باری، این بنده از اسلامبول به خارج رفته بودم بعد از دو ماه برگشته وقتی که به خانه رسیدم بنده‌زاده گفت که: «بابا از مصر به ما دو نفر مهمان آمد. سه روز مانده به ایران رفتند.»

پرسیدم: «نامشان چه بود؟»

گفت: «کاغذی به شما نوشته‌اند، در روی میز کتابخانه است، بخوانید!»

کاغذ را از آن‌جا گرفته خواندم مضمونش این بود:

فدایت شوم. به عزم زیارت مشهد مقدس، از مصر با یوسف‌عمو وارد اسلامبول شده در خانهٔ شما که حقیقت خانهٔ امید بنده است منزل کردیم. متأسفم از این‌که به شرف ملاقات شما نایل نگشته ولی سه روز زحمت‌افزا بودیم، روز چهارم از راه باطوم عازم خراسان شدیم. اگر سلامت رسیدیم نایب‌الزیاره خواهیم شد و اگر مردم حقوق دوستی را حلال فرمایید. در میان کتاب‌های شما یک جلد کتاب احمد دیده برداشتم که در راه خود را به مطالعهٔ آن مشغول دارم. اگرچه نویسندهٔ کتاب مرد عالم و کاملی به نظر می‌آید و خیلی مطالب عمده و بزرگ به خرج داده، اما در خصوص وضع ایران به ایما و اشاره بعض چیزها نوشته است و مطلقاً چنان معلوم می‌شود که یا از ایران خبر ندارد، یا سهو کرده، یا این‌که از ماها نیست. باری، التماس دعا دارم. یوسف‌عمو هم عرض سلام دارد.

امضا: ابراهیم

معلوم شد که نویسندهٔ [کاغذ] ابراهیم‌بیگ دوست من است. بسیار افسوس خوردم که کاش در ایام ورود ایشان در اسلامبول بوده خیال سیاحت تمام ایران را از سرش به در می‌کردم و نصیحت می‌نمودم که اقلاً به زیارت مشهد مقدس اکتفا بکند، از راه باطوم و عشق‌آباد رفته پس از زیارت باز از همان راه‌ها برگردد. زیرا که می‌دانم هر گاه به داخلهٔ ایران سفر کند وضع ناگوار وطن را دیده خسته و ناخوش خواهد شد. و گذشته از آن، ترسیدم که ناچار از دیدن آن اوضاع ناهموار در حق بزرگان بدگویی و زبان‌درازی کرده به بلای بدی گرفتار گردد؛ چه حالت او را به خوبی می‌دانستم. چنان‌که خودش نقل می‌کرد که:

روزی در مصر در باغ بلدیهٔ آن‌جا سه چهار نفر ایرانی را دیدم که گردش می‌کنند. در میانشان مرد شصت‌ساله‌ای را دیدم که با ریش الواز و لباس کهنهٔ پاره‌پاره و کفش‌های کهنه و جوراب‌های محرمات سرخ و سفید و پاشنهٔ شکافتهٔ بسیار کثیف، که خارج از کفش و جوراب بود، با کمال مناعت راه می‌رفت و در هر چند قدمی کفش به اندازهٔ سه گام از خود پیش می‌جهید. و کلاه ماهوت بسیار کهنه‌ای که رنگش از سیاهی به سبزی مبدل شده بود در سر داشت. دیدم که علامت شیر و خورشیدی هم به پیشانی زده و سوم درجه نشان شیر و خورشید را نیز با سه چهار مدال نقره از یقهٔ سرداری صدچاک خود آویخته است. معلوم شد که اینان از حجاج ایران‌اند که برای سیاحت به مصر آمده‌اند. پیش رفته سلام دادم و گفتم: «زیارت شما قبول! به نظرم می‌آید از زیارت خانهٔ خدا برگشته‌اید.»

گفت: «بلی، خدا به شما هم قسمت کند.» بعد پرسید: «شما فارسی را کجا یاد گرفته‌اید؟»

گفتم: «من خود ایرانی هستم.»

پرسید: «از کجا؟»

گفتم: «از آذربایجان.»

پرسیدم: «شما کجایی هستید؟»

گفت: «از اهل خمسه.»

از نامش پرسیدم گفت: «حاجی یاور.»

گفتم: «شما تازه حاجی شده‌اید. «یاور» که منصب است. پس اصل نام شما چیست؟»

گفت: «رستم یاور.»

