باری، پاسی از شب رفته بود شام خورده بعد از آن گفتم: «برادر شما از راه رسیده‌اید دیگر زودتر استراحت کنید تا از رنج راه بیاسایید.»

«خداوند شما را راحتی بدهد!» گفته رفتیم و خوابیدیم.

صبح برخاسته نماز خوانده چای خوردیم. ابراهیم‌بیگ گفت: «یوسف‌عمو! برخیز پیراهن و زیرجامه‌ای حاضر کن تا رخت عوض کرده به حمام برویم. می‌دانید که من هفت ماه است حمام ندیده‌ام.»

یوسف‌عمو جامه‌دان را باز کرد که جامه بردارد. گفت: «اول، روزنامهٔ سیاحت مرا بده!» دفتری از او گرفته به من داد و گفت: «این است سیاحت‌نامهٔ من! هر چه دیده‌ام بدون کم و زیاد در این‌جا نوشته‌ام. هر گاه فرصت دارید تا برگشتن ما از حمام بخوانید.»

من هم گرفتم. چون می‌دانم که مطالعه‌کنندگان به انتظار مندرجات سیاحت‌نامه‌اند، لهذا صورت آن را ذیلاً می‌نویسم.

در هجدهم فلان ماه به عزم زیارت مشهد مقدس و سیاحت ایران، با یوسف‌عمو، معلم این بنده که در حقیقت به جای عمو و بلکه پدر من است، دو ساعت از روز گذشته، از مصر، در نخستین موقع شمندوفر [راه‌آهن] به جانب «بندر بر مصر» به راه افتادیم. همان روز دو ساعت به غروب مانده بدان‌جا وارد شدیم. آن شب را در شهر مذکور گذرانیده، فردایش در ساعت چهار زوالی، با وابور پرنس عباس نام خدیوی، از موقع اول بلیت گرفته به طرف اسلامبول حرکت کردیم. هوا خیلی خوب، همه روز را در صفحهٔ کشتی به تماشا به سر بردم. ولی هیچ مصاحب نداشتم. به خیال خود بودم. در ظرف دو شبانه‌روز وارد اسلامبول شدیم. در راه به جز از «قلعهٔ سلطانیه» که مدخل بوغاز اسلامبول است – در هیچ جا توقف نشد. این قلعهٔ سلطانیه دارای استحکام بسیار بزرگی است که موافق فن ساخته شده. می‌گویند یک هزار عراده توپ در نقاط متعدده آن تعبیه کرده‌اند. بی‌اذن و اجازهٔ مستحفظین عبور هیچ کشتی از آن‌جا ممکن نیست. کسانی که خود آن‌جا را دیده‌اند قول مرا تصدیق خواهند نمود. کشتی ما نیز پس از استحصال اذن و اجازه به راه افتاده وارد اسلامبول شدیم. چون وابور قدری از اسکله دور می‌ایستد لهذا با قایق – که همیشه در اطراف کشتی‌های تازه‌وارد بی‌حساب جمع می‌شوند – ما را با اشیای خود به گمرک درآوردند. پس از معاینهٔ اشیاء، از آن‌جا یکسر به خانهٔ «فلانی» – یعنی خانهٔ بنده، نگارندهٔ این سیاحت‌نامه – رفته منزل نمودیم. با این‌که صاحب خانه – که دوست عزیز من است – در اسلامبول نبود، در خانه گماشتگانش در نهایت احترام از ما پذیرایی نموده دقیقه‌ای از مراسم مهمان‌نوازی را فرو نگذاشتند.

در حقیقت آن‌قدر احترام کردند که مایهٔ شرمساری گردید. هر چندکه خانه را مثل خانهٔ خود می‌دانم ولی نبودن صاحب‌خانه بیشتر سبب خجلت شد. روز چهارم بلیت خودمان را در گونسلخانه [کنسولخانه]‌های ایران و روس قول کشیده، با وابور نمسه، باز در موقع اول عازم سمت باطوم شده، روز پنجم حرکت بدان‌جا وارد گشتیم.

مأمورین گمرک روس آمده اشیاء را معاینه کردند. بلیت‌ها را هم در کشتی قول کشیدند. بیرون شدیم. در اسکله انبوهی از ایرانیان را دیدم، اما در نهایت پریشانی، لباس همه کهنه و صدپاره، رنگ رویشان زرد و ضعیف. از این حالت آنان متحیر و متأسف شدم. در آن اثنا، جمعی از آنان نیز اطراف ما را گرفتند که «آقا ما قهوه‌خانهٔ خوب داریم جا و منزل هم هست.» خواستند اشیاء ما را بردارند یکی از آن میان به ما اشاره کرد که «نروید!» یوسف‌عمو را به طرفی کشیده آهسته به گوشش گفت که «مبادا به قهوه‌خانهٔ اینان بروید، همه لوطی و مردمان دزد و دغل‌اند. بهتر این است که به مهمان‌خانهٔ «ایمپریال» نام که در این نزدیکی است رفته منزل کنید. هر چند که شبی یک دو منات بیشتر خرج می‌شود اما از هر گزند آسوده می‌شوید.» یوسف‌عمو به حمال گفت: «به هرتل [هتل] ایمپریال خواهیم رفت.» در آن‌جا یک اتاق برای هر شبی به دو منات اجاره کرده شب را خوابیدیم. سحرگاهان بیرون آمده به یک نفر هم‌شهری رسیده پرسیدیم: «ماشین کی به تفلیس حرکت می‌کند؟»

گفت: «یکی حالا، دیگری شب.»

دیدیم که بدین ماشین نمی‌رسیم گفتیم بهتر، تا شام در شهر هم گردشی می‌کنیم.

از نام و مملکت آن هم‌شهری پرسیدیم. گفت: «نامم علی و خود لنکرانی هستم.» او هم پرسید: «از کجا تشریف می‌آورید؟»

گفتم: «از مصر.»

گفت: «من هم چندی در مصر بوده‌ام.» از بعض کسان احوال‌پرسی کرد.

گفتم: «عجب است که در این مملکت به هر طرف می‌نگرم ایرانی است ولی همه پریشان و پژمرده و بیکار. معلوم می‌شود که همه بی‌چیزند!»

گفت: «بلی، هم‌شهری در این‌جا بسیار است. چون امروز یکشنبه و کارها تعطیل است، از آن جهت در این‌جا جمع شده‌اند. فردا بسیاری پی کار می‌روند.»

گفتم: «چه کار دارند؟»

گفت: «همه فعله و حمال... مگر چهل پنجاه نفر میوه‌فروش و آشپز و دست‌فروش‌اند. مابقی سرگردان و محتاج قوت لایموت.»

گفتم: «مگر چه‌قدر هستند؟»

گفت: «چهار پنج هزار باید باشند.»

با خود گفتم: «سبحان‌الله در این شهر کوچک، چهار پنج هزار نفر ایرانی، آن هم بدین وضع و حالت پریشانی؟»

گفت: «آقا جان چه می‌فرمایید؟ تمامی شهرها و قصبه‌ها حتی دهات قفقاز پر از این قبیل ایرانیان است. نسبت به سایر جاها در این‌جا بسیار کم است.»

