Səyahətnamənin mətni, 2
گفتم: «مترس ما به جز از چند پارچه پیراهن و زیرجامه چیزی نداریم. تاجر نیستیم، صراف هیچ.»
اما از حالت خدمتکار خنده و تعجب گرفت. باری، بیرون شده رفتیم به کنار دریا. به هر طرف نگاه کردم دیدم باز مثل باطوم جمعی از همشهریان ما در زیر آفتاب چروق چرق نشسته در لیفه و گریبان مشغول قصابی هستند و در یک طرف هم دیدم مردم جمع شده، های و هویی بلند گشت و یکی را میزنند و به آواز بلند میگویند: «بزنید این همشهری پدرسوخته را!» و هر کس رسید میزند.
پرسیدم: «این بیچاره را به چه گناه میزنند و کیست؟ و چه کاره است؟»
گفتند: «ایرانی و مزدور، یعنی عملهٔ یکی از کشتیهاست که صاحبش مسلمان و از اهل بادکوبه است. زندگان نیز مزدوران کشتی و از اهل این بلدند.»
گفتم: «این چگونه مسلمانی است که یک تن بیگناه و غریب را پنجاه نفر میزنند؟»
آن شخص گفت: «اهل بادکوبه در حق ایرانی خیلی بیرحم هستند.»
خواستم خود را به میان اندازم، آن شخص – که مرد موقری به نظر میآمد – مرا از آن عزم مانع شد. گفت: «مرو که تو را هم به حال او میگذارند. معلوم است که شما تازهوارد این شهر شدهاید. ما همهروزه امثال این را دیده خون جگر میخوریم. خدا نیامرزد کسانی را که سبب این همه بدبختی و خواری و مذلت و تیرهروزگاری ما شدند.»
این هم نمکی تازه به روی زخمهای کهن دل من پاشید. لاحولگویان راه اسکله را پیش گرفته از زمان حرکت کشتی به سمت «اوزون آدا» سراغ گرفتم. گفتند: «یک وابور هست فردا میرود. اما سواحلگرد است. برای گرفتن بار و سرنشین به هر طرفی سر میزند، و یک وابور دیگر هست که از اینجا یکسر به «اوزون آدا» میرود. اما چهار روز بعد از این حرکت خواهد نمود.» با خود فکر کردم که چهار روز در روی دریا ماندن بهتر از اقامت در این شهر و دیدن روی این مردمان بیرحم و زبونکش است. زود از آنجا برگشته به خدمتکار مهمانخانه سپردم که معاملات مهر و تصدیق بلیت ما را به انجام برساند تا فردا برویم. دوباره به گردش شهر مشغول شدم. این شهر از باغ و باغچه و گل و گیاه عاری است اما عمارتهای خیلی بلند و باشکوه و تجارتخانههای بسیار معتبر دارد که غالباً مال مسلمانان و ارامنه است. از برکت آن نفت تیره و غلیظ – که گمنامترین بسیاری از معادن روی زمین است – این همه ثروت را اندوختهاند. از قراری که میگویند چند تن از مسلمانان آنجا از جمله حاجیزینالعابدین تقییوف دارای چند میلیون منات ثروت و ساماناند که به اقتضای حمیت اسلامیه وجودش موجب سربلندی و مباهات است. همهکس از او خوب میگویند. خواص ملت نامش را به احترام میبرند. میگویند طبعاً مایل ترقیات معارف اسلامیه و خیرات است و خود از متعصبین و غیرتمندان اسلام است، خدا امثالش را در میان مسلمانان زیاد فرماید!
از ایران هم چند نفر تاجر معتبر هست. چون آشنایی نداشتم ملاقات نشد. به یوسفعمو گفتم: «بعد از این، سفر ایران است. باید قند، چای، روغن و برنج خرید!» یک «بوت» [پوت] برنج صدری خریدیم اما خیلی گران بود. سببش را پرسیدم گفتند: «به مناسبت خشکسالی، دولت ایران به طور سخت غدغن کرده که برنج بیرون فرستاده نشود لهذا دو ماه است که به علت کمیابی خیلی ترقی نموده است.»
خلاصه، روز را به شب آورده در مهمانخانه خواستیم قدری استراحت کنیم. اما از کثرت سرخک و کیک خواب محال و غیرممکن بود تا دمیدن صبح انجمشماری کرده پس از ادای دوگانه به معبود یگانه، به تعجیل تمام به کشتی رفته چای را آنجا خوردیم. سه ساعت به ظهر مانده وابور حرکت کرد. فردا همان وقت در بندر «انزلی» لنگر انداخت. هوا خیلی خوب بود. بیرون رفتیم وابور هم از یک طرف بار داده از طرف دیگر هم بار میگرفت که همه برنج بود. از یک نفر شیروانی – که در آنجا بود – پرسیدم: «در بادکوبه میگفتند اخراج برنج از ایران به ممالک خارجه به طور سخت غدغن است، پس این همه برنج را چگونه حمل میکنند؟»
گفت: «بنده خدا! غدغن با حکم دولت ایران است. کی و کجا اجرا شده است که در اینجا بشود؟ آری از طهران به طور مؤکد ممنوع است ولی حاکم ولایت وقعی به غدغن نگذاشته از هر کیسه برنج در رشت یک قران و در انزلی نیم قران رشوت گرفته رخصت امور میدهند، که هزار کیسه و دو هزار کیسه در هر وابور میبرند. گویا نمیبینند.»
(حالا از این یکی، مطالعهکنندگان به درجهٔ پریشانی حالت این سیاح بیچاره به اندک تأملی پی توانند برد که در هر قدمی چه ضربههای سخت متوالی به او میرسد.)
وابور طرف عصری بارش را تمام گرفته به راه افتاد. در هر یک از بندرهای «ساری» و «اشهدسر» و غیره نیز برای حمل و اخراج بار چند ساعتی توقف کرده در هر یک از این بنادر چندین ناملایمات دیگر دیده درگذشتیم؛ تا اینکه روز چهارم به «اوزون آدا» و از آنجا هم به «عشقآباد» وارد شده بیدرنگ به چهل و پنج منات یک کالسکهٔ چهار اسبه کرایه کرده به عزم زیارت مشهد مقدس – که از سالیان دراز آرزوی دل نیازمند بود – به راه افتادیم. ولی در عشقآباد نیز همشهریان را به همان حالت دریافتم که در شهرهای
پیشین دیده بودم. آن شب را در جایی منزل کرده فردا را حرکت نمودیم.
