Səyahətnamənin mətni
باری، پاسی از شب رفته بود شام خورده بعد از آن گفتم: «برادر شما از راه رسیدهاید دیگر زودتر استراحت کنید تا از رنج راه بیاسایید.»
«خداوند شما را راحتی بدهد!» گفته رفتیم و خوابیدیم.
صبح برخاسته نماز خوانده چای خوردیم. ابراهیمبیگ گفت: «یوسفعمو! برخیز پیراهن و زیرجامهای حاضر کن تا رخت عوض کرده به حمام برویم. میدانید که من هفت ماه است حمام ندیدهام.»
یوسفعمو جامهدان را باز کرد که جامه بردارد. گفت: «اول، روزنامهٔ سیاحت مرا بده!» دفتری از او گرفته به من داد و گفت: «این است سیاحتنامهٔ من! هر چه دیدهام بدون کم و زیاد در اینجا نوشتهام. هر گاه فرصت دارید تا برگشتن ما از حمام بخوانید.»
من هم گرفتم. چون میدانم که مطالعهکنندگان به انتظار مندرجات سیاحتنامهاند، لهذا صورت آن را ذیلاً مینویسم.
در هجدهم فلان ماه به عزم زیارت مشهد مقدس و سیاحت ایران، با یوسفعمو، معلم این بنده که در حقیقت به جای عمو و بلکه پدر من است، دو ساعت از روز گذشته، از مصر، در نخستین موقع شمندوفر [راهآهن] به جانب «بندر بر مصر» به راه افتادیم. همان روز دو ساعت به غروب مانده بدانجا وارد شدیم. آن شب را در شهر مذکور گذرانیده، فردایش در ساعت چهار زوالی، با وابور پرنس عباس نام خدیوی، از موقع اول بلیت گرفته به طرف اسلامبول حرکت کردیم. هوا خیلی خوب، همه روز را در صفحهٔ کشتی به تماشا به سر بردم. ولی هیچ مصاحب نداشتم. به خیال خود بودم. در ظرف دو شبانهروز وارد اسلامبول شدیم. در راه به جز از «قلعهٔ سلطانیه» که مدخل بوغاز اسلامبول است – در هیچ جا توقف نشد. این قلعهٔ سلطانیه دارای استحکام بسیار بزرگی است که موافق فن ساخته شده. میگویند یک هزار عراده توپ در نقاط متعدده آن تعبیه کردهاند. بیاذن و اجازهٔ مستحفظین عبور هیچ کشتی از آنجا ممکن نیست. کسانی که خود آنجا را دیدهاند قول مرا تصدیق خواهند نمود. کشتی ما نیز پس از استحصال اذن و اجازه به راه افتاده وارد اسلامبول شدیم. چون وابور قدری از اسکله دور میایستد لهذا با قایق – که همیشه در اطراف کشتیهای تازهوارد بیحساب جمع میشوند – ما را با اشیای خود به گمرک درآوردند. پس از معاینهٔ اشیاء، از آنجا یکسر به خانهٔ «فلانی» – یعنی خانهٔ بنده، نگارندهٔ این سیاحتنامه – رفته منزل نمودیم. با اینکه صاحب خانه – که دوست عزیز من است – در اسلامبول نبود، در خانه گماشتگانش در نهایت احترام از ما پذیرایی نموده دقیقهای از مراسم مهماننوازی را فرو نگذاشتند.
در حقیقت آنقدر احترام کردند که مایهٔ شرمساری گردید. هر چندکه خانه را مثل خانهٔ خود میدانم ولی نبودن صاحبخانه بیشتر سبب خجلت شد. روز چهارم بلیت خودمان را در گونسلخانه [کنسولخانه]های ایران و روس قول کشیده، با وابور نمسه، باز در موقع اول عازم سمت باطوم شده، روز پنجم حرکت بدانجا وارد گشتیم.