گفتم: «دولت ایران چرا این‌ها را رخصت جلای وطن می‌دهد؟»

گفت: «خدا پدرت را بیامرزد! از قیامت خبری می‌شنوی دستی از دور بر آتش داری. اولاً در ایران امنیت نیست، کار نیست، نان نیست، بیچارگان چه کنند؟ بعضی از تعدی حکام، برخی از ظلم بیگلربیگی و داروغه و کدخدا؛ این ناکسان در هر کس بویی برند که پنج شاهی پول دارد، به هزار گونه اسباب‌چینی بر او می‌تازند. به یکی می‌گویند که برادرت سرباز بوده از فوج گریخته؛ به دیگری می‌آویزند که پسرعمویت چندی قبل شراب خورده یا یکی از خویشان تو قمار کرده است؛ حتی همسایه را در عوض گناه ناکرده همسایه گرفته حبس و جریمه می‌کنند. اگر به هیچ‌کدام از این‌ها کاری نساختند آن‌گاه بر خودش هزار گونه تهمت و افترا می‌بندند. این است که مردم جلای وطن کرده ممالک روم و روس و هندوستان را پر کرده‌اند. آن‌جاها نیز از دست سفرا و قونسول‌ها و بستگان و جیفه‌خوار ایشان آسوده نیستند. این بیچارگان پابرهنه را که در این‌جا می‌بینی همه‌روزه صبح تا شام در زیر تابش آفتاب فعلگی و گل‌کشی می‌کنند. در حالی که کافران را بر حال آنان رحم می‌آید، این سفرا و قونسول‌ها و مأمورین بی‌جیره و مواجب ایشان در نهایت بی‌رحمی اینان را لخت می‌کنند و از هر یکی چهار منات همه‌ساله به عنوان پول تذکره می‌گیرند. از قراری که شنیدم در اسلامبول و سایر ممالک روم نیز تعدیات بر ایرانی خیلی بیش از این‌هاست. تمامی مخارج سفارت را باید قونسول‌خانه بدهد. یعنی اجاره است. قونسول‌ها به جز از این وظیفه‌ای ندارند. هر گاه یکی از این فعله‌ها مرد، اگر چیزی دارد اول کسی که در جنازه‌اش حاضر است مأمورین قونسل‌خانه است که خود را وارث شرعی و عرفی می‌دانند. اگر چیزی ندارد سه روز هم جنازه زمین بماند ابداً از آن طرف نمی‌گذرند. باید باز خود این مزدوران بدبخت پول جمع کرده مرده را دفن کنند. امروز چهل پنجاه نفر ایرانی بی‌گناه در همین باطوم محبوس‌اند. قونسول ابداً در این باب سؤال و جوابی نمی‌کند. اگر بکند هم روس‌ها به سخنش گوش نمی‌دهند. می‌گویند مبلغی رشوت گرفته می‌خواهد او را خلاص کند. زیرا که از رفتار آنان با رعیت به خوبی آگاه‌اند. می‌دانند که گذران ایشان و بالاتر از ایشان هم بسته به وجود این مشتی رعیت بی‌سر و سامان است. اینان که مکلف به حفظ حقوق رعیت‌اند، خود ایشان را می‌چاپند. با این حال، از بیگانه چه توقع توان داشت؟»

گفتم: «دولت ایران از حرکات اینان نباید خبردار باشد. باید خودشان عریضه بدهند و از متعدیان شکایت کنند.»

گفت: «به خدای! بهتر از من می‌داند. در صورتی که دولت به مأمورین خارجه مواجب ندهد و بلکه مبالغ معتنابهی هم دستی بگیرد، البته نمی‌تواند از او مؤاخذه کند که چرا چنین و چنان کردی. از این قونسول‌ها که در ممالک روم و روس می‌بینی بالادست آنان از هر کدام دو هزار سه هزار منات گرفته به این جاها فرستاده‌اند. اینان نیز باید در ظرف یک سال پنج شش مقابل آن را که داده‌اند به زور و جبر از رعیت بیچاره بگیرند.»

باری، این نخستین اندوه بود که در باطوم بر من مستولی شده دلم تنگ گردید. هی آه بود که بی‌اختیار از دلم سر می‌زد. هر چه گردش کردیم از فرط بیخودی ندانستم. خاطرم خیلی مشوش بود. تا این‌که شب و زمان حرکت ماشین رسید. دو بلیت از درجهٔ اول تا تفلیس هر یکی به چهارده منات گرفته یک منات هم به عنوان انعام به علی دادیم و او را خداحافظ گفته راه افتادیم. نصف راه را همان شب طی کرده سحرگاهان در عرض راه دیدم در چند نقطه کوه‌های بسیار بزرگ را شکافته‌اند. ماشین تا مسافتی از زیر زمین طی مراحل می‌نمود. و پیش خود حساب می‌کردم که این بنی‌نوع بشر چه نسخهٔ کبری است که از یک طرف سینهٔ کوه‌های بدین عظمت را تا ده فرسنگ شکافته، از طرف دیگر شهری را به یک پارچه آهن بسته از دل آن کوه در ظرف چند دقیقه به آن طرف نقل می‌دهد! متحیر بودم. وقتی که به هوش آمدم دیدم با خود می‌گویم: «همم الرجال تقلع الجبال.»

باری، در واغون [واگن] یک نفر ارمنی هم بود به او گفتم: «علم هندسه عجب کارها می‌کند. کندن این کوه‌های سنگین و گذراندن این ماشین از میان آن خیلی هنر و مستلزم مخارج بی‌حساب است.»

گفت: «بلی، بسیار هنر است و مایهٔ زیادی هم گذاشته‌اند. ولی پارسال دولت از همین رشتهٔ راه‌آهن خرج در رفته شانزده میلیون منات منفعت برداشت و گذشته از آن این جاها را که می‌بینی پیش‌تر همه وادی لم‌یزرع و خالی از سکنه بود که دیو از این طرف‌ها به لاحول می‌گذشت. امروز از برکت همین نفت سیاه بادکوبه چندین میلیون منات همه‌ساله از ممالک خارجه بدین مملکت پول ریخته می‌شود. این است که می‌بینی در هر چند قدم قصبه و دهکده آبادی هست. در خاک ایران شما نیز امثال این معادن و سرچشمه‌های منافع بسیار است. اما از غفلت دولت و تنبلی ملت به اخراج آن گنج‌های بی‌پایان که در دل خاک مملکت شما نهفته است نمی‌پردازید. این است که هم‌شهریان شما در نهایت مذلت و خواری به ممالک خارجه ریخته به کارهای پست و مشاغل خسیسه مانند فعلگی و حمالی و گل‌کشی اشتغال می‌ورزند و انجام کار بسیاری از آنان نیز به ذل گدایی و سؤال می‌کشد.»

راستی، سخنان شماتت‌آمیز این پدرسوخته چون تیر بر دلم نشست. چه بکنم؟ دعوا نمی‌توان کرد. ناچار برخاسته به آخرین گوشهٔ واغون رفته از شدت دلتنگی خوابیدم. وقتی دیدم که یوسف‌عمو از خوابم بیدار می‌کند که «برخیز تماشا کن! تفلیس نمایان است.» برخاستم. چندان نگذشت که ماشین از حرکت ایستاد. معلوم شد که رسیدیم.