گفتم: «بسیار خوب. اسم بزرگی دارید. بنده از شما یک توقع دارم.»

گفت: «چه چیز است؟»

گفتم: «این‌جا مصر است، از هر ملتی در او جمع‌اند و در هر قدمی چندین سرباز و سرهنگ و یاور دیده می‌شود. ملاحظه نمایید چگونه لباس‌های پاک و خوب به قاعده در بر دارند. شما هم بایستی محض احترام این علامت کلاه و نشان شیر و خورشید و نگاهداری شئون بلند دولت و ملت، لباس فراخور منصب نظامی خودتان بپوشید که سبب افتخار ما باشد، نه بدین پایه پریشانی که مایهٔ هزارگونه خجلت و شرمساری گردد.»

گفت: «ما زواریم. لباس ما در ولایت است.»

گفتم: «حالا که لباس را آن‌جا گذاشتی، بایستی این علامت کلاه و نشان و مدال‌ها را نیز در آن‌جا بگذاری و نیاوری. اکنون که آوردی در کن، باز در ولایت استعمال کن!»

گفت: «مردکهٔ فضول به تو چه، مگر حاکم ولایت هستی؟»

گفتم: «نه تعصب ملی مرا وادار می‌کند که شما را از عیب این کردار زشت بیاگاهانم.»

یک‌دفعه دیدم حالت حاجی یاور تغییر یافت. گفت: «پدرسوخته، تو غلط می‌کنی اگر در ایران بودی حکم می‌کردم چوب ... می‌پاندند.»

از شنیدن این نامربوطات سرم چرخ زد. بی‌تحاشا دو سه سیلی سخت پی‌درپی بر رویش زده به گریبانش آویختم. کلاه از سرش پرید. در این اثنا، چند تن از اطراف رسیده نگذاشتند.

یکی از همراهانش نیز پیش دویده گفت: «هم‌شهری می‌دانی با که دعوا می‌کنی؟ این حاجی یاور است. در ولایت هفت پارچه ده شش دانگ دارد. باغات و آسیاب‌ها نیز به جای خود، صاحب فوج است، فلان و فلان.» خلاصه از شدت غیظ تب و لرز گرفته به شیطان لعنت‌کنان به خانه رفتم.

حالا تصور باید کرد که به سر این جور آدم در ایران، از سر زبان، چه بلاها خواهد آمد. به هر حال به همین ملاحظات، من سیاحت او را به سوی ایران صواب ندیده از خردش خیلی نگران بودم. هشت ماه از این مقدمه گذشته بود که روزی نوکر خانه خبر آورد: «آن دو مهمان که به ایران رفته بودند باز آمدند.»

به در خانه دویدم، پس از مصافحه و معانقه و خوش‌آمدی، داخل اتاق شده گفتم: «برادر! از شما خیلی نگران بودم. اگر جای اقامت شما را می‌دانستم، مطلقاً به واسطهٔ تلگراف احوال‌پرسی می‌کردم. شکر خدای را که سلامت بازآمدید. ان‌شاءالله در «وابور» [کشتی بخار] و راه‌ها زحمت نرسید.»

گفت: «نخیر، در حوالی «طربزون» [طرابزان] قدری کولاک و تلاطم شد ولی زود گذشت.»

– «با کدامین وابور آمدید؟»

– «وابور روس.»

– «خوب، احوالت چه‌طور است؟»

– «از برکت دعای شما خوب است.»

– «حالا بگو ببینم این سفر طولانی را با اسب و استر چگونه طی کردید؟»

– «به هر نحو که بود گذشت.»

– «پس چرا پیش از مسافرت خود به من خبر ندادی؟»

گفت: «در حقیقت، خیال همچنان سفری نداشتم، مگر دو سه روز پیش از حرکت هوای این مسافرت به سرم افتاد. سبب آن هم آقا احمد شیرازی شد. شما هم باید آقا احمد را بشناسید. هنگام تشریف آوردن شما به مصر گاهی به خانهٔ ما می‌آمد.»

گفتم: «بلی، بلی. یاد دارم.»