مأمورین گمرک روس آمده اشیاء را معاینه کردند. بلیتها را هم در کشتی قول کشیدند. بیرون شدیم. در اسکله انبوهی از ایرانیان را دیدم، اما در نهایت پریشانی، لباس همه کهنه و صدپاره، رنگ رویشان زرد و ضعیف. از این حالت آنان متحیر و متأسف شدم. در آن اثنا، جمعی از آنان نیز اطراف ما را گرفتند که «آقا ما قهوهخانهٔ خوب داریم جا و منزل هم هست.» خواستند اشیاء ما را بردارند یکی از آن میان به ما اشاره کرد که «نروید!» یوسفعمو را به طرفی کشیده آهسته به گوشش گفت که «مبادا به قهوهخانهٔ اینان بروید، همه لوطی و مردمان دزد و دغلاند. بهتر این است که به مهمانخانهٔ «ایمپریال» نام که در این نزدیکی است رفته منزل کنید. هر چند که شبی یک دو منات بیشتر خرج میشود اما از هر گزند آسوده میشوید.» یوسفعمو به حمال گفت: «به هرتل [هتل] ایمپریال خواهیم رفت.» در آنجا یک اتاق برای هر شبی به دو منات اجاره کرده شب را خوابیدیم. سحرگاهان بیرون آمده به یک نفر همشهری رسیده پرسیدیم: «ماشین کی به تفلیس حرکت میکند؟»
گفت: «یکی حالا، دیگری شب.»
دیدیم که بدین ماشین نمیرسیم گفتیم بهتر، تا شام در شهر هم گردشی میکنیم.
از نام و مملکت آن همشهری پرسیدیم. گفت: «نامم علی و خود لنکرانی هستم.» او هم پرسید: «از کجا تشریف میآورید؟»
گفتم: «از مصر.»
گفت: «من هم چندی در مصر بودهام.» از بعض کسان احوالپرسی کرد.
گفتم: «عجب است که در این مملکت به هر طرف مینگرم ایرانی است ولی همه پریشان و پژمرده و بیکار. معلوم میشود که همه بیچیزند!»
گفت: «بلی، همشهری در اینجا بسیار است. چون امروز یکشنبه و کارها تعطیل است، از آن جهت در اینجا جمع شدهاند. فردا بسیاری پی کار میروند.»
گفتم: «چه کار دارند؟»
گفت: «همه فعله و حمال... مگر چهل پنجاه نفر میوهفروش و آشپز و دستفروشاند. مابقی سرگردان و محتاج قوت لایموت.»
گفتم: «مگر چهقدر هستند؟»
گفت: «چهار پنج هزار باید باشند.»
با خود گفتم: «سبحانالله در این شهر کوچک، چهار پنج هزار نفر ایرانی، آن هم بدین وضع و حالت پریشانی؟»
گفت: «آقا جان چه میفرمایید؟ تمامی شهرها و قصبهها حتی دهات قفقاز پر از این قبیل ایرانیان است. نسبت به سایر جاها در اینجا بسیار کم است.»
گفتم: «دولت ایران چرا اینها را رخصت جلای وطن میدهد؟»
گفت: «خدا پدرت را بیامرزد! از قیامت خبری میشنوی دستی از دور بر آتش داری. اولاً در ایران امنیت نیست، کار نیست، نان نیست، بیچارگان چه کنند؟ بعضی از تعدی حکام، برخی از ظلم بیگلربیگی و داروغه و کدخدا؛ این ناکسان در هر کس بویی برند که پنج شاهی پول دارد، به هزار گونه اسبابچینی بر او میتازند. به یکی میگویند که برادرت سرباز بوده از فوج گریخته؛ به دیگری میآویزند که پسرعمویت چندی قبل شراب خورده یا یکی از خویشان تو قمار کرده است؛ حتی همسایه را در عوض گناه ناکرده همسایه گرفته حبس و جریمه میکنند. اگر به هیچکدام از اینها کاری نساختند آنگاه بر خودش هزار گونه تهمت و افترا میبندند. این است که مردم جلای وطن کرده ممالک روم و روس و هندوستان را پر کردهاند. آنجاها نیز از دست سفرا و قونسولها و بستگان و جیفهخوار ایشان آسوده نیستند. این بیچارگان پابرهنه را که در اینجا میبینی همهروزه صبح تا شام در زیر تابش آفتاب فعلگی و گلکشی میکنند. در حالی که کافران را بر حال آنان رحم میآید، این سفرا و قونسولها و مأمورین بیجیره و مواجب ایشان در نهایت بیرحمی اینان را لخت میکنند و از هر یکی چهار منات همهساله به عنوان پول تذکره میگیرند. از قراری که شنیدم در اسلامبول و سایر ممالک روم نیز تعدیات بر ایرانی خیلی بیش از اینهاست. تمامی مخارج سفارت را باید قونسولخانه بدهد. یعنی اجاره است. قونسولها به جز از این وظیفهای ندارند. هر گاه یکی از این فعلهها مرد، اگر چیزی دارد اول کسی که در جنازهاش حاضر است مأمورین قونسلخانه است که خود را وارث شرعی و عرفی میدانند. اگر چیزی ندارد سه روز هم جنازه زمین بماند ابداً از آن طرف نمیگذرند. باید باز خود این مزدوران بدبخت پول جمع کرده مرده را دفن کنند. امروز چهل پنجاه نفر ایرانی بیگناه در همین باطوم محبوساند. قونسول ابداً در این باب سؤال و جوابی نمیکند. اگر بکند هم روسها به سخنش گوش نمیدهند. میگویند مبلغی رشوت گرفته میخواهد او را خلاص کند. زیرا که از رفتار آنان با رعیت به خوبی آگاهاند. میدانند که گذران ایشان و بالاتر از ایشان هم بسته به وجود این مشتی رعیت بیسر و سامان است. اینان که مکلف به حفظ حقوق رعیتاند، خود ایشان را میچاپند. با این حال، از بیگانه چه توقع توان داشت؟»
گفتم: «دولت ایران از حرکات اینان نباید خبردار باشد. باید خودشان عریضه بدهند و از متعدیان شکایت کنند.»
