به نام خداوند بخشندهٔ مهربان

پیش از آن‌که به نوشتن سیاحت‌نامهٔ ابراهیم‌بیگ آغاز کنیم مناسب و لازم بود که مختصری ز ترجمهٔ حالش در این‌جا نوشته شود، تا مطالعه‌کنندگان را از اسباب سیاحت او – چنان‌که شاید و باید – آگاهی حاصل آید.

این ابراهیم‌بیگ فرزند یکی از تجار بزرگ آذربایجان است که پدرش پنجاه سال پیش از این به عزم تجارت به مصر آمده به اقتضای وسعتی که در کار تجارتش روی داده آن شهر بزرگ را، که مغبوط بسیاری از بلاد اسلامیه است، برای خود مسکن اتخاذ نموده عزم رحیلش به اقامت مبدل شده بود.

این شخص محترم به سبب امانت و دیانت، که نخستین اسباب نیکنامی و ترقی تجارت است، در اندک‌زمانی ثروت بسیار جمع نموده به اقتضای صفای نیت و خیرخواهی ملت، توجه عمومی را نیز به سوی خود جلب می‌کند.

این تاجر درستکار پاک‌اعتقاد در ظرف سالیان دراز که در مصر مقیم بود در هیچ‌یک از عادات مستحسنهٔ ملی و اطوار پسندیدهٔ ایرانی خود تغییر نداده در وضع معاشرت با مردم و خورد و خواب و پوشاک به همان وتیره که از نیاکان خود دیده بود، رفتار می‌نمود، و در تعصب ملی چندان سخت بود که در ظرف چندین سال یک کلمه عربی با کسی حرف نزد بلکه نخواست یاد بگیرد؛ گفت‌وگویش همه از ایران بود. پیوسته ترانهٔ وطن می‌سرود. هر کس را دیدی از وضع وطن و حال هموطنان پرسیدی. خودش در مصر همواره خیالش در ایران بود. شب‌های زمستان هر شبی را چند تن از معارف هموطنان را به مهمانی خواسته صحبت مجلس مهمانیش نیز منحصر به خواندن کتب تواریخ ایران و سرگذشت پادشاهان پیشین بود. میرزا یوسف نامی که از سالیان دراز در خانه معلم پسرش بود از کتاب ناسخ‌التواریخ و داستان خسروان نامی مانند کیخسرو، جمشید، بهمن، شاپور، نوشیروان و غیره می‌خواند و او بر خود می‌بالید.

همه‌ساله در ماه مبارک رمضان چهار تن از قراء خوش‌الحان عرب را تا آخر ماه به اجرت وعده گرفته همه‌شب پس از افطار تا هنگام سحور تلاوت قرآن مجید کرده، ثواب آن را به روح پاک شاه‌عباس بزرگ صفوی – که چندین مآثر خیریهٔ بزرگ از او در هر گوشهٔ ایران به یادگار است و هنوز دست تصرف ایام به تخریب و انهدام آن‌ها راه نیافته – هدیه می‌نمود. و خود نیز در پی هر نماز فاتحه‌ای از روی اخلاص خوانده روح آن پادشاه نامی را شاد می‌کرد. به خواندن تاریخ نادری میل غریب و مفرطی داشت. آن کتاب را چندان خوانده بود که همه را از بر داشت.

بعد از وفات این شخص غیرتمند وطن‌پرست، خلفی به نام ابراهیم از او باقی ماند که عنوان این سیاحت‌نامه به نام اوست. بنده پس از فوت پدر با این پسر آشنا شده بودم. بعد از چندی به سوی مصرم گذار افتاد، به سبب آشنایی دیرین یکسر به خانهٔ ابراهیم‌بیگ رفته در آن‌جا منزل کردم. روزی در اثنای تماشای کتابخانهٔ آن، شش هفت جلد کتاب تاریخ نادری را به صورت‌های مختلف خطی و مطبوع دیده تعجب نمودم که در یک کتابخانه این نسخ متعدده از یک کتاب که در چندین شهر مانند طهران، تبریز، بمبئی و جاهای دیگر طبع شده چه معنی خواهد داشت؛ تا این‌که سبب آن را از خودش پرسیده گفتم: «این همه کتاب تاریخ نادری را چرا در این‌جا جمع کرده‌اید؟»

گفت: «از پدر به یادگار است. مرحوم چندان میل به این کتاب داشت که همه فهمیده بودند، این است که هر کس نسخهٔ خوبی از کتاب مذکور، خطی یا مطبوع، به دستش می‌افتاد نزد پدر مرحوم آورده به قیمت خوب به ایشان می‌فروخت؛ حتی چند جلد دیگر را وقف کرده بود از این‌جا برده‌اند.»