گفت: «آن آدم در مقابل خدمات صادقانهٔ چهل‌ساله پدر خود یک صد و بیست تومان سالیانه از طهران مواجب دارد. ولی ده سال است نرسیده بود. بیچاره برای تحصیل آن به طهران رفته، در آن‌جا معلومش شده بود که مواجب او سال به سال از تهران آمده، همین سفارت اسلامبول که خود را وصی مرده و قیم زندهٔ ایرانیان می‌داند – مواجب آن را نیز، مانند متروکات سایر ایرانیان بدبخت که همه‌روزه در اسلامبول و حوالی آن به چنگ می‌آورند، بدون هیچ واهمه‌ای از پرسش و مؤاخذه پاک خورده‌اند. غرض، آن بیچاره، پس از طی آن همه راه دور و بردن رنج بسیار، برگشته به مصر وارد شد. حالت بنده را که خوب می‌دانید، به محض شنیدن خبر ورود این مرد، به دیدنش رفته از طهران و اوضاع ایران پرسش نمودم که: «چه خبر؟ خبر چه است؟» گفت: «هیچ!» گفتم: «از وضع سلطنت و حالت وزرای مملکت می‌پرسم.» گفت: «هیچ!» گفتم: «از انتظام لشکر و اداره کشور پرسیدم.» گفت: «عرض کردم که هیچ چیز نیست!» گفتم: «عجب حالتی داری مگر در این مملکت وزیر جنگ، وزارت داخلیه، خارجیه، معارف، مالیه، فواید، وزارت‌های زراعت، تجارت نیست؟» گفت: «نام همهٔ این‌ها هست. و منشی و نویسنده نیز هست، حتی در صورتی که تنها دو کشتی جنگی پوسیده در روی آب دارند، برای همان دو کشتی وزیر بحریه و وزارت‌خانه هم دارند! از این یکی می‌توانی بدانی که وضع سایر وزارت‌خانه‌ها باید چه‌طور باشد.» راستی از سخنان یاوه و پریشان این مرد اوقاتم تلخ شد. به خانه برگشتم. شب همه در اندیشه بودم که چه باید کرد؟ این‌ها را که درباره وطن می‌گویند، نباید اصل داشته باشد. در صورتی که پدر مرحوم رخصت سیاحت هم داده، راستی از انصاف دور است که دو سه بار صفحات فرنگستان را دیده یک بار از وطن دیدن نکنی. بهتر که به عزم زیارت مشهد سفری کنم. در آن ضمن سایر قطعات وطن خصوصاً پایتخت را نیز سیاحت کنم. اگر برای اقامت جای مناسبی یافتم به مصر برگشته املاک خود را فروخته با مادر و عیال بدان‌جا بروم. و باقی عمر را در خاک پاک وطن، رشتهٔ تجارت و زراعتی به دست گرفته به پایان آرم. پس همان روز به یوسف‌عمو گفتم: تدارک اسباب سفر کن که پس‌فردا به عزم زیارت مشهد مقدس و سیاحت ایران حرکت خواهیم کرد. این بود که هشت ماه قبل، بدین‌جا آمده و رفتیم. اینک برگشته در صدد معاودت به مصریم.»

گفتم: «خوب، چه دیدید؟ وضع مملکت و حکومت چه‌طور بود؟»

آهی کشید و گفت: «نه شما بپرسید نه من بگویم. ای کاش هرگز بدان سوی نرفته این همه ناملایمات را ندیده و به همان ذوق یاد وطن باقی مانده بودمی.»

گفتم: «من خود می‌دانم از این سفر دلخوش برنخواهی گشت. حالا از آن‌چه دیدید به من هم بگویید ضرری ندارد.»

گفت: «هر چه دیده‌ام و بر من گذشته همه را نوشته‌ام، فردا سیاحت‌نامهٔ خود را به خدمت می‌دهم. خود بخوانید که من زبان تقریر آن را ندارم. هر چند که دلم نمی‌خواست آن همه ناملایمات را بنویسم ولی چون پدر مرحوم وصیت کرده بود «به هر مملکت که رسیدی مشهودات خود را تماماً بنویس که روزی به کار آید.» نخواستم که برخلاف وصیت پدر رفتار کنم.»