گفت: «به خدای! بهتر از من میداند. در صورتی که دولت به مأمورین خارجه مواجب ندهد و بلکه مبالغ معتنابهی هم دستی بگیرد، البته نمیتواند از او مؤاخذه کند که چرا چنین و چنان کردی. از این قونسولها که در ممالک روم و روس میبینی بالادست آنان از هر کدام دو هزار سه هزار منات گرفته به این جاها فرستادهاند. اینان نیز باید در ظرف یک سال پنج شش مقابل آن را که دادهاند به زور و جبر از رعیت بیچاره بگیرند.»
باری، این نخستین اندوه بود که در باطوم بر من مستولی شده دلم تنگ گردید. هی آه بود که بیاختیار از دلم سر میزد. هر چه گردش کردیم از فرط بیخودی ندانستم. خاطرم خیلی مشوش بود. تا اینکه شب و زمان حرکت ماشین رسید. دو بلیت از درجهٔ اول تا تفلیس هر یکی به چهارده منات گرفته یک منات هم به عنوان انعام به علی دادیم و او را خداحافظ گفته راه افتادیم. نصف راه را همان شب طی کرده سحرگاهان در عرض راه دیدم در چند نقطه کوههای بسیار بزرگ را شکافتهاند. ماشین تا مسافتی از زیر زمین طی مراحل مینمود. و پیش خود حساب میکردم که این بنینوع بشر چه نسخهٔ کبری است که از یک طرف سینهٔ کوههای بدین عظمت را تا ده فرسنگ شکافته، از طرف دیگر شهری را به یک پارچه آهن بسته از دل آن کوه در ظرف چند دقیقه به آن طرف نقل میدهد! متحیر بودم. وقتی که به هوش آمدم دیدم با خود میگویم: «همم الرجال تقلع الجبال.»
باری، در واغون [واگن] یک نفر ارمنی هم بود به او گفتم: «علم هندسه عجب کارها میکند. کندن این کوههای سنگین و گذراندن این ماشین از میان آن خیلی هنر و مستلزم مخارج بیحساب است.»
گفت: «بلی، بسیار هنر است و مایهٔ زیادی هم گذاشتهاند. ولی پارسال دولت از همین رشتهٔ راهآهن خرج در رفته شانزده میلیون منات منفعت برداشت و گذشته از آن این جاها را که میبینی پیشتر همه وادی لمیزرع و خالی از سکنه بود که دیو از این طرفها به لاحول میگذشت. امروز از برکت همین نفت سیاه بادکوبه چندین میلیون منات همهساله از ممالک خارجه بدین مملکت پول ریخته میشود. این است که میبینی در هر چند قدم قصبه و دهکده آبادی هست. در خاک ایران شما نیز امثال این معادن و سرچشمههای منافع بسیار است. اما از غفلت دولت و تنبلی ملت به اخراج آن گنجهای بیپایان که در دل خاک مملکت شما نهفته است نمیپردازید. این است که همشهریان شما در نهایت مذلت و خواری به ممالک خارجه ریخته به کارهای پست و مشاغل خسیسه مانند فعلگی و حمالی و گلکشی اشتغال میورزند و انجام کار بسیاری از آنان نیز به ذل گدایی و سؤال میکشد.»
