Sharafnama, chapter 16
What is a masnavi?
Masnavi: a long poem in self-rhyming couplets, usually an epic or a tale.
بیا ساقی آن می که رومیوشستبه من ده که طبعم چو زنگی خوَشست
مگر با من این بیمحابا پلنگچو رومی و زنگی نباشد دو رنگ
فریبنده راهی شد این راه دورکه بر چرخ هفتم توان دید نور
درین ره فرشته ز ره میرودکه آید یکی دیو و ده میرود
به معیار این چارسو رهروینسنجد دو جو تا ندزدد جوی
قراضه قراضه رباید نخستربایند ازو چون که گردد درست
به جو میستاند ز دهقان پیربه من میفرستند به دیوان میر
ز من رخت این همرهان دور بادزبانم بر این نکته معذور باد
از این آشنایان بیگانهخویدورویی نگر، یکزبانی مجوی
دو سوراخ چون روبهِ حیلهسازیکی سوی شهوت یکی سوی آز
ولیکن چو کژدم به هنگام هوشنه سوراخ دیده نه سوراخ گوش
گزارشگرِ رازهای نهفتز تاریخ دهقان چنین باز گفت
که چون شاه چین زین بر ابرَش نهادفلک نعل زنگی بر آتش نهاد
سپهر از کمینْ مِهر بیرون جهاندستاره ز کفْ مهره بیرون فشاند
جهان از دلیران لشکرشکنکشیده چو انجم بسی انجمن
از آیینه پیل و زنگ شترصدف را شبه رست بر جای دُر
ز پویه که پی بر زمین میفشرددر اندام گاو استخوان گشت خرد
شه روم رسم کیان تازه کردز نوبت جهان را پرآوازه کرد
بر آراست لشگر به آیین رومچو آرایش نقش بر مهر موم
ز رومی تنی بود بس مهربانزبانآوری آگه از هر زبان
دلیر و سخنگوی و دانشپرستبه تیر و به شمشیر گستاخدست
کشیده دَمش طوطیان را به دامسخنپروری طوطیانوش نام
به شیرین سخنهای مردمفریبربوده نیوشندگان را شکیب
ندیم سکندر به بیگاه و گاهمحاسب در احکام خورشید و ماه
سکندر به حکم پیامآوریبر خویش خواندش به نامآوری
بفرمود تا هیچ نارد درنگشتابان شود سوی سالار زنگ
رسانَد بدو بیم شمشیر شاهمگر بشنود باز گردد ز راه
به زنگی زبان رهنمونی کندکه آهن در آتش زبونی کند
جوانمرد گلچهره چون سرو بنز رومی به زنگی رساند این سخن
که دارنده تاج و شمشیر و تختروان کرد رایت به نیروی بخت
جواندولت و تیز و گردنکشستگه خشم سوزنده چون آتشست
چو بر شاخ آهو کشد چرم گوربدوزد سر مور بر پای مور
چنان به که با او مدارا کنیبنالی و عذر آشکارا کنی
نباید که آن آتش آید به تابکه ننشیند آنگه به دریای آب
به مهرش روان باید آراستنمبارک نشد کین ازو خواستن
جهانش گه صلح و جنگ آزمودز جنگش زیان دید و از صلح سود
شه زنگ چون گوش کرد آن سخنبپیچید بر خود چو مار کهن
دماغش ز گرمی برآمد به جوشبرآورد چون رعد غران خروش
بفرمود تا طوطیانوش راکشند و برند از تنش هوش را
ربودنْش آن دیوساران ز جایچو کهبرگ را مهرهٔ کهربای
بریدند در تشت زرّین سرشبه خون غرقه شد نازنین پیکرش
چو پرخون شد آن تشت زرین، چه کرد؟بخوردش چو آبی و آبی نخورد
کسانی که بودند با او به راهشدند آب در دیده نزدیک شاه
نمودند کان رومی خوبچهرچه بد دید از آن زنگیِ سرد مهر
شه از بهر آن سرو شمشاد رنگچنان سوخت کز تاب آتش خدنگ
به خون ریختن شد دلانگیختهز خون چنان بیگنه ریخته
شد از رومیان رنگ یکبارگیکه دیدند از آنگونه خونخوارگی
سیاهان ازان کار، دندان سفیدز خنده لب رومیان ناامید
شب آن به که پوشیدهدندان بودکه آن لحظه میرد که خندان بود
سکندر به آهستگی یک دو روزگذشت از سر خشم اندیشهسوز
شباهنگ چون برزد از کوه دودبر آهنگِ شب مرغ دَستان نمود
برآویخت هندوی چرخ از کمربه هارونی شب جَرسهای زر
جلاجلزنان گفت هارونشاهکه شه تاجور باد و دشمن تباه
طلایه برون شد به رهداشتنیتاقی به نوبت نگهداشتن
دگر روز کاورد گردون شتاببرون زد سر از کنج کوه آفتاب
بغرید کوس از در شهریارجهان شد ز بانگ جرس بیقرار
تبیرهزن از خارش چرم خاملبیشه درافکند شب را به کام
در آمد به شورش دَم گاودُمبه خمبک زدن خام رویینه خم
ترازوی پولاد سنجان به میلز کفه به کفه همیراند سیل
سنانِ سَرخشت، خفتانشکافبرون رفت از فُلکهٔ پشت و ناف
ز قاروره و یاسج و بیدبرگقواره قواره شده دِرع و ترگ
ز هرینِ حمله ز هرایِ تیغشده آب خون در دل تند میغ
چو لشگر به لشگر درآورد رویمبارز برون آمد از هر دو سوی
بسی یک به دیگر درآویختندبسی خون به ناوردگه ریختند
سبق برد بر لشگر روم زنگچو بر گورِ پی برکشیده پلنگ
خرابی درآورد زنگی به رومز هر بوم افغان برآورد بوم
که رومی بترسید از آن پیش خوردکه با طوطیانوش زنگی چه کرد
درافکند خون دلاور به جامبخورد از سر خامی آن خون خام
چو زنگی نمود آنچنان بازیییز رومی نیامد عنانتازییی
بدانست سالار لشگرشناسکه در رومی از زنگی آمد هراس
چو لشگر هراسان شود در ستیزسگالش نسازد مگر بر گریز
وزیر خردمند را خواند پیشخبر دادش از راز پنهان خویش
که بددل شدند این سپاه دلیرز شمشیر ناخورده گشتند سیر
به لشگر توان کردن این کارزاربه تنها چه برخیزد از یک سوار
ز خون خوردن طوطیانوش گردهمه لشگر از بیم خواهند مرد
کند هر یک آیین ترس آشکارنیابد ز ترسندگان هیچ کار
چو بددل شد این لشگر جنگجویبیار آب و دست از دلیری بشوی
همان زنگیان چیرهدستی کنندچو پیلان آشفته مستی کنند
چه دستان توان آوریدن به دستکزان زنگیان را درآید شکست
برانداز رایی که یاری دهدازین وحشتم رستگاری دهد
جهاندیده دستور فریاد رسگشاد از سر کاردانی نفس
که شاها خرد رهنمون تو بادظفر یار و دشمن زبون تو باد
جهانداور آفرینشپناهپناه تو باد ای جهانگیر شاه
بههرجا که روی آری از کوه و دشتبهی بادت از چرخ پیروز گشت
سیاهان که مارانِ مردمزنندنه مردم، همانا که اهریمنند
اگر رومی اندیشد از جنگ زنگعجب نیست کاین ماهی است آن نهنگ
ز مردم کشی ترس باشد بسیز مردمخوری چون نترسد کسی؟
گر آزرم خواهیم از این سگدلاننخوانندمان عاقلان عاقلان
وگر جای خالی کنیم از نبردز گیتی برآرند یکباره گرد
بلی گر ز ما داشتندی هراسمیانجی بر ایشان نهادی سپاس
میانجی که باشد؟ که بس بیهشندوگر راست خواهی، میانجیکُشند
یکی چاره باید برانداختنبه تزویر مردمخوری ساختن
گرفتن تنی چند زنگی ز راهگرفتار کردن در این بارگاه
نشستن تو را خامش و خشمناکدرانداختن زنگیان را به خاک
یکی را سر از تن بریدن به دردبه مطبخ فرستادن از بهر خورد
به زنگی زبان گفتن این را بشویبپز تا خورد خسرو نامجوی
بفرمای تا مطبخی در نهفتنهد جفته و آن را کند خاک جفت
بجوشد سر گوسپندی سیاهتهی ز استخوان آورد نزد شاه
شه آن چرم ناپختهٔ نیم خامبِدَرَد بخاید به حرصی تمام
بگوید که «مغزش بیارید نیزکزین نغزتر کس نخوردهست چیز
اگر هیچ دانستمی در نخستکه زنگیخوری داردم تندرست
اسیران رومی نپروردمیهمه زنگیِ خوشنمک خوردمی»
چو آن آدمیخواره یابد خبرکه هست آدمیخوارهای زو بتر
بدین ترس بگذارد آن کین ِگرمکه آهن به آهن توان کرد نرم
گر این چارهسازی به دست آوریمبر آن چیرهدستان شکست آوریم
به گرگی ز گرگان توانیم رستکه بر جهل جز جهل نارد شکست
بفرمود شه تا دلیران رومنمایند چالش در آن مرز و بوم
کمین بر گذرگاه زنگ آورندتنی چند زنگی به چنگ آورند
شدند آن دلیران فرمانپذیرگرفتند از آن زنگیی چند اسیر
به نوبتگه شاه بردندشانبه سرهنگ نوبت سپردندشان
درآوردشان نوبتیدار شاهقفایی ز خون سرخ و رویی سیاه
شه از خشمناکی چو غرنده شیرکه آرد گوزن گران را به زیر
یکی را بفرمود تا زان گروهببُرند سر چون یکی پاره کوه
به مطبخ سپردند کاین را بگیربساز آنچه شه را بود ناگزیر
دگرگونه با مطبخی رفته رازکه چون ساز میباید آن ترکتاز
دگر زنگیان پیش خسرو بهپایفرومانده عاجز در آن رسم و رای
چو فرمود خسرو که خوان آورندبساط خورش در میان آورند
بیاورد خوان زیرک هوشمندبر او لفچههای سر گوسپند
شه از هم درید آن خورش را بهزورچو شیری که او بردرد چرم گور
بیایستگی خورد و جنباند سرکه خوردی ندیدم بدینسان دگر!