پس از طی مسافت بعیدی به سرحد ایران و روس – که خود قسمتی از خاک طوس است – رسیدیم. در طرف عشقآباد، روسها عمارتهای بلند و بسیار باشکوه بر پا نموده هر سو قراول گماشته و مأمورین گذاشتهاند. به قدر نیم ساعت ما را برای مهر و تصدیق تذکرهها معطل کرده بعد رخصت مرور دادند. پس از طی ده دقیقه مسافت، به یک نقطه رسیدیم که بعض علایم و نشانهها مشهود بود. کالسکهچی گفت: «آن طرف نشان، خاک ایران و این طرف از روس است.»
کالسکهچی را گفتم: «قدری باید ایستاد من کاری دارم.»
او به خیالش که من کار دیگر دارم گفت: «قدری صبر کن آب نزدیک است. آنجا پایین بیایید.»
گفتم: «به آبم احتیاج نیست، سر و کارم با خاک است.»
آن هم کالسکه را واداشت. پایین آمده مشتی از آن خاک پاک را برداشتم، بوسیده و بوییده بر دیدگان مالیدم. گفتم: «ای تربت پاک و ای کحلالجواهر دیدهٔ نمناک! شکر خدای را که دیدارت به من روزی شد و دیده به دیدار توام روشنایی گرفت. تویی که مأمن نیازمندان و مدفن نیاکان مایی! تویی که در مهد ناز خود ما را پروردی و به ناز و عزت نشو و نما دادی! به جز از ورزش محبت تو حق تو را ادا نتوانیم کرد. چه آن حق بسیار عالی و بزرگ است، این است که شارع مقدس اسلام – علیه و آله افضل الصلاة و اکمل التحیات – در میزان حقشناسی حب تو را همسنگ ایمان قرار داد. دیگر من در وصف تو چه گویم که درخور قدر بلند تو باشد؟»
خلاصه، گریه گلوگیرم گردید و بیاختیار اشک چشمم نثار آن خاک پاک شد. قدری به آرزوی دل دردمند گریهٔ شادی کردم. و چنان میدانم که لذت آن گریه تا دم واپسین در گوشهٔ دل من به یادگار خواهد بود.
کالسکهچی در نهایت حیرت به من نگران بود. در پایان حیرت گفت: «آفرین بر تو حاجیزاده! من چندین سال است که در این راه آمد و شد دارم. تو را اولین کسی دیدم که خاک وطن خود را گرامی داشت. دل من نیز از این رهگذر داغدار است. ما از اهل گنجهایم. من هم مثل تو سر و سودایی با خاک وطن دارم. مملکت ما از بیمبالاتی اسلاف بدبخت شد، چنانکه میدانی اکنون «به جای بانگ مؤذن صدای ناقوس است». چه توان کرد؟ اگر دولت ایران دولت بودی، در مملکت خود قانون و نظام و مساوات داشتی، رعیت را به حکام به قیمت حیوانات نفروختی، هر آینه ما متحمل تحکم بیگانگان – که
دشمن همه چیز ما هستند – نشده، به سوی ایران هجرت مینمودیم.»
گفتم: «عمو نامت چیست؟»
گفت: «عباس.»
«آفرین!» اش کردم. باری، به هزارگونه آرزوی حرکت نموده بعد از ده دقیقه به اطراف محقر کلبهای رسیدیم که سه چهار نفر در حوالی آن در زیر آفتاب نشسته غلیان میکشیدند. یکی از آن میان صدا کرد: «اوه همشهری بلیت خودتان را بیاورید!»
کالسکهچی گفت: «اینان مأمورین ایراناند. پول تذکره میخواهند.»
پیش رفته سلام گفتم. جواب ندادند.
یکی پرسید: «چند نفر هستید؟»
گفتم: «میبینید که دو تن بیشتر نیستیم. دیگر سؤال و جواب چرا؟»
گفت: «دو تومان بدهید.»
هیچ نگفته دادم.
گفت: «به سلامت، بروید!»
دیگر نه تذکره پرسید نه قول کشید. تعجبکنان درگذشتم. هنگام غروب به دهکدهٔ کوچکی رسیده تا نیمه شب در آنجا استراحت کرده نصف شب به راه افتادیم. بامدادان به دو فرسخی شهر رسیده دیدیم چند تن از سادات در آنجا نشستهاند. معلوم شد که آقایان به عزم راهنمایی و مداخل از زوار تا اینجا آمدهاند. فوراً اطراف ما را گرفتند هر یک به زبانی دعوت مینمودند، از آن میان به یکی وعده دادیم و در کنار چشمه پایین آمده پس از تجدید وضو و ادای نماز چای خورده یوسفعمو هم به معاونت آقا سید قدری پلو پخته خورده به راه افتادیم. آقا سید نیز در کالسکه ردیف ما شد. پس از طی نیم ساعت راه قبهٔ مبارک روضهٔ مطهره که آیتی از کعبه، علامتی از بهشت بود، روشنیبخش دیدهٔ حسرتکشیده گشت. دوباره پیاده شده زیارتنامه خواندیم و در نهایت اشتیاق وارد آن شهر مینوبهر گشته یکسر به خانهٔ آقا سید رفتیم. اتاقی برای ما آماده کرده بودند. رخت نهادیم. پس از خوردن نهار، بقچه و قدیفه و پیراهن و زیرجامه برداشته با یوسفعمو و آقا سید به حمام رفته که بدن را شسته و رخت عوض کرده به روضهٔ مطهره مشرف شویم. وقتی که به حمام داخل شدیم بوی گنداب از دور نزدیک بود خفهام کند. گودالی را با آب متعفن انباشته نامش را خزینه و به عبارت دیگر «کر» گذاشتهاند. آب آن از بسیاری کثافت رنگ برطاووسی گرفته، بوی بدش مغز آدمی را پریشان میکرد. به اندک تأملی معلومم شد که منشأ هر گونه امراض مسریه همین گنداب است که کور، کچل و زخمی یک شهری بدون استثنا، شب و روز از مرد و زن به میان این منتهی آب گندیدهٔ سهماهه داخل میشوند. در حقیقت، خیلی تعجب کردم که احدی از بزرگان و علمای این شهر به معایب و مفاسد متولد شده از این گندابها آگاهی نیافته تنها ذم «کر» را زایلکنندهٔ همهٔ آن معایب میدانند. به اعتقاد بنده هر کس بدان آب «پاک» بگوید به شریعت مطهره اهانت کرده، چه شارع مقدس ما را به نظافت امر فرموده. آبی که مورد کثافات چندین مخلوق است و بو و رنگش بدان پایه تغییر یافته که موجب نفرت بینندگان است چگونه پاک تواند شد؟ در حمامهای سایر بلاد اسلامیه مانند مصر و ممالک عثمانی، آب غسل محفوظ و جاری از شیر است که شخصی از یک طرف غسل میکند و از طرف دیگر هم از شیر آب سرد که ردیف آب گرم و در نهایت صافی و براقی است گرفته میخورد.