Bir dəfə mən İstambuldan xaricə getmişdim. İki aydan sonra qayıtdıqda oğlum dedi ki: "Ata, Misirdən bizə iki nəfər qonaq gəlib, üç gün qaldıqdan sonra İrana getdilər". Dedim: "Adları nə idi?" Dedi: "Sizə bir məktub yazıb kitabxanada mizin üstünə qoyublar". Məktubu tez götürüb oxudum. Məzmunu budur:

"Qurbanın olum, müqəddəs Məşhədi ziyarət etmək niyyəti ilə Yusif əmi ilə birlikdə Misirdən İstambula gəlib, mənim ümidgahım olan evinizdə qaldıq. Çox təəssüf ki, sizi görmək şərəfi bizə qismət olmadı. Ancaq üç gün sizin ev adamlarına zəhmət verib, dördüncü gün Batum yolu ilə Xorasana tərəf hərəkət etdik. Sağ-salamat məqsədə çatsaq, sizin əvəzinizdən də ziyarət edəcəyik. İşdir, ölüm-itim olsa, onda gərək boynumda olan dostluq borcunu halal edəsiniz. Sizin kitabların arasında bir cild "Kitabi-Əhməd" görüb, götürdüm, yolda onu oxumaqla vaxtımı keçirmək istədim. Hərçənd ki, onun müəllifi bir sıra mühüm mətləblərə toxunub, həm də alim və kamil adama oxşayır, amma İranın vəziyyəti barəsində eyham və işarə ilə bir para şeylər yazıbdır. Görünür, ya İrandan xəbərsizdir, ya da yanılıbdır. Əgər belə deyilsə, onda bizlərdən deyil.

Mənim haqqımda sizin xeyir-duanızı arzulayıram. Yusif əminin də sizə salam-duası var. İmza: İbrahim".

Məlum oldu ki, məktubu yazan mənim dostum İbrahim bəy imiş. Çox heyfsiləndim ki, onun gəldiyi vaxt mən İstambulda olmamışam. Onu görsəydim, bütün İranı səyahət etmək fikrini başından çıxarar, nəsihət edib tapşırardım ki, yalnız Məşhədi ziyarət etməklə kifayətlənsin, Batum və Aşqabad yolu ilə getsin və ziyarətdən sonra həmin yolla da qayıtsın. Çünki bilirdim, İranın daxilinə səfər etsə, vətənin pərişan vəziyyətini görüb qüssə-kədərdən xəstələnəcəkdir. Bundan əlavə, qorxurdum ki, o xoşagəlməyən vəziyyəti görəndən sonra bir para başçılar haqqında artıq-əksik danışsın və başına bir bəla gəlsin. Mən onun əhvali-ruhiyyəsinə yaxşı bələdəm. Axı o özü mənə qəribə bir hadisə nəql etmişdi. Deyirdi ki: "Bir gün Misirdə şəhər parkında üç-dörd nəfər iranlıya rast gəldim. Gəzməyə çıxmışdılar. Onların arasında altmış yaşlı bir kişi də vüqarla addımlayırdı. Saqqalına qoyduğu basmanın rəngi getmiş, paltarı cırım-cındır, ayaqqabıları köhnə qartmaqlı, çatdaq dabanı, yırtıq, rəngbərəng corabı ayaqqabısından bayıra çıxmışdı. Hər neçə addımdan bir də ayaqqabısının bir tayı özündən təxminən üç addım qabağa tullanırdı. Başında köhnəlikdən qara rəngi yaşıla çalan mahud papağı var idi. Gördüm, bir şir- xurşid nişanını da papağına vurub, hələ üstəlik yüz yerdən cırılmış olan geyməsinin yaxasından da üçüncü dərəcəli şir-xurşid nişanı ilə üç-dörd gümüş medal asıbdır. Məlum oldu ki, bunlar səyahət üçün Misirə gəlmiş İran hacılarındandırlar. Yaxınlaşıb salam verdim və dedim:

“Allah ziyarətinizi qəbul eləsin, deyəsən allahın evinin ziyarətindən gəlirsiniz.”

Dedi:

“Bəli, allah sizə də qismət eləsin.” -- Sonra soruşdu:

“Siz fars dilini harada öyrənmisiniz?” Dedim:

“Mən də iranlıyam.” Dedi:

“Harasındansınız?” Dedim:

“Azərbaycandanam.” Soruşdum:

“Bəs siz haralısınız?” Dedi:

“Xəmsə əhliyəm.”

Adını soruşdum. Dedi: “Adım Hacı Yavərdir.”

Dedim:

“Siz təzə Hacı olubsunuz, "yavərlik" də ki, rütbədir, bəs əsil adınız nədir?”

Dedi:

“Rüstəm Yavər.”

