روز ششم، تذکره‌جات را صورت داده بلیت کشتی خدیویه گرفتیم. ولی احترام و مهربانی که در خانهٔ میزبان از خود و عیالش دیده‌ایم به توصیف نمی‌آید. پدر و یا خود ابراهیم‌بیگ چه‌قدر خوشبخت بوده که چنین دوست به دست آورده بودند. دوست حقیقی نادر به دست افتد، خصوصاً در این اوان که زمانه قحبه است و مردمانش آشفته به مکر و حیله، صداقت کم، شقاوت بسیار، امانت معدوم، خیانت موجود. از حکیمی پرسیدند: «یار خوب است یا برادر؟» گفت: «برادر خوب است اگر یار باشد.» بدیهی است یار صادق بی‌غرض از برادر بهتر است.

یوم‌الاحد به مصر تلگراف کردم: «میرزا عباس به خانه خبر ده با کشتی خدیویه عازم هستیم!»

حاجیه خانم در عزیمت از مصر به چند نفر همسایه و مقربان خود سپارش کرده بود که تا مراجعت ایشان محبوبه خانم را تنها نگذارند. چند نفر از دختران همسایه و اقوام، هر روز از صبح تا شام، نزد محبوبه آمده او را مشغول می‌نمودند ولی محبوبه را دل در پیش محبوب خود بود و از دیگران یک دفعه بی‌خبر «خود در میان جمع و دلش جای دیگر است.»

افکار سوداوی پریشانش می‌نمود. گاهی به عادت زنان فال می‌دید، گهی مانند باران اشک می‌ریخت، وقتی چون دیوانگان اشعار عربی و فارسی می‌خواند. عشق و سودای او غمازی کردن گرفت، راز از پرده بیرون افتاد. دختران را یقین گشت که محبوبه را آتشی است در درون که حالش دگرگون گشته از خواب و خور بازمانده. کسی که دائماً با همسالان در عیش و نوش و در پیانو نواختن بود، اکنون به جای لهو و لعب گاهی آه آتشین می‌کشید و گهی قطرات اشک چون دانهٔ مروارید به دامن می‌بارد. یکی از آن دختران که از همه نکته‌دان‌تر و با محبوبه هم‌داستان‌تر بود، نیکو نکته را دریافت که محبوبه را سودایی در دل و عشقی در سر است. پاکی طینت و عصمت محبوبه را یقین داشت و هم می‌دانست که محبوبه منکوحهٔ ابراهیم‌بیگ خواهد شد.

در میان اعراب و بلکه عجم هم عیب است که از جانب دختر به پسر اظهار عشق و محبت شود. علی‌هذا پیش رفته و خواست محبوبه را با مهربانی نصیحت نماید که «در عمل تعجیل نکن و خود را در انظار نسوان بدنام منما!»

آهسته دست محبوبه را گرفته به خلوت کشید و گفت:

«خود می‌دانی من از طفولیت که هم‌درس و هم‌مکتب تو بودم تاکنون از همدیگر نرنجیده و کمال محبت و مهربانی در میانه‌مان قایم و برقرار است. از تو سؤالی خواهم کرد باید راست بگویی!»

محبوبه فوراً رنگ و روی را باخت و دریافت که سر درونش فاش گشته، گفت: «چه می‌فرمایی رفیقهٔ من؟!»

گفت: «من در تو علامت‌ها می‌بینم. اگر ظن من راست باشد صلاح تو در آن نیست. تو سابقاً چون گل شکفته و خندان بودی و اکنون مانند بلبل نالانی؛ حال تو دگرگون است. ما به جهت خاطر تو در این‌جا جمع می‌شویم که به شما تنهایی اثر نکند و بد نگذرد، تو همه ما را پریشان کرده‌ای. سبب چیست؟ چه در دل داری؟ راز خود از من پنهان مکن! راز تو را مانند جان در دل پنهان خواهم داشت. افشای سر تو به کسی نمی‌نمایم.»

محبوبه بی‌اختیار آه آتش‌بار از دل کشید، گفت:

«به کس نگویمش این قصه، خود جگر خون است

تو هم مپرس ز من تا نگویمت چون است.»

رفیقه گفت: «اگر خود نمی‌گویی من بگویم. فکر و خیال تو نزد ابراهیم‌بیگ است. من می‌بینم که هر وقت نام ابراهیم‌بیگ به میان می‌آید رنگ روی تو خبر می‌دهد از راز درون.

مگر تو دیوانه شده‌ای؟ همه عالم می‌داند که ابراهیم‌بیگ تو راست و تو او را. دیر یا زود دست ازدواج به دست او خواهی داد. این همه تعجیل چرا؟ نه کسی خیال زوجیت ابراهیم‌بیگ را دارد نه او دیگری را به خود قبول می‌کند. پس در این صورت، خود را باختن چه معنی دارد؟ از حالت تو یقیناً این راز از پرده بیرون افتد و این ننگ و عار تا قیامت تو را خواهد ماند. وای اگر گل چنین بدنامی شکفته گردد که قرن‌ها زخم این فضیحت را با مرهم هیچ خوش‌نامی بهبودی پیدا نشود. البته این خیالات فاسد و مالیخولیایی را از سر به در کن و تصور منما که سر تو مخفی ماند.

عشق آب و رنگ گلزار دل است رهنما و هادی هر منزل است

سینه فانوس است و شمعش عشق‌دان دل صدف عشق است گوهر اندر آن

تو خود می‌دانی در مصر چه‌قدر مایهٔ سرزنش است که بگویند فلان دختر عشق ورزید. حیف است که در چنین حسن و ملاحت و عقل و درایت و فهم و فراست که تو را است و شهرهٔ شهر بلکه مشهور آفاقی، بگویند عشق‌بازی نمود.»

هر چه رفیقه از این سخنان گفت، محبوبه شنیده و جواب نگفت. بعد از اصرار بسیار بنای گریه گذاشت و در رفت. اما این راز بعد از وفات ابراهیم فاش شد.

الحاصل، ابراهیم‌بیگ را از خانهٔ میزبان در بغل گرفته به کالسکه گذاشته رفتیم به اسکله. با مشقت زیاد داخل سفینه شدیم، بعد از دو ساعت کشتی حرکت کرد، روز سوم وارد اسکندریه گشت. میرزا عباس و چند نفر احبای ساکنین اسکندریه به کشتی آمدند، همدیگر را بغل گرفته مصافحه و معانقه نمودیم. از ابراهیم‌بیگ پرسش کردند. به حاجی مسعود گفتم خبر کند حاجیه خانم بیرون آید. حاجیه خانم بیرون آمده. مهمانان تعظیم‌کنان سلام دادند. رفتیم به قمرهٔ ابراهیم‌بیگ. چه ابراهیم‌بیگ! قد خمیده، رنگ پریده، در بدن از خون اثری نمانده، پوست به استخوان چسبیده، مهمانان با دیدهٔ گریان پیش رفته بغلش کردند و رویش بوسیدند.

ابراهیم‌بیگ جز این‌که نگاه حسرت‌آمیز کند، ابداً علامت آشنایی نتوانست ظاهر دارد، همه حیرت‌زده تعجب نمودند. احوال پرسیدند.

گفتم: «اکنون فرصت بیان نیست. باید یک ماه تمام سرگذشت خودمان را به شما حکایت کنم.»

پرسیدم: «شمندفر کی حرکت می‌کند؟»

گفتند: «بعد از دو ساعت.»

به حاجیه خانم گفتم: «یک شب مانده استراحت می‌کنید، یا امروز می‌رویم؟»

فرمود: «در ماندن ثمری حاصل نیست. هرچه زودتر برویم بهتر است.»

