Sharafnama, chapter 7
What is a masnavi?
Masnavi: a long poem in self-rhyming couplets, usually an epic or a tale.
بیا ساقی از سر بنه خواب رامی ناب ده عاشق ناب را
میی کاو چو آب زلال آمدهستبه هر چار مذهب حلال آمدهست
دلا تا بزرگی نیاری به دستبه جای بزرگان نشاید نشست
بزرگیت باید در این دسترسبه یاد بزرگان برآور نفس
سخن تا نپرسند لب بسته دارگهر نشکنی تیشه آهسته دار
نپرسیده هر کاو سخن یاد کردهمه گفته خویش را باد کرد
به بیدیده نتوان نمودن چراغکه جز دیده را دل نخواهد به باغ
سخن گفتن آنگه بود سودمندکز آن گفتن آوازه گردد بلند
چو درخورد گوینده ناید جوابسخن یاوه کردن نباشد صواب
دهن را به مسمار بر دوختنبه از گفتن و گفته را سوختن
چه میگویم ای نانیوشنده مرد؟ترا گوش بر قصهٔ خواب و خورد
چه دانی که من خود چه فن میزنم؟دهل بر در خویشتن میزنم
متاع گرانمایه دارم بسینیارم برون، تا نخواهد کسی
خریدار دُر چون صدف دیده دوختبدین کاسدی دُر نشاید فروخت
مرا با چنین گوهری ارجمندهمی حاجت آید به گوهرپسند
نیوشندهای خواهم از روزگارکه گویم بدو راز آموزگار
بکاوم به الماس او کان خویشکنم بسته در جان او جان خویش
زمانه چنین پیشهها پر دهدیکی دُر ستاند یکی دُر دهد
دلی کو که بی جانخراشی بوَد؟کمندی که بی دورباشی بود؟
مگر مار بر گنج از آن رو نشستکه تا رایگان مهره ناید به دست
اگر نخل خرما نباشد بلندز تاراج هر طفل یابد گزند
به شحنه توان پاس ره داشتنبه خاکستر آتش نگه داشتن
ازین خوی خوش کاو سرشت من استبسی رخنه در کار و کشت من است
دگر رهروان کاین کمر بستهاندبه خوی بد از رهزنان رَستهاند
بدان تا گریزند طفلان راهچو زنگی چرا گشت باید سیاه
به راهی که خواهم شدن رختکَشرهآورد من بس بوَد خوی خَوش
به خوی خوش آموده بِه گوهرمبدین زیستم، هم بدین بگذرم
چو از بهر هر کس دری سفتنیستسرودی هم از بهر خود گفتنیست
ز چندین سخنگو سخن یاد دارسخن را منم در جهان یادگار
سخن چون گرفت استقامت به منقیامت کند تا قیامت به من
منم سَروْپیرای باغ سخُنبه خدمت میانبسته چون سروبُن
فلکوار دور از فسوس همهسرآمد، ولی پایبوس همه
چو برجیس در جنگ هر بدگمانکمان دارم و برندارم کمان
چو زُهره درم در ترازو نهمولی چون دهم بیترازو دهم
نخندم بر اندوه کس برقوارکه از برق من در من افتد شرار
به هر خار چون گل صلایی زنمبه هر زخم چون نی نوایی زنم
مگر کاتش است این دل سوختهکه از خار خوردن شد افروخته
چو دریا شوَم دشمنی عیبشوینه چون آینه دوستی عیبگوی
به خواهنده آن بخشم از مال و گنجکه از باز دادن نیایم به رنج
نمایم جو و گندم آرم به جاینه چون جوفروشانِ گندمنمای
پس و پیش چون آفتابم یکیستفروغم فراوان، فریب اندکیست
پسِ هیچ پشتی چنان نگذرمکه در پیش رویش خجالت برم
ز بدگوی بد گفته پنهان کنمبه پاداش نیکش پشیمان کنم
نگویم بداندیش را نیز بدکزان گفته باشم بداندیش خَود
بدین نیکی آرندم از دشت و رودز نیکان و از نیکنامان درود