چو زنگی به خوردن چنین دلکشستکبابی دگر خوردنم ناخوشست
همه ساق زنگی خورم در شرابکزان خوشنمکتر نیابم کباب
بهرغم سیاهان شه پیلبندمزور همیخورد از آن گوسفند
چو ترسنده اژدها کردشانچو ماران به صحرا رها کردشان
شدند آن سیاهان بر شاه زنگخبر باز دادند از آن روز تنگ
که این اژدهاخویِ مردمخیالنهنگی است کاورده بر ما زوال
چنان میخورد زنگی خام راکه زنگی خورد مغز بادام را!
سر لفجنان را که آرد به بندخورد چون سر و لفجه گوسفند
دل زنگیان را درآمد هراسکه از پرنیان سر برون زد پلاس
فرو پژمرید آتش انگیزشانز گرمی نشست آتش تیزشان
چو روز دگر مرغ بگشود بالتهی شد دماغ سپهر از خیال
به غول سیه بانگ برزد خروسدر آمد به غریدن آواز کوس
شغبهای شیپور از آهنگ تیزچو صور اسرافیل در رستخیز
ز نعره برآوردن گاو دمشده ز آسمان زهرهٔ گاو گم
دهلهای گرگینه چرم از خروشدرآورده مغز جهان را به جوش
ز شوریدگی تنبک زخم ریزدماغ فلک سفته از زخم تیز
دل ترکتازان در آن دار و گیربرآورده از نای ترکی نفیر
زمین لرزه مقرعه در دماغزده آتشین مقرعه چون چراغ
روارو زنان تیر پولاد سایدر اندام شیران پولاد خای
پلارک چنان تاف از روی تیغکه در شب ستاره ز تاریک میغ
دو لشگر دگر باره برخاستنددگرگونه صفها برآراستند
دو ابر از دو سو در خروش آمدنددو دریای آتش به جوش آمدند
برآمیخته لشگر روم و زنگسپید و سیه چون گراز دو رنگ
سم باد پایان پولاد نعلبه خون دلیران زمین کرده لعل
ترنگ کمانهای بازو شکنبسی خلق را برده از خویشتن
درفشیدن تیغ آیینه تابدرفشانتر از چشمهٔ آفتاب
زده لشگر روم رایت بلندزمین در کمان آسمان در کمند
به قلب اندر اسکندر فیلقوسجناحی بر آراسته چون عروس
ز پیش سپه زنگی قیرگونجناحی برآورده چون بیستون
صف زنده پیلان به یکجا گروهچو گِردِ گریوه کمرهای کوه
مژه چون سنان چشمها چون عقیقز خرطوم تا دم در آهن غریق
دگرگونه بر هر یکی تخت عاجبرو زنگییی بر سر از مشک تاج
چو آواز بر پیل سرکش زدیزدی آتش ار خود بر آتش زدی
ز پس پیل کامد به چالش برونشد از پای پیلان زمین نیلگون
پیادهروان گرد پیل بلندبه هر گوشهای کرده صد پیل بند
چو آیین پیکار شد ساختهمنشها شد از مهر پرداخته
ستمگر سیاهی زراجه بنامز لشگر گه زنگ بگشاد گام
درآمد چو پیل استخوانی بهدستکزو پیل را استخوان میشکست
سیهماری افسون گرگی در اوسرآماسی از سر بزرگی در او
دهانش فراخ و سیه چون لویدکزو چشم بیننده گشتی سپید
خمی از خماهن برانگیختهبه خمها سکاهن برو ریخته
بر و سینهای همچو پولاد ترسحدیث تنومندی آن خود مپرس
علم دیدهای پرچمی بر سرش؟نمیگشت یک موی از آن پیکرش
گر آنجا بود طاسکی سرنگوندو دیده برو همچو دو طاس خون
بسی خویشتن را به زنگی ستودکه سوزانتر از آتشم زیر دود
زراجه منم پیل پولاد خایکه بر پشت پیلان کشم پیل پای
چو در پیل پای قدح میکنمبه یک پیل پا پیل را پی کنم
چو در معرکه برکشم تیغ تیزبه کوهه کنم کوه را ریزریز
گرم شیر پیش آید و گر هُزبربر او سیل بارم چو غرنده ابر
فرس بفکند جوش من نیل رارخ من پیاده نهد پیل را
سلاح از تنم رسته چو شیر نرز پولاد دارم سلاحی دگر
چو الماس و آهن رگ تن مراچه حاجت به الماس و آهن مرا؟
چو گردن برآرم به گردنکشینه زابی هراسم نه از آتشی
درم پهلوی پهلوانان به تیغخورم گرده گردنان بی دریغ
به مردمکشی اژدها پیکرمنه مردمکشم، بلکه مردمخورم!
مرا در جهان از کسی شرم نیستستیزه بسی هست و آزرم نیست
ستیزنده را دارد آزرم سستخر از زیر پالان برآید درست
چو من زنگی آنگه که خندان بودسیه شیری الماس دندان بود
بگفت این و برزد به ابرو شکنجچو ماری که پیچد ز سودای گنج
ز رومی سواری توانا و چستبر آن آتش افکند خود را نخست
به آتش کشی باز مالید گوشچو پروانهای کایدش خون بهجوش
درآمد برو زنگی چنگ سودبه یک ضربت از تن سرش را ربود
دگر کینهخواهی درآمد به جنگفلک هم درآورد پایش به سنگ
چنین تا به مقدار هفتاد مردبه تیغ آمد از رومیان در نبرد
دگر هیچکس را نیامد نیازکه با آن زبانی شود رزمساز
دل از جای شد لشگر روم راچو از کورهٔ آتشین موم را
چو کرد آن زبانی سپه را زبوننیامد بناورد او کس برون
سر گردنان شاه گردون گرایز پرگار موکب تهی کرد جای
بر آراست بر جنگ زنگی بسیچبه زنگیکشی نیزه را داد پیچ
زده بر میان گوهر آگین کمردر آورده پولاد هندی به سر
به تن بر یکی آسمانگون زرهچو مرغول زنگی گره به گره
یمانی یکی تیغ زهر آبجوشحمایل فروهشته از طرف دوش
کمندی چو ابروی طمغاچیانبه خم چون کمان گوشه چاچیان
لحیفی برافکنده بر پشت بوردرآمد به زین آن تن پیل زور
عنان تکاور به دولت سپردنمود آن قوی دست را دستبرد
به کبک دری چون درآید عقاب؟چگونه جهد بر زمین آفتاب؟
از آن تیزتر خسرو پیلتنبه تندی درآمد به آن اهرمن
بزد بانگ بر وی کهای زاغ پیر!عقاب جوان آمد، آرام گیر!