به هر حال به حمام، پاک رفته و ناپاک بیرون آمدیم. آقا سید گفت که: «بقچه در حمام بماند، ما یکسره برویم به روضهٔ مطهره زیارت کنیم.»
گفتم: «نه! حالا باید به خانه رفت کاری دارم. پس از آن به زیارت میرویم.»
چون به خانه رسیدیم به آقا سید گفتم: «بفرمایید سماور را آتش کرده بیاورند.»
گفت: «وقت چای نیست.»
گفتم: «میخواهم خود را دوباره شستوشو کنم تا کثافت آب حمام زایل گردد.»
گفت: «بابا! خزینهٔ «کر» پاک است.»
گفتم: «حرفی ندارم ولی کثیف و بدبوست.»
به هر حال، آب گرم کرده دوباره بدن را شسته و لباس عوض نموده با خود عهد کردم که دیگر در ایران به حمام نروم. بعد از آن عزم زیارت امام ثامن – که منتهای آمال و آرزویم بود – به راه افتادیم. پس از ورود به روضهٔ مطهره و آستانبوسی با آقا سید در مواقع مخصوصه مشغول خواندن زیارتنامه شده از برکت آن مقام مقدس – که لطفی از جنت و آیتی از رحمت بود – تمامی زحماتی که در راه کشیده بودیم از یادم رفت. از تعریف و توصیف آن روضهٔ پاک و بهشت حقیقی زبان و بیان این بندهٔ گنهکار لال و نارساست.
امثال من بنده را چه حد و یارای آنکه به توصیف ظاهری و باطنی یک خشتی از خشتهای گلی و خاکی آن آستان پاک – که ملثم کروبیان عالم بالاست – زبان گشاید. آنان که دیدهٔ باطن دارند و به فیض زیارت آن عتبهٔ فلکمرتبه نایل شدهاند میدانند که چه بساط مقدس و مقام بلند روحانی است.
چه غم دیوار امت را که دارد چون تو پشتیبان
چه باک از موج بحر آن را که باشد نوح کشتیبان؟
بلغ العلی بکماله، کشف الدجی بجماله
حسنت جمیع خصاله، صلوا علیه و آله
بعد از اتمام زیارت، نماز را به جماعت خوانده بیرون آمدیم. بیست و دو روز تمام صبح و ظهر و شام را بدین شرف عالمبها نایل بوده هر روز را هم یک گوشه از شهر را گردش میکردیم، ازجمله روزی هم با آقا سید به بیمارخانهٔ حضرت رفتم اما چه بیمارخانهای! هر ناخوشی که بدانجا برود هر قدر که در آنجاست بیمار است، مگر خود از آنجا گریخته در جای دیگر از لطف خدا شفا یابد، نه طبیب معین و نه دارو هست. از نظافت و سایر لوازم بیمارخانه هم اثر نیست. بدین بهانه، مباشرین بیانصاف سالیانه از خزانهٔ حضرت مبالغ گزاف به مفت میبرند. از قراری که آقا سید میگفت، از املاک موقوفهٔ آستانهٔ اقدس همهساله زیاده از دویست هزار تومان مداخل میرسد. این همه تنخواه را مفتخواران بیدین و دیانت به عنوانهای مختلف خاص خود دانسته، پاک میبرند، در حالی که استحقاق تصرف حبهای از آن را ندارند؛ ازجمله به نام مهمانی زوار هر شب دو خروار برنج پلو با سایر لوازم آن میبرند، همه به خانهٔ متمولین شهر و قوم و خویشان آنان، که هر یکی به عنوانی خود را به آستانهٔ اقدس بستهاند، میرود. زوار و غربا کمتر روی آش و پلو میبیند. بعضی از بزرگان دولت نیز به اندک چیزی از آن خوان یغما قانعاند؛ دیگر مداخله نمیکنند. این همه مبالغ بیحساب مفت متولیباشی و دستیاران اوست. گاهی حکام نیز دستاندازی دارند. ابداً حساب و مؤاخذهای در میان نیست. مردم شهر در قساوت قلب میتوان گفت که اشرّ ناساند. در معاملات، متاعی را که قیمتش یک تومان است پنج تومان میخواهند. در سر هر سخن هم بیشرمانه سوگند دروغ به حضرت یاد میکنند. من خود در بازار چیزی میخریدم سه تومان قیمت خواست و چهار دفعه سوگند به حضرت یاد کرد. آخرالامر به هفت قران به من داد.
بالاتر از همهٔ این مصائب، دیدن وضع سرباز در آن سامان سرحدی است که شخص از مشاهدهٔ آن حال و ملاحظهٔ مخاطرات آن وضع بر خود میلرزد. روزی با سید به زیارت میرفتیم دیدم چند نفر بر ما گذشتند، با لباسهای بسیار کهنه و کثیف کرباسین – که رنگش معلوم نبود – و هر یک در سر کلاههای بسیار بد، به نوعهای مختلف، میروند که پاشنهٔ پاهایشان از چرک پینه بسته اما هر یک تفنگی در دست دارند. بعضی از آنان پیر پنجاهساله و برخی جوان بیستساله به نظر میآمدند.
