən, canan.
Eşqiyin yolunda can qoymuşam mən,
Özgənin eşqinə söz vermisən sən.
Bu qədər əhdini basarmı insan?
Qaçarmı dostunu xatırlamaqdan?
Görünür çox şadsan sən təzə yardan,
Köhnəni yadına salmırsan bir an.
Özgənin boynuna sarılsan belə,
Bari axtar bizi quru dil ilə.
Sənin bağın üçün gəncliyim getdi,
Hayıf ki, bağbanlıq əməyim itdi.
Bağda əmək qoydu göyərçin, ey yar,
Meyvə yetişəndə yedi qarğalar.
Ah, o lətif xurman, o şirin xurman
Məndən özgəsinə tikandır, tikan.
Ahım dağlar yıxan bir sərt küləkdir,
Barını yadlara verməyəcəkdir.
Əvvəlcə yar dedin sən mənə, ey qız,
Sonra zəlil kimi buraxdın yalnız.
Mən sənə yar deyib, könül verirkən,
Bilməzdim vəfasız olduğunu mən.
And içib, əhd edib məni aldatdın,
Dedin, sevgilinəm, unudub atdın,
Anda bax, nə qədər düz imiş andın!
Əhdə bax, sən özün o əhdi dandın.
Qeyrə könül verib həmdəm oldun sən,
Neçin utanmadın mənim gözümdən.
Yaşayan bir sənlə mən deyilik tək,
Zülmü ədalətə bərabər edək.
Başqa ariflər də yaşayır, bilsən,
Onlar gözəl seçir yaxşını pisdən.
Bilirlər nə qədər dərdim, qəmim var,
Mən sənə neylədim, sən mənə, ey yar?
Tutaq ki, bağlanmış gözlərim bir an,
Səni ki, başqası görür kənardan.
Əhd üçün bir vəfa gəzsələr əgər,
Sənə bir vəfasız ad verəcəklər.
Əhdini sındıran yaxşı adlanmaz,
Sən əhdi qırmaqdan gəl saqın bir az.
Gülzarın əhdini gül qırdı, canan,
Tikanla doldurdu bağrını zaman.
Şərab xalq üzündə həya qoymadı,
Onunçun həyasız söyləndi adı.
Gecə qırmasaydı ayın camını,
Qaranlıq almazdı onun damını.
Sənə nə ürəklə umud bağlayım,
Nə üzlə arxanca gülüb ağlayım?
Mən ömrü əhdimlə vermişəm başa,
Sənsə vurub çarpdın əhdini daşa.
Sən açmasan belə, könlümü birdən,
Mən səni unudan, atan deyiləm.
Əzabın başımdan aşsa da, gülüm,
İncisəm, gözümü qapasın ölüm.
Qəlbimə o qədər qəm verdin ki, sən,
Şüur da, həya da çıxır bədəndən.
Sənə dost deməyə məndə nə üz var,
Nə dilim vəfasız sözünə qıyar.
Acizəm o sənin xam sifətindən,
Bir də nə ad verim o surətə mən.
Verdiyin hər zülmə dözsə də bədən.
Canımın, ruhumun qidası sənsən.
Bu zülmün ömrümü alsa da dərhal,
Üzr istər səndəki o gözəl camal.
O camal qırsa da eli, obanı,
Halaldır o hüsnə hamının qanı.
Sən günəş üzlüsən, mənsə bir çıraq,
Qarşında sönməyim şərəf olacaq.
Ay şəkər olsa da, sən elə mahsan,
Vəzirin ikidir, bir özün şahsan.
İpəkdə bir gülsən, xəzdə laləsən,
Üzüm şirəsindən çox ləzzətlisən.
Hüsnünə odun da rəqabəti var,
Baxdıqca onun da ağzı sulanar.
Gül, çiçək məsgəni olsa da hər bağ,
Camalın olmuşdur gülşənə çıraq.
Şahlığın geyimi atlassa əgər,
Yanağın yanında samana bənzər.
Qaşların incədir, oxşar xəyala,
Bayram axşamında bənzər hilala.
O qızıl gülüyün yanında, ey yar,
Ud, səndəl ağacı söyüdə oxşar.
Üzüyün müşk rəngli gözəl sultanı
Tutmuş Çin eliylə Həbəşistanı.
Nə olar, özün də o cəmala bax,
Nə qədər çətindir ondan ayrılmaq.
Canımı başına qurban demişəm,
Başqa bir tədbirim yoxdur, ey sənəm.
Cəfanı, zülmünü bunca çəkərək,
Vəfa umuduyla yaşayır ürək.
Səbr etməliyəm ki, bir görüm sonra
Ömür cilovunu çəkəcək hara..."
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/nizami-leyli-ve-mecnun-29
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
چو عالم برزد آن زرینعلم راکز او تاراج باشد خیل غم را
Khosrow and Shirin, chapter 68چو خسرو دید ماه خرگهی راچمن کرد از دل آن سرو سهی را
Khosrow and Shirin, chapter 69جوابش داد سرو لالهرخسارکه دایم باد دولت بر جهاندار
Khosrow and Shirin, chapter 70دگر باره جهاندار از سر مهربه گلرخ گفت کاِی سرو سمنچهر