اگر بر نتابی عنان را ز راهکنم بر تو عالم چو رویت سیاه
سیهروی از آنی که از تیغ تیزدرین حربگه کرد خواهی گریز
مرو تا بهخون سرخرویت کنممسلسلتر از جعد مویت کنم
فتد زنگ بر تیغ آیینه رنگمن آیینهام کز من افتاد زنگ
سپیده برد روی از چشم دردبرد تیغ من سرخی از روی زرد
چه لافی که من دیو مردمخورم؟مرا خور که از دیو مردم برم
ندانی تو پیگار شمشیر سختبیاموزمت من به بازوی بخت
گر آیی ز جایی نگهدار جایو گرنه سرت بسپرم زیر پای
من آن رومسالار تازیهشمکه چون دشنه صبح زنگیکشم
چو هندی زنم بر سر زنده پیلزند پیلبان جامه در خم نیل
چو ز آهن کنم حلقه در گوش سنگبه زنگه رود گوش سالار زنگ
چو گفت این سخن در رکاب ایستادبرآورد بازو، عنان برگشاد
برو حملهای برد چون شیر مستیکی گُرزهٔ شیر پیکر به دست
ز سختی که زد بر سرش گُرز رابرافتاد تب لرزه البرز را
به یک زخم آن گُرز پولاد لختستد جان از آن آبنوسی درخت
سرو گردن و سینه و پای و دستز پا تا به خرد درهم شکست
چو کار زراجه ز راحت بریدیکی محنت دیگر آمد پدید
سیاهی به کردار نخل بلندهراسان ازو دیدهٔ نخل بند
به خسرو درآمد چو تند اژدهابر او کرد زخمی چو آتش رها
نشد کارگر تیغ بر درع شاهبغرید زنگی چو ابر سیاه
چو دارای روم آن سیه را بدیدنهنگ سیاه از میان برکشید
چنان ضربتی زد بر آن نخل بنکه شیر جوان بر گوزن کهن
سر زنگی نخل بالا فتادچو زنگی که از نخل خرما فتاد
دگر زنگیی رفت سوی مصافزبان برگشاده به مشتی گزاف
که ابری سیاه آمد از کوه زنگنبارد مگر اژدها و نهنگ
سیه کولهٔ گرد بازو منمگران کوه را هم ترازو منم
ز تن برکنم گردن پیل رابه دم درکشم چشمهٔ نیل را
بر آن کس که جانش به آهن گزمبسی جامها در سکاهن رزم
جهان جوی چون دید کان یافه گویز خون ناف خود را کند نافه بوی
سر تیغ بر گردن افراختشدر آن یافه گفتن سر انداختش
از آن سهمگنتر سیاهی قویعنان راند بر چالش خسروی
چنان زد برو تیغ زنگار خوردکه زنگی ز گردش درآمد به گَرد
سیاهی دگر زین بر ادهم نهادبه زخمی دگر دیده بر هم نهاد
دگر تا شب از نامداران زنگنیامد کسی را تمنای جنگ
جهاندار با فتح دمساز گشتشبانگه به آرامگه بازگشت
چو گلنارگون کسوت آفتابکبودی گرفت از خم نیل آب
نگهبان این مار پیکر درفشزر اندود بر پرنیان بنفش
رقیبان لشگر به آیین پاسنگهبانتر از مرد انجم شناس
یزکداری از دیده نگذاشتندیتاقی که رسمی است میداشتند
سحرگه که آمد به نیک اختریگل سرخ بر طاق نیلوفری
سکندر برون آمد از خوابگاهبرآراست بر حرب دشمن سپاه
روان کرد رخش عنانتاب رابرانگیخت چون آتش آن آب را
به قلب اندرون پای خود را فشردبههر پهلوی پهلوی را سپرد
چپ و راست را بست از آهن حصارفرو برد چون کوه بیخ استوار
همان لشگر زنگ و خیل حبشبه هر گوشهای گشته شمشیرکش
حبش بر یمین بربری بر یساربه قلب اندرون زنگی دیوسار
چو نوبت زن شاه زد کوس جنگجرس دار زنگی بجنباند زنگ
در آمد به غریدن ابر سیاهز ماهی تف تیغ برشد به ماه
چنان آمد از هر دو لشگر غریوکزان هول دیوانه شد مغز دیو
گره بر گلوها فروبست گردز بی خونی اندامها گشت زرد
ز گُرز گران سنگ و شمشیر تیزمیانجی همی جست راه گریز
ز بس شورش رق روئینه طاسبه گردون گردان در آمد هراس
ز خر مهرهٔ مغز پرداختهزمین مغز کوه از سر انداخته
ز رویین دز کوس تندر خروشبه دزهای رویین درافتاد جوش
ز نای دمیده بر آهنگ دورگمان بود کامد سرافیل و صور
ز بس کوفتن بر زمین گُرز و تیغز هر غار بر شد غباری به میغ
ز منقار پولاد پران خدنگگره بسته خون در دل خاره سنگ
کمان کج ابرو به مژگان تیرز پستان جوشن برآورده شیر
کمند گره دادهٔ پیچ پیچبه جز گرد گردن نمیگشت هیچ
چو هندوی بازیگر گرم خیزمعلق زنان هندوی تیغ تیز
ز موزونی ضربهای سنانبه رقص آمده اسب زیر عنان
به زنبورهٔ تیر زنبور نیششده آهن و سنگ را روی ریش
زمین خسته از خون انجیدگانهوا بسته از آه رنجیدگان
برآراسته قلب شاه از نبردچو کوهی که انباشد از لاجورد
همان تیغزن زنگی سخت کوشبرآورده چون زنگ زنگی خروش
کفیده دل و بر لب آورده کفدهن باز کرده چو پشت کشف
چو از هر دو سو گشت قلب استوارز هر دو سپه رفت بیرون سوار
نمودند بسیار مردانگیهم از زیرکی هم ز دیوانگی
برآورد زنگی ز رومی هلاککه این نازنین بود و آن هولناک
شه از نازنین لشگر اندیشه کردکه از نازنینان نیاید نبرد
به دل گفت آن به که شیری کنمدرین ترسناکان دلیری کنم
چو لشگر زبون شد در این تاختنبه خود باید این رزم را ساختن
برون شد دگر باره چون آفتابکه آرد به خونریزی شب شتاب
تنی چند را زان سپاه درشتبه یک زخم یک زخم چون سگ بکشت
کسی کان چنان دید بنیاد اوتهی کرد پهلو ز پولاد او
سپهدار رومی چو بی جنگ ماندتکاور سوی لشگر زنگ راند
پلنگر که او بود سالار زنگبدانست کامد ز دریا نهنگ
به یاران خود گفت کاین صید خامکجا جان برد چون در آید به دام
سلیحی ملک وار ترتیب کردبه جوشن بر از تیغ ترکیب کرد
بپوشید خفتانی از کرگدنمکوکب به زر زاستین تا بدن
یکی خود پولاد آیینه فامنهاد از بر فرق چون سیم خام
درفشان یکی تیغ چون چشم گورپلارک درو رفته چون پای مور
برآهیخت و آمد بر تند شیرنشاید شدن سوی شیران دلیر
بغرید کای شیر صید آزمایهماوردت آمد مشو باز جای
مرو تا نبرد دلیران کنیمدرین رزمگه جنگ شیران کنیم
ببینیم کز ما بلندی کراستدرین کار فیروزمندی کراست
ز جوشیدن زنگی خامکاربجوشید خون در دل شهریار
چو بدخواه کین در خروش آوردستیزنده را خون به جوش آورد
سکندر بدو گفت چندین ملافمران بیهده پیش مردان گزاف
ز مردانگی لاف چندین مزنهراسان شو از سایهٔ خویشتن
بترس ار چه شیری ز شیرافکناندلیری مکن با دلیر افکنان
تنی را که نتوانی از جای بردبه پرخاش او پی چه خواهی فشرد ؟
به پهلوی شیر آنگهی دست کشکه داری به شیر افکنی دستخوش
به تاراج خود ترکتازی کنیکه گنجشک باشی و بازی کنی
بیا تا بگردیم میدان خوشستببینیم کز ما که سختی کشست
گرفته مزن در حریف افکنیگرفته شوی گر گرفته زنی
بر آشفت زنگی ز گفتار شاهبه چالش درآمد چو دود سیاه
فروهشت بر ترک شه تیغ راز برق آتشی کی رسد میغ را
برآشفته شد شاه از آن زشت رویچو تیغ از تنش سر برآورد موی
به تندی یکی تیغ زد بر تنشنشد کارگر زخم بر جوشنش
بسی جمله بر یکدیگر ساختندیکی زخم کاری نینداختند
بدینگونه تا شب درآمد بسرنشد زخم کس در میان کارگر
چو زنگی شد از جنگ خسرو ستوهبدو گفت خورشید شد سوی کوه
شب آمد شبیخون رها کردنیستبه میعاد فردا وفا کردنیست
سیه کار شب چون شود شحنه سودبرون آید آتش ز گردنده دود
کنم با تو کاری در این کارزارکه اندر گریزی به سوراخ مار
به شرطی که چون صبح راند سپاهتو را نیز چون صبح بینم پگاه
بگفت این و از حربگه بازگشتبرین داستان شاه دمساز گشت
به مهلت ز شب عذر خواه آمدندز میدان سوی خوابگاه آمدند
چو روز دگر چشمهٔ آفتاببرانگیخت آتش ز دریای آب
دو لشگر به هم برکشیدند کوسچو شطرنجی از عاج و از آبنوس
تذروان رومی و زاغان زنگشده سینهٔ باز یعنی دو رنگ
سیاهان چو شب رومیان چون چراغکم و بیش چون زاغ و چون چشم زاغ
برآمد یکی ابر زنگار گونفرو ریخت از دیده دریای خون
در آن سیل کز پای شد تا به فرقیکی تشنه مانده یکی گشته غرق
جهان خسرو آهنگ پیکار کردبه بدخواه بر چشم بد کار کرد
برآراست بازار ناورد رابرانگیخت ز آب روان گرد را
کژ اکندی از گور چشمه حریربپوشید و فارغ شد از تیغ و تیر
یکی درع رخشندهٔ چشمه دارکه در چشم نامد یکی چشمه وار
سنان کش یکی نیزهٔ سی ارشبه آب جگر یافته پرورش
حمایل یکی تیغ هندی چو آببه گوهرتر از چشمهٔ آفتاب