یک ساعت در کشتی مانده یک سر به شمندفر رفتیم. ابراهیم‌بیگ را میرزا عباس و حاجی مسعود دو نفری بغل گرفته سر دستی بردیم تا ایستگاه شمندفر. بلیت گرفته به شمندفر نشسته با حاجی محسن آقا و میرزا عباس حرکت نمودیم. یک ساعت و نیم به غروب مانده رسیدیم به ایستگاه مصر.

خلق انبوهی در آن‌جا به جهت استقبال ابراهیم‌بیگ گرد آمده ایرانی‌ها همه بودند. ماشین ایستاد. پیشوازیان از دور تمام با دست اشارت سلام داده پرسیدند: «ابراهیم‌بیگ کجاست؟» گفتم: «هست.»

همسفران از شمندفر بیرون شدند، ابراهیم‌بیگ را از یک طرف میرزا عباس از طرف دیگر «قاند دوقتور» [کندوکتور]، محمد بیگ عرب، گرفته بیرون آوردند.

به مجرد دیدن حال ابراهیم‌بیگ مستقبلین تماماً بنای گریه گذاشتند. ابداً شناخته نمی‌شد؛ و اعراب که ایستاده بودند و با ابراهیم‌بیگ آشنایی داشتند، همین که قد و قامت خمیده و تغییر صورت او را دیده، یکی بی‌اختیار می‌گفت: «ما هذا؟»

دیگری از روی استعجاب زمزمه می‌کرد: «هذا ابراهیم‌بیگ؟»

سومی با کمال یأس می‌گفت: «لاوالله ماشبه به ابداً!»

در ایستگاه قیامتی بر پا شد، یکی بغلش می‌کرد، دیگری دستش می‌گرفت، سومی رویش می‌بوسید. مریض بیچاره بی‌حس و حرکت، مانند قالب بی‌روح، بلکه روح بی‌قالب، نگاه حسرت‌آمیز به این طرف و آن طرف می‌نمود.

نیم ساعت خلق انبوهی پروانه‌وار به دور شمع سوزان ابراهیم‌بیگ می‌گشتند، فلکهٔ خودشان حاضر بود. حاجیه خانم نشسته، جلال افندی «لوندی» خود را فرستاد، ابراهیم‌بیگ را با زور برداشته به لوندی گذاشته، سایرین دو دو، سه سه، عراده گرفته راندیم تا رسیدیم دم در. دو رأس گوسفند قربانی حاضر بود، ذبح کردند. ابراهیم‌بیگ را از لوندی بیرون آورده، باز میرزا عباس و مختاربیگ المغربی ابراهیم را روی دست گرفته داخل صحن گشتند.

محبوبه از اتاق چون این حال را دید، بی‌اختیار بی‌چادر و معجر خود را به اتاق انداخته، زلف‌ها را پریشان ساخته صیحهٔ «یا حبیبی! یا حبیبی! یا مولایی! یا مولایی!» کشیده، خود را به پای ابراهیم‌بیگ در میان این همه جمعیت انداخت. بعضی روی گردانیده بعضی به کوچه برگشتند. هر چه حاجیه خانم و بنده داد زدیم: «دختر بس است! برگرد، حیا کن!» در بازار عشق حیا را چه حد مداخله و حجاب را چه جرئت مماطله که سودا را از جوشش باز دارد؟

چنانچه دو دستی سخت به ساق‌های ابراهیم‌بیگ چسبیده با حال دل‌سوز می‌گفت: «یا حبیبی! یا قوت قلبی!» و با اشک گلگون زمین حیاط را رنگین می‌ساخت. هی می‌سرود: «آقا جان! تو را که به این حال انداخت؟ تو مولای منی؟ لاوالله! مولای من چنین نبود.» در کوچه و باغچه هر کس آواز این دختر را شنود به سر زده از گریه خودداری نتوانست نمود.

زن‌های همسایه همه جمع شده، هر چه سعی کردند محبوبه را از حبیب خود جدا کنند ممکن نشد. بالأخره، حالم متغیر گشته به حدت و سورت تمام گفتم: «خانم کوچک! عیب است! مردم سراپا ایستاده‌اند و ابراهیم‌بیگ می‌بینی حالت ندارد، تحمل این‌قدر مشقت نتواند آورد.» ابراهیم گردن کج کرده مظلومانه گویا منتظر این وساطت بود.

عاقبت حاجیه خانم گفت: «محبوبه! اولاد من مریض و بی‌حال است. قصد هلاک کردن او را داری؟ رها کن او را! عجب بی‌حیا بوده‌ای؟» عاقبت فرمود چادر آورده انداختند به سر محبوبه خانم، پنج شش نفر با زور دست‌های محبوبه را از پای ابراهیم‌بیگ جدا کرده رفتیم به اندرون خانه.

محبوبه بی‌حس و حرکت افتاد. یکی می‌گوید «گذشت.» دیگری می‌گوید «غشی کرده.» کسی تشخیص نمی‌کند، مرده یا زنده است.

این‌جا دو تا شد، یکی را بردند طرف اندرون و دیگری را آوردند به طرف بیرونی. زنان آن‌جا جمع گشتند، مردان این‌جا. لطف این‌جا بود که تا امروز افکار محبوبه را کسی نفهمیده و ندانسته بود که این بیچاره خود را بدین نوع گم کرده. در پیش حاجیه خانم قدرت تکلم نداشت، امروز بدین جسارت اقدام نمود. گاهی به حال آمده از کرده پشیمان و هنگامی از گریه خود را گم می‌کند.

فوراً فرستادیم طبیب دایمی خودمان آمد. به محض رسیدن گفت: «این همه جمعیت پیش بیمار هیچ مناسب نیست. بروند به اتاق دیگر.»

مهمان‌ها را به تالار بردیم. حکیم رفت پیش ابراهیم‌بیگ. در هر باب از صحت و قوت و چگونگی عناصر و اعضای او واقف و سال‌ها در سینهٔ وی منقش و از طفولیت تربیت‌شده دست حذاقت این حکیم بود و مزاجش را کما هو حقه می‌دانست، حالا دید:

چنان فرسوده شد مشکین تن از غم که گر دم بر زند می‌ریزد از هم

یک مرتبه حکیم به ابراهیم‌بیگ نگاه کرده و برگشت به من نگاه نمود. بی‌اختیار دوش خود را بالا کشید، به اشاره و ایما پرسید: «این چه حال است؟» پیش رفت سلام داد، احوال‌پرسی نمود، جواب نشنید. نبضش را گرفت، چیزی نفهمید؛ درجهٔ امتحان حرارت گذاشته در حد اعتدال یافت. در سینه و پشت با دست زده گوش داد، همه را در جای خود سالم دید. گفت: «سبحان الله! چهل سال است در پراکتیک هستم، چنان مرض و مریض ندیده‌ام.»

از من مقدمه را پرسید. گفتم: «در ایران ناخوش نشد.» ماوقع اسلامبول را از ابتدا تا انتها بیان کردم.

بعد از تفکر بسیار باز آمد در بالین مریض نشست. پرسید: «ابراهیم‌بیگ! مرا می‌شناسی؟ من حکیم صالح هستم که هر وقت تو را معالجه کرده‌ام؛ حالا هم ان‌شاءالله پس از سه چهار روز بهبودی و صحت یابی، به آرزوی خود موفق شوی. همهٔ کارها نیک شود. «مشکلی نیست که آسان نشود.»»