از سید پرسیدم: «اینان به فعله میمانند. اما این تفنگها چیست؟»
گفت: «آقا جان! اینها سربازان دولتاند، در ارگ شب قراول بودند. حالا عوض شده به بازار ریختند. اکنون خواهی دید که یکی قصاب و دیگری پینهدوز و برخی صراف و بعضی میوهفروشاند. به هر کدام از اینان به عنوان رشوت بده مخصوص و معینی به سرهنگ و سرتیپ خودشان دارند.»
از شنیدن این ماجرا دنیا در مدنظرم تیره و تار شد، آهی از دل پردرد کشیده گفتم: «خداوندا! اینها همه کیفر دعواهایی است که من در مصر به ناحق در سر این کارها با مردم میکردم و هر چه از این قبیل چیزها میگفتند باور نموده با آنان پرخاش کرده دلشان را میآزردم.»
سید گفت: «بدتر از همهٔ اینها آن است که این سربازان هر چه از ممر کسب و فعلگی حاصل کردند، پس از جدا نمودن حصهٔ رشوت صاحبمنصبان، هرچه باقی ماند به تریاک داده در غلیان میکشند.»
دود از سرم بلند شده پرسیدم: «این سربازان بومی هستند یا از سایر ممالک ایران؟»
گفت: «غریباند! اینان از فوج خلخال و مشکین هستند. ساخلوی شهر به عهدهٔ اینهاست، در ظرف دو سه سال یک بار عوض میشوند.»
پس از آن سید گفت: «بسیاری از زوار در اینجا برای ایام اقامت «متعه» میکنند. اگر شما هم خیال دارید به من بگویید تا تدارک کنم.»
گفتم: «هر گاه سوگند یاد کنی که ایام «عده»اش منقضی شده چه مضایقه!»
گفت: «تو برای نفس خود متعه میکنی. به من چه رسیده که قسم یاد کنم؟»
گفتم: «معلوم شد که شما خود اطمینان ندارید. من هم کار خلاف شرع در فرنگستان نکردهام تا چه رسد بدین مقام مقدس و خاک پاک. نعوذ بالله! من بسیار شنیده بودم که در مشهد مقدس بعض بدکاران مرتکب چنان فعل حرام میشوند ولی باور نمینمودم. حیف!»
خلاصهٔ کلام، پس از بیست و دو روز اقامت در ارض اقدس، به یوسفعمو سپردم که تدارک سفر طهران کند.
یوسفعمو در جواب گفت: «سرکار بیگ! من در این سفر از شما خواهشی نکردم. اولاً بسیار متشکرم از اینکه در خدمت شما به زیارت این تربت پاک – که موجب سعادت دو جهانی است – نایل گشتم. حالا تنها یک عرض به شما دارم و استدعا میکنم که آن را از بنده قبول فرمایید.»
گفتم: «بگو!»
“Qorxma,” -- dedim, -- “bizim bir neçə köynək-tumandan savayı bir şeyimiz yoxdur. Nə tacirik, nə də sərraf.”
Ancaq xidmətçinin bu haləti məni həm təəccübləndirdi, həm də ona gülməyim tutdu. Nə isə, mehmanxanadan çıxıb dəniz kənarına getdik. Hər tərəfə baxdım, yenə də Batumda olduğu kimi, həmvilayətlərimizi gördüm. Dəstə-dəstə özlərini günə verib bitlənirdilər. Bizdən bir qədər aralı bir dəstə adam toplaşdı. Səs-küy ucaldı. Birini döyüb ucadan deyirdilər: "Bu köpəkoğlu həmşərini vurun!"[3]. Çatan o adamı döyürdü. Mən camaatdan soruşdum ki, bunun günahı nədir, nəçidir və nə üçün döyülür? Dedilər iranlıdır, özü də muzdurdur. Sahibi Bakı əhalisindən olan bir müsəlmanın gəmisində işləyir. Onu vuranlar da gəmi muzdurlarıdır. Özləri də bu şəhərin əhalisindəndirlər.
Dedim:
“Bəs bu necə müsəlmançılıq oldu ki, bir günahsız qərib adamın üstünə əlli adam tökülüb vurur?”
Yanımda duran şəxs dedi:
“İranlıların haqqında çox rəhmsizdirlər.”
İstədim özümü ortalığa atım. Təmkinli adama oxşayan həmin şəxs mənim qolumdan tutub dedi:
“Yaxın getmə, səni də onun kökünə salarlar. Görünür, siz bu şəhərə təzə gəlmişsiniz. Biz hər gün bu kimi hadisələrin şahidi oluruq. Ürəyimiz od tutub yanır. Bizim bu cür zəlil, xar və sərgərdan olmağımıza bais olanların cəzasını qoy allah özü versin.”
Bu da ürəynmin köhnə yaraları üstünə təzə duz səpdi. Öz-özümə deyinə-deyinə, allahın cəlalına şükür deyə-deyə limana tərəf gedib, Uzunadaya gedən gəminin nə vaxt yola düşəcəyini öyrəndim. Dedilər bir gəmi sabah yola düşəcək. Amma gəzəyəndir, birbaşa gedən deyil, sahilləri dolaşıb yük, sərnişin axtarandır. Başqa bir gəmi də var ki, buradan birbaşa Uzunadaya üzür.
Ancaq dörd gündən sonra hərəkət eləyəcək.
Düşündüm ki, dörd gün dənizin üzündə qalmaq bu şəhərdə oturub rəhmsiz, acizə qənim adamları görməkdən yaxşıdır. Oradan tez qayıdıb mehmanxana xidmətçisinə tapşırdım ki, bizim üçün gəmiyə iki bilet alsın. Sabah hərəkət etməli idik. Təzədən şəhəri gəzməyə başladıq. Bu şəhərdə bağ-bağça, gül-çiçək yoxdur. Lakin çox hündür və əzəmətli imarətləri, mötəbər ticarət müəssisələri vardır. Bunların çoxu müsəlmanların və ermənilərindir. Yer üzündəki mədənlərin əksəriyyətindən daha az tanınmış bu qara neftin bərəkətindən həmin imarətlər göyə ucalmış, saysız-hesabsız sərvət toplanmışdır....