باری، تعصب ایرانی‌گری او به درجه‌ای بود که قلم از نگارش تفصیل آن عاجز است. مثلاً هر گاه کسی عمداً یا ندانسته در نزد او بدی از ایران نقل می‌کرد او را به بی‌دینی و بی‌غیرتی نام برده تا آخر عمر با او حرف نمی‌زد. در مصر چند نفر دیگر از تجار معتبر ایرانی هستند که خیلی توانگرند و ثروت هر کدامشان به کرور می‌رسد. همه از تعدی و تجاوز و بی‌حسابی کارپردازان ایران به ستوه آمده ترک تابعیت کرده هر کدام خود را به یکی از دولت‌های بزرگ مانند انگلیس و فرانسه و روس و غیره بسته‌اند تا از شرارت آنان آسوده باشند. آنان به این شخص غیرتمند نیز بارها از روی خیرخواهی تکلیف و نصیحت می‌کردند که اگر تو هم ترک تابعیت ایران نکنی به وراث و باقی‌ماندگان خانوادهٔ خود ظلم و خیانت کرده‌ای، زیرا که سفرا و کارپردازان ایران که در ممالک عثمانی و قفقاز هستند خودشان را وصی و وارث حقیقی مرده و قیم زنده ایرانیان می‌دانند. لهذا پس از مرگ به وارث تو چیزی نمی‌دهند، چنان‌که امثال آن را همه‌روزه می‌بینیم و می‌شنویم. اما این شخص غیرتمند ابداً بدین سخنان گوش نداده به هیچ وجهی از ایشان نمی‌پذیرفت. با این‌که چند دفعه اسباب چینی کرده حبس و جریمه‌اش هم نموده بودند، باز بردباری کرده به ترک تابعیت از فرط غیرت تن در نمی‌داد. حتی حاجی میرزا نجفعلی‌خان که شرارهٔ بدعت‌های سیئه و هنوز در اسلامبول و سایر بلاد عثمانی خانمان‌سوز هست و نیست ایرانیان است و همه‌کس نامش را به نفرین ابدی یاد می‌کند، پس از فوت این مرد پسندیده‌خو با وجود وصیت‌نامهٔ محکم شرعی که نوشته بود باز یک هزار لیرای انگلیسی از وارث او گرفته دست برداشت. هر گاه جای اندک حرفی در وصیت‌نامه پیدا می‌کرد، زنهار بر خدا، همه را از خود می‌دانست.

خلاصهٔ کلام، ابراهیم بیست‌ساله بود که پدرش وفات کرده در دم واپسین پسرش را به زبانی که از چنان پدر سزاوار است مخاطب داشته این‌گونه وصیتش می‌کند که:

«ای فرزند گرامی، آن‌چه وظیفهٔ پدری بود من دربارهٔ تو ادا کردم. به علاوهٔ زبان‌های ملی و مادرزاد از السنهٔ خارجه و فنون متداوله که امثال تو را در کار، و امروزه هنر مرد است، به تو تعلیم دادم. و همه را به اقتضای ذکاوت فطری به نیکویی یاد گرفتی و در پاکی اخلاق و عفت و دیانت تو نیز حمد خدای را حرفی نیست. در این خصوصیات من از تو خشنود و راضی هستم، خدای از تو راضی باشد. ولی اکنون که شمع حیات من نزدیک به خاموشی است چند وصیت به تو دارم، درست گوش کن تا راستکار دو جهان باشی.

اول: مادرت را بعد از خدا به تو می‌سپارم. خود بعد از این خواهی دانست که من و او در تربیت تو چه زحمت‌ها کشیده‌ایم.

دوم: از میرزا یوسف‌عمو که معلم و مربی تو بود متوجه باش که بعد از پدر و مادر احترام معلم واجب و لازم است. خصوصاً یوسف که مرد امین و متدین و نیکوکار و صداقت‌شعار است. و از آغاز عمر خود با ما بوده او را از اهل خانهٔ خودمان به شمار باید گرفت.

سوم: هیچ‌وقت عادات حسنهٔ ملیه را از دست مده. بعضی نانجیبان بی‌غیرت از ایران بد می‌گویند باور نکن، همه دروغ است. اگر فی‌المثل همه راست هم باشد تو با آنان در بدگویی از وطن هم‌زبان مباش.

چهارم: راز خود را از همه‌کس پنهان دار؛ مگر از دوست مجرب پاک‌فطرت که آن هم در حکم کیمیاست.

پنجم: از مردمان چاپلوس که سخن از روی تملق می‌گویند برحذر باش. هر کس رو به روی، تو را تعریف و ستایش کند از او به فرسنگ‌ها بگریز زیرا که به علاوهٔ تمنایی که از تو دارد تو را به گریوهٔ غرور و خودبینی که بدترین صفات مذمومهٔ انسانیه است نیز می‌اندازد و تو را به درد تکبر که از همهٔ دردها بدتر است مبتلا می‌سازد.

ششم: کم برو و بگذار که بسیار بیایند. یعنی زیاده از مهمان‌رفتن به مهمان‌آوردن راغب باش. زنهار ترک نماز و فرایض مکن. در سخاوت افراط منما: نه آن‌قدر بده که مشهور باشی و نه آن‌قدر مده که معلوم شوی، یعنی اگر مشهور باشی از هر طرف گدایان به تو رو آرند، اگر ندهی دشمن تو باشند. این سخن در حق فقرا نیست درباره قرض‌خواهان متملق است. هر کس هر چیز بگوید اگر باور و قبول نداری بحث و معارضه نکرده دم ببند. و به تو در نهایت تأکید وصیت می‌کنم تا شش هفت سال تجارت مکن. الحمدلله وسعت معیشت داری بخور تا رسیدن به سی‌سالگی. و در ظرف این مدت به هر طرف دنیا که دلت خواهد به سیاحت برو. برای این سیاحت یک هزار لیرا جداگانه، به نام تو در دفتر نوشته‌ام که دخل به وراث دیگر ندارد. اما سیاحت را منحصر به دیدن خرابی و آبادانی شهرها مکن. در هر جا چند روزی بمان و وضع معیشت و زندگانی تمامی سکنهٔ آن ملک را به دقت رسیدگی کن. و از استاتیستیک تجارت سالیانهٔ آن مملکت آگاهی حاصل نما، تا بدانی که از ممالک خارجه به آن‌جا چه متاع و محصولات می‌رسد و سالیانه از آن‌ها چه‌قدر به فروش می‌رود. و هم‌چنین امتعه و محصولات آن ملک سالیانه چه‌قدر به خارج می‌رود. به هر شهری که رسیدی یک دو نفر مردمان درستکار و معتبر پیدا کرده با ایشان درست باش، تا همه‌وقت با تو طرف مکاتبه و مراسله بشوند. در این سیاحت خود اگر زنده باشد یوسف‌عمو را همراه ببر که در شداید از تو پرستاری کند.