کلاهی ز پولاد چین بر سرشکه گوهر به رشک آمد از گوهرش
برآویخته ناچخی زهرداربه وقت زدن تلخ چون زهر مار
نشست از بر بارهٔ کوه فشبه دیدن همایون به رفتار خوش
روان کرد مرکب به میعادگاهپذیره که دشمن کی آید ز راه
نیامد پلنگر که پژمرده بودبه اندیشه لنگر فرو برده بود
دگر زنگیی را چو عفریت مستفرستاد تا گوهر آرد به دست
به یک ناچخ شه که بر وی رسیدز زنگی رگ زندگانی برید
دگر دیوی آمد چو یکپاره کوهکزو چشم بینندگان شد ستوه
همان خورد کان ناسزای دگرچنین چند را خاک خارید سر
سیه رویتر زان یکی دیوساربه پیچش درآمد چو پیچنده مار
بر او نیز شه ناچخی راند زودبه زخمی برآورد ازو نیز دود
سیاهی دگر زان ستمگارهتربه حرب آمد از شیر خونخوارهتر
همان شربت یار پیشینه خوَردزمانه همان کار پیشینه کرد
نیامد دگر کس به میدان دلیرکه ترسیده بودند از آن تند شیر
عنان داد خسرو سوی خیل زنگبرون خواست بدخواه خود را به جنگ
پلنگر چو دید آن چنان دستبردشد اندامش از زخم ناخورده خرد
اگر خواست ورنه جنیبت جهاندسوی حربگه کام و ناکام راند
عنان بر شه افکند چالش کنانبه صد خاریش بخت مالش کنان
بسی زخمها زد به نیروی سختنشد کارگر بر خداوند بخت
شه شیر زهره بر آن پیل زوربجوشید چون شیر بر صید گور
پناهنده را یاد کرد از نخستنیت کرد بر کامگاری درست
طریدی بناورد زنگی نمودکه بر نقطه پرگار تنگی نمود
به چالشگری سوی او راند رخشبرابر سیه خنده زد چون درخش
چنان زد بر او ناچخ نه گرهکه هم کالبد سفته شد هم زره
به یک باد شد کشتی خصم خردفرو ماند لنگر پلنگر به مرد
بفرمود شاه از سر بارگیکه لشگر بجنبد به یکبارگی
سپاه از دو سو جنبش انگیختندشب و روز را درهم آمیختند
ز بیم چکاچک که آمد ز تیرکفن گشت در زیر جوشن حریر
ترنگا ترنگ درفشنده تیغبه مه درقها را برآورده میغ
تنوره ز تفتیدن آفتاببه سوزندگی چون تنوری بتاب
ز جوشیدن سر به سرسام تیزجهان کرده از روشنایی گریز
ز بس زنگی کشته بر خاک راهزمین گشته در آسمان رو سیاه
عقیق از شبه آتش افروختهشبه گشته در آسمان سیه سوخته
سبک شد شبه گشت گوهر گرانچنین است خود رسم گوهر گران
اسیر سمنبر بشد مشک بیدغراب سیه صید باز سپید
سراسیمگی در منش تاختهز رخت خرد خانه پرداخته
ز دلدادن چاوشان دلیردلاور شده گور بر جنگ شیر
ز گفتن که هوی و دگر باره هانبرآورده سر های و هوی از جهان
ستیز دو لشگر چو از حد گذشتزمانه یکی را ورق در نوشت
قوی دست را فتح شد رهنمونبه زنهار خواهی درآمد زبون
در آن تاختن لشگر رومیانبه زنگی کشی بسته هر سو میان
سکندر به شمشیر بگشاد دستبه بازار زنگی در آمد شکست
چو زنگی درآمد به زنگانه رودز شهرود رومی برآمد سرود
سر رایت شاه بر شد به ماهز غوغای زنگی تهی گشت راه
فرو ریخت باران رحمت ز میغفرو گشت زنگار زنگی ز تیغ
ستاده ملک زیر زرین درفشز سیفور بر تن قبای بنفش
ز هر سو کشان زنگیی چون نهنگبه گردن در افسار یا پالهنگ
کسی را که زیر علم تاختندبه فرمان خسرو سر انداختند
در آن وادی از زنگیان کس نماندوگر ماند جز بخش کرکس نماند
گروهی که بر پیل کردند زورفتادند چون پیله در پای مور
کریبنده کو بار مردم کشدگهی شم کشد، گه بریشم کشد
چو خصمان گرفتار خواری شدندحبش در میان زینهاری شدند
شه آن وحشیان را که بود از حبشنفرمود کشتن در آن کشمکش
ببخشود بر سختی کارشانبه شمشیر خود داد زنهارشان
بفرمود تا داغشان برکشندحبش زین سبب داغ بر آتشند
فروزندهشان کرد از آن گرم داغکز آتش فروزنده گردد چراغ
ز بس غارت آورردن از بهر شاهغنیمت نگنجید در عرضگاه
چو شاه آن متاع گران سنج دیدچو دریا یکی دشت پر گنج دید
به جز گوهرین جام و زرین عمودبه خروار عنبر به انبار عود
هم از زر کانی هم از لعل و دربسی چرم و قنطارها کرده پر
ز کافور چون سیم صحرا ستوهز سیم چو کافور صد پاره کوه
همان زنده پیلان گنجینه کشهمان تازی اسبان طاووس وش
همان برده بومی و بربریسبق برده بر ماه و بر مشتری
ز برگستوانهای گوهر نگارهمان چرم زرافهٔ آبدار
همه روی صحرا پر از خواستهبه گنجینه و گوهر آراسته
شه از فتح زنگی و تاراج گنجبرآسود ایمن شد از درد و رنج
به عبرت در آن کشتگان بنگریستبخندید پیدا و پنهان گریست
که چندین خلایق در این داروگیرچرا کشت باید به شمشیر و تیر ؟
خطا گر بر ایشان نهم نارواستور از خود خطا بینم اینهم خطاست
فلک را سر انداختن شد سرشتنشاید کشیدن سر از سرنوشت
چو دود از پی لاجوردی نقابسر از گنبد لاجوردی متاب
فلکها که چون لاجوردی خزندهمه جامه لاجوردی رزند
درین پردهٔ کج سرودی مگویدر این خاک شوریده آبی مجوی
که داند که این خاک انگیختهبه خون چه دلهاست آمیخته ؟
همه راه اگر نیست بیننده کورادیم گوزنست و کیمخت گور
Ver, saqi, Rum üzlü, gülgün şərabdan,
Təbim zənci kimi şəndir bu zaman.
Mənimlə bu qorxu bilməyən pələng
Olmasın Rum, zənci kimi iki rəng.
Aldadan yol oldu bu uzaq yollar,
Yeddinci fələkdə ancaq işıq var.
Bu yolda mələk də azar yolunu
Çünki bir div gedər, qayıdar onu.
Bu çarsubazarda qapan işlədən
Bir arpa almasa çəkməz iki dən.
Çalışar, hər yandan oğurlar bir az,
Ondan da qaparlar işi olsa saz.
Dönə-dönə alar qoca dehqandan,
Divana göndərər o batman-batman.
Məndən uzaq olsun bu cürə dostlar,
El məni bu sözdə üzürlü tutar.
Əxlaqca yabançı bu dostları, bil,
İkiüzlülərdə arama bir dil.
Tülkünün deşiyi ikidir əlbət,
Birisi tamahdır, birisi şəhvət.
Bir əqrəb kimidir, olsa da huşyar,
Nə qulaq, nə də göz deşikləri var.
Bu gizlin əsrarı təsvir edənlər,
Dehqan tarixindən vermişdir xəbər.
Çin şahı atına qoyarkən yəhər
Zəncinin nalına od vurdu göylər.
Günəşi pusqudan fələk sıçratdı,
Ulduzlar üzüyü əlindən atdı.
Bu dünya ordular yıxan ərlərdən,
Bir məclis bəzədi ulduz kimi şən.
Dəvənin zəngindən, fil güzgüsündən
Sədəf şəbə doğdu inci doğurkən.
Fil təpiklərindən yer öküzünün
Sümüyü qırılıb məhv oldu bütün.
Şah Kəyan rəsmini edərək yeni,
Doldurdu təbilin səsi ölkəni.
Qurdu Rum rəsmiylə elə bir ordu,
Sanki möhrü muma bir naxış vurdu.
Bir rumlu var idi olduqca insan,
Natiqdi, bir neçə dildə danışan.
Alimdi hər fikri, sözü qurmaqda,
Mahirdi ox atıb, qılınc vurmaqda.
Söhbəti tutini kəməndə salmış,
Özü Tutiyanuş adını almış.
O qədər kəskindi sözü, hünəri,
Özünə çəkərdi dinləyənləri.
Sarayda nədimdi, həm də arabir
Ay, Günəş sirrindən söhbətlər edir.
Yanına çağırdı onu İskəndər,
Elçilik edərək aparsın xəbər.
Əmr etdi, hərəkət etsin durmadan,
Zənci sərdarına yetirsin fərman.
Kəskin qılıncını anlatsın ona,
Qayıtsın bəlkə öz doğru yoluna.
Zəncicə anlatsın, göstərsin tədbir,
Atəşi gördükcə yumşalar dəmir.
Qul üzlü, o şümşad boylu hünərvər
Rumludan zənciyə apardı xəbər:
“Təxti var, tacı var bəxtitək parlaq,
Qılıncın gücüylə ucaltmış sançaq.
Şövkətli, qüvvətli, həm də sərkəşdir,
Bəzən də açığı yanar atəşdir.
Maral buynuzuna göndən zeh çəkər,
Qarışqa başını dırnağa tikər.
Onunla müdara eylə, ey salar,
Ağlayıb üzr istə, get ona yalvar.
İnan ki, bu atəş olsa şöləvər,
Sönməz, üzərinə dəniz töksələr.
Dostluqla yaxınlaş, kinindən çəkil,
Onunla düşmənlik faydalı deyil.