از واغون بیرون آمده اسباب را حمال برداشته به کالسکه‌ای گذاشت. گفتم: «به مهمان‌خانهٔ «لندن» خواهیم رفت.» چون که علی لنکرانی در باطوم سپرده بود در آن‌جا منزل نماییم. پس از وصول به مهمان‌خانهٔ مذکور هر شبش را چهار منات اتاقی گرفتیم. بعد از شست‌وشوی سر و صورت، به یوسف‌عمو گفتم: «برویم بیرون بلکه یک آشپز ایرانی پیدا کرده چیزی بخوریم.» رفتیم در محلهٔ مشهور به «شیطانه‌بازار» چند باب آشپزخانه در آن‌جا دیدم که همه کثیف و ظروف مسین تماماً سیاه، دکان‌ها بدبوی. آخرالامر به یک دکان چلوپزی رسیده ناچار داخل شدیم. چلوکباب خواسته با دست خوردیم. از نظافت و سلیقه اثری نبود. پس از طعام به گردش شهر مشغول شده وضع ایرانیان این‌جا را خیلی پریشان‌تر از باطوم یافتیم. همگی در عمارت‌ها به مزدوری و گل‌کشی و در کوچه‌ها در عملیات سنگ‌فرشی اشتغال داشتند. دلم از دیدن حالت پریشان و زحمات طاقت‌فرسای همه‌روزهٔ آنان – که ناچار از تحمل بودند – خون شد. خلاصه، در این مملکت‌ها همه کارهای پست و پرزحمت به عهدهٔ ایرانیان بدبخت است.

از یک نفر هم‌شهری که در گذرگاه راست آمد – پرسیدیم: «در این‌جا تجار ایرانی نیست؟»

گفت: «چرا! در کاروانسراهای «خلنوف»، «بارون بگوف» و غیره خیلی هستند.»

سمت آن کاروانسراها را سراغ گرفته بدان طرف روانه شدیم. وقتی که داخل کاروانسرا گشتیم به دقت به هر سوی نگران بودم، دیدم جمعی در مغازه‌ها هر یک به اطراف خودشان چند توپ قناویز، و چیت همدان و بروجرد و قدک یزد و کرباس نایین چیده نشسته‌اند. در این اثنا دیدم یکی مرا به نام صدا کرده می‌گوید: «ابراهیم‌بیگ! ابراهیم‌بیگ!»

ایستادم. پیش دویده سلام کرد. جواب دادم.

گفت: «یقین است که مرا نمی‌شناسی؟»

گفتم: «آشنا به نظرم می‌آید، ولی درست در خاطرم نیست که در کجا به خدمت شما رسیده‌ام.»

گفت: «در مصر. چند سال پیش در مراجعت از زیارت مکهٔ معظمه به مصر آمدیم. در تجارت‌خانهٔ حاجی‌میرزا محمدرفیع مشگی شرف ملاقات شما دست داد. شب را نیز در خانهٔ ایشان مهمان بودیم.»

گفتم: «دور نیست.»

ما را به دکان خود برد. در اثنای صحبت گفتم: «در این‌جا ایرانی خیلی بسیار به نظر می‌آید. ماشاءالله به هر سوی نگاه می‌کنم هم‌شهری است.»

گفت: «بلی، بسیارند.»

گفتم: «چه‌قدر می‌شود؟»

گفت: «در خطهٔ قفقاز قریب به شصت هزار نفر می‌گویند.»

گفتم: «سبب جلای وطن و اختیار غربت نمودن اینان چیست که این‌قدرها به خاک خارجه ریخته متحمل این‌گونه خواری و زحمت‌اند؟»

گفت: «از کم‌درآمدی مملکت ایران و بیکاری مردم و تعدی زیردستان در حق زیردستان و بی‌صاحبی رعیت که اینان را به خاطر یک تومان پول تذکره بی‌سؤال و جواب به ممالک خارجه سر می‌دهند، و کسی نمی‌پرسد که به کجا می‌روی و چه کار داری. این است که در قصبه‌ها و دهات حوالی دور و نزدیک سرحدات، در قبرستان‌ها و سنگ قبور کم‌تر نام مرد دیده می‌شود، همه نام زن است گویی شهر زنان است!»

گفتم: «کاسب دیگر نیست، اینان همه فعله‌اند؟»

جواب داد: «کاش همه فعله بودندی. غالباً دزدی و کیسه‌بری هم می‌کنند و از این قبیل هزار گونه رسوایی بار می‌آورند که خجالت آن‌ها را ما می‌کشیم.»

گفتم: «پس قونسل چه می‌کند و چه می‌گوید؟»

گفت: «خدا پدرت را بیامرزد! قونسل به غیر از گرفتن چهار منات پول تذکره و چند مقابل آن به نام رشوت و جریمه کار دیگری ندارد. اگر یکی هم بمیرد و چیزی داشته باشد آن هم مال قونسل است.»

گفتم: «پول تذکرهٔ این شصت هزار را که به مبالغ گزاف سر می‌زند دولت می‌برد؟»

گفت: «دولت چه خبر دارد؟ نیم‌شاهی آن به دولت نمی‌رسد. مگر آن‌چه روز اول به نام تعارف از قونسل گرفته‌اند، گویا آن را هم وزرا و سفرا می‌برند. آن‌چه به دولت می‌رسد همانا وزر و وبال این‌هاست. هر قونسلی در هر جا که دلش خواست هی تذکره است [که] چاپ کرده می‌فروشند. حال به ایرانی هم قناعت نکرده هر دزد و دغل و بی‌سرویایی از تبعهٔ خارجه هم بخواهد یکی دو منات زیاد گرفته تذکره می‌دهند. آن هم رفته به نام ایرانی انواع خبائث و جنایت را ارتکاب می‌کند، وقتی که به دست حکومت روس افتاد به اندک تفتیش و تجسس معلوم می‌شود که تذکرهٔ او ساخته [ساختگی] است. آن‌وقت را باید ملاحظه کرد از شئون دولت در انظار بیگانه تا چه پایه می‌کاهد. و آن قونسل را در نظر آنان چه وقع و مکانتی باقی می‌ماند!»