و در این شهر دوستان مرا می‌شناسی، بیش از من در حق ایشان احترام کن. از کسانی که با من دوست نبودند دوری گزین، زیرا که من در انتخاب دوست برای خود بس زحمت‌ها کشیده‌ام. شناسایی مردمان و تجربهٔ ایشان متوقف خیلی زحمت و در واقع هنر است. و در سیاحت به هر بلد که رسیدی تاریخ ورود و خروج خود را با تمامی مشهودات یومیه در دفتر بغلی خود بنویس، یک وقتی می‌رسد که به کار آید.

باقی وصایای شرعیه را در وصیت‌نامهٔ خود یکان یکان نوشته‌ام. اکنون تو را به خدا سپردم.»

بعد از وفات پدر، ابراهیم‌بیگ به اقتضای فطرت پاک در حسن اخلاق و راستگویی و پاکدامنی انگشت‌نمای دوست و دشمن شد. تمامی کارهایش سنجیده و رفتارش از هر جهت پسندیده بود. و هم‌چنان در تعصب ملی از پدر پیش افتاد. چنان‌که بعضی از هموطنان ظریف هر گاه می‌خواستند او را «کوک» نمایند در نزد وی از عدم انتظام ایران و از پابرهنگی سرباز و از فروختن دولت و ولایات را در مقابل مبلغی رشوت به حکام که خلق را بی‌سبب، حاکم و بیگلربیگی و کدخدا و داروغه و فراش‌باشی، هر کدام به انواع اسباب چینی، گرفتن و حبس و جریمه کردند – و در بودن یک شهر پانزده جا محبس با زنجیر و کنده، همچنین در یک شهر از بودن ده دوازده جا مقام «بست» مانند خانه‌های علما یا سرطویلهٔ حاکم یا فلان سرتیپ، و از کثافت شهرها و بی‌رونقی مساجد و یازده ماه بسته ماندن آن‌ها، و در فصل پاییز پر کردن مردمان بی‌تربیت مساجد را با خربزه و هندوانه، و از وضع بسیار ناگوار حمام‌ها و آب گندیدهٔ آن‌ها، و از داخل شدن هزار جور مردمان گرفتار ناخوشی‌های ساری به یک حوض مردار و متعفن که رنگ آبش از کثافت تغییر یافته و منشأ چندین امراض مسریه است، و از رقابت و خصومت علما با همدیگر و نگاه‌داشتن هر یک از ایشان ده بیست نفر جامر و اوباش را به نام سید در نزد خودشان که هر وقت دلشان خواست رعیت را به تاخت و تاراج خانهٔ حکام تشویق کنند. و خودشان پس از آشفته کردن بازار بکنند آن‌چه را در تصور داشتند و گاه از چیرگی حکام به ایشان و چاپیدن رعیت را محض اظهار خصومت به آنان، جلای وطن رعیت بیچاره، از این‌گونه تعدیات لاینقطع و امثال این‌ها، راست یا دروغ، صحبت به میان می‌آورند که روی همهٔ این سخنان ناگوار به طرف ابراهیم‌بیگ بود. بیچاره از شنیدن این سخنان برآشفته، بعضی از ایشان را به بی‌دینی و برخی را به بی‌غیرتی برشمرده، بسا وقت کار از دشنام به مشت‌زنی و چوب‌کشی نیز کشیده، گاهی به کندن ریش و دریدن گریبان هم می‌رسید. چون یاران حال او را می‌دانستند، از زد و کوب و دشنام‌های غلیظ آن متأثر نمی‌شدند.

گاهی بالعکس می‌خواستند که او را از صحبت‌های خودشان خشنود کنند. در قهوه‌خانه به انتظار او می‌نشستند. هم‌این‌که از دورش می‌دیدند صحبت از تعریف و تمجید ایران باز می‌کردند. بیچاره ابراهیم هم‌این‌که وضع صحبت را به کام دل خود می‌دید در نهایت انبساط خاطر می‌نشست و سراپا گوش می‌شد. اول اثر اظهار مسرت خاطرش آن بود که قوطی سیغار را از جیبش درآورده روی میز می‌گذاشت، به همهٔ قهوه‌خانه‌نشینان تعارف می‌کرد که: «بسم‌الله سیغار بکشید!» صحبت‌کنندگان نیز گاه از حکم پادشاه سخن به میان آورده می‌گفتند: اعلیحضرت همایونی به‌طور مؤکد حکم فرموده‌اند که در هر شهر چند باب مکاتب رشدیه برپا کنند. و به حکام ولایات غدغن سخت شده است که با رعیت به عدل و داد رفتار کنند. در این باب به هر یک کتابچه‌ای به عنوان «دستورالعمل حکام» از جانب وزرای دارالشورا تنظیم شده اراده سنیهٔ همایونی به اجرای آن شرف صدور یافته است. دیگری می‌گفت که: ظل‌السلطان از خود یک‌صد هزار سواره و پیاده با هر گونه اسلحهٔ جدیده و مهمات مقتضیه آماده دارد؛ از این قبیل صحبت‌ها. بیچاره ابراهیم از شنیدن این سخنان دلش انبساط یافته چنان مست شادی می‌شد که دست از پای نمی‌شناخت. هی به قهوه‌چی داد می‌زد که «به آقایان چای و غلیان بیار!». از یک طرف هم خود سیغار به اطرافیان تعارف می‌کرد. صحبت از هر طرف گرم بود. دیگری می‌گفت که: من به خوبی می‌دانم به یک اشاره و حکم پادشاه در ظرف دو هفته تنها از ایلات شاهیسون [شاهسون] و طالش پنجاه هزار سوار آمادهٔ کارزار توانند شد که همهٔ مخارجشان نیز از خودشان باشد. دیگری می‌گفت: سواران بختیاری چه نسبت به آنان دارند؟ در ظرف دو هفته از ایشان یک‌صد هزار نفر مسلح حاضر حرکت و جنگ می‌شوند. یکی سخن او را ناتمام گذاشته از رشادت افواج مراغه و افشار حکایت می‌نمود. در ختام این مجلس، ابراهیم با کمال ممنونیت پول قهوه و غلیان همهٔ حاضران را می‌داد بلکه بعض اوقات ناهار و گردش با کالسکه هم در حساب بود.