در این‌جا ابراهیم‌بیگ آهی کشیده «یا حق، یا مدد!» گفت. بیچاره حاجیه خانم یک ساعت سر پا ایستاده و بدون صدا و ندا متصل اشک از چشمانش جاری بود.

حکیم گفت: «حاجیه خانم گریه کردن ثمر نبخشد. پسرت را خوف مرگ در میان نیست. ولی عجایب دردی است که اگر بدن او این‌قدر زار و نزار نشده بود، می‌گفتم دروغ می‌گوید. هیچ مرض ندارد. چون فردا روز یکشنبه است اطبا جمع نمی‌شوند. پس‌فردا سه چهار طبیب که خودم به حذاقت ایشان اعتماد دارم می‌آورم تا ببینم چه تمهید باید کرد.»

از غذا پرسید. گفتم: «به جز شیر چیزی نمی‌خورد.» یک چیزی نوشت و گفت دو قاشق با شیر مخلوط کرده بخورانید. چای خورد. خواست برود.

گفتم: «کجا؟ بیمار تازه‌ای هم هست، او را معاینه کنید.» حال محبوبه را بیان نمودم. حاجیه خانم گفت: «من نمی‌آیم خجالت می‌کشد؛ زنان همسایه جمع‌اند خبر دهید بیرون آیند.»

حاجی مسعود را گفتم خبر دهد خانم‌ها بیرون آیند. همگی بیرون آمدند. رفتیم اندرون؛ محبوبه را دید، چه محبوبه‌ای! جسد بی‌روح افتاده. حکیم این طرف و آن طرف گردانیده نگاه کرد، ابداً حس و حرکت ندارد. سوزنی درآورد از میان دو شانهٔ محبوبه به جلدش فرو برد، «اوخ!» کرده فی‌الفور به لرزه افتاد؛ دو سه بار مانند بید لرزیده چشم بگشود.

حکیم خندیده گفت: «هان کوچک خانم! احوالت چطور است؟ کجایت درد می‌کند؟»

محبوبه هر دو دست به صورت گذاشته های های بنای گریه گذاشت.

حکیم گفت: «بسم‌الله ابراهیم‌بیگ، بیایید بفرمایید!»

محبوبه فوراً دست از صورت برداشته آن طرف نگاه کرد! الحاصل در این‌جا طبابت نمی‌کرد؛ حکمت عملی و تدبیر به خرج می‌داد.

گفت: «آب بیاورید!»

آوردند. گرفته خودش به محبوبه داد: «کوچک خانم، بگیر بخور!»

قبول نکرد. یک دفعه تماماً آب قدح را بر روی محبوبه پاشید. حکیم می‌خندید؛ محبوبه می‌گریست. ما هم مات و متحیر تماشا می‌کردیم.

حکیم بیرون آمده گفت: «این مرض مهلک نیست. تا پس‌فردا گرسنه نگذارید.» و شربتی هم برای او نوشت و رفت.

مرد و زن به قدر چهل پنجاه نفر مهمان خانه بی‌میزبان شدند. اگرچه اکثر ایشان یگانه‌اند ولی هر کس خویشتن را گم کرده در مصیبت اهل خانه پریشان هستند.

گفتم: «حاجی مسعود، حاجیه خانم که خبر ندارد؛ به مطبخ برو ببین چه هست؟ چای حاضر کنند!»

گفت: «پرسیده‌ام، همه چیز حاضر است. اگر صد نفر مهمان هم باشد کفایت می‌کند.»

از حاجیه خانم اذن خواسته رفتم بالا پیش مهمان‌ها. بعد از بسیار عذرخواهی نشستم اما چه مهمان! همه در دریای غم غوطه‌ور گشته سر به جیب تفکر فرو برده از بنده احوال پرسیدند.

گفتم: «وقت زیاد داریم البته خواهید شنید.»

رفتیم سر سفره. طعام صرف شد. بعد از شام هر کس خداحافظی کرده و رفت.

سه ساعت از شب گذشته قدری راحت شدیم.

فردا حاجیه خانم به من گفت: «میرزا یوسف، تو برو پیش محبوبه او از من شرم دارد؛ قدری صحبت کن که ما را رسوا نکند. مردم چنان گمان می‌برند این‌ها سابقه داشته‌اند.»

گفتم: «حاجیه خانم مترس، پاکی و معصومی هر دو اظهر من‌الشمس است. همه می‌دانند.»

الغرض، خلوت کرده رفتم پیش محبوبه. هنوز بیست و چهار ساعت از ورود ما نگذشته که محبوبه نیمه‌جان شده بود؛ رنگ پریده، چشمان دریده، حال خراب، دل در پیچ و تاب، بدن در اضطراب؛ نه خورد و نه خواب. داخل شدم از من رو گردانید.

گفتم: «چایی خوردی؟»

گفت: «خیر!»

گفتم: «بیاورم؟»

بنای گریه گذاشت.

گفتم: «خانم کوچک چه خبر است؟ چرا به این حال افتاده‌ای؟»

جواب نداد.

گفتم: «دیروز کاری نکردی که به مردم حالت تو مخفی ماند و کسی درد تو را نفهمد. بد کاری کردی. نه مناسب حال تو و این خانوادهٔ جلیله بود. حیف نبود از تو که تا حال سر موی تو را کسی ندیده خود را بی‌حجاب در نظر خودی و بیگانه جلوه دادی؟ همه کس دانست که شدت سودا تو را به این بی‌حجابی واداشت؛ عقلت را جمع نموده برخیز به کار خویش مشغول باش! ابراهیم‌بیگ اگر حالت تو را بفهمد ناراضی بلکه دلگیر و رنجیده خواهد شد. در وصال شما جز بیماری ابراهیم‌بیگ هیچ مانعی نمانده، ان‌شاءالله عن‌قریب صحت یافته به مقصود خواهید رسید. حاجیه خانم می‌داند که تو از او خجالت می‌کشی لهذا مرا فرستاد. این سخن را از قول خانم می‌گویم.»

محبوبه زار زار گریستن آغازید و گفت: «عمو جان! من زنده نخواهم ماند. با این سخنان دل مرا نرنجانید. آنچه شما خیال کرده‌اید صحیح نیست. او آقا و مولا و ولی‌نعمت من است. نمی‌توانم او را در آن حال ببینم. دیوانه شدم از من عقل و هوش توقع مدارید. اختیار از دستم بیرون رفته. از آن روز که تلگراف شما از اسلامبول رسید دنیا در چشمم تیره و تار گشته. خدا جان مرا یک روز اول بستاند، من به روی بی‌بی خود چگونه نظاره کنم؟» - «بی‌بی» حاجیه خانم را می‌گوید.

گفتم: «محبوبه، سکینه خواهر ابراهیم‌بیگ است. البته محبت خواهر و برادری از همه بیشتر و بالاتر است؛ آن هم از غصه سوزان و گریان است، در حیا و حجاب!»

هر چه از این مقوله سخنان گفتم جز گریه ثمری نبخشید.

بی‌دل گمان مبر که نصیحت کند قبول من گوش استماع ندارم؛ لمن تقول!

دیدم محبوبه مضمون این بیت را کار بسته. برخاسته آمدم ماجرا را کما جری به حاجیه خانم گفتم. این درد از آن درد بدتر! حال این دختر زیاده از مرض پسرش مؤثر افتاد، زیرا که این خانواده عصمت مجسم هستند. از این فقرات زیاده از مرگ متأثر و متغیر [می]شوند.

گفتم: «خانم شما آسوده باشید! این برای ما و خانوادهٔ شما عیب نیست، زیرا که اهل مصر صغیراً و کبیراً می‌دانند که این‌ها به همدیگر نامزدند. کاشکی همهٔ نامزدان چنین عشق و محبت ورزیدندی.»