چون رشتهٔ صحبت بدین نقطهٔ ناگوار کشید، دیدم همه غم‌انگیز و ملالت‌خیز است. دلم تپیدن گرفت. ناچار طی آن طومار کرده، سر سخن را به طرف تجارت و داد و ستد برگردانیده پرسیدم: «داد و ستد شما چه‌طور است؟ چه مال و متاع از وطن می‌آورید؟»

گفت: «همین چیت همدان، بروجرد و قناویز میلان و تبریز است. این‌ها نیز نسبت به سال‌های پیش خیلی کساد و بی‌رونق شده است. پیش‌تر همه‌ساله از این امتعه چندین هزار بار بدین صفحات آورده می‌فروختیم. ولی امروز به قدر درصدی یکی زمان‌های پیش به خرج نمی‌رود؛ بس که تقلب در کار نموده از رنگ و تار متاع دزدیدند و روکار و میان‌کار کردند و رنگ‌های قلابی به کار بردند، مشتریان دیگر رغبت نمی‌کنند. چندی نمی‌گذرد که این‌ها نیز بالمره منسوخ و منقرض می‌شود. آن‌گاه باید ما از منسوجات ابریشمی مسکو به ایران بفرستیم. من خود در ظرف این اندک مدت تجارت از روسیان بسیار کسان دیده و می‌شناسم که در ظرف چند سال با قلیل سرمایه‌ای دستگاه شعربافی بر پا کرده بودند، حالا از برکت درستکاری هر کدام صاحب میلیون شده‌اند. و بالعکس خیلی از ایرانیان را نیز می‌دانم که هر کدام با تنخواه معتنابه به این‌جا آمده‌اند و پس ز ده بیست سال زحمت کارشان به افلاس کشیده است. چون‌که منافع ملیه و عمومی را ابداً در نظر نداریم. متاع مملکت را به امید منفعت موقت و دو روزی خود قلب می‌کنیم و نمی‌دانیم که بار کج به منزل نمی‌رسد. چندی نمی‌گذرد که آن متاع به سبب تقلب‌کاری از نظر افتاده بالمره منسوخ می‌شود. آن‌وقت ضررش به تمامی اهل وطن می‌رسد. حالا در تفلیس – چنان‌که گفته شد – بسیاری از امتعهٔ ایران بالمره منقرض گشته، به سبب آن در میان ایرانیان کسی که صاحب ده هزار تومان مایه باشد کم‌تر یافت می‌شود. همه کلاه تقی به سر نقی است، سبب عمدهٔ این حالات ناگوار نیز غفلت حکومت و معتاد شدن مأمورین به رشوت است که هیچ حکمی از شومی این دو کلمهٔ نحس که مایهٔ خرابی آن مملکت بزرگ است باز نمی‌گیرد.»

باری، دیدم زیاده بر این طاقت شنیدن امثال این سخنان را ندارم پرسیدم: «ماشین بادکوبه کی حرکت می‌کند؟»

گفت: «اول شب. ولی شما را نخواهم گذاشت که بروید.»

خیلی اصرار نمود، عذر خواسته گفتم: «سایهٔ شما کم نباشد! باید برویم.»

خداحافظ گفته یکسر به مهمان‌خانه آمدیم.

اگرچه تفلیس از شهرهای بزرگ و دیدنی است ولی از این صحبت‌ها چنان آزرده‌خاطرم که جهان در نظرم نیست. قدری خوابیدم. نزدیک به زمان حرکت ماشین برخاسته حساب مهمان‌خانه را دادم، بلد گرفته به راه افتادیم. در اثنای راه همهٔ خیالم پریشان این ملت آواره از خانمان، که با بدترین وضع مذلت در غربت پراکنده شده‌اند، مشغول بود. هی سیغار کشیده، هی آه جان‌کاه می‌زدم. بالاخره از فرط تأثر با خود گفتم: «بعد از این باید تجسس وضع وطن و حالت هم‌وطنان و نوشتن مشهودات خود درگذرم، که همه کدورت‌انگیز و اندوه‌خیز است.» باز وصیت پدر مرحوم دامن‌گیر شد. فردا هنگام عصر تنگ، وارد بادکوبه شده یکسر رفتیم به مهمان‌خانهٔ قفقاز نام. کرایهٔ اتاق این مهمان‌خانه ارزان و روزی عبارت از یک منات است ولی خیلی کثیف و خدمتکارانش بی‌تربیت بودند. چون زیاده از دو شب ماندنی نبودیم نخواستم عوض کنیم. اکثر ساکنانش مسلمان است. هر کس در منزل خود کباب و طعام برای خود می‌پزد. بعضی از آنان غلیان تریاک هم می‌کشیدند.

به یوسف‌عمو گفتم: «قدری بیرون برویم، هم گردش می‌کنیم و هم از بوی بد و ناگوار این تریاک بی‌پیر خلاص می‌شویم.» بیرون شدیم.

یکی از خدمتکاران گفت: «مشهدی هرگاه چیزی، یعنی نقد و اشیای گران‌بهایی، دارید این‌جا نگذارید. اگر دزد برد ما ضامن نیستیم.»

گفتم: «کلید منزل در جیب ماست.»

گفت: «کلید، ملید نمی‌دانم. من خبر دادم و السلام.»

Gecədən xeyli keçmişdi. Çörək yedik, sonra dedim:

“Qardaş, yoldan gəlmisiniz, yəqin ki, yorğunsunuz, nə qədər tez dincəlsəniz bir o qədər yaxşıdır. Buyurun dincəlin, sizə yaxşı istirahət etməyi arzulayıram.”

Gedib yatdım. Səhər durub namazdan sonra çay içdik. İbrahim bəy üzünü Yusif əmiyə tutub dedi:

“Yusif əmi, dur tuman-köynəyimizi götürüb hamama gedək. Bilirsiniz, yeddi aydır ki, hamam üzü görməmişəm.”

Yusif əmi alt paltarı götürmək üçün çamadanı açdı. İbrahim bəy ona:

“Əvvəlcə mənim yol qeydlərimi ver,” -- dedi.

Ondan bir dəftər alıb mənə verdi və əlavə etdi:

“Budur, mənim səyahətnaməmdir. Hər nə görmüşəm, artılıb-əksiltmədən burada qeydə almışam. Əgər vaxtınız varsa, biz hamamdan qayıdanadək oxuyun.”

Mən İbrahim bəyin səyahətnaməsini aldım. Bilirəm ki, oxucular səyahətnamənin məzmunu ilə tanış olmaq intizarındadırlar, buna görə də onun üzünü aşağıda yazıram.

SƏYAHƏTNAMƏNİN MƏTNİ.

Filan ayın on səkkizində müqəddəs Məşhəd şəhərini ziyarət və İranı səyahət etmək əzmi ilə həqiqətdə mənim əmim və hətta atam hesab olunan müəllimim Yusif əmi ilə gün doğandan iki saat keçmiş dəmiryol qatarının birinci dərəcəli vaqonunda Qahirədən "Misir torpağının limanına"[2] doğru yola düşdük. Həmin günün batmasına iki saat qalmış oraya çatdıq. O gecəni həmin şəhərdə qaldıq. Sabahı gün günortadan dörd saat keçmiş "Prins Abbas" adlı gəmiyə birinci dərəcəli yerə bilet alıb İstambula tərəf hərəkət etdik.

Hava olduqca gözəl idi. Bütün günü gəminin göyərtisində seyrə daldım. Lakin heç bir müsahibim yox idi, öz xəyallarıma dalmışdım. İki gecə-gündüz ərzində İstambula çatdıq. Yolda İstambul boğazının girəcəyində vaqe olmuş Sultaniyyə qalasından başqa heç bir yerdə dayanmadıq. Sultaniyyə qalasının hərbi fənnə uyğun şəkildə qayrılmış çox böyük istehkamı vardır. Deyildiyinə görə, onun müxtəlif yerlərində minə qədər top qoyulubdur. Qarovulçuların izni olmadan heç bir gəmi oradan keçə bilməz. Oranı görən adamlar mənim bu sözlərimi təsdiq edərlər. Bizim gəmimiz də izin aldıqdan sonra yolunu davam etdirdi, İstambula daxil olduq.