حاجی کریم نامی از اهل اصفهان که در مصر بود – حکایتی از این قبیل نقل می‌کرد که عجب‌تر از همهٔ این‌هاست. می‌گوید: وقتی در مصر خیلی فلک‌زده و با طالع خود دست‌به‌گریبان بودم، از همهٔ آشنایان چیزی به عنوان قرض گرفته دیگر به هیچ کس گمان نداشتم که به یک شاهی از من دستگیری کند. لهذا دستم از هر جا کوتاه گشته برای شام شب معطل بودم و بدتر از همه شش ماه کرایهٔ منزل را نداده بودم. عرب صاحب منزل پس از چندین مدت امروز و فردا به ستوه آمد، به محکمه عارض شده حکم گرفته بود که دوازده لیرأ وجه کرایه از من تحصیل و منزل را هم خالی کرده متصرف شود. به هزار عجز و التماس ده روزه مهلت گرفته در فکر بودم که خدایا چه کنم. گویی به دلم الهام شد که چارهٔ این کار از ابراهیم‌بیگ می‌شود. پس بنای تدبیر حل این مشکل را گذاشته سواد کاغذی را ترتیب دادم که گویا یکی از بستگان من از طهران نوشته. بعد از آن نزد حاجی‌میرزا رفیع تاجر اصفهانی رفته از ایشان لفافهٔ کهنه‌ای که تمر پوست اتمبر پُست ایران داشت گرفته همان مکتوب را توی آن لفافه گذاشته در سر راه ابراهیم‌بیگ – که می‌دانستم همه‌روزه در ساعت معین ز آن‌جا عبور می‌کند – به انتظار نشستم، تا این‌که از دور نمایان شد. من هم در آن اثنا کاغذ را از بغل درآورده گویا از آمدن او خبر ندارم. رفته‌رفته بنا کردم به خواندن مکتوب. چون نزدیک شد به‌ناگاه سر بلند نموده سلام دادم.

به آواز بلند گفت: «علیکم‌السلام حاجی کریم‌آقا از کجا تشریف می‌آورید؟»

گفتم: «از پوستخانه ایستخانه! کاغذی از طهران داشتم.»

گفت: «از طهران؟»

گفتم: «بلی!»

گفت: «خیلی خوب. چه خبر تازه هست؟»

گفتم: «هنوز تمام نخوانده‌ام ولی نام پادشاه و غیره دیده می‌شود.»

در نهایت تلاش گفت: «برویم این قهوه‌خانه یک استکان چای بخوریم؛ شما هم مکتوب را بخوانید ببینم چه خبر شنیدنی هست.»

در جواب گفتم: «هر چند که کار زیاد دارم چون می‌دانم که به شنیدن اخبار طهران میل دارید، چه مضایقه؟ برویم داخل قهوه‌خانه شویم.»

فوراً سفارش قهوه و غلیان داده نشستیم. گفت: «خوب بخوان ببینم چه خبر است!»

من هم بنا کردم از ابتدای کاغذ به خواندن.

مضمون مکتوب

برادر مکرم! رقیمهٔ شما زیارت شد. از سلامتی آن برادر گرامی بسیار خوشوقت شدم. بیست و پنج لیرا به حوالهٔ حاجی عبدالرزاق‌آقا، تاجر اسکویی، برات فرستاده بودید، مبلغ مذکور را گرفته – به موجب فرمایش شما – فرستادم به اصفهان به نام مشهدی محمدرضا که ایشان ده لیرا به خانهٔ شما داده، پانزده لیرا هم به وجه قرض آقا حسن بدهند. البته خودشان نیز به شما خواهند نوشت.

دیگر مطلب قابل عرض نیست مگر این‌که چند روز پیش مسئلهٔ مهمی پیش آمد. چیزی نمانده بود که دولت علیه ایران به دولت انگلیس اعلان جنگ کند. بلکه هم کرد. ولی چند روز است که گفت‌وگوی خصومت از میان برخاسته [در چاپ سنگی همه برخواسته] تا یک درجه آرامی حاصل گردید. از قراری که معلوم شد سبب این بوده است که گویا وزیر مختار انگلیس در یک مسئلهٔ سیاسی – که بر ما پوشیده است – به جناب صدراعظم به‌طور بی‌احترامی جواب داده بود. ایشان هم مطلب را به عرض همایونی رسانیده از طرف قرین‌الشرف ملوکانه همان ساعت حکم مؤکد به عهدهٔ جناب وزیر امور خارجه شرف صدور یافت که به لندن به واسطهٔ تلگراف خبر بدهد که باید در ظرف یک هفته سفیر خودشان را عزل و احضار لندن کرده، تنبیه نمایند. وگرنه لشکر ایران تا دو هفتهٔ دیگر به سوی هرات در حرکت آمده تسخیر تمامی هندوستان را پیشنهاد همت خواهد ساخت. همان روز به حضرت والا ظل‌السلطان حکم تلگرافی داده شد که اردوی چهارم تا دو هفتهٔ دیگر با مهمات مقتضیه آمادهٔ حرکت به سوی بندر ابی‌شهر ابوشهر باشد.