راستی، سخنان شماتتآمیز این پدرسوخته چون تیر بر دلم نشست. چه بکنم؟ دعوا نمیتوان کرد. ناچار برخاسته به آخرین گوشهٔ واغون رفته از شدت دلتنگی خوابیدم. وقتی دیدم که یوسفعمو از خوابم بیدار میکند که «برخیز تماشا کن! تفلیس نمایان است.» برخاستم. چندان نگذشت که ماشین از حرکت ایستاد. معلوم شد که رسیدیم.
از واغون بیرون آمده اسباب را حمال برداشته به کالسکهای گذاشت. گفتم: «به مهمانخانهٔ «لندن» خواهیم رفت.» چون که علی لنکرانی در باطوم سپرده بود در آنجا منزل نماییم. پس از وصول به مهمانخانهٔ مذکور هر شبش را چهار منات اتاقی گرفتیم. بعد از شستوشوی سر و صورت، به یوسفعمو گفتم: «برویم بیرون بلکه یک آشپز ایرانی پیدا کرده چیزی بخوریم.» رفتیم در محلهٔ مشهور به «شیطانهبازار» چند باب آشپزخانه در آنجا دیدم که همه کثیف و ظروف مسین تماماً سیاه، دکانها بدبوی. آخرالامر به یک دکان چلوپزی رسیده ناچار داخل شدیم. چلوکباب خواسته با دست خوردیم. از نظافت و سلیقه اثری نبود. پس از طعام به گردش شهر مشغول شده وضع ایرانیان اینجا را خیلی پریشانتر از باطوم یافتیم. همگی در عمارتها به مزدوری و گلکشی و در کوچهها در عملیات سنگفرشی اشتغال داشتند. دلم از دیدن حالت پریشان و زحمات طاقتفرسای همهروزهٔ آنان – که ناچار از تحمل بودند – خون شد. خلاصه، در این مملکتها همه کارهای پست و پرزحمت به عهدهٔ ایرانیان بدبخت است.
از یک نفر همشهری که در گذرگاه راست آمد – پرسیدیم: «در اینجا تجار ایرانی نیست؟»
گفت: «چرا! در کاروانسراهای «خلنوف»، «بارون بگوف» و غیره خیلی هستند.»
سمت آن کاروانسراها را سراغ گرفته بدان طرف روانه شدیم. وقتی که داخل کاروانسرا گشتیم به دقت به هر سوی نگران بودم، دیدم جمعی در مغازهها هر یک به اطراف خودشان چند توپ قناویز، و چیت همدان و بروجرد و قدک یزد و کرباس نایین چیده نشستهاند. در این اثنا دیدم یکی مرا به نام صدا کرده میگوید: «ابراهیمبیگ! ابراهیمبیگ!»
ایستادم. پیش دویده سلام کرد. جواب دادم.
گفت: «یقین است که مرا نمیشناسی؟»
گفتم: «آشنا به نظرم میآید، ولی درست در خاطرم نیست که در کجا به خدمت شما رسیدهام.»
گفت: «در مصر. چند سال پیش در مراجعت از زیارت مکهٔ معظمه به مصر آمدیم. در تجارتخانهٔ حاجیمیرزا محمدرفیع مشگی شرف ملاقات شما دست داد. شب را نیز در خانهٔ ایشان مهمان بودیم.»
گفتم: «دور نیست.»
ما را به دکان خود برد. در اثنای صحبت گفتم: «در اینجا ایرانی خیلی بسیار به نظر میآید. ماشاءالله به هر سوی نگاه میکنم همشهری است.»
گفت: «بلی، بسیارند.»
گفتم: «چهقدر میشود؟»
گفت: «در خطهٔ قفقاز قریب به شصت هزار نفر میگویند.»
گفتم: «سبب جلای وطن و اختیار غربت نمودن اینان چیست که اینقدرها به خاک خارجه ریخته متحمل اینگونه خواری و زحمتاند؟»
گفت: «از کمدرآمدی مملکت ایران و بیکاری مردم و تعدی زیردستان در حق زیردستان و بیصاحبی رعیت که اینان را به خاطر یک تومان پول تذکره بیسؤال و جواب به ممالک خارجه سر میدهند، و کسی نمیپرسد که به کجا میروی و چه کار داری. این است که در قصبهها و دهات حوالی دور و نزدیک سرحدات، در قبرستانها و سنگ قبور کمتر نام مرد دیده میشود، همه نام زن است گویی شهر زنان است!»
گفتم: «کاسب دیگر نیست، اینان همه فعلهاند؟»
جواب داد: «کاش همه فعله بودندی. غالباً دزدی و کیسهبری هم میکنند و از این قبیل هزار گونه رسوایی بار میآورند که خجالت آنها را ما میکشیم.»