Kin ilə, sülh ilə sınanmış cahan,
Sülhündən xeyr almış, kinindən ziyan.
Bu fikri qaralar şahı eşitcək
Dəhşətdən qıvrıldı qara ilantək.
Kininin atəşi beynini yaxdı,
Şimşəkli buludtək gurladı, çaxdı.
Acıqlı əmr etdi: Tutiyanuşu
Kəssinlər, bədəndən ayrılsın huşu.
Div kimi qapdılar o pəhləvanı,
Necə ki kəhrəba qapar samanı.
Qızıl teşt içində kəsildi başı,
Al qana bulaşdı şahın sirdaşı.
Qızıl teşt qan ilə dolduğu zaman,
Zənci şah su kimi içdi o qandan.
Onunla gedənlər gözlərində yaş,
İskəndər yanına qayıtdı birbaş.
Həsrətlə döndülər şahın yanına,
Bu qanlı xəbəri verdilər ona.
O gözəl rumlunun zənci şahından
Gördüyü dəhşəti etdilər bəyan.
İskəndər o şümşad rəngli sərv üçün
Atəşdə ox kimi yandı ki, neçin
Elə bir suçsuzun töküldü qanı?
And içdi məhv etsin azğın düşmanı.
Çatınca qoşuna bu dəhşətli iş,
Rumlular qorxaraq etdilər təşviş.
Bu işdən zəncinin dişi ağardı,
Rumlunun qəlbini bir qorxu sardı.
Gecənin dişləri örtülməlidir,
Ancaq ölən zaman o gülməlidir.
İskəndər susaraq üç gün, üç gecə,
Kinini söndürdü parlaq düşüncə.
Dağların üstünü alınca duman,
Quşlar bu ahəngə düzdü bir dastan.
Göylərin Harunu keşik çəkərək,
Belinə asmışdı saysız qızıl zəng.
Keşikçi zəng çalıb səsləndi birdən:
“Yaşasın tacidar, qəhr olsun düşmən!”
Dişarı çıxaraq kəşfiyyat qolu,
Növbətlə qarovul güdərdi yolu.
Ertəsi günü bu səbirsiz dövran,
Göstərdi Günəşi dağ arxasından.
Nay, təbil gurladı şah qapısından,
Zənglərin səsindən titrədi cahan.
Təbilçi sürətlə qalın xam göndən
Gecənin ağzına vurdu bir yüyən.
Coşaraq inləyir neyin nəfəsi,
Nağara əl çalır, yüksəlir səsi.
Ordunun çəkisi elədikcə meyl,
Bu gözdən o gözə axıdırdı sel.
Süngülər kaftanı dələrək hər an
Çıxırdı göbəyin tam ortasından.
Qılınc, ox yağarkən şaraqhaşaraq
Parça-parça oldu geyim və qalpaq.
Qılıncın dəhşətlə çalhaçalından
Buludun qəlbində su olurdu qan.
Üz-üzə gəlincə hər iki ordu
Elə bil iki qoç üz-üzə durdu.
İgidlər döyüşdü uzun bir zaman,
Meydana sel kimi axıtdılar qan.
Rumları zəncilər əzdiyi zaman,
Sanki bir maralı ovlardı aslan.
Rumlara zəncilər verdi tələfat,
Hər yeri bürüdü dəhşətli heyhat.
Zəncinin etdiyi Tutiyanuşə
Rumları salmışdı böyük təşvişə.
Kasaya doldurmuş günahsız qanı,
Su kimi başına çəkmiş kasanı.
Zəncilər oynayan qorxunc oyundan
Qorxaraq, rumlara daraldı meydan.
İskəndər bildi rum, zəncidən ürkmüş,
Əsgərin qəlbinə bir qorxu çökmüş.
Meydanda əsgərə üz versə qorxu,
Cəza bir iş verməz, dağılar ordu.
Çağırdı bilikli böyük vəziri,
Gizlincə anlatdı ona bu sirri:
“Müzəffər ordumuz olmuş pərişan,
Bir qılınc yemədən doymuş savaşdan.
Döyüşə qəhrəman bir ordu gərək,
Bir atlı od olsa, verməz bir kömək.
Elçinin qanını içərkən düşman
Əsgərim məhv olur can qorxusundan.
Orduda apaydın qorxu izi var,
Qorxaq kimsələrdən, söylə, nə çıxar?
Meydanda düşməndən qorxarsa ordu,
Su gətir, zəfərdən əllərini yu.
Zəncilər hər yanda meydan sulayır,
Qızmış fillər kimi hey baş bulayır.
Yaratmaq gərəkdir elə bir dəstan,
Zəncinin ordusu məhv olsun ondan.
Ortaya elə bir sağlam fikir at,
Bizə bu qorxudan versin bir nicat”.
Sınanmış, ağıllı, hünərli vəzir,
Azacıq düşündü, tökdü bir tədbir:
“Sərvətim, kamalın olsun sənə yar,
Zəfər dostun olsun, düşmənlərin xar.
Üzünü çevirsən dağ-daşa belə,
Fələkdən səadət alasan ələ.
Dünyanın pənahı ulu Yaradan
Pənahın olsun, ey böyük hökmüran.
Qaralar zəhərli ilandır, ilan,
Bir divdir, şeytandır, deyil bir insan.
Yeri var rumlular etsə qorxaqlıq,
Zəncilər nələngdir, rumlular balıq.
Qan içmək olduqca qorxulu bir iş,
İnsanı yeməksə ondan da müdhiş.
Onlardan bir həya gözləsən, inan,
Bizə söyləməzlər ağıllı insan.
Meydanı düşmənə versək bu sayaq,
Zəncilər göylərə sovurar torpaq.
Rumlardan qorxsaydı vəhşi zəncilər
Elçinin sözləri edərdi əsər.
Elçi nə edəydi o vəhşilərə,
Elçi yeyən desək yetər bir kərə.
Düşünmək gərəkdir elə bir fikir,
İnsanı yeməkçin olsun bir tədbir.
Yollardan bir neçə zənci tutaraq
Onları dərgahda eylədi dustaq.
Sən otur yerində açıq, təmkinlə,
Onları torpağa yıxsınlar kinlə.
Birinin başını dərhal üzsünlər,
“Yemək bişsin” deyə mətbəxə göndər.
Zəncilər dililə hökm et durmadan:
“Bu başı al, bişir, yesin hökmüran!”
Gizlində aşpaza başqa tövr anlat:
“Bu başı güm yerə, torpaqlara qat!”
Qara qoyun başın bişirsin bir az,
Sümüksüz hüzura gətirsin aşpaz,
Bişməmiş dərini hiddətlə, kinlə
Tez götür, parçala, çeynə dişinlə.
Çağır ki: “Beynini gətirin görək,
Olmazmış belə bir ləzzətli yemək.
Bilsəydim ki, zənci ətindən təam
Edərmiş vücudu belə sapsağlam,
Rum əsirlərini bəsləməzdim mən,
Hər zaman yeyərdim zənci ətindən.
Bilsin o adamcıl, müdhiş canavar,
Ondan iti dişli insan yeyən var”.
Bununla sönər o kin saçan ocaq,
Dəmiri dəmirlə olar yumşaltmaq.
Həyata keçirsək bu tədbiri biz,
O güclü qolları yenərik şəksiz.
Qurdluqla mümkündür qurtulmaq qurddan,
Cəhlə qarşı verər cəhalət ziyan”.
İskəndər əmr etdi: rum əsgərləri
Gizlində dolaşsın düşmən yerləri.
Yollardan keçərkən məğrur zəncilər
Əsir götürsünlər bir neçə nəfər.
Əmrinə igidlər baş əydi bir-bir,
Zəncidən aldılar bir neçə əsir.
Döndülər şah olan xeyməyə sarı,
Təslim eylədilər o düşmanları.
Əsirlər hüzura gəldiyi zaman
Üzləri qaraydı, başları al qan.
Padişah yerindən tez kükrəyərək
Şikar arxasınca düşən aslantək
Əmr etdi, birini dərhal qapdılar,
Başını dağ kimi vurub çapdılar.
Verdilər mətbəxə ki, al bu başı,
Padşaha hazırla bir zənci aşı.
Aşpaza başqa tövr anlatdı bunu,
Nə sayaq oynasın müdhiş oyunu.
O biri zəncilər qorxaraq durmuş,
Bu qanlı adətdən boynunu burmuş.
Padişah əmr etli: açılsın süfrə,
Hər çeşid yeməkdən düzülsün yerə.
Qoyunun pörtülmüş ətindən aşpaz
Süfrəyə düzdükcə keyfi oldu saz.
Ceyran dərisini yırtantək aslan,
Dişiylə didərək başı hökmüran,
Başını oynadıb ləzzətlə yedi,
“Ox, belə bir yemək yemədim, - dedi, -
Nə qədər dadlıymış zəncinin əti,
Verməz başqa ətlər böylə ləzzəti.
Zəncinin ətindən kabab yaxşıdır,
Yanında qırmızı şərab yaxşıdır.
Tək zənci budundan yeyərəm kabab,
Dadlıdır, duzludur, xoş gəlir şərab”.
Zəncilər önündə qoyun başından
Zənci başı deyib yedi hökmüran.
Müdhiş əjdahanı görüncə belə,
O qara ilanlar dağıldı çölə.