به علاوهٔ این‌ها، در بیست‌وچهارم ربیع‌الاول، رسم عرض لشکری در شهر پایتخت ترتیب یافت، که دیدنی بود. اردوی همایون خاصه و سایر لشکریان حاضر رکاب، که سواره و پیاده و توپچی قریب پنجاه هزار نفر بودند، در میدان مشق چنان به چستی و چالاکی به اجرای «مانور» پرداختند که موجب مزید حیرت و تعجب خودی و بیگانه گردید. قبلهٔ عالم خود به نفس نفیس همایونی فرمان می‌دادند. خلاصه معرکه بود. نایب‌السلطنه وزیر جنگ مثل یک نفر سرهنگ این طرف و آن طرف می‌دوید. از کثرت گرد و غبار که به رویش نشسته بود کسش نمی‌شناخت. از دود توپ‌های گردون‌شکوه روی هوا تیرگی گرفته، پرتو خورشید به زمین نمی‌تابید. باری، آن روز جواب تلگراف از لندن رسید ولی نمی‌دانم چه بود! این‌قدر هست که وزیر مختار آلمان واسطه و میانجی شد. از خود اعلی‌حضرت ایمپراتور آلمان نیز تلگرافنامهٔ مخصوص به قبلهٔ عالم رسید که: از اعلی‌حضرت همایونی، به اقتضای مودت کامله که در میان است، خواهشمندم که عنایت شاهانه را در باب نگاهداری صلح و صلاح عمومی منظور و مبذول فرمایند. زیرا که به ضمیر پاک همایونی پوشیده نیست که امروز هر گاه در یک طرف دنیا صدای توپی بلند شود جنگ عمومی عالم را فرا خواهد گرفت. چه پولیتیک دولت‌ها به هم بسته است. در آن صورت، هرج و مرج در کار روزگار پدید آمده بنیان تجارت مملکت‌ها که سبب تعیش بندگان خداست زیر و زبر خواهد شد. من به حکم دوستی با آن پادشاه دل‌آگاه نمی‌خواهم که سبب ظهور این جنگ دولت علیه ایران شود. متوقعم از کردهٔ آن سفیر بی‌تدبیر درگذرند. لهذا چنین معلوم می‌شود که جنگ نخواهد شد. اما قرار بر این است که وزیر مختار انگلیس در ضمن عرض معذرت به خانهٔ جناب صدراعظم رفته به طور علنی به ترضیهٔ خاطر ایشان پردازد، به گفتهٔ خود ندامت آرد. می‌گویند مقرر شده است که وزیر مختار مذکور یک ماه دیگر معزولاً از طهران بیرون خواهد شد. دولت ایران هیچ‌وقت سفارت او را قبول نخواهد کرد. دیگری به جایش خواهد آمد.

حالا باید نشئهٔ ابراهیم‌بیگ را تماشا نمود. از فرط شادی گلوگیر شده هی به خود می‌گوید: «قربان شاه بروم. البته باید چنین شود. صدراعظم هم مرد بزرگ و باغیرتی است. خداوند هر دو را از بلا نگاه دارد!» بیچاره چنان مست شادی این خبر است که تعریفش ممکن نیست.

حاجی کریم اصفهانی پس از خواندن تمامی کاغذ برخاسته می‌گوید: «دیگر ببخشید من کار دارم باید بروم مرخص فرمایید.»

ابراهیم‌بیگ در نهایت صفای قلب: «حاجی کریم‌آقا کجا می‌روید؟ وقت ناهار است برویم چیزی بخوریم. گرسنه‌ایم.»

حاجی کریم: «خیر، سایهٔ شما کم نباشد، باید بروم بسیار کار دارم. انشاءالله وقت دیگر. خداحافظ!»

– «خداحافظ شما!»

حاجی کریم می‌رود. ابراهیم نیز پول قهوه و غلیان را داده از قهوه‌خانه بیرون می‌آید ولی از فرط شادی نمی‌داند کجا برود چه بکند. بی‌اختیار کالسکه می‌خواهد. کالسکه‌چی رسیده سوار شده بدون تعیین نقطهٔ مقصودی می‌گوید: «برو!»

ابراهیم در خود نیست. کالسکه‌چی آن‌قدر می‌رود که از شهر خارج می‌شود. آن وقت می‌گوید: «بیگ‌افندی کجا تشریف خواهید برد؟»

جواب: «گردش! گردش!»

بعد از گردش بسیار، نزدیک به غروب ناهار نخورده، ناشتا نشکسته، با همان مسرت بیرونی به خانه می‌رسد و یکسر به کتابخانه رفته تاریخ نادری را برآورده شروع می‌کند به خواندن تفصیل سفر نادر به هندوستان. از این مطالعه هم نشأهٔ تازه به روی آن مسرت می‌افزاید.

در این اثنا، مادرش رسیده می‌گوید: «فرزند امروز ناهار را کجا خوردی ما را منتظر گذاشتی؟»

«مادرجان هیچ‌جا چیزی نخورده‌ام. ولی دلم چندان سیر است که اگر ده روز دیگر چیزی نخورم باز میل نخواهم داشت.»