گفت: «چه باید کرد؟ سکینه را بفرستید پیش محبوبه و دختران همسایگان را هم خبر کنید، آمده او را تنها نگذارند، مشغول نمایند.»

حاجی مسعود رفت بالا، سکینه و دختران را خبر کند، یک دفعه صدای گریهٔ محبوبه بلند شد. بیچاره حاجیه خانم هم شنید. رفتم پشت در دیدم در مناجات است می‌گوید: «بار خدایا! از زندگانی سیر شدم، تاب این سرزنش‌ها را نتوانم آورد. روی بی‌بی خود را چگونه نگاه کنم؟ مرا با ناز و نعمت پروریده بود برای چنین روزی؟

جز خار غم نرست ز گلزار بخت من آن هم خلید در جگر لخت‌لخت من»

حاجیه خانم گفت: «به عجب بلایی مبتلا شدیم. خدا چه کنم؟ «اگر دردم یکی بود چه بودی؟»» خود صدا کرد: «سکینه بیا پایین!» آمد. گفت: «از محبوبه جدا مشو او را تنها نگذار!» خودش رفت نزد ابراهیم‌بیگ.

من هم جامه‌دان و اسباب سفر را گشاده لباس عوض نمودم. از احبا و آشنایان آنان که دیروز نیامده بودند امروز آمدند. میرزا عباس و حاجی محسن آقا هم تشریف آوردند. قدری صحبت کرده دیدیم آقا... تبریزی آمد؛ برخاسته مصافحه و معانقه کردیم، نشست. سؤال کرد: «ابراهیم‌بیگ کجاست؟»

گفتم: «اتاق خود. حاجیه خانم آن‌جاست.»

گفت: «شنیدم ناخوش است. از تبریز کاغذ داشتم. برادرم عزیمت شما را نوشته ولی از ناخوشی چیزی ننوشته بود.»

گفتم: «در تبریز بیماری نداشت. در اسلامبول احوالش به هم خورد.» قدری اظهار ممنونیت از برادرش کرده گفتم: «حقیقتاً بسیار مهمان‌نوازی نموده زیاده از حد احترام کرد، زحمت کشید.»

هر کس از ایران احوال می‌پرسد، می‌گویم: «صبر کنید خواهم گفت.»

در این بین آقا میرزا احمد شیرازی تشریف آورد. بعد از تحیت و سلام احوال پرسید. گفتم: «ناخوش است؛ در حرم خوابیده.»

افسوس خورد.

گفتم: «این‌ها همه گناه تو بوده، سبب رفتن به ایران تو شدی، آمدی گفتی در ایران هیچ نیست. مبالغه در هر سخن کردی و بیگ را وادار نمودی که خود برود و ببیند.»

گفت: «مگر دروغ گفته‌ام؟ چیزی دیدی؟»

اهل مجلس گفتند: «آقا میرزا احمد راست گفته، هیچ‌چیز نیست. تو بگوی ببینم چه دیدی و چه بود؟»

گفتم: «همه چیز هست. چیزی که نیست قانون است. نظم ندارد. از این رو وظیفهٔ احدی از حاکم و محکوم، رعیت و صاحب‌منصب معلوم نیست. و بدین سبب مکتب ندارد، مالیات ندارد؛ رشوت دارد، استبداد دارد، اجحاف دارد. شهرها خراب مانده، صحراها لم‌یزرع مانده، آب‌ها گندیده، از تعفن آب‌ها از کوچه گذر کردن مشکل است؛ گدایان وزیر گشته وزیران گدا شده، کار در دست غیر اهلش افتاده، قاپان قاپان است، چاپان چاپان است، چکه چک، سوخا سوخ است.»

همه قاه قاه خندیده گفتند: «در نزد ابراهیم‌بیگ هم می‌توانی این‌ها را بگویی؟»

گفتم: «من جرئت ندارم ولی خودش به رأی‌العین دیده که چه خبر است؛ احتیاج به گفتهٔ من نیست. مثلی می‌گویند: چنان مبهوت ماندم که هوش از سرم رفت. حالا او چنان مبهوت و متحیر مانده که هوش از سر و گوشت از تنش رفته. خدا به ما رحم کند!»

بعد از ناهار قدری صحبت کرده هر کس به کار خود رفت. میرزا عباس و حاجی محسن آقا با بنده مانده احوال پرسیدند.

گفتم: «روز خوش ما با شما بود بعد از آن دیگر لبمان خنده ندید. از روز ورود باطوم تا برگشتن هر جا رسیدیم و هر کجا رفتیم و هر چه دیدیم این جوان غیور متعصب در هر قدم آهی سرد از دل پر درد کشید. عجب‌تر آن‌که بعضی چیزها را من دیدم که به او نگفتم و مانع شدم دیگری هم بگوید و بعضی حالات را هم او از من پنهان می‌کرد و بروز نمی‌داد که در اسلامبول بعد از ناخوشی او در سیاحتنامه‌اش دیده و فهمیده‌ام. ازجمله در خانهٔ وزیر جنگ کتک [ی] خورده من خبر نداشتم. روزی با مشهدی حسن کرمانی در حالت پریشانی به منزل آمده سه روز بستری شده خوابید و از من پنهان داشت. در اسلامبول فهمیدم که چه بر سرش آمده بوده. به خانهٔ وزرا رفته، بعضی صحبت‌ها کرده، فحش و سقط شنیده، کتک خورده. صد هزار شکر که نکشتندش و زنده برگشت. بعد از چند روزی رفت و نصف شب آمد. با لب خندان بشاش، مشعوف که گویا دنیا را به او بخشیده‌اند. من هم از شعف او بسیار شادمان گشته شکر حق تعالی را به جای آوردم که این جوان در این سفر یک روز خندید، شادمان و مسرور گردید. جهت مسرتش را پرسیدم گفت: «یوسف عمو غافل مباش! در ایران آدم‌های کاردان عالم با غیرت و دولت‌پرست موجودند که به مدارج عالیهٔ قانون‌دانی و کارگذاری صعود نموده به استادان فرنگ برتری دارند. امشب مرا مایهٔ امیدواری حاصل شد که در آینده خوشبختی ایران خواهد آمد، عن‌قریب ترقی زیاد خواهد کرد. به به! وجود محترم محترم است.» سؤال کردم: «چه خبر است؟» گفت: «حمد خدای را که قانون حاضر و آماده است. اما چه قانون خوب و مقدسی! ان‌شاءالله عن‌قریب در مصر خواهیم شنید که ایران دارای چهار پنج هزار مکاتب علوم و هنرهای متنوعه گشته، بعد از ده سال هزاران علمای باهوش و با غیرت از کارخانه‌های آدم‌سازی بیرون خواهد آمد.» گفتم: «ان‌شاءالله!»»

پرسیدند: «چگونه خودبه‌خود به وزرا راه یافت و آن‌ها را در اندک زمان از کجا شناخت و به معرفت و دلالت که به حضور ایشان توانست رسید؟»

گفتم: «دلیل و هادی این راه را در مجمع عام باید گفت. مخلصش آن‌که یک نفر حاجی خان شخص اول ایران که همه شما او را می‌شناسید، در سیاحتنامه هم تعریف او نوشته شده خواهید خواند، وی را به هر مقام دلالت کرد.»

بعد از اندک صحبتی دوستان پراکنده شده رفتند. من هم پایین آمده پیش مریض نشستم. حاجیه خانم نشسته سر را به دست تکیه داده اشک چشم مانند ابر بهار می‌ریخت.