وزین حال اگر نیز گردان شومزیارتگه نیکمردان شوم
شوم بر درمریز خود دُرفشانکنم سرکشی لیک با سرکشان
ز بی آلتی وانماندم به کنججهان باد و از باد ترسد ترنج
ز شاهان گیتی در این غار ژرفکه را بود چون من حریفی شگرف؟
که دیدهست بر هیچ رنگین گُلیز من عالی آوازهتر بلبلی؟
به هر دانشی دفتر آراستهبه هر نکتهای خامهای خواسته
پذیرفته از هر فنی روشنیجداگانه در هر فنی یکفنی
شکر دانم از هر لب انگیختنگلابی ز هر دیدهای ریختن
کسی را که در گریه آرم چو آببخندانمش باز چون آفتاب
به دستم در از دولت خوشعنانطبرزد چنین شد طبرخون چنان
توانم درِ زهد بردوختنبه بزم آمدن مجلس افروختن
ولیکن درخت من از گوشه رُستز جا گر بجنبد، شود بیخسُست
چهله چهل گشت و خلوت هزاربه بزم آمدن دور باشد ز کار
به هنگام سیل آشکارا شدننشاید ز ری تا بخارا شدن
همان به که با این چنین باد سختبرون ناورم چون گل از گوشه رخت
به خود کم شوم خلق را رهنمایهمایون ز کم دیدن آمد همای
سرم پیچد از خفتن و تاختنندانم جز این چارهای ساختن
گه از هر سخن بر تراشم گُلیبر آن گل زنم ناله چون بلبلی
اگر بِه ز خود گلبنی دیدمیگل سرخ یا زرد ازو چیدمی
چو از ران خود خورد باید کبابچه گردم به دریوزه چون آفتاب؟
نشینم چو سیمرغ در گوشهایدهم گوش را از دهن توشهای
ملالت گرفت از من ایام رابه کنجِ ارم بردم آرام را
درِ خانه را چون سپهر بلندزدم بر جهان قفل و بر خلق بند
ندانم که دور از چهسان میرودچه نیک و چه بد در جهان میرود
یکی مردهشخصم به مردی رواننه از کاروانی و در کاروان
به صد رنج دل یک نفس میزنمبدان تا نخسبم جرس میزنم
ندانم کسی کاو به جان و به تنمراد و ستر دارد از خویشتن
ز مهر کسان روی برتافتمکسِ خویش هم خویش را یافتم
بر عاشقان نیک اگر بد شومهمان به که معشوق خود خود شوم
گرم نیست روزی ز مهر کسانخدایست رزاق و روزیرسان
در حاجت از خلق بربسته بهز دربانی آدمی رسته به
مرا کاشکی بودی آن دسترسکه نگذارمی حاجت کس به کس
در این مَندلِ خاکی از بیم خوننیارم سر آوردن از خط برون
بدین حال و مندل کسی چون بوَد؟که زندانیِ مندلِ خون بود؟
در خلق را گل براندودهامدرین در بدین دولت آسودهام
چهل روز خود را گرفتم زمامکادیم از چهل روز گردد تمام
چو در چار بالش ندیدم درنگنشستم در این چار دیوار تنگ
ز هر جو که انداختم در خَراسدُری باز دادم به جوهرشناس
هزار آفرین بر سخنپروریکه بر سازد از هر جُوی جوهری
تر و خشکی اشک و رخسار منبه کهگل براندود دیوار من
تن اینجا به پَست ِجوین ساختندل آنجا به گنجینه پرداختن
به بازی نبردم جهان را به سرکه شغلی دگر بود جز خواب و خَور
نخفتم شبی شاد بر بستریکه نگشادم آن شب ز دانش دری
ضمیرم نه زن، بلکه آتشزن استکه مریمصفت بکرِ آبستن است
تقاضای آن شوی چون آیدش؟که از سنگ و آهن برون آیدش
بدین دلفریبی سخنهای بکربه سختی توان زادن از راه فکر
سخن گفتنِ بکر جان سفتن استنه هر کس سزای سخن گفتن است