Deyildiyinə görə, Bakı müsəlmanlarından bir neçəsinin, o cümlədən Hacı Zeynalabdin Tağıyevin neçə milyon manatlıq var-dövləti var. Onun müsəlmançılıq qeyrəti və həmiyyəti müsəlmanların iftixarına və başının ucalığına səbəb olubdur. Hamı onun adını hörmətlə yad edir, haqqında təriflə danışırlar. Deyirlər təbiətən xeyriyyə işlərinə, müsəlmanların tərəqqisinə və maariflənməsinə böyük səy və həvəs göstərir. Özü də müsəlmanların qeyrətli və həmiyyətli şəxsiyyətlərindən biridir. Allah onun kimilərin sayını müsəlmanlar içərisində daha da artırsın! Bakıda bir neçə nəfər mötəbər İran taciri də var. Tanışlığım olmadığına görə onlarla görüşümüz olmadı. Yusif əmiyə dedim ki, daha bundan sonra İran səfəri başlanır. Gərək qənd-çay, yağ-düyü alaq. Bir pud sədri düyüsü aldıq. Amma çox baha idi. Səbəbini soruşdum. Dedilər quraqlıq olduğuna görə İran dövləti düyünü xaricə ixrac etməyi bərk qadağan edibdir. Ona görə də iki ay olar ki, düyü azalıb və qiyməti çox qalxıbdır.
Şəhəri gəzə-gəzə günü başa çatdırdıq. Mehmanxanaya gəlib bir qədər istirahət etmək istədik. Ancaq taxtabiti, birənin əlindən gözümüzü yuma bilmədik. Səhərədək ulduzları sayıb, oyaq qaldıq. Sübh tezdən vahid allahın dərgahına iki rikət namaz qıldıqdan sonra özümüzü gəmiyə çatdırıb, çayı orada içdik. Günortaya üç saat qalmış gəmi yola düşdü. Sabahısı gün həmin vaxt Ənzəli limanında lövbər saldı. Hava olduqca gözəl idi. Gəmidən çıxdıq. Bir tərəfdən gəminin yükünü boşaldır, o biri tərəfdən onu yükləyirdilər. Gətirilən tayların hamısı düyü idi. Sahildə körpü üstündə dayanmış bir şirvanlıdan soruşdum:
“Bakıda deyirlər ki, İran dövləti düyünü başqa ölkələrə ixrac etməyi qəti qadağan edibdir. Bəs necə olub ki, bu qədər düyünü gəmiyə doldururlar?”
O cavab verdi:
“Rəhmətliyin oğlu, İran dövlətinin hökmü nə vaxt və harada yerinə yetirilibdir ki, indi bu qadağan olunmaq hökmünə də qulaq asan olsun. Doğrudur, Tehran təkidlə qadağan edibdir. Ancaq vilayətin hakimi dövlətin əmrini qulağının ardına vurub, düyünün hər kisəsindən Rəştdə bir qran, Ənzəlidə on şahı rüşvət alır və xaricə aparmağa icazə verir. Hər gəmidə min, iki-min kisə düyü aparırlar. Ancaq guya bunu görən yoxdur.”
Gəmi bütün yükünü tutduqdan sonra axşam üstü yola düşdü. Sari, Məşhədsər və sair limanların hər birində də neçə saatlarla məəttəlçilik oldu. Bu limanlarda da bir neçə kədərli hadisənin şahidi olub, keçdik. Nəhayət, dördüncü gün Uzunadaya, oradan da Aşqabada çatdıq. Dayanmadan qırx beş manata dördatlı bir kalyaska kirə eləyib, uzun illərdən bəri ürəyimdə arzusunu bəslədiyim müqəddəs Məşhədin ziyarəti əzmi ilə yola düşdük. Ancaq Aşqabadda da həmvətənlərimi bundan əvvəl rast gəldiyim şəhərlərdə olduğu kimi gördüm. Gecə yolüstu karvansaralardan birində qaldıq. Səhəri yenə də yolumuzu davam etdirdik. Uzun məsafə keçdikdən sonra Xorasan torpağının bir hissəsi olan İran-rus sərhəddinə gəlib çatdıq. Aşqabad tərəfində ruslar uca və əzəmətli imarətlər tikib, hər tərəfə qarovul qoyublar. Yarım saata qədər bizi saxlayıb, pasportlarımıza və vəsiqələrimizə qol çəkdilər. Sonra sərhəddi keçməyə izin verdilər. Təxminən on dəqiqəlik bir məsafəni keçdikdən sonra bir sıra əlamət və nişanları olan nöqtəyə gəlib çatdıq. Kalyaskaçımız əli ilə işarə edib dedi:
“Bu nişanların o tərəfi İran torpağı, bu tərəfi isə ruslarındır.”
Mən kalyaskaçıya dedim:
“Bir qədər saxla, işim var.”
O, elə zənn etdi ki, mənim başqa işim var. Ona görə də dedi:
“Bir az gözlə, su yaxındadır. Orada saxlaram.”
“Su lazım deyil,” -- dedim, -- “torpağınan işim var.”
Sürücü kalyaskanı əylətdi. Mən aşağı düşüb yerdən bir ovuc torpaq götürüb öpdüm, iyləyib gözümə sürtdüm. Dedim: ey mənim ağlar gözlərimin dərmanı olan pak türbət, allaha şükür ki, səni görmək mənə nəsib oldu. Səni görməklə gözlərim işıqlandı. Sən bütün möhtacların sığınacağı, babalarımızın əbədi uyuduğu torpaqsan. Sən öz nazlı qucağında bizləri bəslədin, bizi min məhəbbətlə boya-başa çatdırdım. Biz isə sənin o tükənməz qayğı və məhəbbətinin müqabilində heç bir şey deyə bilmərik. Ona görə ki, boynumuzda sənin böyük haqqın var. Elə buna görə də müqəddəs islam şəriətinin banisi (ona və onun övladına salam və salavat göndəririk), səni sevməyi allaha inamla bərabər tutdu. Daha mən sənin tərifində nə deyim ki, yüksək şəninə layiq olsun.