پرسیدم: «چیزی خورد؟»

گفت: «نمی‌خورد.»

یک کاسهٔ شیر آورده از شربت هم دو قاشق در او ریخته پیش رفته گفتم: «جان عمو بخور به حق خدا و به سلامتی وجود محترم!» من خندیدم و از چشمان خمور و موم ابراهیم‌بیگ چند قطره اشک به دامان ریخت. شیر را پیش لبش رسانیدم خورد و یک کلمه گفت: «یا حق، یا مدد!»

Altıncı gün pasportları qaydaya salıb, Xidivi gəmisinə bilet aldıq. Mən burada qonaq qaldığımız evin sahibi və onun əyalından gördüyümüz hörmət və mehribanlıqdan danışmaq istərdim.

İbrahim bəyin atası, özü nə qədər xoşbəxt adamlardır ki, belə dost tapmışlar. Həqiqi dost nadir ələ düşür. Xüsusilə indiki alçaq zəmanədə. İndiki zamanda camaatın işi hiylə və aldatmaq olmuşdur. Sədaqət azdır, düşmənçilik çoxdur, əmanətin yerini xəyanət tutmuşdur.

Bir ağıllı adamdan soruşurlar: yoldaş yaxşıdır, ya qardaş? Cavab verdi: qardaş da yoldaş olsa yaxşıdır. Buradan məlum olur ki, qərəzsiz, sədaqətli yoldaş qardaşdan yaxşıdır.

Birinci gün Misrə bu məzmunda teleqram vurdum: Mirzə Abbas, evə xəbər ver ki, Xidiviyyə gəmisi ilə yola düşdük.

Haciyə xanım Misirdən gələrkən yaxın adamları və qonşularına tapşırmışdı ki, o qayıdanadək Məhbubə xanımı evdə tək qoymasınlar. Qohum-qonşunun qızlarından gündə bir neçə nəfər gəlib, səhərdən axşamadək Məhbubənin başını qatırdılar. Lakin Məhbubənin özü onlarla olsa da, könlü sevgilisinin yanında idi. "Özü burada idi ürəyi başqa yerdə".

Sevgi düşüncələri onun əfkarını pərişan eləmişdi. Bəzən qadınlara məxsus adət üzrə fal açırdı, gahdan da yağış kimi göz yaşı axıdırdı. Bir zaman dəlilər kimi ərəb və fars şerləri oxuyurdu. Sözün qısası, eşq və məhəbbət ona güc gəldi, sirri pərdə dalında qalmadı. Qızlar Məhbubənin ürəyində eşq odunun közərdiyini yəqin etdilər. Onun əhvalı tez-tez dəyişir, yeyib-içməkdən, yuxuya dalmaq imkanından məhrum olur, həmişə göz yaşları ilə deyib söyləməkdə, daim piano çalmaqda olan bir adam indi çalıb-oynamaq əvəzinə yanıqlı-yanıqlı ah çəkir, gahdan da gözlərindən mirvari danələri kimi yaş axıdırdı. Məhbubəyə daha yaxın olan qızlardan biri onun sirdaşı idi. O, mətləbi fərasətlə daha tez başa düşdü. Anladı ki, Məhbubənin ürəyində məhəbbət, başında eşq sevdası vardır. O, Məhbubənin təmizliyi, paklığı və namuslu olduğunu da yaxşı bilirdi. Eləcə də onun İbrahim bəyə ərə gedəcəyindən də xəbərdar idi.

Ərəblər arasında, eləcə də əcəmlərdə qızın oğlana eşq və məhəbbət elan etməsi eyibdir. Buna görə də rəfiqəsi mehribanlıq və yumşaqlıqla Məhbubəyə nəsihət verib, onu başa salmaq istəyirdi ki, bu işdə tələsməsin, qızların gözündə özünü bədnam eləməsin. Aramcasına Məhbubənin əlindən tutub onu xəlvət bir guşəyə çəkib deyir:

“Sən özün bilirsən ki, kiçiklikdən biz bir məktəbdə oxuyub həmdərs olmuşuq. Bu günəcən də bir-birimizdən zərrəcə inciməmişik, həmişə bir-birimizə mehribanlıq edib məhəbbət göstərmişik. İndi səndən bir söz soruşacağam, gərək ona düzgün cavab verəsən.”

Bu sözləri eşidən kimi Məhbubənin rəngi ağarır:

“Nə buyurursan, mənim əzizim,” -- deyə öz həyəcanını gizlətmək istəyir.

Rəfiqəsi deyir:

“Mən səndə bəzi əlamətlər görürəm. Zənnim doğrudursa, bu iş sənin səlahına deyil. Sən əvvəllər gül kimi açılıb gülürdün, amma indi bülbül kimi daim fəğan edirsən. Heç elə bil o adam deyilsən, tamamilə halın dəyişibdir. Biz sənin xatirinə buraya toplaşırıq ki, tək qalıb darıxmayasan, amma sən bizim hamımızın halını pərişan etmisən, bunun səbəbi nədir? Ürəyinin dərdi nədir? Öz sirrini məndən gizlətmə. Mən sənin sirrini ürəyimdə əbədi olaraq gizli saxlayacağam, onu heç vaxt açıb bir adama söyləməyəcəyəm.”

Məhbubə ixtiyarsız olaraq yanıqlı bir ah çəkib deyir:

“Kimsəyə söyləmərəm kim, ürəyim qan oldu, Sən də gəl sorma ki, könlüm niyə viran oldu.”

Rəfiqəsi deyir:

“İndi ki, özün demirsən, qoy mən deyim. Sənin fikrin, xəyalın İbrahim bəyin yanındadır. Mən görürəm ki, İbrahim bəyin adı çəkilən kimi sən haldan-hala düşürsən. Üzünün rəngi ürək sirrini aşkar eləyir. Məgər dəli olmusan? Bütün aləm bilir ki, İbrahim bəy səninki, sən də İbrahim bəyinkisən. Geci-tezi kəbininiz kəsiləcək, toyunuz olacaq, daha bu tələsmək nəyə lazımdır? Nə bir adam İbrahim bəyə getmək istəyir, nə də o səndən başqasını almaq xəyalındadır. Daha bu əl- ayaqdan çıxmağın nə mənası var? Sənin bu əhvalın, yəqin ki, sirrini büruzə verəcək, qiyamətədək bu ləkə ətəyindən silinməyəcəkdir. Əgər bu bədnamçılığın üstü açılsa, belə bir rüsvayçılığı əsrlər boyü heç bir yaxşılıqla silib təmizləmək mümkün olmayacaqdır. Bu şər xəyalları başından bir dəfəlik çıxar, elə düşünmə ki, sənin sirrin gizli qalar.

Könül gülşəninin səfasıdır eşq, Uzaq mənzillərin əsasıdır eşq, Sinə bir fanardır, eşq onun şamı Ürək bir sədəfdir, eşq onun ləli.

Sən özün bilirsən ki, Misirdə bir qızın aşiq olması dilə-dişə düşsə nə kimi böyük biabırçılığa, məzəmmətə bais olar. Bu gözəllik, məlahət, ağıl və fərasət ki, səndə var, bütün şəhərin, bəlkə də bütün ölkənin gözü səndədir. Hayıfdır ki, deyələr filankəs eşqbazlıq elədi.”

Məhbubənin rəfiqəsi bu sözlərdən nə qədər deyirsə də, o qulaq asır, cavab vermir. Rəfiqəsi bu barədə təkid göstərdikdə Məhbubə ağlamağa başlayır, durub ağlaya-ağlaya gedir.... Bu sirr yalnız İbrahim bəyin vəfatından sonra açıldı.