خلاصه: ابراهیم‌بیگ آن شب را چنان انبساط خاطر داشت که درجهٔ آن را خود می‌داند. فردا را قدری زودتر از معتادی همه‌روزه از خانه بیرون می‌آید به خیال این‌که بلکه به یکی دو تن از رفقای خود راست آمده از تفصیل مکتوب دیروزی حاجی کریم با آنان صحبت کند. امروز نیز از چاشنی «وصف‌العیش نصف‌العیش» لذت برد، از قضا هیچ‌کس را ندیده باز پی حاجی کریم را می‌گیرد؛ از این قهوه‌خانه بدان قهوه‌خانه، هر چه می‌گردد او را نیز پیدا نمی‌کند.

از این طرف، حاجی کریم اصفهانی هم می‌دانست که نقشش درگرفته ابراهیم‌بیگ پی او خواهد دوید. آن روز را محض این‌که زودتر به مقصود دست یابد از منزل خود بیرون نمی‌آید. بیچاره ابراهیم‌بیگ آن روز با همه انبساط خاطر که دلش از آن سخنان و خبرهای خوش لبریز بود کسی را پیدا نمی‌کند که شریک شادی خود نماید. ناچار طرف غروب به خانه برگشته پس از نماز و شام خوردن باز خود را قدری با مطالعه مشغول داشته فردای آن باز به عادت مقرره از خانه بیرون شده یکسر می‌رود به قهوه‌خانهٔ بزرگی که در میدان محمدعلی‌پاشا واقع است. قریب به ظهر، حاجی کریم – که در کمین بود – از دور نمایان می‌شود و می‌بیند که ابراهیم‌بیگ تنها نشسته است. گویا او را ندیده می‌خواهد از آن‌جا بگذرد. ولی ابراهیم او را دیده در نهایت تعجیل داد می‌زند که: «حاجی! حاجی!»

حاجی کریم هم که در پی فرصت بود برگشته ابراهیم را دیده سلام می‌دهد.

پس از ادای جواب می‌گوید: «حاجی‌جان کجا، کجا؟»

حاجی می‌گوید: «در این طرف قدری کار دارم.»

ابراهیم‌بیگ: «بسم‌الله! قدری بنشین یک چای بخوریم!»

– «نه خیر، باید بروم.»

«بابا چه تعجیل داری بنشین، بنشین!»

حاجی: «خیر، نمی‌توانم.»

ابراهیم‌بیگ: «حاجی‌جان! من می‌دانم تو مکازه [مغازه] نداری، مأموریت و خدمتی نداری، این همه ناز چرا؟»

حاجی کریم می‌گوید: «راست می‌فرمایید. هیچ کار فوری ندارم ولی عذری دارم که بالاتر از همهٔ این‌هاست.»

ابراهیم‌بیگ دامن حاجی را گرفته می‌گوید: «بنشین ببینم چه عذر داری؟»

حاجی می‌گوید: «حقیقتش این است که به یک نفر عرب نانجیب مصری قرض دارم. من هم در مقابل از یکی طلبکارم؛ وعده کرده است که اول ماه آینده بدهد. ولی باید من امروز به عرب پول بدهم و ندارم. این‌جا هم بیرون قهوه‌خانه است. چون پول حاضر نیست می‌ترسم پدرسوخته در میان کوچه مرا دیده بنای طلبکاری و سخت‌گیری گذارد. هم شما خجالت بکشید و هم من رسوا شوم. اگر درون قهوه‌خانه بودید احتمال می‌رفت که در میان جمعیت و ازدحام مشتریان ما را نبیند. اما در این‌جا آن احتمال نیست. هر گاه گذارش بدین طرف بیفتد از دور مرا خواهد دید، آن‌وقت خر بیار معرکه بار کن.»

ابراهیم‌بیگ می‌گوید: «مگر قرضت چند است؟»

– «چیزی نیست. پانزده لیرا.»

ابراهیم: «نقلی نیست. خدای کریم است. بنشین!»

حاجی می‌نشیند. ابراهیم‌بیگ قهوه‌چی را صدا می‌کند، قلمدان می‌خواهد، از جیبش یک دفتر «چک» یعنی حواله‌نامه بیرون آورده چیزی نوشته به حاجی می‌دهد که: «این حواله‌نامهٔ پانزده لیرا است. هر وقت می‌خواهی برو از بانک بگیر! اکنون قهوه را آسوده بخور! اما هر وقت طلب خود را گرفتی پول مرا بیار بده!»

حاجی: «لطف شما زیاد! راستی مرا از چنگ این عرب بی‌مروت آزاد کردید. حالا بنده نیز یک سند عندالمطالبه نوشته به شما بدهم ان‌شاءالله بیست روز نمی‌کشد از طلب خود گرفته به شما می‌رسانم. اگر یک‌جا ممکن نشد در سه قسط پنج لیرا می‌پردازم.»

ابراهیم: «سند فلان لازم نیست. حرف شما حجت است.»

قدری صحبت می‌کنند. ابراهیم‌بیگ می‌پرسد: «کاغذ پریروزی در پیشت است؟»

حاجی: «بلی.»

«بده آن را من خود قدری بخوانم، چه کاغذ خوش‌مضمونی بود. پدرسوخته‌های بی‌غیرت هی دروغ است که می‌بافند و حیا نکرده می‌گویند سفرا و قونسول‌ها حتی افراد تبعهٔ خارجه در ایران هر چه می‌خواهند می‌کنند. دستی بالای دست آنان نیست. پدرسوخته‌ها بیایید با چشم کور خودتان این کاغذ را که مسلمانی از طهران به یک مسلمان دیگر نوشته بخوانید!»