به دُری سفالینهٔ سفته گیرسرودی به گرمابه در گفته گیر
بیندیش از آن دشتهای فراخکز آواز گردد گلو شاخ شاخ
چو بر سکه شاه زر میزنیچنان زن که گر بشکند نشکنی
جهودی مسی را زراندود کرددکان غارتیدن بدان سود کرد
نه انجیر شد نام هر میوهاینه مثل زُبیدهست هر بیوهای
دو هندو برآید ز هندوستانیکی دزد باشد دگر پاسبان
من از آب این نقرهٔ تابناکفرو شستم آلودگیهای خاک
ازین پیکر آنگه گشایم پرندکه باشد رسیده چو نخل بلند
چو در میوهٔ نارسیده رسیبجنبانیش، نارسیدهکسی
کند سوقیای سیب را خانهرسولی خوش نیاید به دندان کس
شود نرم از افشردن انجیرِ خامولی چون خوری خون برآید ز کام
شکوفه که بیگه نخندد به شاخکند میوه را بر درختان فراخ
زمینی که دارد بر و بوم سستاساسی بر او بست نتوان درست
به رونق توانم من این کار کردبه بیرونقی کار ناید ز مرد
چو در دانه باشد تمنای سودکدیور در آید به کشت و درود
غله چون شود کاسد و کمبهاکند برزگر کار کردن رها
ترنمشناسانِ دستاننیوشز بانگ مغنی گرفتند گوش
ضرورت شد این شغل را ساختنچنین نامهٔ نغز پرداختن
که چون در کتابت شود جایگیرنیوشنده را زان بود ناگزیر
به نقشی که نزد کلان نیست خردنمودم بدین داستان دستبرد
از این آشنارویتر داستانخنیده نیامد برِ راستان
دگر نامهها را که جویی نخستبه جمهور ملت نباشد درست
نباشد چنین نامه تزویر خیزنبشته به چندین قلمهای تیز
به نیروی نوک چنین خامههاشرف دارد این بر دگر نامهها
از آن خسروی می که در جام اوستشرفنامهٔ خسروان نام اوست
سخنگوی پیشینه دانای طوسکه آراست روی سخن چون عروس
در آن نامه کان گوهر سفته راندبسی گفتنیهای ناگفته ماند
اگر هرچه بشنیدی از باستانبگفتی، دراز آمدی داستان
نگفت آنچه رغبتپذیرش نبودهمان گفت کز وی گزیرش نبود
دگر از پی دوستان زله کردکه حلوا به تنها نشایست خَورد
نظامی که در رشته گوهر کشیدقلمدیدهها را قلم درکشید
به ناسفته دُری که در گنج یافتترازوی خود را گهرسنج یافت
شرفنامه را فرخآوازه کردحدیث کهن را بدو تازه کرد
Ey saqi, yuxumu başımdan uçur,Aşiqəm, camı saf mey ilə doldur.
Bir mey ki suyu saf, axan gümüşdür,Onu hər dörd məzhəb halal görmüşdür.
Ey könül, böyüklük almadan ələ,Böyüklər yerində oturma hələ.
Dünyada böyüklük tapmaq istəsən,Al ələ qələmi, yaz böyüklərdən.
Dindirən olmasa danışma hədər,Kəsəri yavaş vur, sınmasın gövhər.
Sormadan kim sözə başlasa, bişəkk,Sözünü küləyə sovurmuş, demək.
Gözsüzə yaramaz göstərmək çıraq,Görməyən bir gözə nə piltə, nə yağ?
Söyləmək o zaman verər mənfəət,Aləmə səs sala, qazana şöhrət.
Sözünə almasan layiqli cavab,Dəyərli sözləri eləmə xarab.
Boş söz söyləməkdən saxla özünü,Ağzına qıfıl vur, yandır sözünü.
Sən ki zövq alırsan yemək, yatmaqdan,Nə deyim sənə, ey qulaqsız insan.
Bu gözəl sənətim məlumun deyil,Nə də ki, qapımda vurulan təbil.