Əlqərəz, İbrahim bəyi quçağımıza alıb evdən çıxartdıq. Faytona qoyub körpüyə tərəf yola düşdük. Min zəhmət, məşəqqətlə gəmiyə oturduq. İki saatdan sonra gəmi üzməyə başladı.

Üçüncü gün İskəndəriyyəyə çatdıq. Mirzə Abbas İskəndəriyyədə sakin olan dostlarımızdan bir neçə nəfərlə gəmiyə gəldi. Qucaqlaşıb öpüşdük. İbrahim bəyi soruşdular. Hacı Məsuda dedim xəbər versin, Haciyə xanım kayutadan çıxsın. Haciyə xanım çıxdı, qonaqlar baş əyib salam verdilər. İbrahim bəyin kayutasına getdik. İbrahim bəy nə İbrahim bəy, beli bükülüb, rəngi qaçıb, candan, qandan əsər qalmayıb, dərisi sümüyünə yapışıbdır. Qonaqlar ağlaya-ağlaya bir-bir gedib onu qucaqladılar, üzündən öpdülər.

İbrahim bəy onların üzünə həsrətlə baxmaqdan başqa bir tanışlıq əlaməti büruzə verə bilmədi. Hamısı təəccüb edib heyran qaldı. Kefimizi soruşdular, dedim:

“İndi deməyə fürsət yoxdur. Gərək bircə ay tamam oturub sizə öz başımıza gələnləri danışam. Deyin görüm, dəmir yol qatarı nə vaxt hərəkət eləyir?”

“İki saatdan sonra,” -- dedilər.

Mən Haciyə xanıma dedim:

“Bir gecə qalıb dincəlmək istəyirsiniz, ya elə bu gün yola düşmək meyliniz var?”

Haciyə xanım buyurdu:

“Qalmaqdan fayda yoxdur, nə qədər tez getsək yaxşıdır.”

Bir saat gəmidə qalıb, bir başa dəmir yol vağzalına getdik. Mirzə Abbasla Hacı Məsud İbrahim bəyi qolları üstə vağzala gətirdilər. Bilet alıb, qatara əyləşdik. Mirzə Abbasla Hacı Möhsün ağa da bizi müşayiət edirdilər.

Günün batmasına saat yarım qalmış Qahirə vağzalına çatdıq. İbrahim bəyi qarşılamaq üçün vağzala çoxlu adam toplaşmışdı. Qahirədə olan iranlıların hamısı gəlmişdi. Qatar dayandı.

Pişvaza gələnlər uzaqdan əllərini qaldırıb salam verdilər, işarə ilə İbrahim bəyin harada olduğunu soruşdular. Mən də işarə ilə yanımızda olduğunu onlara bildirdim: Qatarda olanlar bir-bir düşüb getdilər. İbrahim bəyin bir tərəfindən Mirzə Abbas, o biri tərəfindən qatarı müşayiət edən ərəb Məhəmməd bəy tutub düşürdülər.

Pişvaza gələnlər İbrahim bəyin halını görən kimi hönkürtü ilə ağlamağa başladılar. Doğrusu, İbrahim bəyi tanımaq əsla mümkün deyildi. Onunla tanış olub, pişvaza gəlmiş ərəblərdən biri İbrahim bəyin əyilmiş qamətini, solğun sifətini görcək ixtiyarsız olaraq dedi:

“Bu kimdir?”

Bir başqası təəccüblə öz-özünə dedi:

“İlahi, bu İbrahim bəydirmi?!”

Üçüncüsü tam məyusluqla dedi:

“Yox, vallah, bu, İbrahim bəyə oxşamır!”

Vağzalda qiyamət qopdu -- biri onu qucaqlayırdı, başqası əlini tuturdu, üçüncüsü üzündən öpürdü. Yazıq xəstə isə duyğusuz, hərəkətsiz, ruhsuz bir bədən kimi, bəlkə də bədənsiz bir ruh kimi niskilli baxışlarla o tərəf bu tərəfə nəzər salırdı. Təxminən yarım saat camaat yanar şamın ətrafında fırlanan pərvanələr kimi İbrahim bəyin başına dolandı. İbrahim bəyin şəxsi kolyaskası gəlmişdi. Haciyə xanım gedib əyləşdi. Calal əfəndi öz faytonunu göndərib İbrahim bəyi zorla götürüb yanında əyləşdirdi, başqaları da iki-iki, üç-üç fayton tutub evə tərəf gəldilər. Faytonun qabağında iki qurbanlıq qoyun hazır idi. Başlarını kəsdilər. İbrahim bəyi faytondan düşürdülər. Yenə də Mirzə Abbasla Muxtar bəy Əlməğribi İbrahimi qolları üstə alıb həyətə girdilər.

Məhbubə öz otağından bu vəziyyəti gördü. İxtiyarsız olaraq çadrasız, başı açıq özünü həyətə saldı. Saçları pərişan bir vəziyyətdə ucadan: "Mənim istəklim, mənim istəklim! Mənim ağam, mənim ağam -- deyib, o qədər camaatın arasında özünü İbrahim bəyin ayaqlarına saldı.

Həyətdəkilərin bəzisi üzünü yana çevirdi, bəzisi küçəyə qayıtdı. Haciyə xanım və mən nə qədər qışqırıb:

“Qız, bəsdir, ayıbdır, həya elə, qayıt geri” -- dediksə də fayda vermədi. Onsuz da eşq bazarında həyanın alıcısı yoxdur. Örtük və hicab isə şurə gəlmiş bu aşiqin coşmasına mane ola bilməz. Məhbubə İbrahim bəyin qıçlarını iki əlli tutub, yanıqlı-yanıqlı deyirdi:

“Mənim sevgilim, mənim ürəyimin dayağı!”

O, qanlı göz yaşları ilə həyətin döşəməsini boyayıb, bir ucdan oxşayaraq deyirdi:

“Mənim ağam, səni kim bu günə saldı? Mənim ağam, sənmisən! Yox, vallah, mənim ağam belə deyildi.”

Küçə-bazarda bu qızın səsini eşidən başına vurub ağladı. Qoşnu qadınlar tökülüb gəldilər. Nə qədər çalışsalar da Məhbubəni öz sevgilisindən ayıra bilmədilər. Nəhayət, qan vurdu mənim kəlləmə, kəskin bir tərzdə dedim:

“Balaca xanım, ayıbdır, bu başdan o başa camaat tamaşaya durmuş, özün də görürsən ki, İbrahim bəyin halı yoxdur, bu qədər əzab-əziyyətə dözə bilməz.”

İbrahim bəy belə bir hayan durmağı gözləyirmiş kimi boynunu əyib, məzlum-məzlum baxırdı. Nəhayət, Haciyə xanım dedi:

“Məhbubə, mənim oğlum xəstədir, halı yoxdur, məgər onu öldürmək qəsdindəsən? Sənə deyirəm burax! Qəribə həyasızmışsan!”

Sonra Haciyə xanım əmr etdi, bir çadra gətirib Məhbubənin başına saldılar, beş-altı nəfər onun əllərini İbrahim bəyin qıçlarından zorla qopardılar.

Gedib otaqda oturduq. Məhbubə yıxılıb huşsuz-hərəkətsiz qaldı. Biri deyirdi: öldü, o birisi deyirdi: keçinib. Heç kəs kəsdirə bilmirdi ki, ölüb, ya qalıb.