Qəhərləndim. Boğazım qovuşdu. İxtiyarsız olaraq göz yaşlarım axıb, o pak torpağın üzərinə töküldü. Dərdli könlümün arzuladığı kimi bir qədər sevinclə ağladım. Belə düşünürəm ki, bu ağlamağın ləzzəti son nəfəsimədək mənim könlümün ən əziz bir guşəsində yadigar qalacaq. Kalyaskaçı hədsiz heyrətlə mənə baxırdı. O, dərin təəccüb və heyrətdən sonra dedi:
“Afərin sənə, Hacı oğlu! Mən neçə ildir ki, bu yolda işləyirəm, sən birinci adamsan ki, öz vətəninin torpağını əziz tutdun. Mənim də ürəyim dağlıdır, mən də sənin kimi dərdliyəm. Gəncəliyəm. Mənim də sənin kimi vətənə deyəcəyim ürək sözlərim, nisgillərim var. Bizim ölkəmiz babalarımızın bacarıqsızlığından zəlil günə qaldı.... Nə etmək olar? Əgər İran dövləti düz-əməlli dövlət olsaydı, ölkəsində qanun, nizam-intizam və hüquq bərabərliyi olsaydı, rəiyyətini hakimlərə keçi qiymətinə satmasaydı, biz heç vaxt əcnəbilərin hökmünə boyun əyməzdik, hər şeydən əl çəkib, İrana köçərdik.”
“Əmi, adın nədir,” -- deyə soruşdum.
“Abbasdır,” -- dedi.
Bu sadə kişinin vətənpərvərliyinə min afərin söylədim.
Yolumuza davam etdik. On dəqiqədən sonra alçaq bir daxmaya çatdıq. Divarının dibində üç- dörd nəfər özlərini günə verib, qəlyan çəkirdilər. Uzaqdan bizi görən kimi biri ucadan qışqırıb dedi:
“Ey, həmşəri, biletlərinizi gətirin görək!”
Kalyaskaçı üzünü mənə tutub dedi:
“Bunlar İran məmurlarıdırlar, təzkirə pulu istəyirlər.”
İrəli gedib salam verdim. Salamımı almadılar. Ancaq biri soruşdu: “Neçə nəfərsiniz?”
Dedim:
“Görürsünüz ki, iki nəfərik. Daha buna sual-cavab nə lazım.”
“Onda iki tümən ver,” -- dedi.
Bir söz demədim. Cibimdən iki tümən çıxarıb verdim. Pulu alıb dedi:
“Yaxşı yol!”
Daha nə təzkirəni istədi, nə də alıb qol çəkdi. Onun bu rəftarına çox təəccüb etdim. Ancaq heç bir söz demədim. Kalyaskanı sürüb buradan da sürətlə keçdik. Gün batana yaxın kiçik bir kəndə çatdıq. Gecə yarısınadək istirahət etdik. Atlar da dincəldilər. Gecə yarı yola düşdük. Səhər tezdən hələ gün çıxmamış Məşhəd şəhərinin iki ağaclığına çatdıq. Yol üstə bir neçə nəfər seyidin əyləşdiyini gördük. Məlum oldu ki, ağalar ziyarətçilərə bələdçilik etmək və bir qədər mədaxil ələ keçirmək üçün pişvaza çıxıblar. Bizi görən kimi ətrafımıza toplaşdılar. Hər biri özünə məxsus ifadə ilə bizə bələdçi olmalarını təklif etdi. Onlardan birini çağırıb yanımızda yer verdim. Bir az yol getdikdən sonra bulaq başına çatdıq. Aşağı düşüb çay içdik. Yusif əmi də seyidin köməyi ilə plov bişirdi. Çörək yeyib yola düşdük. Əlbəttə, seyid də bizim yanımızda əyləşmişdi.... Biz böyük həvəs və şövqlə şəhərə daxil olub, bir baş bizi müşayiət edən seyidin evinə getdik. Bizim üçün bir otaq ayırdılar. Yük-yapımızı qoyub bir az dincəldik. Nahar yeməyindən sonra paltar- qətifə götürüb Yusif əmi və seyidlə hamama getdik. İmamın pak qəbrini ziyarət etmək üçün təmizlənib, yol paltarını dəyişməli idik. Hamama girən kimi gəndab qoxusundan az qaldı boğulam. Çuxur bir yeri iylənmiş su ilə doldurub, adını xəznə, yəni kür qoymuşdular. Suyu o qədər çirkli idi ki, tavus lələyi rənginə çalırdı. Qoxusu az qala adamın beynini partladırdı. Elə burada mənə məlum oldu ki, bütün yoluxuçu xəstəliklərin mənşəyi həmin xəznələrdir. Bu üç aydan qalmış iylənmiş suda bir şəhərin kor-keçəli, yaralı-xoralısı, arvadlı-kişili gecə-gündüz çimirlər. Doğrudan da məəttəl qaldım ki, nə üçün bu şəhərin başçılarından və ruhanilərindən biri həmin gəndablardan törənən min fəsad və xəstəlikdən agah deyil. Elə bilirlər ki, "kür" sözü bütün bu eyibləri yuyub aparır. Mənim aləmimdə hər kəs o suya kür desə, şəriəti təhqir etmiş olar. Ona görə ki, müqəddəs şəriət bizi həmişə təmizliyə çağırır. Bu qədər məxluqun çirkinə və kəsafətinə bulanıb, rəngi və qoxusu adamın zəhləsini tökən bir suya necə pak demək olar? Misir və Osmanlı kimi başqa müsəlman ölkələrində qüsl suyu əl dəyilməz yerdə saxlanılır. Ondan ancaq kranlarla istifadə olunur. Adam bir tərəfdən qüsl etdiyi halda isti suyun yanında olan soyuq su kranını açıb, son dərəcədə saf, təmiz suyundan içə bilər.
Sözün qısası, hamama təmiz gedib murdar qayıtdıq. Seyid hamamdan çıxan kimi dedi:
“Qoyun boxça hamamda qalsın, gedək imamı ziyarət eliyək.”
“Yox,” -- dedim. -- “Gərək bu dəqiqə evə gedək. Mənim görməli bir işim var. Ondan sonra ziyarətə gedərik.”
Evə çatan kimi dedim:
“Rica edirəm, buyur samovara od salıb gətirsinlər.”