Dedim:

“Çox pakizə, böyük adınız vardır. Mənim sizdən bircə təvəqqəm var.”

Dedi:

“Buyur görək.”

Dedim:

“Bura Misirdir, hər millətdən burada vardır, hər addımbaşı neçə nəfər əsgər, sərhəng və yavər görmək olar. Baxın görün nə gözəl, müntəzəm və qaydası ilə tər-təmiz geyiniblər. Siz də gərək heç olmasa papağınızın üstünə taxdığınız şir-xurşid əlamətinin hörmətini saxlamaq, dövlət və millətin heysiyyətini qorumaq xatirinə hərbi dərəcənizin şəninə uyğun bir paltar geyəsiniz ki, biz də onu görəndə fəxr edək. Sizin pərişan görkəminizdən adam xəcalət çəkir.”

Dedi:

“Biz ziyarətçiyik, paltarımız vilayətimizdə qalıbdır.”

Dedim:

“İndi ki, paltarını orada qoyub gəlmisən, onda gərək papağına vurduğun əlaməti, döşündə gədirdiyin nişan və medalları da orada qoyaydın, özünlə gəzdirməyəydin. Gətirmisən də, eybi yoxdur, aç qoy cibinə, vilayətinə çatandan sonra yenə də işlədərsən.”

Dedi:

“Füzulun biri! Sənə nə, məgər bu vilayətin hakimisən?”

“Yox, nə füzulam, nə də vilayət hakimiyəm; milli təəssüb məni vadar edir ki, sizə bu yaramaz əməlin qəbahətini başa salım.”

Birdən gördüm Hacı Yavərin halı dəyişdi. Dedi:

“Köpək oğlu, qələt eləyirsən məni başa salmaq istəyirsən. İranda olsaydın ... verərdim ... ağac....” Bu söyüşləri eşitdikdə başım gicəldi. Heç nədən çəkinmədən iki-üç karlı sillə qulağının dibinə yamadım, yaxasından tutub silkələdim. Papağı başından düşdü. Bu vaxt bir neçə nəfər gəlib bizi araladı. Yoldaşlarından biri irəli gəlib dedi:

“Həmyerli, bilirsən kimə əl qaldırırsan? Bu Hacı Yavərdir ha!... Vilayətdə onun yeddi para şeşdank kəndi var. Hələ bağ-bağatı, dəyirmanlarını demirəm, bir alay sərbazı var ... və sairə və sairə....”

Xülasə, hirsimdən əsirdim. Şeytana lənət oxuyub evə getdim".

İndi təsəvvür etmək çətin deyil ki, İranda belə bir adamın başına öz dili ucundan nə kimi oyunlar gələ bilərdi. Bu mülahizələrə görə mən onun İranı səyahət etməsini məsləhət görməzdim.

Həqiqəti gizlədə bilmərəm, İbrahim bəy sarıdan nigaran qalmışdım. Nəhayət, səkkiz aydan sonra günlərin birində evin nökəri xəbər gətirdi ki, İrana gedən o iki qonaq qayıdıb gəlmişdir. Qaça- qaça qapıya tərəf getdim. İbrahim bəy və Yusif əmi ilə görüşüb öpüşdükdən və xoş-beş elədikdən sonra otağa gəldik. Dedim:

“Qardaşım, sizdən çox nigaran idim. Qaldığınız yerin ünvanını bilsəydim, teleqram vasitəsilə əhvalınızı soruşardım. Allaha şükür, sağ-salamat qayıdıbsınız. Ümid edirəm yollarda və gəmidə əziyyətə düşməmisiniz?”

Dedi:

“Xeyr, Trabzon yaxınlığında bir az külək qalxıb dənizi təlatümə gətirdi, ancaq tez qurtardı.” “Hansı gəmi ilə gəldiniz,” -- deyə soruşdum.

“Rus gəmisi ilə.”

“Yaxşı, indi kefin necədir?”

“Sizin duanızın xeyir-bərəkətindən yaxşıdır.”

“Bəs bu uzun səfəri atınan, qatırnan necə başa vurdunuz?”

“Bir təhər başa vurduq.”

“Səfərə çıxmaqdan qabaq öz niyyətini nə üçün mənə bildirmədin?”