Gəmi körpüdən uzaqda dayandığına görə həmişə limana təzə daxil olmuş gəmilərin ətrafında fırlanan saysız-hesabsız qayıqlardan biri bizi şeylərimizlə bərabər gömrükxanaya gətirdi.

Şeylərimizi yoxladıqdan sonra oradan birbaşa filankəsin (yəni bu səyahətnamənin üzünü köçürənin) evinə gedib orada qaldıq. Mənim əziz dostum olan ev sahibinin İstambulda olmamasına baxmayaraq, onun nökər-külfəti bizi hörmətlə qarşıladılar, qonaqpərvərlik rəsmini lazımınca yerinə yetirdilər. Bizə o dərəcədə hörmət elədilər ki, lap xəcalət çəkdik. Hərçənd ki, dostumun evini öz evim kimi bilirəm, lakin ev sahibinin olmaması bizim daha çox xəcalət çəkməmizə səbəb oldu.

Dördüncü gün öz vəsiqələrimizə İran və rus konsulxanalarında qol çəkdirib, alman gəmisi ilə birinci dərəcəli yerdə Batuma tərəf yola düşdük və beşinci gün oraya çatdıq.

Rus gömrükxanası məmurları gəlib şeylərimizi yoxladılar. Vəsiqələrimizə isə gəminin içində qol çəkdilər. Gəmidən çıxdıq. Körpü üstündə böyük bir dəstə iranlıya rast gəldim. Onların pərişan halı mənə çox pis təsir etdi. Hamısının sifəti saralıb-solmuş, bir dəri, bir sümükdən ibarət olan bədənlərini örtən paltarları cırım-cındır idi. Mən yerimdəcə quruyub qaldım.

Bu əsnada onlardan bir dəstəsi bizim dəstəmizə toplaşdı. Ətəyimizdən tutub hər kəs bir tərəfə çəkir: "Ağa, sizi yaxşı bir qəhvəxanaya aparım, orada mənzil də var" -- deyirdi. İstədilər bizim şeylərimizi götürsünlər. Onların içərisində olanlardan biri bizə işarə edib dedi:

“Getməyin!”

Sonra Yusif əmini bir kənara çəkib pıçıldadı:

“Məbadə bunların qəhvəxanalarına gedəsiniz. Hamısı şarlatan, oğru və lotudur. Yaxşısı budur ki, "İmperial" mehmanxanasına gedəsiniz. Bu yaxınlıqdadır. Orada qalmağınız məsləhətdir.

Doğrudur, gecədə bir-iki manat artıq verməlisiniz, ancaq hər bir təhlükədən asudə olarsınız.” Yusif əmi hambala dedi ki, "İmperial" mehmanxanasına gedəcəyik. Orada gecəsi iki manata bir otaq tutduq. Gecəni yatıb istirahət etdik. Səhər tezdən mehmanxanadan çıxıb, həmvətənlərimizdən birinə rast gəlib, Tiflis maşınının nə vaxt hərəkət edəcəyini ondan soruşduq. O dedi ki, biri indi hərəkət edəcək, biri də axşam. Gördük ki, indikinə çatmarıq. Ona görə də qərara gəldik ki, axşam maşınını gözləyək, həm də şəhəri yaxşı-yaxşı gəzək. O həmvətənimizin adını və vilayətini soruşdum.

“Dedi adım Əlidir, özüm də lənkəranlıyam.”

O da öz növbəsində məndən soruşdu:

“Bəs siz haradan təşrif gətirirsiniz?”

“Misirdən gəlirik,” -- dedim.

“Mən də bir müddət Misirdə olmuşam,” -- dedi.

Hətta bəzi adamların əhvalından xəbər tutdu.

Dedim:

“Qəribədir, burada hara baxırsan iranlıdır. Özü də hamısı pərişan, hamısı fəlakətlə əlbəyaxa! Məlum olur ki, hamısı yoxsuldur.”

“Bəli,” -- dedi. -- “Burada iranlı çoxdur. Bu gün bazar günü olduğuna görə hər yerdə tətildir. Buraya toplaşanların çoxu sabah işdə olar.”

“Nə iş görürlər,” -- deyə soruşdum.

Cavab verdi:

“Hamısı fəhlə və hambaldır. Qırx-əlli nəfəri də tabaqçı, aşpaz və alverçidir. Qalanı avara- sərgərdan, gündəlik çörəyinə möhtac bəndələrdir.”

“Bəyəm nə qədərdilər?”

“Dörd-beş min nəfər olar,” -- dedi.

Öz-özümə dedim: "İlahi, cəlalına çox şükür. Bu kiçik şəhərdə dörd-beş min nəfər iranlı var. Hamısının da vəziyyəti pərişan".

Müsahibim dedi:

“Ağayi-mən, bu nə fərmayişdir? Qafqazın bütün şəhərləri, qəsəbələri, hətta kəndləri bu kimi iranlılarla doludur. Hələ burada başqa yerlərə nisbətən azdır.”

“Bəs İran dövləti bunlara niyə icazə verir ki, vətənlərini tərk etsinlər?”

“Allah atana rəhmət eləsin,” -- dedi. -- “Elə bil o dünyadan gəlmisən. Nə qoymusan, nə axtarırsan? Əvvəla İranda əmin-amanlıq yoxdur, iş yoxdur, çörək yoxdur. Daha bu yazıqlar nə eləsinlər. Bəzisi hakimlərin özbaşınalığından, bir parası bəylərbəyi, darğa və kətxudanın zülmündən baş götürüb qaçıblar. Bu alçaqlar birində beş şahı pul görən kimi o saat min hiylə və bəhanə ilə ona papuş tikirlər. Birinə deyirlər: sənin qardaşın sərbaz idi, qoşundan qaçıbdır. O birinə bənd olurlar ki, əmioğlun neçə vaxt qabaq çaxır içib və ya qohumlarından biri qumar oynayıbdır. Hətta qonşunu tutub qonşusunun etmədiyi günah üstündə cərimə edirlər. Əgər bu bəhanələr onların məqsədini təmin etməsə, onda özünə mnn cür töhmət və iftira atacaqlar. Buna görə də xalq cəlayi-vətən edib, Osmanlı ölkəsinə, Rusiyaya, Hindistana gedir. Bu ölkələrdə də səfirlərin, konsulların, onların haramxor adamlarının əlindən asudə deyillər. Burada gördüyün o yazıq ayaqyalınlar hər gün səhərdən axşamadək günün istisi altında palçıq daşıyır, fəhləlik eləyirlər. Kafərin də onlara rəhmi gəlir. Ancaq bu səfirlər, konsullar və onların maaşsız- donluqsuz nökərləri biçarə iranlıları rəhmsizliklə soyur, hərəsindən ildə dörd min manat təzkirə pulu alırlar. Eşitdiyimə görə, İstambulda və Osmanlı ölkəsinin sair yerlərində iranlılara bundan da çox zülm olunur. Konsullar iranlılardan aldıqları pulun hesabına səfirliyin bütün xərclərini ödəyirlər. Əslində konsulların İran təbəələrini soymaqdan başqa bir vəzifəsi yoxdur. Səfirlər konsulluq rütbəsini bir növ icarəyə verirlər.”