Ordunun içinə döndü zəncilər,
O qara günlərdən verdilər xəbər:
- Əjdaha yeyənmiş bu insan-xəyal,
Nəhəngdir, bizlərə verdi çox zaval.
Elə bir, ləzzətlə yeyir zəncini,
Sanki zənci yeyir badam içini.
Bir zənci başını keçirsə ələ,
Qoyunun başıtək yeyir ləzzətlə.
Zəncinin qəlbinə çökmüşdü qorxu:
“Biz ipək sanırdıq, cod palazmış bu!..”
Alovlu şöləlar get-gedə söndü,
Qızğın atəşlərə soyuq göründü.
Ertəsi günü quş qanad açınca,
Fələyin başından duman uçunca,
Gecəyə bağırdı xoruz hiddətlə,
Təbillər gurladı, coşdu şiddətlə.
Şeypurlar kin ilə gurlar, elə bil
Məhşərdir, şurunu çalır İsrafil.
O öküzquyruğu şeypurlar ötdü,
Göydəki Öküzün partladı ödü.
Coşdu qurd gönündən olan nağara,
Dünyanın beynini gətirdi zara.
İgidlər köksündə çırpınan ürək
Dərindən inlədi türkün nayitək.
Yer dimağındakı odlu zərbələr
Çırağın beynində şöləyə bənzər.
“Çəkil, çəkil!” deyə o polad oxlar,
Fillərin belində tuturdu qərar.
Hər polad qılıncdan parladı şimşək,
Buludlu gecədə axan ulduztək,
Qalxaraq yerindən hər iki ordu
Başqa bir təhrdə yenə səf qurdu.
Sanki iki bulud başbaşa qoşdu,
İki od dənizi köpürdü, coşdu.
Rumlarla zəncilər hərbə girərək
Qarışdı iki rəng alan qabantək.
Quş kimi atların polad nalından
Yer oldu igidlər qanıyla əlvan.
Qol qıran oxların vıyıltısından
Kimsədə nə bədən qalmışdı, nə can.
Qılınc güzgüsündən şəfəqlər axdı,
Bu şəfəq Günəşdən daha parlaqdı.
Rumlular elə bir bayraq ucaltdı,
Yerə ox, göylərə kəməndlər atdı.
Cəbhənin qəlbində durmuş İskəndər,
Sağ-solu bəzəkli bir alay əsgər.
Qarşıda zəncilər kin ilə durdu,
Çıxardı Bisütun kimi bir ordu.
Qocaman fillərin ağır səfləri
Elə bil uzanır bir dağ kəməri.
Əqiq kimi gözlər, süngü kirpiklər,
Dəmirdi xortumdan quyruğa qədər.
Hər filin belinə taxt qoyulmuş ac,
Üstündə bir zənci, başında bir tac.
Meydanda bir nərə vuranda filə,
Atəşi canına salır vəlvələ.
O qədər fil gəldi, dolaraq meydan,
Hər tərəf qaraldı fil ayağından.
Fillərin yanınca gedən piyada,
Hər yerdə yüz fili salırdı bəndə.
Meydanın ayini bitincə artıq,
Ürəkdən silindi sevgi, insanlıq.
Zəracə adlı bir qara pəhləvan
Ortaya atıldı, oxudu meydan.
Fil kimi kükrədi toppuz əlində,
Bir tutar qoymadı fillər belində.
Bir qara ilandı qurddan füsunkar,
Qabarıq, şişkin bir böyük başı var.
Geniş ağzı sanki qara bir qazan,
Baxanın ağarır gözü qorxudan.
Dəmir cövhərindən küpdür bu qaya,
İçinə tökülmüş qapqara boya.
Sinəsi bir polad qalxandan qurma,
O div gövdəsini hələ heç sorma.
Gördünmü başında qotaz bir bayraq?
Bu zənci bayrağın eyniydi, ancaq.
Mahcası bənzərsə çevrilmiş tasa,
Gözləriydi içi qan dolu kasa.
Zənci çox öyündü: “Mən bir sərkəşəm,
Tüstünün altında yanan atəşəm.
Polad çeynəyən fil, Zəracə mənəm,
Fillərin belində şərab içənəm.
Qədəhi vurunca sərxoş olaraq
Filləri zərbəmlə edərəm çolaq.
Meydanda əl atsam kəskin qılınca
Dağları edərəm mən parça-parça.
Qarşıma çıxarsa qızmış bir aslan,
Şimşəkli buludam, qoparram tufan.
Coşarsam, atından salaram Nili,
Bu rüxüm piyada buraxar fili.
Silahım göyərmiş aslan canından,
Mənim öz vücudum silahdır, inan.
Ürəyim almazdır, vücudum dəmir,
Bu almaz, bu dəmir mənimçün nədir?
Başımı qürurla qaldırsam əgər,
Etmərəm atəşdən, dənizdən həzər.
Yırtaram böyrünü hər pəhləvanın,
Bağrını çeynədim kinli düşmanın.
Qan tökmək peşəmdir, əjdər bədənəm.
Tək qatil deyiləm, adamyeyənəm,
Dünyada kimsədən utanmaram mən,
Utanmaq nə gərək hərbə girərkən?
İgidi hünərdən qoyar utanmaq,
Eşşəyi ram edən palandır, ancaq.
Hər zənci mən kimi güldüyü zaman
Gülər almaz dişli qara bir aslan”.
Rəcəzi bitincə tərpəndi duman,
Xəznədə qıvrıldı sanki bir ilan.
Rumlardan bir igid girişdi işə,
Özünü birinci atdı atəşə.
Ürəyi çırpındı od söndürməyə,
Döndü atəş görən bir pərvanəyə,
O sınaqlı zənci bir hərbə ilə
Başını qopardı bir zərbə ilə.
Başqa bir pəhləvan çixdı savaşa,
Bu dövran onu da vurdu bir daşa.
Beləcə Rumlardan yetmiş pəhləvan
Zəracə əlində keçdi qılıncdan.
Kimsədə qalmadı cəsarət, hünər,
O qızmış zənciyə olsun bərabər,
Yerindən oynayıb dərdə düşdü Rum,
Sanki qızğın kürə əridirdi mum.
Ordunu əzincə qara pəhləvan
Rumlardan olmadı qarşıya çıxan.
O fələk şövkətli, igidlər yenən,
Mərkəzdən ox kimi atıldı birdən.
Döyüşçün vücudu yarağa batdı,
Zənci öldürməyə süngü oynatdı.
Belində gövhərlə bəzənmiş kəmər,
Başında polad bir qalxan - cilvəgər.
Əynində zirehi mavi, qıvırcıq,
Düyümü zəncinin saçından artıq,
Yəməni qılınca içirmiş zəhər,
Boynundan sallanmış belinə qədər.
Kəməndi tamğaclı qaşına bənzər,
Çaçların qurduğu yay kimi çənbər.
İpək bir çul salmış kəhər atına,
O, fil gövdəsiylə çapdı meydana.
Cilovu sürətlə atdı yəhərə,
Hücuma keçirkən çəkdi bir nərə.
Necə bir kəkliyə şığıyar tərlan,
Dünyaya al Günəş doğar ucadan,
Elə bir sürətlə sərkəş, filbədən,
Düşmənin üstünə atıldı birdən
Bağırdı: “Ey qara qarğa, ol sayıq,
Qarşında şahindir, sakit ol artıq.
Noxtanı çəkməsən yoldan kənara,
Dünyanı edərəm üzündən qara.
Üz-gözün onunçun qaradır, inan,
Qarşımda qaçarsan kəskin qılıncdan.
Gəl, getmə, qızardım qara üzünü,
Saçından qıvırcıq edim özünü.
Güzgütək parlayan qılınc pas tutur,
Güzgüyəm, məndən hər zənci yas tutur.
“Ağlıq” ağlıq alır xəstə gözlərdən,
Qılıncın qızartı alar üzlərdən.
“Mən divəm, – deyirdin, – xörəyim adam, –
Məni ye ki, divdən lətif adamam.
Qılınc oynatmağı sizdə yox bilən,
İndi gəl, qüvvətli qolumdan öyrən!
Yerindən tərpənmə, çox gəlmə yaxın,
Yoxsa ki, başını öpər ayağın.
Mən ərəb huşlu bir Rum sərvəriyəm,
Zənci öldürən bir sübhün nuriyəm.
Fil kəskin qolumdan bir qılınc yesə,
Filban Nil küpünə atar əlbəsə.
Daşlar oxlarımdan halqa geyəndə
Qulağına halqa taxarsan sən də”.
Sözləri bitincə qalxdı yəhərə,
Cilovu buraxdı, çəkdi bir nərə.
Sərxoş aslan kimi elədi həmlə,
Aslanca bir toppuz almışdı ələ.
Toppuzu vurdu şah elə qüvvətlə,
Elburus dağına düşdü zəlzələ.
Poladın açdığı dərin yaradan
Qalmadı abinus ağacında can.
Qol, boyun, ayaq və köks, gövdə, baş
Girdi bir-birinə, oldu xurdü xaş.
Zəracə həyatdan olunca rahət,
Meydana atıldı başqa bir heybət,
Xurma ağacından uca pəhləvan,
Elə bir ağacdan qorxardı bağban.
Hücuma keçincə o kinli qara,
Padşaha buraxdı odlu bir yara.
Zirehə təsiri olmadı, zənci
Buludtək bağırdı, uçdu sevinci.