“Vallah, əslinə baxsan, əvvəl heç belə bir səfərin əzmində deyildim. Yola çıxmaqdan iki-üç gün əvvəl belə bir səyahət fikrinə düşdüm. Buna da səbəbkar şirazlı Ağa Əhməd oldu. Gərək ki, siz də Ağa Əhmədi tanıyasınız. Siz Misirə təşrif gətirən vaxt hərdənbir bizim evə gələrdi.

“Bəli, bəli, yadımdadır,” -- dedim.

İbrahim bəy sözünü davam etdirdi:

“Haman şəxs atasının illik sədaqətli xidmətləri müqabilində ildə Tehrandan yüz iyirmi tümən təqaüd alardı. Lakin on ilə yaxın idi ki, əlinə bir şey çatmırdı. Yazıq kişi məsələni ayırd etmək üçün Tehrana getməli olur. Orada məlum olur ki, təqaüd hər il öz qaydası ilə göndərilir. Ancaq özünü iranlıların ölüsü və dirisinin qəyyumu hesab edən İstambul səfiri onu bütünlüklə içəri salır. Özü də nə sorğu-sualdan qorxur, nə də bir adamdan xəcalət çəkir. Həmin səfir yalnız onu deyil, İstambulda və onun ətrafında olan bütün iranlıların malını hər gün ələ keçirib, heç nədən vahimə etmədən yiyələnir. Əlqərəz, o biçarə uzun-uzadı yolun zəhmət-əziyyətini, səfər məşəqqətini çəkdikdən sonra təzədən Misirə qayıdır. Siz ki, mənim xasiyyətimə bələdsiniz. Bu kişinin İrandan gəlməsini eşidən kimi görüşünə getdim. Tehranın və İranın vəziyyətini soruşdum. Nə kimi xoş xəbərlər varındır?” -- dedim.

“Heç nə yoxdur,” -- dedi.

Dedim:

“Padşahlığın vəziyyətini, nazirlərin ölkəni necə idarə etdiklərini soruşuram.”

"Heç nə yoxdur,” -- deyə yenə də cavab verdi.

Ölkənin idarə olunması vəziyyətini, qoşunun nizam-intizamını soruşdum. Yenə də əvvəlki kimi dedi:

“Ərz elədim ki, heç bir şey yoxdur.”

“Qəribə adamsan,” -- dedim. -- “Məgər bu ölkədə hərbi nazir, daxili işlər nazirliyi, xarici işlər nazirliyi, maarif, maliyyə, milli gəlir, kənd təsərrüfatı, ticarət nazirlikləri yoxdur?”

“Bunların hamısının adı var,” -- dedi. -- “Qulluqçuları və katibləri də vardır. Hətta suda çürümüş iki hərb gəmisi üçün hərbi dəniz donanması naziri və nazirliyi də düzəldiblər! Elə yalnız bununla ölçə bilərsən ki, başqa nazirliklərin vəziyyəti necədir.”

Doğrusu, bu kişinin yava-yava sözləri və hədyanları məni lap pərt elədi. Evə qayıtdım. Bütün gecəni düşünürdüm: "Nə etmək lazımdır? Vətən haqqında deyilən bu sözlərin gərək həqiqəti olmasın. İndi ki, mərhum atam səyahət etmək icazəsi veribdir, insafdan uzaqdır ki, iki-üç dəfə Avropa ölkələrini gəzdiyim halda bircə dəfə də vətəni ziyarət etməyim. Yaxşısı budur ki, müqəddəs Məşhədi ziyarət etmək niyyəti ilə səfərə çıxım. Belə olduqda vətənin sair yerlərini, ələlxüsus paytaxtı da səyahət etmiş olaram. Əgər qalmağım üçün oranı münasib görsəm Misirə qayıdıb bütün əmlakımı sataram, ailəliklə oraya gedib, ticarət və ya ziyarətlə keçinərək, ömrümün qalan hissəsini vətənin pak və müqəddəs torpağında başa vuraram". Buna görə də haman gün Yusif əmiyə dedim ki, səfərə çıxmaq tədarükünü gör, biri gün müqəddəs Məşhədi ziyarət etmək və İranı səyahət etmək niyyəti ilə yola düşəcəyik. Buna görə də səkkiz ay bundan qabaq sizin evə gəlib, neçə gün qalandan sonra səfərimizi davam etdirdik. İndi artıq qayıtmışıq, Misirə getmək əzmindəyik.

Dedim:

“Çox gözəl, nə gördünüz? Hökumətin, məmləkətin vəziyyəti necə idi?”