گفتم: «پس قونسل چه میکند و چه میگوید؟»
گفت: «خدا پدرت را بیامرزد! قونسل به غیر از گرفتن چهار منات پول تذکره و چند مقابل آن به نام رشوت و جریمه کار دیگری ندارد. اگر یکی هم بمیرد و چیزی داشته باشد آن هم مال قونسل است.»
گفتم: «پول تذکرهٔ این شصت هزار را که به مبالغ گزاف سر میزند دولت میبرد؟»
گفت: «دولت چه خبر دارد؟ نیمشاهی آن به دولت نمیرسد. مگر آنچه روز اول به نام تعارف از قونسل گرفتهاند، گویا آن را هم وزرا و سفرا میبرند. آنچه به دولت میرسد همانا وزر و وبال اینهاست. هر قونسلی در هر جا که دلش خواست هی تذکره است [که] چاپ کرده میفروشند. حال به ایرانی هم قناعت نکرده هر دزد و دغل و بیسرویایی از تبعهٔ خارجه هم بخواهد یکی دو منات زیاد گرفته تذکره میدهند. آن هم رفته به نام ایرانی انواع خبائث و جنایت را ارتکاب میکند، وقتی که به دست حکومت روس افتاد به اندک تفتیش و تجسس معلوم میشود که تذکرهٔ او ساخته [ساختگی] است. آنوقت را باید ملاحظه کرد از شئون دولت در انظار بیگانه تا چه پایه میکاهد. و آن قونسل را در نظر آنان چه وقع و مکانتی باقی میماند!»
چون رشتهٔ صحبت بدین نقطهٔ ناگوار کشید، دیدم همه غمانگیز و ملالتخیز است. دلم تپیدن گرفت. ناچار طی آن طومار کرده، سر سخن را به طرف تجارت و داد و ستد برگردانیده پرسیدم: «داد و ستد شما چهطور است؟ چه مال و متاع از وطن میآورید؟»
گفت: «همین چیت همدان، بروجرد و قناویز میلان و تبریز است. اینها نیز نسبت به سالهای پیش خیلی کساد و بیرونق شده است. پیشتر همهساله از این امتعه چندین هزار بار بدین صفحات آورده میفروختیم. ولی امروز به قدر درصدی یکی زمانهای پیش به خرج نمیرود؛ بس که تقلب در کار نموده از رنگ و تار متاع دزدیدند و روکار و میانکار کردند و رنگهای قلابی به کار بردند، مشتریان دیگر رغبت نمیکنند. چندی نمیگذرد که اینها نیز بالمره منسوخ و منقرض میشود. آنگاه باید ما از منسوجات ابریشمی مسکو به ایران بفرستیم. من خود در ظرف این اندک مدت تجارت از روسیان بسیار کسان دیده و میشناسم که در ظرف چند سال با قلیل سرمایهای دستگاه شعربافی بر پا کرده بودند، حالا از برکت درستکاری هر کدام صاحب میلیون شدهاند. و بالعکس خیلی از ایرانیان را نیز میدانم که هر کدام با تنخواه معتنابه به اینجا آمدهاند و پس ز ده بیست سال زحمت کارشان به افلاس کشیده است. چونکه منافع ملیه و عمومی را ابداً در نظر نداریم. متاع مملکت را به امید منفعت موقت و دو روزی خود قلب میکنیم و نمیدانیم که بار کج به منزل نمیرسد. چندی نمیگذرد که آن متاع به سبب تقلبکاری از نظر افتاده بالمره منسوخ میشود. آنوقت ضررش به تمامی اهل وطن میرسد. حالا در تفلیس – چنانکه گفته شد – بسیاری از امتعهٔ ایران بالمره منقرض گشته، به سبب آن در میان ایرانیان کسی که صاحب ده هزار تومان مایه باشد کمتر یافت میشود. همه کلاه تقی به سر نقی است، سبب عمدهٔ این حالات ناگوار نیز غفلت حکومت و معتاد شدن مأمورین به رشوت است که هیچ حکمی از شومی این دو کلمهٔ نحس که مایهٔ خرابی آن مملکت بزرگ است باز نمیگیرد.»
باری، دیدم زیاده بر این طاقت شنیدن امثال این سخنان را ندارم پرسیدم: «ماشین بادکوبه کی حرکت میکند؟»
گفت: «اول شب. ولی شما را نخواهم گذاشت که بروید.»