Bəli, giriftarçılığımız bayaqdan bir idi, indi iki oldu. Birini əndəruna apardılar, o birisini də birunda uzatdılar. Qadınlar oraya getdilər, kişilər burada toplandılar. Məzəli bu idi ki, bu günəcən Məhbubənin ürəyindəkilərdən heç kəsin xəbəri yox idi və heç kəs bilmirdi ki, Haciyə xanımın yanında ağzını açıb danışmaq iqtidarında olmayan bu yazıqcığaz belə bir cəsarət göstərmək dərəcəsinə qədər özünü itirmişdi. Gahdan Məhbubə özünə gəlib tutduğu işin peşmançılığını çəkir, bəzən də o qədər ağlayırdı ki, özündən gedirdi. Adam göndərdik, tez öz ailə həkimimizi çağırdılar. Həkim gələn kimi dedi:

“Xəstənin yanında bu qədər adamın toplaşması münasib deyil. Deyin camaat başqa otağa keçsin.”

Qonaqları başqa otağa apardıq. Həkim İbrahim bəyin yanına getdi. İbrahim bəyi uşaqlıqdan tərbiyə etmiş təcrübəli həkim onun bütün əzasının vəziyyətini, səhhətini, gücünü təpədən dırnağa qədər beş barmağı kimi bilirdi. İndi baxan kimi gördü ki:

Qəm əlindən çürümüşdür o bədən.

Üfürərsən dağılar lap, deyərsən.

Həkim bir İbrahim bəyə baxdı, bir də dönüb mənə nəzər saldı. Təəccüblə çiyinlərini çəkib, eyham-işarə ilə hal-qəziyyəni soruşdu. İrəli keçib salam verdi, İbrahim bəyin kefini soruşdu. Cavab almadı. Nəbzini tutdu, bir şey anlaya bilmədi. Hərarət ölçəni qoltuğuna qoydu, bədəninin hərarəti normal idi. Döşünü, kürəyini əlilə vurub qulaq asdı, hər bir üzv öz yerində sağlam idi. Nəhayət dedi:

“Allaha pənah aparıram! Qırx il tamamdır ki, xəstələri müayinə edirəm, nə belə xəstə görmüşəm, nə də belə xəstəlik.”

Əhvalatı məndən soruşdu, dedim:

“İranda xəstələnmədi.”

İstambulda baş verən hadisələri əvvəlindən axırınədək danışdım. Həkim bir qədər fikrə daldı, sonra xəstənin başı üstə oturub dedi:

“İbrahim bəy, məni tanıyırsanmı? Mən səni həmişə müalicə eləyən həkim Salehəm. Yenə də, inşaallah, üç-dörd gündən sonra sağalıb ayağa durarsan, hər şey düzələr, öz arzuna çatarsan.” Əlacı olmayan bir müşkül yoxdur.

İbrahim bəy dərindən bir ah çəkib: "Ya həqq, ya mədəd!" dedi. Biçarə Haciyə xanım bir saat idi ki, ayaq üstə sakit dayanıb, dinməz-söyləməz göz yaşı axıdırdı. Həkim dedi:

“Haciyə xanım, ağlamaqdan bir şey çıxmaz. Oğlun üçün ölüm qorxusu yoxdur. Ancaq əcayib xəstəlikdir. Əgər onun canı bu qədər əriyib incəlməsəydi, deyərdim heç bir xəstəliyi yoxdur, yalan deyir. Sabah bazar günü olduğuna görə həkimlər bir yerə toplanacaqlar. Birisi gün öz inandığım həkimlərdən üç-dörd nəfərini buraya çağıraram. Məsləhətləşək, görək nə çarə etməliyik.”

İbrahim bəyin necə xörək yeməsi barədə soruşdu, dedim:

“Süddən başqa bir şey yemir.”

Bir şey yazıb verdi və dedi:

“Bu dərmandan iki qaşıq südə qarışdırıb ona içirin.”

Həkim çay içdikdən sonra getmək istədi, dedim:

“Haraya gedirsiniz, başqa xəstəmiz də var, onu da müayinə eləyin.”

Məhbubənin əhvalını ona söylədim. Haciyə xanım dedi:

“Mən gəlmirəm, məndən utanar. Qonşu qadınlar oradadırlar, deyin otaqdan çıxsınlar.”

Hacı Məsuda dedim ki, xəbər eləsin, xanımlar otaqdan bayıra çıxsınlar. Hamı bayıra çıxdı. Həkimlə əndəruna getdik. Məhbubəni gördük. Məhbubə bir meyit kimi düşüb qalmışdı. Həkim onu o tərəf-bu tərəfə döndərib baxdı. Onda heç bir duyğu, hərəkət görünmədi. Bir iynə çıxarıb, Məhbubənin iki çiyninin arasından dərisinə vurdu. Qız ufuldayıb əsməyə başladı. İki-üç dəfə söyüd yarpağı kimi titrəyib gözlərnni açdı, həkim gülüb dedi:

“Hə, balaca xanım, kefin necədir? Haran ağrıyır?”

Məhbubə iki əlilə üzünü tutub hönkür-hönkür ağlamağa başladı. Həkim dedi:

“Bismillah, İbrahim bəy, buyurun, buyurun!”

Məhbubə əllərini üzündən cəld çəkib, o tərəf-bu tərəfə baxdı. Xülasə, həkim daha burada təbabətlə məşğul deyildi, tədbir işlədir, əməli hikmətdən istifadə edirdi.

Həkim su istədi, gətirdilər. Alıb, özü Məhbubəyə tərəf uzadaraq dedi:

“Balaca xanım, al, iç!”

Məhbubə içmək istəmədi. Həkim qəfildən bütün kasadakı suyu Məhbubənin üzünə səpdi. Həkim gülürdü, Məhbubə ağlayırdı. Biz də heyran-heyran tamaşa eləyirdik.

Həkim otaqdan çıxıb dedi:

“Bu xəstəlik təhlükəli deyildir. Elə eləyin ki, bir-iki günədək ac qalmasın.” -- Həkim Məhbubə üçün də dərman yazıb getdi.

Qırx-əlli nəfərə qədər kişi, arvad artıq qonaqçısı olmayan evin qonağı oldular. Doğrudur, onların çoxu yad deyildi. Amma hər biri başını itirib, ev adamlarına üz verən müsibətə görə pərişanhal idi.

Mən Hacı Məsudu çağırıb dedim:

“Hacı Məsud, Haciyə xanımın ki, mətbəxə getməyə nə vaxtı var, nə də fürsəti, özün get, bax gör nə var, nə yox, de çay hazırlasınlar.”

Dedi:

“Soruşmuşam, hər şey hazırdır. Yüz nəfər də qonağımız olsa, hamısına çatar.”

Haciyə xanımdan icazə alıb, qonaq otağına girdim. Onlardan üzr istədim. Qonaqların hamısı qəm dəryasına batmış, dərin düşüncələrə dalmışdılar. Mənim kefimi soruşdular. Dedim:

“Vaxtımız çoxdur; əlbəttə, fürsət olan kimi hər şeyi sizə danışacağam.”

Süfrə başında oturduq, çörək yedik. Şamdan sonra qonaqlar bir-bir görüşüb getdilər. Gecədən üç saat keçdikdə bir qədər rahat olduq. Səhər Haciyə xanım məni görən kimi dedi:

“Mirzə Yusif, sən get Məhbubənin yanına, o məndən utanır. Bir az ona öyüd-nəsihət ver, qoy bir az ağıllansın, bizi rüsvayi-cahan eləməsin. Xalq elə güman eləyər ki, bunların əvvəldən bir-birilə əlaqəsi olmuşdur.”