“Çay vaxtı deyil,” -- deyə Seyid cavab verdi.
“İstəyirəm hamamın kirindən təmizlənmək üçün təzədən çiməm,” -- dedim.
“Baba, boş yerə özünə əziyyət vermə, xəznə kür olduğuna görə pakdır,” -- dedi.
“Sözüm yoxdur,” -- dedim. -- “Ancaq həm çirkli idi, həm də qoxumuş idi.”
Suyu qızdırdıq, təzədən yuyundum, paltarlarımı da dəyişdim. Özümə söz verdim ki, bir daha İranda hamama getməyim. Sonra böyük şövqlə arzusunda olduğum səkkizinci imamın qəbrini ziyarət etmək üçün evdən çıxdıq....
Ziyarəti başa çatdırdıqdan sonra camaat namaz qılıb çıxdı. Tam iyirmi iki gün səhər, günorta və axşam dünyalarca qiyməti olan bu şərəfə nail olduq. Hər gün eyni zamanda şəhərin bir guşəsi ilə tanış olurduq. Bir gün də seyidlə həzrətin xəstəxanasına getdik. Ancaq nə xəstəxana! Hər bir xəstə oraya getsə, və qədər ki, oradadır, xəstə olacaq. Demirəm, xəstənin özü oradan qaça və başqa bir yerdə allahın kərəmi ilə şəfa tapa. Nə həkim var, nə dərman. Xəstəxanada təmizlikdən və sair ləvazimatdan da bir iz-əsər yoxdur. İnsafsız mütəvəllilər hər il bir bəhanə ilə xəstəxana xərci hesabına imamın xəzinəsindən külli miqdarda pul yeyirlər. Seyidin dediyinə görə, imamın ziyarətgahına vəqf olunan əmlakdan hər il iki yüz min tüməndən artıq mədaxil ələ gəlir. Bu böyük sərvəti dinsiz və dəyanətsiz müftəxorlar hər cür bəhanə ilə ələ keçirib, bütünlüklə içəri ötürürlər. Halbuki heç onun bir noxudunda da haqları yoxdur. Misal üçün, ziyarətə gələnlərə qonaqlıq vermək bəhanəsi ilə hər gecə iki xalvar düyünün hər bir ləvazimatı ilə plovunu bişirirlər. Onun hamısı özünü müxtəlif bəhanələrlə imamın hərəminə bağlamış varlıların və onların qohum-qardaşlarının evinə gedir. Ziyarətə gələnlər və möhtac qəriblər aşın, plovun üzünü az-az görürlər. Dövlət başçılarının bir parası da bu talandan müxtəsər pay almaqla kifayətlənir, özlərini kənara çəkib otururlar. Bu hədsiz-hesabsız pullar mütəvəllibaşı və onunla əlbir olanların cibinə tökülür. Hakimlər də bəzən bu yağlı tikəyə əl atırlar. Hər halda arada heç bir hesab-kitab yoxdur. Kim nə qədər istəyirsə o qədər oğurlayır. Nə sorğu-sual var, nə də cəza.
Məşhədlilər daşqəlblilikdə, demək olar ki, misilsizdirlər. Hər söz başı da utanmaz-utanmaz yalandan imamın qəbrinə and içirlər. Mən özüm bazarda bir şey almaq istədim. Əvvəlcə qiymətini üç tümən dedi. Həm də dörd dəfə and içib imamı yad etdi. Nəhayət, haman şeyi yeddi qrana verdi.
Bunlardan daha pis, o sərhəddə yaxın yerlərdə sərbazların acınacaqlı vəziyyətidir. Onların halına baxıb, törənəcək nəticəni nəzərə gətirdikdə adamın bədənində tükləri biz-biz durur.
Günlərin birində seyidlə ziyarətə gedirdik. Bir neçə nəfər köhnə, rəngi qaçmış, kirli paltarla bizim qabağımızdan keçdilər. Hərəsinin başında bir cür yırtıq papaq var idi. Dabanları çirkdən pinə bağlamışdı. Ancaq əllərində tüfəng var idi. Bəzisi əlli yaşlı qoca, bir parası da iyirmi yaşında cavan idi. Seyiddən soruşdum:
“Deyəsən bunlar fəhlədirlər. Bəs əllərindəki bu tüfənglər nədir?”
Seyid dedi:
“Ağa, bunlar dövlət sərbazlarıdırlar. Gecə Ərkdə qarovul durublar, indi əvəz olunub, bazara gəliblər. Bu saat görəcəksən ki, bunların hərəsinin bir peşəsi var. Biri qəssabdır, o birisi pinəçidir, bəzisi sərraf, bir parası da baqqaldır. Hər birisi öz sərhənginə və sərtibinə müəyyən məbləğ rüşvət verib, alver eləmək üçün izin alır.”
Bu sözləri eşidəndən sonra bütün aləm gözlərimin qarşısında qaraldı. Dərindən bir ah çəkib, öz- özümə dedim:
"Ey böyük yaradan, bunların hamısı Misirdə bu həqiqətləri söyləyən adamlarla nahaq yerə etdiyim davaların cəzasıdır ki, çəkirəm. O biçarələrin dedikləri bütünlüklə həqiqət olduğu halda mən inanmırdım, özümdən çıxırdım, acıqlanıb dalaşırdım, hamısının qəlbini incidirdim...."
Seyid sözünü davam etdirib dedi:
“Hələ təkcə belə olsaydı, dərd yarı idi. Bu sərbazlar kasıbkarlıqdan və fəhləlikdən ələ gətirdikləri puldan rəislərinin payını ayırdıqdan sonra əllərində qalanı tiryəkə verib çəkirlər.”
Başımdan tüstü qalxdı:
“Bu sərbazlar yerlidirlər, ya İranın başqa yerlərindən gəliblər,” -- deyə soruşdum.
“Qəribdirlər,” -- dedi. -- “Bunlar Xalxal və Meşkin qoşunlarındandır. Şəhər kazarmasını qoruyurlar. Özləri də iki-üç ildən bir dəyişilirlər.”
Sonra Seyid dedi:
“Ağa, ziyarətə gələnlərin çoxu burada qaldıqları müddətdə mütə siğəsi eləyirlər. Əgər sizin də meyliniz varsa, deyin, mən tədarük görüm.”