Bu fəhlələrdən biri öldükdə, azdan-çoxdan bir şeyi olarsa, cənazəsinin başında hamıdan əvvəl konsulxana məmurları hazır olur. Onlar özlərini ölünün həqiqi varisi hesab edirlər. Əgər ölən yoxsul olsa, cənazəsi üç günlərlə yerdə qalsa da, o tərəfə dolanan olmaz. Gərək bu bədbəxt muzdur fəhlələrin özləri pul toplayıb, meyidi dəfn etsinlər.

Hal-hazırda həmin Batum şəhərində qırx-əlli nəfər günahsız iranlı zindanda yatır. Konsul bu haqda heç bir məqamdan sorğu-sual etmir, etsə də ruslar onun sözünə etina etməyəcək, deyəcəklər ki, rüşvət aldığın üçün onu buraxdırmaq istəyirsən. Ruslar konsulların öz təbəələri ilə necə rəftar etmələrindən baxəbərdirlər. Həm də bilirlər ki, konsulun, hətta ondan yuxarıda oturanların güzəranı bu bir ovuc əlsiz-ayaqsız rəiyyətdəndir. Rəiyyətin hüququnu qorumalı olan bu cənablar özləri onları çapırlar. Daha belə olduqda əcnəbidən nə gözləmək olar?

Dedim:

“Görünür, İran dövlətinin bunların rəftarından xəbəri yoxdur. Gərək təbəələr özləri ərizə yazıb, zalimlərdən şikayət eləsinlər.”

Dedi:

“Vallah, dövlət məndən də yaxşı bilir, necə yəni bilmir? Bir halda ki, dövlət öz xarici məmurlarına maaş verməyə, əksinə, külli məbləğ də əlindən ala, əlbəttə, onu heç vaxt sorğu- suala çəkib deyə bilməz ki, nə üçün bunu belə elədin, onu elə elədin.”

Osmanlı ölkəsi və Rusiyada gördüyün konsulların hər birindən iki-üç min alıb, bu yerlərə göndəriblər. Bunlar da gərək bircə ilin ərzində verdiklərinin beş-altı bərabərini biçarə rəiyyətin dərisindən çıxarsınlar.

Bəli, bu, ilk kədərli hadisə idi ki, Batumda səyahət zamanı onun şahidi oldum. Ürəyim qəmdən sıxıldı. Hey ah idi ki, bilaixtiyar ürəyimin təkindən çıxırdı. Pərişanlıq üzündən Batumda nə qədər gəzdiyimizi hiss etmədim. Kefim yaman pozulmuşdu. Nəhayət, günü başa çatdırdıq. Qatarın hərəkət vaxtına az qalırdı. Tiflisə getmək üçün iki dənə birinci dərəcəli bilet aldıq. Hər biletin qiyməti on dörd manat oldu. Bir manat da Əliyə ənam verib, onunla vidalaşdıq.

Yolun yarısını gecə ikən keçdik. Səhərə yaxın bir neçə tunelə rast gəldik. Burada uca dağların qəlbini cəsarətlə deşib yol açmışlar. Qatar yerin altından keçirdi. Öz-özümə düşündüm ki, bu bəşər övladı nə böyük qüdrətə malikdir. Bir tərəfdən belə nəhəng dağların bağrını on kilometrlərlə yarır, o biri tərəfdən bir şəhəri bir parça dəmirə bağlayıb, neçə dəqiqənin içində dağın bu tərəfindən o biri tərəfinə keçirir. Bu kimi fikirlərə dalmışdım. Özümə gəldikdə ixtiyarsız olaraq dedim: "İnsanların hümməti dağı yerindən qoparar".

Vaqonumuzda bir erməni də var idi. Ona dedim:

“Həndəsə elmi qəribə möcüzələr eləyir. Bu uca dağların bağrını yarmaq, bu böyüklükdə maşını oradan keçirmək üçün böyük hünər, hədsiz-hesabsız məxaric lazımdır.”

“Bəli, böyük hünərdir,” -- dedi. -- “Çoxlu vəsait də xərc olunubdur. Ancaq keçən il hökumət həmin dəmiryoldan, məxaricindən əlavə, on altı milyon manat mənfəət də götürdü. Bunlardan əlavə, bu gördüyün yerlərin hamısı bir müddət əvvəl əkinsiz çöllər idi, yaşayışdan xəbər yox idi. Div də buradan keçməyə cəsarət etməzdi. İndi Bakının qara neftinin bərəkətindən hər il xaricdən bu ölkəyə neçə milyon manat pul axıb gəlir. Elə bunun üçün də hər neçə addımda abad bir qəsəbə və kənd görürsən. Sizin İran torpağında da bu kimi mədənlər və qazanc mənbələri çoxdur. Amma dövlətin xəbərsizliyindən, millətin tənbəlliyindən ölkənizin torpağında yatmış o tükənməz xəzinələr əl dəyilməmiş qalır. Elə buna görə də sizin həmvilayətlilər zəlil-sərgərdan vəziyyətdə baş götürüb xarici ölkələrə qaçır, orada fəhləlik, hamballıq, palçıq daşımaq kimi alçaq işlərlə başlarını girləyirlər. Onların çoxu bir neçə vaxtdan sonra dilənçi kökünə düşüb, ona- buna əl açmaq məcburiyyətində qalır.”

Doğrusu, bu məzəmmətli sözlər ox kimi ürəyimə sancıldı. Nə eləyim, dava eləmək yeri deyil. Əlacsızlıq üzündən durub vaqonun bir guşəsinə çəkildim. Qüssənin şiddətindən yaxamı qurtarmaq üçün başımı yastığa atıb yatdım. Bir vaxt gördüm ki, Yusif əmi məni yuxudan oyadır:

“Bəy, dur tamaşa elə, Tiflis görünür.”

Durdum. Bir az sonra qatar dayandı. Məlum oldu ki, məqsədə çatmışıq. Qatardan düşdük.

Çamadanlarımızı hambal götürüb faytona qoydu. Faytonçuya dedim bizi "London" mehmanxanasına aparsın. Ona görə ki, Batumda lənkəranlı Əli tapşırmışdı ki, bu mehmanxanaya düşək.

Mehmanxanada gecəsi dörd manata bir otaq tutduq. Əl-üzümüzü yuyub təmizlədikdən sonra Yusif əmiyə dedim ki, çıxaq bazara, bəlkə bir iranlı aşpazı tapıb, bir şey yeyək.