Dərindən bir ah çəkib dedi:

“Nə siz soruşun, nə də mən deyim. Kaş heç o tərəflərə getməyəydim, bu qədər fəlakəti görməyəydim, vətəni yad edərkən aldığım o zövq əvvəlki kimi qalaydı, onun ləzzətli xatirəsilə yaşayaydım!”

Dedim:

“Mən bilirdim ki, sən bu səfərdən razı qayıtmayacaqsan. İndi olan olub, keçən keçib, zərər yoxdur, gördüklərini mənə desən dərdinə şərik olaram.”

“Hər nə görmüşəm, başıma nə gəlibdirsə, hamısını yazmışam. Sabah öz səyahətnaməmi sizə təqdim edərəm. Özünüzün oxumağınız yaxşıdır; çünki məndə onları söyləmək iqtidarı yoxdur. Hərçənd ki, şahidi olduğum əzab-əziyyətləri, fəlakət və bədbəxtlikləri qələmə almaq istəmirdim, lakin mərhum atam vəsiyyət eləmişdi ki, hər hansı ölkəyə qədəm qoyduqda gördüklərimi qeydə alım, ona görə ki, bir gün karıma gələr. Mən də atamın vəsiyyətinə əməl etdim.”

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

Yusif əminin tərcümeyi-halı

این بنده یوسف ابن‌عبدالله مختصراً شرح حال خود را به مطالعه‌کنندگان این کتاب بیان می‌نماید: مسقط‌الرأس [من] دهخوارقان از محال تبریز است. چون عموی بنده در تبریز سکنی داشت، پدرم مرا به تبریز برده در نه سالگی به عم بزرگوار سپرد که به مکتب بگذارد، در سایهٔ او تحصیل علوم دینیه نمایم. هشت سال در دبستان محله خوانده و چهار سال هم در مدرسه در سلک طلاب منسلک بوده صرف و نحو را به اتمام رسانیده، خط نستعلیق را خوب می‌نوشتم. در بیست سالگی، پدر مرحوم را استطاعت مصارف تحصیل بنده نمانده آمده و مرا از مدرسه در خدمت خود به تفلیس برد. یک سال در آن‌جا اقامت نموده، بعد از مرحوم پدر استدعا نمودم که مرا مرخص نماید به اسلامبول روم. اذنم داد. به اسلامبول رسیده با یک نفر همشهری اتفاق ملاقات افتاد.بعد از پرسش حال گفت: «اسلامبول جای آدم بی‌سرمایه نیست. بهتر این است برویم به مصر.»

3 min
İbrahim bəyin əhvalatı

اهل خانه عبارت از ابراهیم و والدهٔ مکرمهٔ او و خواهر کوچک وی که دوازده ساله است (الملقبه به سکینه خانم) و یک دختری که در شش سالگی به نام چرکس خریده‌اند.در عثمانی و عرب این‌جور جاریه گذاردن رسم است که در خردسالگی خریده تربیت می‌نمایند. بعد مثل اولاد به شوهر می‌دهند. بعضی برای خود یا فرزند خود تزویج می‌نمایند. نام اصلی این دختر معلوم نیست ولی خانم بزرگ به این دختر «محبوبه» نام نهاد. این محبوبه زیاد با فهم و فراست، با هوش بود. در اندک زمان تحصیل کمال بسیار کرد. بعد از اکمال درس به مکتب دیگرش نهادند. طباخی و خانه‌داری یاد گرفت. از آن مکتب هم آراسته و پیراسته درآمد. بعد خانم معلمه آورد در خانه علم موسیقی‌اش آموخت - چنانچه در این زمان رسم است از برای خواتین تربیت‌شده این فن تا درجه‌ای لازم و ملزوم واقع شده. محبوبه را از چهارده سالگی خانم آزاد نمود و عنوان خانمی داد و به جمیع اهالی خانه از اولاد و خدام غدغن اکید شد که کسی بی لفظ خانم اسم محبوبه را نیاورد، یا «خانم کوچک» بگویند. معلوم است خیال خانم بزرگ از این ترتیبات آن بود که او را تزویج به ابراهیم‌بیگ نماید. چه در مصر کمتر وجیهه‌ای [مانند او] یافت می‌شد بلکه نادرة‌الامثال بود؛ و اگر محبوبه خانم را به زوجیت دیگری می‌دادند، لایق همسری شاهزادگان بزرگ بود.