خیلی اصرار نمود، عذر خواسته گفتم: «سایهٔ شما کم نباشد! باید برویم.»
خداحافظ گفته یکسر به مهمانخانه آمدیم.
اگرچه تفلیس از شهرهای بزرگ و دیدنی است ولی از این صحبتها چنان آزردهخاطرم که جهان در نظرم نیست. قدری خوابیدم. نزدیک به زمان حرکت ماشین برخاسته حساب مهمانخانه را دادم، بلد گرفته به راه افتادیم. در اثنای راه همهٔ خیالم پریشان این ملت آواره از خانمان، که با بدترین وضع مذلت در غربت پراکنده شدهاند، مشغول بود. هی سیغار کشیده، هی آه جانکاه میزدم. بالاخره از فرط تأثر با خود گفتم: «بعد از این باید تجسس وضع وطن و حالت هموطنان و نوشتن مشهودات خود درگذرم، که همه کدورتانگیز و اندوهخیز است.» باز وصیت پدر مرحوم دامنگیر شد. فردا هنگام عصر تنگ، وارد بادکوبه شده یکسر رفتیم به مهمانخانهٔ قفقاز نام. کرایهٔ اتاق این مهمانخانه ارزان و روزی عبارت از یک منات است ولی خیلی کثیف و خدمتکارانش بیتربیت بودند. چون زیاده از دو شب ماندنی نبودیم نخواستم عوض کنیم. اکثر ساکنانش مسلمان است. هر کس در منزل خود کباب و طعام برای خود میپزد. بعضی از آنان غلیان تریاک هم میکشیدند.
به یوسفعمو گفتم: «قدری بیرون برویم، هم گردش میکنیم و هم از بوی بد و ناگوار این تریاک بیپیر خلاص میشویم.» بیرون شدیم.
یکی از خدمتکاران گفت: «مشهدی هرگاه چیزی، یعنی نقد و اشیای گرانبهایی، دارید اینجا نگذارید. اگر دزد برد ما ضامن نیستیم.»
گفتم: «کلید منزل در جیب ماست.»
گفت: «کلید، ملید نمیدانم. من خبر دادم و السلام.»
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/zeynalabdin-maragayi-1-seyahetnamenin-metni
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
بعد از دو هفته، حاجیه خانم به من گفت: «میرزا یوسف، یک سفر [به] «تانتا» بنما! وعدهٔ فلان فلان رسیده، آنها را تحصیل کن، اگر معذرت آرند که پنبه را نفروختهایم، در آنجا اقامت کرده مالها را بفروش و دوباره تجدید معامله مکن! از قراری که معلوم میشود، ابراهیم به این زودی تماماً به حال نخواهد آمد که کارها را بتواند انجام بدهد.»گفتم: «به چشم.»
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 12الحاصل، روزگاری بدین نوع گذشت؛ مدت بیست و دو ماه تمام یک خانواده از کوچک و بزرگ پریشان حال و پریشان روزگار و از همه پریشانتر محبوبه بود که بدن رنجور، خاطر مشوش، افکار پریشان، ترک دوستان و همسایگان گفته، همه او را فراموش نموده و همه را کانلمیکن انگاشته، از جان و دل با جمیع حواس مشغول مریضی ـ که قالب بیروح است ـ بود.گر مخیر بکنندم به قیامت که چه خواهی دوست ما را و همه نعمت فردوس شما را
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 13فردا کالسکه را حاضر نموده اسبها را بستند. ابراهیمبیگ، میرزا عباس، مهدی بیگ، بنده سوار شده راه افتادیم. هر کس ما را میدید برمیخاست و از یمین و یسار هی سلام و مرحبا بود که میرسید. بیگ هم با دست راست و چپ همه را تمنا و جواب میداد. قدری گشته، برگشتیم به خانه. حاجی مسعود رقیمجات پست که امروز رسیده بود آورد. گرفتم. یکی مال طهران بود از مشهدی حسن. پرسید: «از کجاست؟»گفتم: «طهران از مشهدی حسن کرمانی.»
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 14باری، با ابراهیمبیگ به بازار رفته، از دم دکان آقا جلیل گذشتیم، ما را آواز داد و گفت: «ابراهیمبیگ بفرمایید!»بعد از تعارفات رسمی و خوشآمد، خندان خندان بیان کرد: «ماشاءالله شما کرامت کردید، زیرا که الان شما را آرزو میکردیم که کاش تشریف داشته، از مصاحبتتان استفاضه حاصل میکردیم، از صبح تا حال از خنده رودهبر شدیم.»