Şəhərə çıxdıq. Məşhur "Şeytanbazar"da bir neçə yeməkxana gördük. Hamısı pinti və iyrənc idi. Hamısının mis qabları qaralmışdı, dükanlardan pis iy gəlirdi. Nəhayət, bir çilovpəz dükanına çatdıq. Əlacsızlıqdan dükana girib çilov-kabab istədik. Gətirdilər. Əlimiznən yedik. Təmizlikdən və səliqədən əsər belə yox idi. Yeməkdən sonra çıxıb şəhəri gəzməyə başladıq. Buradakı iranlıların vəziyyətini Batumdakılardan daha pərişan gördüm. Demək olar ki, hamısı inşaat işlərində işləyir, muzdurluq edir, ya da küçələri daşla fərş etməklə məşğuldurlar. Onların əlacsızlıq üzündən ağır əmək şəraitinə dözmələrini, pərişan halını görməkdən ürəyim qan oldu. Sözün qısası, bu ölkələrdə bütün ağır və alçaq işlər iranlıların öhdəsindədir. Yolda rastlaşdığım bir həmvilayətlidən soruşdum:

“Bəs burada iranlı tacir yoxdur?”

“Nə üçün yoxdur,” -- dedi. -- “Xələtov, Baronbəyov və sair karvansaralarda çoxlu iranlı tacir var.”

O karvansaraların yolunu soruşub, haman səmtə getdik. Karvansaraya daxil olan kimi diqqətlə hər tərəfi nəzərdən keçirməyə başladım. Gördüm bir parası mağazalarda öz ətrafına neçə top qanovuz, Həmədan, Brucird çiti, Yəzd qədəyi, Nain bezi düzüb oturub. Bu vaxt kimsə məni adımla səslədi: "İbrahim bəy! İbrahim bəy!"

Ayaq saxladım. Bir kişi mənə tərəf qaçıb gəldi və salam verdi. Mən onun salamının cavabını verdim.

“Yəqin ki, məni tanımırsan,” -- deyə soruşdu.

“Gözümə şirin gəlirsiniz. Ancaq yaxşı xatırlaya bilmirəm ki, harada sizin qulluğunuzda olmuşam.”

“Misirdə,” -- dedi. -- “Neçə il bundan qabaq müqəddəs Məkkənin ziyarətindən qayıdan baş Qahirəyə gəlmişdim. Hacı Mirzə Məmmədrəfi Müşkinin ticarətxanasında sizinlə görüşmək şərəfi mənə nəsib oldu. Gecəni də onun evində qonaq qaldıq.”

“Ola bilər,” -- dedim.

Bizi öz dükanına apardı. Söhbət əsnasında dedim:

“Deyəsən, burada iranlı çoxdur. Maşallah, hər tərəfə baxırsan bir iranlı görürsən. Ancaq, təəssüf ki, çoxunun halı olduqca fəlakətli və pərişandır.”

“Bəli, burada çox iranlı var,” -- deyə müsahibim cavab verdi.

“Nə qədər olarlar,” -- deyə soruşdum.

“Deyirlər Qafqazda altmış min nəfərə yaxın olar.”

“Bunların cəlayi-vətən edib, qürbətdə qalmalarının səbəbi nədir? Axı nə üçün bu qədər adam axışıb xarici ölkələrə gəlir, niyə bu əzab-əziyyət, məşəqqət və təhqirə dözürlər?”

“Səbəbi aydındır,” -- dedi. -- “İran məmləkətinin gəliri azdır, xalq işsizdir. Güclülər gücsüzlərə zülm edirlər. Rəiyyət sahibsizdir. Bütün bunları bircə tümən təzkirə pulu almaq tamahı ilə sualsız-cavabsız buraxıb xarici ölkələrə axıdırlar. Bir adam yoxdur ki, bunlardan soruşsun: haraya gedirsən və nə iş görcəksən? Elə buna görə də sərhəddə yaxın qəsəbə və kəndlərdəki qəbristanlıqlarda baş daşında kişi adına çox az rast gəlmək olur. Hamısı qadın adıdır. Sanki qadınlar ölkəsidir.”

“Bəs bunların içində başqa peşə sahibi yoxdur? Elə deyəsən hamısı fəhlədir,” -- deyə soruşdum.

“Eh, kaş hamısı fəhlə olaydı. Çox vaxt oğurluq da eləyir, cibə də girirlər. Min cürə rüsvayçılıq törədirlər. Onların da xəcalətini biz çəkirik.”

Təəccüblə soruşdum:

“Bəs konsul nə karədir. O nə üçün işə qarışmır?”

“Allah atana rəhmət eləsin! Konsulun dörd manat təzkirə pulu, onun bir neçə bərabərini rüşvət və cərimə adı ilə almaqdan başqa bir işi yoxdur. Biri öləndə də əgər bir şeyi olsa, o da konsulunkudur.”

“Bu altmış min nəfərin təzkirə pulu böyük məbləğ olur,” -- dedim. -- “Görünür, hamısı dövlətə çatır.”

“Dövlətin heç bir şeydən xəbəri yoxdur. Heç o pulun bircə şahısı da dövlətin cibinə girmir. Konsuldan ancaq işə təyin olunduğu gün peşkəş ünvanı ilə müəyyən məbləğ alınır. O da vəzirlərin və səfirlərin malı olur. Dövlətə çatan ancaq bütün bu işlərin bolluca məsuliyyəti və lənətidir. Hər konsul harada könlü istəsə öz bildiyi qədər təzkirə çap edib satır. İndi daha iranlılarla kifayətlənməyib, xarici təbəələrdən olan hər bir oğruya, quldura və xəspuşa bir-iki manat artıq pulun müqabilində təzkirə verirlər. O da gedib iranlı adı ilə hər cür xəyanətə və cinayətə əl qatır. Rus hökuməti tərəfindən yaxalananda da ilk axtarışda məlum olur ki, onun pasportu saxtadır. Onda gör əcnəbi dövlətin yanında İran hökumətinin heysiyyəti necə aşağı düşür. Daha bundan sonra o konsulun əcnəbi yanında nə kimi qədr-qiyməti olar?”

Söhbətimiz buraya çatanda gördüm ki, hamısı qəmli və kədərlidir. Ürəyim sıxıldı. Söhbətimizin mövzusunu dəyişdim, ticarətdən, alverdən söz saldım:

“Sizin ticarət vəziyyətiniz necədir, vətəndən nə kimi əmtəələr və mallar gətirirsiniz?”

“Elə bu Həmədan, Brucird çiti, Milan, Təbriz qanovuzunu gətirib burada satırıq,” -- dedi. -- “Bu malların bazarı da əvvəlkilərə nisbətən çox kasadlanıbdır. Bundan qabaq ildə bu mallardan neçə min yük gətirib, bu tərəflərdə satırdıq. Ancaq indi keçmiş zamanların heç yüzdə biri qədər də satılmır. O qədər qəlp mal buraxdılar, cinsin rəngindən, ipəyindən o qədər oğurladılar ki, daha indi bir kəs rəğbət eləyib, bu malların heç üzünə də baxmır. Çox keçməz daha bunların istehsalı tamamilə yığışdırılar. Onda gərək biz Moskvanın ipək mallarını alıb İrana göndərək.”