3 min
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi

چنانچه در سیاحتنامه نگارش یافت، شب ساعت سه در خانهٔ میزبان محترم ما در میان ابراهیم‌بیگ و یک نفر ملا مباحثه و مجادله به وقوع پیوست و کلاه ابراهیم‌بیگ به لامپا برخورد، لامپا شکست و خانه آتش گرفت. از کوشش و سعی بسیار، اطفای نایرهٔ خانمان‌سوز دست داد؛ ملا نیم‌سوخته خود را بیرون انداخت. اما به وجود ابراهیم‌بیگ از آتش آسیبی نرسیده با چند نفر او را بیرون کشیدیم. هیاهو به همسایگان سرایت کرده خلق انبوه و پلیس جمع شد. بعد از ساعتی دو دسته از طولومبه‌چیان [تلمبه‌چیان] محله رسیدند ولی از «یانقون» با حریق اثری نمانده بود.این کیفیت حریق در اسلامبول خیلی نقل دارد. اگر در یک محله یانقون (یا حریق خانمان‌سوزی) واقع شود، بعد از نیم ساعت تمام اهل اسلامبول خبردار می‌شوند که در کجا یانقون به هم رسیده. هر کس در آن محله خانهٔ اقربا و دوست و آشنا داشته باشد، سواره و پیاده به آن طرف دوان و هجوم‌آور می‌شود. و قانون یانقون بدین قرار است: در اسلامبول در چند جا مناره بلند - که «قلهٔ یانقون» می‌نامند - ساخته شده، شب و روز دیده‌بان [و] موکل، به هر طرف نگران هستند. قراول به محض دیدن علامت یانقون - نسبت به هر محله و سرزمین نشان مخصوص دارد - می‌کشد. فی‌الفور هفت تیر توپ انداخته می‌شود. قراول نزدیک قله فریاد می‌کشد: «یانقون وار!» صدای او را قراول کوچهٔ دیگر می‌شنود. آن هم به دستور، در تمام محله فریاد می‌زند «یانقون وار!» در فلان جا و فلان محله. فی‌الفور صدا به صدا وصل شده، اسلامبول - که عبارت از دهنهٔ بحر سیاه تا جزیره‌های بزرگ (بویوک‌آدا) و تقریباً پنج و شش فرسخ می‌باشد - در نیم ساعت تمام نفوس با خبر می‌شوند که حریق در کجا واقع شده و در کدام محل. در شش مرکز آلای [؟] اطفائیه هست که از طرف دولت با علم و مشق مخصوص تعلیم و تربیت یافته‌اند؛ جمیع اسباب و آلات اطفائیه حاضر است؛ منتظر شیپور حاضراش هستند. فوراً اسب‌ها را بسته، محض شنیدن شیپور عراده‌ها راه افتاده، با نظام مخصوص معجلاً خود را به جای حریق می‌رسانند. اولاً چند باب خانه از اطراف حریق منهدم می‌سازند، بعد بنای آب‌پاشی می‌گذارند. سوای این‌ها، در هر محله یک دسته اطفائیه از اهل محله نیز هست و آن‌ها را «طولومبه‌چی» می‌نامند. طولومبهٔ خود را برداشته پای برهنه به تعجیل تمام می‌دوند. هر کس اول رسید پنج لیره و دومی سه لیره انعام دارد؛ باقی بی‌بهره‌اند.

15 min
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 2

روز ششم، تذکره‌جات را صورت داده بلیت کشتی خدیویه گرفتیم. ولی احترام و مهربانی که در خانهٔ میزبان از خود و عیالش دیده‌ایم به توصیف نمی‌آید. پدر و یا خود ابراهیم‌بیگ چه‌قدر خوشبخت بوده که چنین دوست به دست آورده بودند. دوست حقیقی نادر به دست افتد، خصوصاً در این اوان که زمانه قحبه است و مردمانش آشفته به مکر و حیله، صداقت کم، شقاوت بسیار، امانت معدوم، خیانت موجود. از حکیمی پرسیدند: «یار خوب است یا برادر؟» گفت: «برادر خوب است اگر یار باشد.» بدیهی است یار صادق بی‌غرض از برادر بهتر است.یوم‌الاحد به مصر تلگراف کردم: «میرزا عباس به خانه خبر ده با کشتی خدیویه عازم هستیم!»

20 min

Poems by other poets