حاجی در این اثنا کاغذ را از بغل درآورده می‌دهد. ابراهیم‌بیگ می‌گوید: «حاجی‌عمو مطلب دیگر که نیست؟»

– «نه خیر، اگر باشد هم از شما چرا باید پنهان کرد؟»

ابراهیم بنا می‌کند به خواندن کاغذ. هی می‌خواند، هی می‌گوید: «جان! قربانت شوم! جان! خدا تیغت را برّا کند!» با شوق و مسرت تمام چند بار مکتوب را می‌خواند باز سیر نمی‌شود. می‌گوید: «حاجی کریم‌آقا! این کاغذ چند روز نزد من بماند؟»

حاجی از ترس این‌که مبادا رنگ شیوه معلوم گردد می‌گوید: «هر گاه نام زن و بچه در کاغذ نبود مضایقه نمی‌کردم، اما خود می‌دانید که با این حال شایسته نیست.»

مکتوب را گرفته به تعجیل خداحافظ گفته می‌رود. کرایهٔ منزل را داده آسوده می‌شود.

درجهٔ تعصب ملی ابراهیم‌بیگ را از این حکایت می‌توان دریافت. این جوان غیرتمند از روزی که خود را شناخت به لحاظ لشکرکشی اسکندر به ایران و خراب کردن بسیاری از آبادی‌های آن کشور و آتش زدنش به شهر استخر، پایتخت قدیم ایران، و کشته شدن دارا از مکاید آن، نام اسکندریه را به زبان نیاوردی اگر احیاناً از بردن نام آن شهر ناچار ماندی «بندر بر مصر» گفتی. این‌ها اندکی از تعصب و حمیت بسیار و مختصری از شرح حال ابراهیم‌بیگ است. ولی دور نیست که بعض کوتاه‌نظران این حالات او را به حمیت جاهلیت و تعصب بی‌جا حمل کنند. نه چنین است. این هموطن عزیز ما هر چند که جوان است اما جوان مجرب، به صحبت پیران رسیده، کامل خردمند، هوشیار، باخبر از وضع روزگار و از تربیت‌شدگان عصر خود به شمار می‌رود. این‌قدر هست که هنگام شنیدن نام ایران بی‌اختیار بود. عشق وطن سراپای وجود این جوان را مسخر داشته قدرت آن را نداشت که از کسی نام معشوق خود را به زشتی بشنود که این هم یکی از اخلاق حسنهٔ آن محسوب می‌شد.

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

Səyahətnamənin mətni, 9

خلاصه، نیم ساعت به غروب مانده، دیدم وجود محترم با لباس رسمی از در آمد.این‌قدر گفت که: «ببخشید، وقت تنگ است! نماز را ادا کرده، بیایم.»