Ən ağır, qiymətli mətahlarım var,İstəyən olmasa, etməm aşikar.
İnciyə sədəftək göz yummuş alan,Bu kasad bazara çıxarmı satan.
Belə bir dəyərli gövhərlə, dostlar,Bir gövhər sevənə ehtiyacım var.
Müəllimim mənə açan sirləriİstərəm danışım, dinləsin biri.
Ondakı almazla qazım mədəni,Canına bağlayım can gövhərini.
Belə alver geniş dünyada çox var,Biri inci alar, o biri satar.
O hansı könüldür, kədər almasın.O hansı kəmənddir, qarşılanmasın?
Xəzinə üstündə yatmışdır ilan,Gözətçilik deyil məqsədi, inan.
Xurmanın ağacı olmazsa uca,Uşaqlar çox ziyan verər ağaca.
Yolu gözətçiylə olar qorumaq,Odsa kül içində saxlanar, ancaq.
Tinətim olduqca yumşaqdır, bundanTarlama hər yandan yetişər ziyan.
Sərt təbiətilə başqa adamlarÖzünü əyridən, oğrudan saxlar.
Uşağı yolundan qaçırmaq üçün,Üzü zənci kimi qaraltmaq neçin?
Hansı bir səfərə görsəm hazırlıq,Xoş təbiətimi alaram azıq.
Bəzəmmiş ruhun bu təbiətimlə,Mən belə yaşadım, ölərəm belə.
Hər kəsi mədhilə etdim sərəfraz,İndi də özümdən söyləyim bir az.
Nə qədər şair var, söz var, şeir var,Dünyada onlardan mənəm yadigar.
Mənimlə canlandı, söz tapdı qüvvət,Yenə də mənimlə edər qiyamət.
Mən söz gülşəninin sərv ağacıyam,Sərv ağacı kimi xidmətdə varam.
Həsudun əlçatmaz fələyi mənəm,Başçıyam hamıya, ayaq öpənəm.
Kim mənə kin etsə, düşmən olaraqBərcistək oxum var, atmaram, ancaq.
Zöhrətək çəkiyə qoyaram dirhəm,Bəxşişə nə çəki, seltək tökərəm.
Dərdliyə gülmərəm şimşək kimi mən,Canıma od düşər öz şimşəyimdən.
Tikana gül kimi saçaram ətir,Hər yara ney kimi məni inlədir.
Ürəyim odmudur, nədir ki, yanır,Tikanı yedikcə hey alovlanır?
Mənəm dərya kimi hər eybi yuyan,Deyiləm güzgütək göstərən nöqsan.
Elə mal verərəm istəyən şəxsə,Zəhmətə düşməyim geri verəirsə.
Arpanı göstərsəm, buğda verərəm,Arpanı buğdatək satan deyiləm.
Günəşəm, ön, arxam birdir, fərqi yox,Azdır aldatmağım, işığımsa çox.
Kimsənin dalınca demərəm yaman,Utanım üz-üzə gəldiyim zaman.
Yamanlar sözünü almaram dilə,Peşiman edərək mükafat ilə.
Düşmənə kinli söz demərəm, inan,O sözlə özümə olaram düşman.
Pisdən yaxşılıqla qorunmaq mümkün,Dünyada yaxşılıq hər şeyə üstün.
Yaxşılığım üçün hər bir diyardanSalamdır, hey gəlir namidarlardan,
Yaxşılıqla atsam mən bu dəzgahı,Olaram yaxşılar ziyarətgahı.
Bir dirhəm verənə inci ataram,Dikbaşlıq edənə qürur sataram.
Bucağa girmədim hünərsizlikdən,Dünya yeldir, narınc qorxar küləkdən.
Dünya şahlarından, bax, hansı biriTapmışdır mən kimi incə şairi?
Bağçada, söyləyin, hansı qızılgülGörmüşdür mən kimi xoş səsli bülbül?
Mənəm hər bilikdə dəftər bəzəyən,Hər incə nüqtədə qələm işlədən.