Mən özüm ticarətlə məşğul olduğum bu az müddət ərzində bir çox rus tanıyıram ki, cüzi sərmayə ilə toxuculuqa başlayıb, üç-dörd ilin içində düzlük, doğruluq nəticəsində hər biri milyon sahibi olubdur. Bu gün əksinə, bir çox iranlı da tanıyıram ki, hərəsi böyük bir sərmayə ilə buraya gəlib, on-iyirmi il zəhmətdən sonra iflasa uğrayıbdı. Ona görə ki, biz milli və ümumi mənfəəti heç vaxt mülahizə eləmirik. Ölkənin əmtəəsini özümüzün beş günlük, müvəqqəti xeyrimiz üçün saxtalaşdırırıq.

Bunu birdəfəlik bilmirik ki, əyri yük mənzilə çatmaz. Bir neçə vaxt keçdikdən sonra o malın qəlp olduğu üzə çıxır, hamının gözündən düşür, istər-istəməz alıcısı olmadığına görə istehsalı birdəfəlik yığışdırılıb aradan gedir. Onda bu müvəqqəti mənfəətin zərərini bütün həmvətənlər çəkir. İndi, dediyim kimi, Tiflisdə İran malı, demək olar ki, tamamilə gözdən düşübdür. Elə buna görə də bütün iranlıların arasında on min tümən sərmayəsi olan tacir az tapılar. Hamı Əlinin börkünü Vəlinin başına, Vəlinin börkünü Əlinin başına qoymaqla məşğuldur. Bu xoşagəlməyən vəziyyətin də ümdə səbəbi yenə də hökumətin səhlənkarlığı, məmurların rüşvətxorluğudur. O böyük ölkəni xaraba qoyan bu iki mənhus amilin bərəkətindən heç bir qayda-qanun orada baş tutmur.

Doğrusu, gördüm artıq bu kimi sözləri eşitməyə taqətim yoxdur. Söhbəti qurtarmaq üçün soruşdum:

“Bakı qatarı nə vaxt hərəkət eləyir?”

“Axşam çağı,” -- dedi. -- “Ancaq sizi getməyə qoymayacağam. Bu gecəni bizə qonaq olmalısınız.”

Çox üz vurdu. Qəbul etmədim, üzr istədim:

“İltifatınıza görə təşəkkür edirəm. Qala bilmərik, getməliyik,” -- dedim. Sonra vidalaşıb, birbaşa mehmanxanaya getdik.

Hərçənd ki, Tiflis böyük, tamaşalı şəhərlərdən biridir. Ancaq bu söhbətlərdən o dərəcədə kədərləndim ki, bütün dünya gözümdən düşdü, heç bir şeyi görmək həvəsi məndə qalmadı. Bir az yatdım. Qatarın hərəkətinə az qalmış durub mehmanxananın hesabını verdim. Bir bələdçi götürüb yola düşdük. Bütün yolu vətəndən avara düşüb qürbətdə tam fəlakət və zildətlə gün keçirən millətimin pərişan halı haqqında düşünürdüm. Hey papiros çəkir, köksümü ötürürdüm. Nəhayət, təəssüratımın şiddətindən öz-özümə dedim: "Gərək bundan sonra vətənin vəziyyətini soruşmaqdan, həmvətənlərimin əhvalını yazmaqdan vaz keçəm. Çünki hamısı ancaq qəm-qüssə gətirir". Sonra atamın vəsiyyəti yadıma düşdü. Gördüm əlacım yoxdur, yazmalıyam.

Sabahısı gün ikindi çağı çox gec Bakıya çatdıq. Bir baş "Qafqaz" mehmanxanasına getdik. Bu mehmanxanada mənzil kirayəsi ucuz idi, hər günü bir manat idi. Ancaq çox çirkli idi.

Xidmətçiləri də olduqca kobud idilər. İki gecədən artıq qalmalı olmadığımıza görə başqa yerə köçmək istəmədim. Mehmanxanadakıların əksəriyyəti müsəlman idi. Hər kəs öz mənzilində xörək hazırlayır, kabab bişirirdi. Bəziləri tiryək də çəkirdilər. Yusif əmiyə dedim:

“Gedək bir az şəhəri gəzək. Həm də bəlkə bu andıra qalmış tiryəkin zəhlətökən iyindən canımız qurtarsın.”

Mehmanxanadan çıxdıq. Qapıda xidmətçilərdən biri bizim qabağımızı kəsib dedi:

“Məşədi, nəqd pul, qiymətli şeydən-zaddan varınızdırsa, burada qoymayın. İşdi, oğurlansa biz cavabdeh deyilik.”

“Mənzilin açarı cibimizdədir,” -- dedim.

“Mən açar-maçar bilmirəm. Sizə xəbərdarlıq elədim, vəssəlam.”

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 11

بعد از دو هفته، حاجیه خانم به من گفت: «میرزا یوسف، یک سفر [به] «تانتا» بنما! وعدهٔ فلان فلان رسیده، آن‌ها را تحصیل کن، اگر معذرت آرند که پنبه را نفروخته‌ایم، در آن‌جا اقامت کرده مال‌ها را بفروش و دوباره تجدید معامله مکن! از قراری که معلوم می‌شود، ابراهیم به این زودی تماماً به حال نخواهد آمد که کارها را بتواند انجام بدهد.»گفتم: «به چشم.»

10 min
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 12

الحاصل، روزگاری بدین نوع گذشت؛ مدت بیست و دو ماه تمام یک خانواده از کوچک و بزرگ پریشان حال و پریشان روزگار و از همه پریشان‌تر محبوبه بود که بدن رنجور، خاطر مشوش، افکار پریشان، ترک دوستان و همسایگان گفته، همه او را فراموش نموده و همه را کان‌لم‌یکن انگاشته، از جان و دل با جمیع حواس مشغول مریضی ـ که قالب بی‌روح است ـ بود.گر مخیر بکنندم به قیامت که چه خواهی دوست ما را و همه نعمت فردوس شما را

12 min
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 13

فردا کالسکه را حاضر نموده اسب‌ها را بستند. ابراهیم‌بیگ، میرزا عباس، مهدی بیگ، بنده سوار شده راه افتادیم. هر کس ما را می‌دید برمی‌خاست و از یمین و یسار هی سلام و مرحبا بود که می‌رسید. بیگ هم با دست راست و چپ همه را تمنا و جواب می‌داد. قدری گشته، برگشتیم به خانه. حاجی مسعود رقیمجات پست که امروز رسیده بود آورد. گرفتم. یکی مال طهران بود از مشهدی حسن. پرسید: «از کجاست؟»گفتم: «طهران از مشهدی حسن کرمانی.»

13 min
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 14

باری، با ابراهیم‌بیگ به بازار رفته، از دم دکان آقا جلیل گذشتیم، ما را آواز داد و گفت: «ابراهیم‌بیگ بفرمایید!»بعد از تعارفات رسمی و خوش‌آمد، خندان خندان بیان کرد: «ماشاءالله شما کرامت کردید، زیرا که الان شما را آرزو می‌کردیم که کاش تشریف داشته، از مصاحبت‌تان استفاضه حاصل می‌کردیم، از صبح تا حال از خنده روده‌بر شدیم.»

12 min

Poems by other poets