“Əgər and içsən ki, iddəsi başa çatıbdır, eybi yoxdur, siğə edərəm,” -- dedim.
Seyid pərt oldu:
“Sən öz nəfsini sakitləşdirmək üçün siğə eləyirsən, daha mənə nə düşüb ki, burada bir and da içim,” -- dedi.
“Deməli, məlum olur ki, siz özünüz də xatircəm deyilsiniz. Belə olduqda mən Firəngistanda da xilafi-şər bir iş görməmişəm, bu müqəddəs yer və pak torpaqda nə üçün günaha batım?”
Allaha pənah! Mən eşitmişdim ki, bir para pis əməl sahibləri müqəddəs Məşhəd şəhərində bu kimi haram işlərlə məşğul olurlar, amma inanmırdım. Heyf!
Sözün qısası, iyirmi iki gün müqəddəs Məşhəd şəhərində qaldıqdan sonra Yusif əmiyə tapşırdım ki, Tehrana səfər etmək üçün tədarük görsün. Yusif əmi dedi:
“Bəy əfəndim, yola çıxandan bəri mən sizdən heç bir xahiş eləməmişəm. Əvvəla, sizdən artıq dərəcədə razıyam. Ona görə ki, sizin xidmətinizdə iki dünyanın xoşbəxtliyinə səbəb olan bu pak türbətin ziyarəti feyzinə nail oldum. İndi sizdən bircə təmənnam var. Rica edirəm onu nökərinizdən qəbul edəsiniz.”
“Buyur,” -- dedim.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/zeynalabdin-maragayi-1-seyahetnamenin-metni-2
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
خیال احدی خطور میکرد که اهالی مملکت مصر بدینگونه استراحت و آزاد خواهند شد؟ اول شورش و آشوب فرانسه، حکیم با سیاست «میرابو» خطاب به ملت فرانسه کرده میگوید: «ای فرزندان فرانسه بدانید و آگاه باشید که هر فردی از افراد بنیبشر که از کتم عدم به دایرهٔ وجود قدم نهاده، لابد است به حکم عقل سلیم از نعمت حریت بر وجه اکمل بهرهمند باشد؛ و حریت کامله بر دو قسمت است: یکی حریت روحانیه، دیگری حریت جسمانیه. حریت روحانیه ما را اولیای دیانت مسیحیه کاملاً از دستمان گرفته، عموم ما را در امور روحانیه عبد ذلیل و بندهٔ مطیع اوامر خود کردهاند و ما را در این ماده هیچگونه حق مداخله متصور نیست، چنانکه جسارت نداریم یک مسئله را مکرر از ایشان بپرسیم که فوراً چماق تکفیر را به گردهمان میزنند و داغ ارتداد بر جبینمان مینهند. در این صورت، در مواد روحانی باید بندهٔ فرمانبردار اولیای دیانت و از نعمت آزادی محروم باشیم. حریت جسمانیهٔ ما را هم فرمانفرمایان، یعنی ظالمان مستبدین، از دست ما گرفته، ما را در این پنج روزهٔ حیات دنیویه بالکلیه محکوم احکام و فرامین خرد شمرده، بر طبق مشتهیات نفس سرکش خود بارکش انواع تحمیلات و تکلیفات شاقهٔ خارج از حیز قدرت هر انسان نمودهاند. در این ماده نیز عبد ذلیل و بیاختیار مطلق در نزد ظالمان مستبد بوده از نعمت حریت و آزادی بیبهره و محرومیم. ای فرزندان فرانسه و ای ابنای وطن عزیز و ای برادران فلکزده و پریشان روزگار! در این صورت تکلیف ما بیچارگان چیست و دستگیر ما کیست؟ آیا غیرت و حمیت شما رضا میدهد که ما در این حال بدبختی مانده، در این آتش جگرسوز که بیرون از حکم خداوندی و خارج از انصاف و انسانیت است بمانیم؟ هنوز که وقت باقی است باید چارهٔ علاج خودمان را بکنیم و پردهٔ غفلت را از دیدهٔ بصیرت بدریم و خود را به سعادت ابدی برسانیم! مطالبهٔ ما حق است، و این آزادی بسته به جنبش غیورانه و غیرت شماست.»ابراهیمبیگ گفت: «الحمدلله خداوند ذوالمن والاحسان باب رحمت به روی ایران و ایرانیان گشوده. امیدواریم که عنقریب، بدون این سخنان، وطن مقدس ما از توجهات و حسن نیات شاهنشاه جوانبخت با سعادت قرین آمده، خدای تعالی این ظل رأفت خود را از ما دریغ نفرماید. شما را به خدا آمین بگویید!»
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 16بعد از این هم بعضی احوالات در خطوط بعد، از مشهدی حسن رسید، چون قابل درج نبود صرفنظر شد؛ تا سه ماه از این مقدمه گذشت. روزی حاجیه خانم بنده را خواست رفتم.فرمود: «یوسف آقا! الحال تو به ابراهیم و محبوبه به جای پدری، خود میدانی که مرحوم حاجی وصیت کرده بود ابراهیم تا سی ساله نشود تأهل اختیار نکند و به من در این خصوص وصیت کرد و تو خود بهتر میدانی که به این دختر چهقدر مایه گذاشته، دربارهٔ او چه زحمتها کشیده و به ابراهیم نامزد کرده بود. اکنون ابراهیم به سی و دو سال رسیده، اگرچه خودش در این خیال نیست، ولی حال این دختر را بهتر میدانی که خواب و خور بر او حرام گشته، هر وقت ابراهیم را میبیند چون بید میلرزد، رنگ و رو را میبازد. دیروز رفتم بالا دیدم قانون دست گرفته حزین حزین میزند و میخواند و گریه میکند. بعض اشعار فارسی و ترکی میخواند. این دو بیت خاطرم ماند:
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 17قصیدهٔ وطنیه، من کلام بدیعالا بکوش به حفظ دیانت و ناموس
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 18رفتم. مادر و فرزند نشسته بودند. سلام دادم.حاجیه خانم گفت: «میرزا یوسف! ما با ابراهیم در دعوا هستیم. قرار گذاشته که هر چه تو بگویی قبول کنیم.»