Bilikdən dünyada nur alaram mən,Mənəm hər bilikdə başlıca bir fənn.
İstəsəm, hər kəsi mən güldürərəm,Bəzən də gözlərdən gülab çəkərəm.
Hər kimi buludtək ağlatsam, yəqin,Günəş tək güldürrəm, qoymaram qəmgin.
Şeir dövlətindən əldə var kəsər,O, bəzən ağladar, bəzən güldürər.
İstəsəm, mümkündür bu zöhdü atmaq,Hər bir yığıncaqda məclis parlatmaq.
Neyləyim, ağacım bitmişdir yandan,Tərpətsəm kökünə yetişər ziyan.
Hər çillə qırx gündür, xəlvəti mindir,Bu yerdən məclisə girmək çətindir.
Daşqın sel gəlirkən ağıllı kəslər,Reydən Buxaraya eyləməz səfər.
Bu kəskin küləkdən budur məsləhət,Gül kimi pərdədə eyləyə xəlvət,
Az bələdçilik et xalqa, dur kənar,Humay az görünsə humayun olar.
Yatmaqdan, çapmaqdan başım dönərkənBaşqa bir çarəm yox, gərəkdir ki, mən
Hər sözdən yaradım incə bir çiçək,O gülə ağlayım dərdli bülbültək.
Görsəydim özümdən gözəl bir gülşən,Al, sarı gülünü dərməzdimmi mən?
Hazıram budumdan kabab yeməyə,Günəştək getməyim dilənçiliyə.
Simurğtək çəkilim xəlvət bucağa.Şeirimdən nəşələr verim qulağa.
Məndən bu dünyanı aldı qəm, kədər,Mənimçün rahətdir xəlvət guşələr.
Göy kimi qapıma qıfıl vuraraqOldum xalqdan uzaq, dünyadan uzaq.
Bilmirəm nə sayaq keçir bu cahan,Dünyada nə vardır yaxşı-yamandan?
Mən ölü olsam da, ən mərd bir kəsəm,Karvanda gedərəm, karvansız şəxsəm.
Min könül dərdilə nəfəs alıram,Yatmayım deyə hey zəngi çalıram.
Elə dost varmıdır, qızğın ürəklə,Əziz tutsun məni canından belə?
Vəfasız kəslərdən çəkərək ayaqÖz kimsəm özümü gördüm mən, ancaq.
Aşiqlər yanında olsa da yaman,Özümü sevməyim yaxşıdır ondan.
Ruzi gəlməyirsə yadlar eşqindən,Ruzini o böyük Tanrıdır verən.
Daha ehtiyacım qalmasın xalqa,Məni incitməsin qapıçı, darğa.
Elə bir ixtiyar olsaydı məndə,Qoymazdım bəndəyə möhtac bir bəndə.
Tilsimli torpaqda qandan qorxaraqCızıqdan qırağa qoymaram ayaq.
Elə bir tilsimdə yaşarmı insan,Olsun qanlı cızıq ona bir zindan?
Xalq ilə söhbəti, ülfəti atdım,Dünyada dincliklə dövlət yaratdım.
Nəfsin noxtasını bərk tutdum qırx gün,Qırx günün içində hazır olur gön.
Çünki dörd balışda görmədim səbat,Dörd divar içində keçirdim həyat.
Hər arpa ki, atdım bu dəyirmana,Bir inci yaratdım gövhər alana.
Eşq olsun, söz düzən böyük şairlərKiçik bir arpadan yaradır gövhər.
Saralmış çöhrəmdə quruyan yaşdanÇəkdim divarıma palçıqlı saman.
Vücudum burada arpayla yaşar,Ürəyim orada xəzinə saçar.
Dünyada boşuna keçmədi ömrüm,Yeməkdən, içməkdən başqa iş gördüm.
Hər gecə biliyə qapı açmadanBaşımı yasdığa qoymadım bir an.
Qəlbim qadın deyil, çaxmaqdır, çaxmaq,Məryəmtək boyludur, bakirdir, ancaq,
Kişiyə getməyə nə ehtiyac var,Onun öz daşından öz odu çıxar.