O qara buluda qızdı hökmüran,
Çəkdi ağ nəhəngi qara qınından.
Hücum eləyəntək aslan ceyrana,
Bir zərbə endirdi o pəhləvana.
Xurma ağacının uçdu kəlləsi,
Ağacdan düşdü bir zənci gövdəsi.
Çıxdı bir başqası “Aslanam” deyə,
Özünü o zənci durdu öyməyə:
“Bir qara buludam, zənci dağından,
Qılıncım yağdırır əjdaha, aslan.
Bu ağır dağların çəkisi mənəm,
Qapqara zənciyəm, bir filbədənəm.
Başından biçərəm qocaman fili,
İçimə çəkərəm o daşqın Nili.
Zəhərli dəmirim kimi dişləsə
Qaradan biçərəm ona əlbəsə”.
İskəndər gördü bu hədyan danışan
Nafini müşk ilə yoğurdu qandan.
Qılıncı qaldırdı uca boyuna,
Başından bir zərbə endirdi ona.
Ondan da müdhiş bir qara hiddətlə,
Atıldı qarşıya çox cəsarətlə.
Padşahın qılıncı çıxdı birinci,
Toz, torpaq içində fırlandı zənci.
Meydana atıldı başqa bir qara,
Onun da gözünü yumdu bir yara.
Qorxaq zəncilərdən heç bircə nəfər,
Döyüşə çıxmadı axşama qədər.
Şan, zəfər olunca şahın yoldaşı
Döndü ordugaha, ucaldı başı.
Günəşin gül rəngli donu dönərkən
Mavi bir rəng aldı Nilin küpündən.
Alaca göylərə keşik çəkənlər
Alamtıl gecəyə aydınlıq ələr.
Keşikçi adəti üzrə ayıqdı,
Ulduzu sayandan daha sayıqdı.
Zənci qarovulu, Rum qarovulu
Keşikdə dayanıb güdərdi yolu.
Günəş, dan sökərkən gülümsəyərək,
Neylufər günbədə vurunca bəzək,
Zərnişan xeymədən çıxdı İskəndər,
Hərb üçün meydana çıxardı əsgər.
Bir məhmiz vurdu o sərkəş tərlana,
O, suyu od kimi sürdü meydana.
Mərkəzi aldı öz əlinə, sonra
Cinahı tapşırdı pəhləvanlara.
Sağ-sola dəmirdən çəkdi bir hasar,
Möhkəm bir təməldə düzüldü dağlar.
Zəncilər, həbəşlər hey ordu-ordu
Əlində qılınc, ox meydanda durdu.
Cəbhənin qəlbində durmuş zəncilər,
Sağında həbəşlər, solunda bərbər.
Boru gurlayınca şah qapısından,
Zəncilər zəng çaldı, qızışdı meydan.
Qaramtıl bir bulud gurlayıb çıxdı,
Qılıncın şimşəyi göylərə axdı.
Ordular qopardı elə bir nərə
Dəhşətli bir qorxu çökdü divlərə.
Toz-torpaq boğurdu saf boğazları,
Qorxudan bənizlər oldu sapsarı.
Qılıncdan, toppuzdan, süngüdən, oxdan
Sülh aradan çıxıb getmişdi çoxdan.
Polad qalxanların toqquşmasından
Göylərə çökmüşdü qorxu, həyəcan.
Torpağın beynini yerdən oynatdı,
Yer dağın məğzini başından atdı.
Nağara gurlayır ildırım kimi,
Qalalar uçulur sıldırım kimi.
Uzağa səs salır naylar, elə bil
Məhşərdir, çalınır suri-İsrafil.
Yer zindan olunca gürzə, əmuda,
Köhüldən toz kimi uçdu buluda.
O polad dimdikli uçan oxlardan,
Daşların bağrına düyümlədi qan.
Kirpikdən ox atır əyriqaş kaman,
Zireh məməsindən süd sağır hər an.
Kəməndlər qıvrılır düyümlənərək,
Sarılır boynuna qara ilantək.
Hindli bir oyunçu kimi qılınclar
Havada oynayıb mayallaq vurar.
Süngülərdən çıxan o mövzun səsə
Atlar da uyaraq gəlmişdi rəqsə.
Arı nəştəritək dəmir oxlardan
Daşların üzündən axırdı al qan.
Yerlər xəstələndi yaralılardan,
Yorğun ahlar saçdı göylərə duman.
Lacivərd rəngində olan bir dağtək
Şah verdi cəbhənin qəlbinə bəzək.
O qılınc oynadan sərt qulaq zəngi
Batırdı, elə bil zəncinin zəngi,
Kin dodaqlarında köpüklənərək
Ağzını açmışdı bağa tasıtək.
Canlanan mərkəzlər qalxdı ayağa,
Durdular meydanda at oynatmağa.
Hünər göstərməyə coşarkən mənlik
Baş verdi zirəklik, dəlilik, şənlik.
Rumları yarışda yendi zəncilər,
Bunlar çox müdhişdi, onlar çox dilbər.
İskəndər darıldı bu qorxunc işə,
“İncələr yaramaz qızğın döyüşə”.
Düşündü: “Mən özüm olaram aslan,
Ayırram özümü bu qorxaqlardan.
İndi ki qorxmuşdur qoşunun qəlbi,
Mən özüm aparam gərək bu hərbi”.
Dan yeri ağardı, şəfəq söküncə
Sürətlə çəkildi qaranlıq gecə.
Şahın zərbəsiylə bir neçə qara,
İt kimi gəbərdi alınca yara.
Şahın hünərini belə görənlər
Kəskin qılıncından etdilər həzər.
Meydanda özünü şah yalqız gördü,
Atını düşmənin qəlbinə sürdü.
Bu dünya Pələngər şaha oldu təng,
Düşündü: “Dənizdən çıxmış bu nəhəng”.
Öz adamlarına dedi: “Bu şikar
Toruma düşərsə, qurtuluşmu var?”
Şahanə bir silah tərtib elədi,
Qılıncla qalxanı tərkib elədi.
Kərgədan gönündən geyindi köynək,
Qızıldan vurulmuş ona çox bəzək.
Güzgü, ya xam gümüş kimi parladı,
Başında poladdan dəbilqə vardı.
Qılıncı maralın gözütək parlar,
Qarınca qanadı kimi cövhərdar.
Atıldı, cürətlə girdi meydana,
Ürəklə kim hücum edər aslana?
Bağırdı: “Ey şikar arayan aslan,
Özünə güvənmə, oxuma meydan.
Getmə, gəl vuruşaq, görək kim kimi
Meydanda basacaq bir aslan kimi?
Görərsən kimdədir ucalıq, zəfər,
Kimə yar olacaq səadət, hünər?..”
Zəncinin sözündən coşdu İskəndər,
Qan vurdu başına, qovruldu ciyər.
Qarşıda kin ilə coşarkən düşman,
Rəqibin qəlbində cuşə gəldi qan.
İskəndər bağırdı: “Güvənmə boş-boş,
İgidlər önündə öyünmə, sərxoş!
Söz açma mənə bu qəhrəmanlıqdan,
Kölgəsindən qorxan, ey sərsəm nadan!
Qorx aslan yenəndən aslansan əgər,
İgidlər yenənə göstərmə hünər.
Tərpədə bilməsən ağır gövdəni,
Məhvinə çalışmaq məhv edər səni!
Aslanın böyrünə əl çəkmək üçün
Üstün olmalıdır aslana gücün.
Şahinlik göstərən, ey zəif sərçə,
Özünü məhv üçün işlətmə pəncə!
Xoşdur, gəl dolaşaq, məhəkdir meydan,
Kimdədir üstünlük, edək imtahan!
İgidlər yenənə bu tənə əbəs,
Yenilər hər zaman tənə vuran kəs”.
Padşahın sözündən o kükrəyərək
Yerindən tərpəndi qara tüstütək.
Şahın üzərinə qılıncı çəkdi,
Buluda ildırım nə edəcəkdi?
Padşahın tükləri qılınca döndü,
O çirkin simadan qəlbi döyündü.
Acıqla bir qılınc vurdu İskəndər,
O polad qalxana etmədi əsər.
Çox süngü oynatdı şah ilə qara,
Süngüdən heç biri almadı yara.
Qaranlıq çöküncə, çəkilincə gün
Döyüşdə heç biri olmadı üstün.
Zənci bu döyüşdən darıldı ona,
Dedi: “Gün çəkildi dağın ardına,
Davanı tərk edək, gecədir daha,
Bu qanlı vədəmiz qalsın sabaha.
Elə ki ağarar qaranlıq gecə,
Dan atıb günəşli səhər gəlincə,
Oxuyum sənə mən elə bir meydan,
İlan yuvasını satın alasan.
Bu şərtlə, ordunu çəkərkən səhər,
Qarşımda ol səhər kimi cilvəgər”.
Bu sözlər bitincə döndü cəbhədən,
Şah dedi: “Razıyam bu şərtlərə mən”.
Razılıq verincə qısa möhlətə,
Meydandan döndülər istirahətə.
Elə ki dan atdı, o parlaq Günəş,
Dənizin suyundan qaldırdı atəş.
Meydanda rum, zənci təbil döyərək,
Ağ, qara qarışdı şətrənc zəritək.
Qırqovul rumlular, qarğa zəncilər
Tərlanın iki rəng köksünə bənzər.