13 min
Səyahətnamənin mətni, 10

گفت: «عزیز من! این یکی بر همه کس معلوم است که معنای حقیقی دولت – که ملک و سلطنتش نام است – عبارت از اجتماع هیئت بشریه است که به آیین مخصوصی در یک نقطه جمع می‌شوند. بعضی از محققان دوراندیش و عارفان ستوده‌کیش، که به دقایق حکمت نظریه و عملیه واقف و به رموز طبایع اشیا عارف‌اند، بر آن‌اند که حالت اجتماع بنی‌نوع انسان درواقع مثل حال انفراد ایشان است. چه، هر گاه شخص به نظر امعان نگرد خواهد دید که در بسیاری از امور زندگانی وضع اجتماع و انفراد آدمیان موافق و معادل همدیگر است. چنانکه در نظم جلیل «و خلقناکم اطوارا» به همین معنی ایما و اشارتی فرموده شده است. حکمای دانش‌پژوه می‌گویند: چنانکه سن آدمیان بر سه دوره منقسم است که یکی سن نمو و دومی سن وقوف و سومی سن انحطاط است، برای دولت‌ها و اجتماعات بشریه نیز سه دوره هست. ولی این‌قدر هست که به سبب ضعف‌بنیه و قوت ترکیبات بدنیه، گاهی در آن ادوار ثلاثه تا یک درجه تفاوت نمایان می‌شود؛ یعنی زمان انحطاط شخص ضعیف‌البنیه، لابد پیش از انحطاط و افتادگی مرد قوی و توانا به‌وقوع می‌رسد. این معنی، به‌طوری که در سن افراد مشهود است، در حیات دولت‌ها و اجتماعات بشریه نیز دیده می‌شود؛ یعنی در سن نمو و سن وقوف و سن انحطاط دولت‌ها نیز به سبب ضعف بنیه و قوت ترکیب آنان ابن تفاوت هست. این است که بعضی از هیئت اجتماعیهٔ قدیمه به سبب ضعف بنیه از پای درافتاده در هنگام نمو به حالت وقوف و در حالت وقوف، به انحطاط رسیده، به اجل معلقی گذشته، زودتر از زمان طبیعی محو و منقرض شده‌اند و بالعکس برخی دیگر هم به سبب صحت مزاج و قوت بدن زمان نمو و وقوفشان امتداد می‌یابد. چنانکه به اندکی تأمل در تاریخ گذشتگان این دو نکته باریک بر همه کس روشن تواند شد. برای این سه دورهٔ حالت انفراد و اجتماع بنی‌نوع بشر، علامت‌ها و اسباب مخصوصه‌ای هست که آنها را مدبرین امور و مباشرین مصالح جمهور نیکو می‌دانند، چه آنان منتخبین هیئت اجتماعیه‌اند و نگاهداری صحت مزاج هیئت سپرده به کف کفایت ایشان که به محض وقوع انقلاب در مزاج مملکت و هیئت اجتماعیهٔ آن، بی‌درنگ به ترتیب علاج و تدبیر منع مرض پردازند، زیرا که در وقوع آن حال اندک غفلت ایشان موجب مستولیت بسیار خواهد بود. چنانکه در امر معالجهٔ امراض روحانیه و جسمانیه نیز قاعدهٔ کنیه است که باید از سوء‌تدبیر اجتناب کند و در امر مداوا دقت نمایند. زیرا واضح است دوایی که پیر مرد افتاده‌ای را در کار است، آن را به طفل شیرخواره نمی‌توان داد. عکس آن را نیز به همین منوال. پس باید معالجه موافق مزاج باشد و گرنه به جای فایده از آن ضرر مترتب می‌شود.چنان‌که معلوم است هیکل مخصوص انسانی از عناصر اربعه تشکیل و ترکیب شده زمام تصرف آن به واسطهٔ قوا و حواس، به کف کفایت نفس ناطقه سپرده شده است. زمام ادارهٔ هیئت اجتماعیه نیز به واسطهٔ وزرا و مدبرین امور – که به منزلهٔ حواس و قوا هستند – به دست مؤید سلطان و پادشاهی – که به مثابهٔ نفس ناطقه است – محول گردیده؛ عناصر و ارکان اربعهٔ آن هم زمرهٔ علما، وزرا، تجار، رعایا هستند. زمرهٔ علما نسبت به هیکل انسانی به جای «خلط محمود» است، یعنی خون که فیض آن را به قلب صنوبری – که منبع روح حیوانی است – می‌رساند. زیرا که روح حیوانی خود جوهر لطیفی است که از کمال لطافت در بدن بالذات نمی‌تواند جریان کند، لاجرم خون – که قوت جریانش معلوم است – او را با خود برداشته از مجراهای بسیار باریک عروق گذرانیده به اعماق بدن منتهی می‌کند تا فیض آن به تمامی اعضا و جوارح واصل گردد، به درجه‌ای که بدن از جریان آن حیات یافته طراوت پیدا می‌کند. علمای شریعت و حقیقت نیز علوم شریفه را – که به مثابهٔ روح حیوانی در ابدان است – از مبدأ فیض بالذات یا بالواسطه حامل بوده آن را به زبان ملایم به عوام – که به منزلهٔ بدن هیئت اجتماعیه‌اند – می‌رساند. چنان‌که بدن انسانی از روح حیوانی منتفع شده بدان زنده می‌گردد، آنان نیز از فیض علوم – که به واسطهٔ زمرهٔ علما برایشان تلقین می‌شود – از علم قوت می‌یابند. و به سبب آن ایام بقا و دوامشان ممتد گشته به عزت و افتخار زندگانی می‌نمایند.

24 min
Səyahətnamənin mətni, 11

باری، شام را خوردیم، سفره را برچیدند. قدری از سرگذشت خود نقل کردند و از کل کار تجارت مصر و غیره پرسش‌ها فرمودند. آن‌چه می‌دانستم عرض کردم. ساعت به پنج رسیده بود، رخصت بازگشت طلبیدم. فرمودند کالسکه حاضر کنند. در نهایت الحاح راضی نشدم. پس فانوسی روشن کردند. دو تن از نوکران را فرمودند که مرا به منزل برسانند. برخاستم که دستش را ببوسم مانع شدند. عرض کردم: «تاکنون هر صدمه‌ای که در پی جست‌وجوی اسباب نقایص وطن به حقیر وارد شده بود از فیض دریافت شرف حضور جناب‌عالی به کلی رفع شد و هر زخم لسانی که از بعض ناکسان به دل ناتوانم رسیده بود، از مرهم فرمایشات تسلیت‌آمیز شما بهبودی یافت. از ادای تشکر این نعمت غیرمترقبه عاجزم. امیدوارم که به خواست خدای پس از این – چنان‌که فرمودید – اسباب اصلاح کارها فراهم آید.»گفت: «غصه نخور، خدای کریم است. انشاءالله خوب خواهد شد. این‌قدر هست که دعا کن حیات پسر از پدر طولانی[تر] باشد و اولاد هر کسی بعد از پدر بمیرد! این دعا را در حق عموم می‌کنم نه‌تنها در حق یک نفر.»

19 min
Səyahətnamənin mətni, 12

پس از آن، به سید گفتم: «جناب آقا! دو تن از ایرانیان را در اسلامبول می‌دانم – که اسمشان تا سالیان دراز از لوح خاطر ایرانیان سترده نخواهد شد – یکی را همیشه به رحمت و دیگری را پیوسته به لعنت یاد می‌کنند. از هیچ ایرانی مقیم اسلامبول نشنیدم که در وقت یاد شدن نام مرحوم میرزا حسین‌خان مشیرالدوله، اول به روح او رحمت نفرستد و همچنان هیچ‌کسی را ندیدم که در هنگام ذکر نام میرزانجف علیخان ابتدا نام او را به لعنت یاد نکند، حال آن‌که این هر دو مرده‌اند. ثمرهٔ نیکنامی و بدنامی جز این نخواهد بود – فاعتبرو یا اولوالابصار!»سید پرسید: «مرحوم میرزا حسین‌خان مشیرالدوله را می‌دانم، ولی نجف‌علیخان کیست؟ او را نمی‌شناسم!»

13 min

Poems by other poets