Bu bakir sözləri düşüncə iləOlduqca çətindir gətirmək ələ.
Bakir söz tapınca yontulur ürək.Hər kəsin işimi incə söz demək?
Çoxları saxsını incitək dələr,Hamamda özünə səsi xoş gələr.
Sən lakin bir geniş səhranı düşünKi, səsdən yırtılır boğaz büsbütün.
Şahlar sikkəsinə qızıl vururkən,Elə vur, qırılsa qırılmayasan.
Yəhudi misləri qəlp qızıl etdi,Bu işdən dükanı qarətə getdi.
Hər meyvə yeyilməz əncir adına,Zübeydə deyilməz hər dul qadına.
İki hindli görsə Hind ölkəsindən,Biri darğa olar, biri yolkəsən.
Mən təmizlədim bu gümüş suyunu,Ayırdım torpağın tozundan onu.
Xurmatək dəyməzsə, onu bil, yəqin,Açmaram üzünü söz gəlininin.
Dəyməmiş bir meyvə gördüyün zamanAğacı tərpətsən, deyərlər, kalsan.
Kal əncir əzməklə əldə yumşalır,Yedikdə boğazı dərhal qan alır.
Budaqda vaxtında gülərsə çiçək,Ağacın meyvəsi bol olur, bişəkk.
Çınqıllıq, kol-kosluq olursa torpaq,Yaramaz onda şən bir bina qurmaq.
Vüqarla vuraram başa bu işi,Vüqarsız bir işi görərmi kişi?
Taxıldan bir fayda gəlirsə ələ,Əkinçi əkinə başlar həvəslə.
Taxılın azalsa qədri, qiyməti,Əkinçi buraxar işi, zəhməti.
Dastanı sevənlər, şeiri duyanlarNəğmələr dinləmir, bir çox zaman var.
Yazmalı elə bir uğurlu dastan,Ondan bir incəlik duysun oxuyan.
Bildim bu naxışı bəyənər dostlar,Verdim bu dastanı yazmağa qərar.
Doğrular yanında varmıdır bundan,Daha xoş simalı, sevimli dastan?
Başqa dastanları arasan bir az,Millətlər yanında doğru sayılmaz.
Kəskin qələmlərlə ciddi yazılanBu dastanda yoxdur azacıq yalan.
Kəskin qələmlərin gücüylə bu günBaşqa dastanlara olmuşdur üstün.
Şahanə şərabla dolmuş badəsi,Adlanmış “Şahların Şərəfnaməsi”.
Köhnə söz ustası, o tuslu şairSöz gəlinlərini bəzədi bir-bir.
Düzdü dastanlara çox inci, gövhər,Yenə də qaldı çox bakirə sözlər.
Yazsaydı tarixdə bütün olanı,Çox uzun sürərdi onun dastanı.
Sevmədiklərinə etmədi hörmət,Bəyəndiklərinə göstərdi rəğbət.
Dostlara o paydan ayırdı bir az,Halvanı təklikdə yemək yaramaz.
Nizami bu sapa düzərkən gövhər,Qələmdən silindi qələm görənlər.
Hansı bir incini keçirdi ələ,Onları çəkdi öz söz çəkisiylə.
Uğurla ucaltdı “Şərəfnamə”ni,Köhnəni bununla eylədi yeni.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/nizami-serefname-7
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
Come, cup-bearer! (the promise of union with God), — that water, the fire of fancy (the ruddy wine of senselessness),Cast upon this amber-like (yellow) earthernware (my body weak and withered with old age and from not beholding God's majesty):
Sharafnama, chapter 59Come, cup-bearer! that cup of gleaming wine (of senselessness),Take in the hand to the melody of reed and flute.
Sharafnama, chapter 60Come, cup-bearer! that dust like the Zulmat (the place of passing away)Seek; and bring to the hand the water of life (the wine of senselessness).
Sharafnama, chapter 61Come, cup-bearer! that wine which is heart-alluringGive me; for wine is pleasant in youth.