Zəncilər gecəydi, rumlular çıraq,
Rumlular qarğanın gözüydü, ancaq.
Bir qara buluda büründü cahan,
Gözündən axıtdı dənizlərə qan.
Başlardan aşan bir daşqın sel oldu,
Biri susuz qaldı, biri boğuldu.
İskəndər meydanda bir at oynatdı,
Ox kimi düşmənin gözünə batdı.
Qızışdı cəbhədə döyüş bazarı,
Qalxdı asimana yerin tozları.
Geydi xam ipəkdən dar gözlü kaftan,
Özünü qorudu oxdan, qılıncdan.
Ən parlaq bir zireh geyindi göz-göz,
Çeşmətək qamaşır ona baxan göz.
Bir süngü götürdü düz otuz qulac,
Varlığı ciyərin qanına möhtac.
Boynundan həmayıl bir qılınc taxdı,
Şəfəqi Günəşdən daha parlaqdı.
Başında dəbilqə Çin poladından,
Gövhərlər ondakı gövhərə heyran.
Belinə asdı bir zəhərli kəsər,
İlantək sancaraq tökərdi zəhər.
Bir ata oturdu, nə at, bir dağtək,
Görüşü sevimli, yerişi qəşəng.
Atını çaparaq hərbə yüyürdü,
Düşmən söz verdiyi yerə at sürdü.
Qarşıya çıxmadı miskin pələnglər,
Fikir dənizinə salmışdı ləngər.
Hiyləylə göndərdi başqa iyrənci,
Şah gövhərlərini qapsın o zənci.
Şah böldü xəncərlə onu tən yarı,
Zəncinin qırıldı həyat damarı.
Dağ kimi bir qara div oynatdı at,
Baxanın gözündən çəkildi həyat.
Bu div də o zənci yeyəndən yedi,
Çoxunun başına torpaq çeynədi.
Müdhiş bir qara div ona yönəldi,
Qıvrılmış ilantək cünbüşə gəldi.
O divə Rum şahı vurdu bir xəncər,
Tüstüsü ucaldı göylərə qədər.
Atıldı ondan da müdhiş həbəşi,
Qan içən aslandan o daha vəhşi.
Ona da içirdi ölüm suyunu,
Zəmanə oynadı keçmiş oyunu.
O qızmış aslandan hamı qorxaraq
Heç biri meydana basmadı ayaq.
Rum şahı at sürdü, kinlə bağırdı,
O qaçan düşməni hərbə çağırdı.
Pələngər görüncə bu cəsarəti
Bir yara almadan söndü qüvvəti.
Atını oynatdı istər-istəməz,
Meydana atıldı dinməz-söyləməz.
At sürdü o igid şahlığa doğru,
Bəxt onu çəkirdi xarlığa doğru.
Çox qılınc endirdi girincə hərbə,
Qeysərə bir əsər etmədi zərbə.
Aslan qüvvətiylə coşdu hökmüran,
Sanki bir ceyrana sarıldı aslan.
Dünyanın pənahı Tanrını andı,
Şanlı bir zəfərə artıq inandı.
Dəhşətlə hücuma keçdi şəhriyar,
Mərkəzi nöqtədə sıxıldı pərgar.
Atəşli kin ilə hey vurdu ata,
Güldü şimşək kimi qara buluda.
On düyüm mızrağı elə bərk çaxdı,
Qan onun döşündən su kimi axdı.
Düşmənin gəmisi dağıldı yeksər,
Pələngər məhv oldu, qaldı tək lövbər.
Atından əmr etdi igid hökmüran:
“Əsgərlər hücuma keçsin durmadan”.
Ordu hər tərəfdən bürüdü düzü,
Qatdı bir-birinə gecə-gündüzü.
Oxların inləyən qorxunc səsindən
İpəkli geyimlər kəsildi kəfən.
Qılıncın, qalxanın şaqqıltısından
Aya baş vururdu buxarla duman.
Qızdıqca Günəşdən qalxırdı şölə,
Təndirtək yaxırdı öz atəşilə.
Döyüş dəhşətindən sərsəmdi başlar,
İşıqdan dünya da qaçırdı naçar.
Baxdıqca zəncidir düşmüş yollara,
Olmuş göy yanında yer üzü qara.
Əqiqlər şəvədən qalamış ocaq,
Zəncilər od tutub, kül qalmış, ancaq.
Şəvə yüngül oldu, ağırdı gövhər,
Gövhərə sərraf da çox qiymət verər.
Yasəmən bidmişkə etmişdi təsir,
Qarğalar ağ şahin əlində əsir.
Heyrət baxışlara, ürəyə axmış,
Əqlin mərkəzini bomboş buraxmış.
Çovuşlar verdikcə ürək arxadan,
Ceyranlar qorxmadan ovladı aslan.
Yer-göy titrəyirdi hay-küy səsindən,
Göylər də “ho” deyə səslər fələkdən.
Getdikcə coşurdu hər iki yağı,
Yazıldı birinə ölüm yarpağı.
Biləyi güclüyə zəfər oldu yar,
Zəncilər məcburən məğlub oldular.
Hər yana at çapdı müzəffər əsgər,
Zənci öldürməyə bağladı kəmər.
Qılınc oynatdıqca böyük şəhriyar,
Zəncinin bazarı oldu tarimar.
Zəncilər çalınca təslim borusu,
Şənliyə başladı zəfər ordusu.
Göylərə ucaldı şahın bayrağı,
Yollardan büsbütün çəkildi yağı.
Mərhəmət buludu qopardı tufan,
Zəncinin pasını sildi qılıncdan.
Bayrağın altında durmuş hökmdar
Əynində bənövşə rəngində paltar,
Boynunda bir noxta, ayaqda zəncir,
Hər aslan çəkirdi bir nəhəng əsir.
Bayrağın altına yığdılar nə var,
İskəndər əmr etdi kəsilsin başlar.
Bir zənci qalmadı, boşaldı çöl, dağ,
Qalanlar quzğunlar yemiydi, ancaq.
Barama qurdutək divbədən fillər
Qarınca ayağı altında inlər.
İnsanın yükünü çəkən hər hammal.
Ya çıraq daşıyır, yaxud ipək mal.
Zillətə düşüncə amansız düşman,
Həbəşlər padşahdan dilədi aman.
Həbəşə nisbəti olanlar o gün
Padşahın əmriylə qurtuldu bütün.
Zəhərli qılıncdan tapdılar aman,
Şah bağışlayaraq vermədi ziyan,
Əmr etdi həbəşə vuruldu damğa,
O gündən həbəşlər quldur bu dağa.
O qızğın damğadan nurlandı həbəş,
Dağ ilə çırağı parladar atəş.
Padşaha o qədər verdilər qarət,
Hüzura sığmadı böyük qənimət.
Şah gördü verilən qarət hədsizdir,
Səhraya gövhərdən axan dənizdir.
Gövhərli cam, qızıl, toppuz bir yana,
Xalvarla müşk, ənbər axır meydana.
Saf mədən qızıldan, incidən nə var
Dolmuşdu meşindən iri çuvallar.
Sığmayır o gümüş, kafur çöllərə,
O kafur gümüşdən doldu dağ, dərə.
Yüklənmiş fillərdi – qaya gövdəli,
Cins ərəb atları - tovuz cilvəli.
Bərbərdən, nobidən gözəl əsirlər
Önündə Müştəri və Ay diz çökər.
Daş-qaşla işlənmiş qumaşlar, çullar,
Zürafə gönündən hədsiz xalı var.
Səhrada doluydu hər cürə sərvət,
Xəznəyə gövhərdən vurmuşdu zinət.
Şah şanlı zəfərlə dolğun qarətdən
Şənlənib qurtuldu qəmdən, zillətdən.
Bir dünya cəmdəyə ibrətlə baxdı,
Güldüsə, qəlbindən gizlin qan axdı
Ki, neçin döyüşdə bu qədər insan
Məhv oldu zəhərli oxdan, qılıncdan?
Yanlışdır hər suçu bunlarda görmək,
Özümdə görmək də xətadır, gerçək.
Fələyin işi baş vurmaqdır, ancaq,
Qəzadan olurmu boyun qaçırmaq?
Lacivərd örtülü Günəş kimi sən
Başını qaçırma lacivərd göydən.
Göy üzü geyərkən lacivərd paltar,
Hər kəsə lacivərd paltar hazırlar.
Bu pozuq pərdədə oxuma nəğmə,
Bu duzlu torpaqdan arama çeşmə.
Kim bilir, yığıntı, bu torpaq belə
Yoğrulmuş nə qədər ürək qanilə?
Görən göz yoxdur, yox, hər yan bir məzar,
Ya maral, ya ceyran gönüdür onlar.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/nizami-serefname-16
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
The wind lifted the veil sideways. The master hastily returned to his love-making.He saw one with scented breath and sweet laughter, who had given colour to the rose and sweetness to sugar.
The Treasury of Mysteries, chapter 18One night, the master, desiring the company of his own kind, spent a few moments with some of them.He found a night as beautiful as the dawn, and everything desired was present:
The Treasury of Mysteries, chapter 19Life spent on that carpet, woven in eternity, is spent profitably.The ear congratulates it on that work, and the eyes read in it songs of adoration.
The Treasury of Mysteries, chapter 20In the beginning, when the worship of love was not, there was no rumour of existence in non-existence.One chosen, prepared in the secrecy of non-existence, entered into existence and opened its door.