Mən dedim:

“Haciyə xanım, ürəyini sıxma, bunların hər ikisinin məsumluğu və paklığı gün kimi aşkardır. Hamı bu həqiqəti yaxşı bilir.”

Əlqərəz, Məhbubənin otağı xəlvət olan kimi getdim onun yanına. Hələ evə gəlib çatmağımızdan iyirmi dörd saat keçmirdi, Məhbubə yarımcan olmuşdu. Rəngi solmuş, gözləri şişmişdi, əhvalı pərişan idi; qəlbi təşvişdə, varlığı iztirab içərisində idi. Nə yeməyi var idi, nə də içməyi. Mən otağa daxil olan kimi üzünü yana çevirdi. Dedim:

“Çay içmisənmi?”

Dedi:

“Xeyr.”

“Deyirsən gedim gətirim,” -- dedim.

Qəhərlənib ağladı. Dedim:

“Balaca xanım, sənə nə oldu? Niyə bu hala düşdün?”

Cavab vermədi. Dedim:

“Dünən elə bir iş tutmadın ki, camaat sənin əhvalından xəbəfdar olmasın. Elə bir adam qalmadı ki, sənin dərdini anlamasın. Çox pis iş gördün. Sənin bu əməlin nə sənə yaraşan bir iş idi, nə də o möhtərəm ailənin yüksək şəninə layiq bir hərəkət idi. İndiyədək sənin bir tükünün ucunu naməhrəm adam görməmişdi, bəs hayıf deyildi ki, çadrasız çıxıb özünü məhrəmə, naməhrəmə göstərdin?! Eşq sevdasının səni örtüyü bir tərəfə atıb üzü açıq çıxmağa vadar etdiyini hamı başa düşdü. Bəsdir, ağlını başına yığ, dur, öz işinə-gücünə baş çək. İbrahim bəy sənin bu halından xəbərdar olsa narazı qalar, hətta inciyər də. Sizin evlənməyiniz üçün İbrahim bəyin xəstəliyindən başqa bir maneə yoxdur. O da, inşaallah, tezliklə sağalar, hər ikiniz məqsədinizə çatarsınız.

Haciyə xanım bilir ki, sən ondan utanırsan. Ona görə də məni sənin yanına göndərdi. Mən bu sözləri xanımın adından sənə söyləyirəm.”

Məhbubə hönkür-hönkür ağlamağa başlayıb dedi:

“Əmican, mən daha yaşamayacağam. Bu sözlərlə ürəyimi incitməyin. Sizin düşündüyünüz doğru deyil. İbrahim bəy mənim ağam, böyüyüm və nemət verənimdir. Mən onu o halda görə bilmərəm. Mən dəli olmuşam, məndən huş-baş, ağıl gözləməyin. İxtiyarım əlimdən çıxıbdır. Sizin teleqramınız İstambuldan gələn gündən dünya mənim gözlərimə qaranlıq görünür. Kaş, allah mənim canımı bir gün əvvəl alaydı; mən indi bibimin üzünə necə baxacağam?” (Məhbubə Haciyə xanıma bibi deyərdi).

Mən dedim:

“Məhbubə, sən bilirsən ki, Səkinə İbrahim bəyin bacısıdır. Bu da məlumdur ki, bacı-qardaş məhəbbəti hər bir sevgidən üstündür. O da qüssədən yanır, ağlayır, amma ismət, həya ilə, üzü örtülü ağlayır.”

Mən bu sözlərdən nə qədər dedimsə də, heç bir fayda vermədi. Məhbubə bir ücdan ağlayırdı.

Nəsihət aşiqə eyləməz əsər, Sözlərin, hayıfdır, hədərə gedər.

Gördüm ki, Məhbubənin də mənim sözlərimə qulaq asmaq, nəsihətlərimi eşitmək halı yoxdur. Gəlib hal-qəziyyəni olduğu kimi Haciyə xanıma danışdım. Bu da onun üçün yara üstündən bir yara oldu. Bu qızın əhvalı ona oğlunun xəstəliyindən daha pis təsir elədi. Çünki namusun canlı timsalı olan bu ailədə belə işlərdən ölümdən də artıq mütəəssir olurdular. Dedim:

“Xanım, narahat olmayın, bundan sizin üçün və sizin ailəniz üçün heç bir sədamə toxuna bilməz. Çünki bütün şəhər əhalisi, böyükdən kiçiyə qədər bilir ki, bunlar adaxlıdırlar. Kaş, elə bütün adaxlılar bunlar kimi bir-birini sevə idilər.”

Dedi:

“Nə eləmək olar. Səkinəni göndərin, Məhbubənin yanında otursun. Qonşu qızlarına da xəbər verin, gəlsinlər onun yanına, qoy tək qalmasın, başı məşğul olsun.”

Hacı Məsud Səkinəni və qızları çağırmaq üçün yuxarı qalxdı. Bu vaxt birdən-birə Məhbubənin ağlamaq səsi ucaldı. Yazıq Haciyə xanım da eşitdi. Mən gedib Məhbubəni dilə tutmaq istədim. Qapının ardından onun allaha yalvarış səsini eşitdim. "İlahi, həyatdan bezikmişəm, bu şəmatətlərə dözə bilmirəm. Mən bibimin üzünə necə baxacağam? Məgər o məni elə bu günümü görmək üçün nazü nemət içində bəsləmişdi?"

Mənim gülzari-bəxtimdə çiçək yox, tək tikan bitdi, O da boy atdı, axırda bu qanlı könlümə batdı.

Haciyə xanım dedi:

“Əcəb işə düşdük. İlahi, bəs nə çarə eləyim? Dərdim bir olsaydı, nə qəmim var idi.”

Üzünü otağa tərəf tutub dedi:

“Səkinə qızım, gəl aşağı. Get Məhbubənin yanında otur, onu tək buraxma.”

Özü isə İbrahim bəyin yanına getdi. Mən də çamadanları, səfər yük-payını açıb, paltarlarımı dəyişdim. Dost-aşnadan dünən gəlməyənlər bu gün görüşümüzə gəldilər. Mirzə Abbas, Hacı Möhsun ağa da təşrif gətirdilər. Bir qədər söhbət elədik. Bu vaxt təbrizli ... ağa da gəldi.

Yerimdən qalxdım, görüşdük, öpüşdük. Əyləşən kimi soruşdu:

“Bəs İbrahim bəy hanı?”

“Öz otağındadır, Haciyə xanım da oradadır,” -- dedim.

“Eşitmişəm bir az xəstədir,” -- dedi. -- “Təbrizdən məktub almışam, qardaşım sizin gəlməyinizi yazmışdı, amma İbrahim bəyin xəstələnməsindən bir şey yazmamışdı.”

Dedim:

“Təbrizdə xəstə deyildi, İstambulda əhvalı pozuldu.” -- Qardaşından razılıq edib əlavə etdim: doğrudan da, qonaqpərvərlik elədi, həddindən artıq bizə hörmət göstərdi, zəhmət çəkdi.” Qonaqlardan hər biri İranın vəziyyətindən soruşurdu, mən isə deyirdim:

“Bir az dözün, hələlik bir şey söyləməyəcəyəm.”

Bu əsnada şirazlı Ağa Mirzə Əhməd təşrif gətirdi. Xoş-beşdən sonra İbrahim bəyin kefini soruşdu, dedim:

“Xəstələnibdir, öz otağında yatır.”

Çox heyifsiləndi, dedim:

“Bütün bunların təqsiri sənin boynundadır. İrana getməyimizə sən bais oldun. Gəlib elə bir ucdan dedin ki, İranda heç nə yoxdur. Hər bir sözünü şişirtdin, axırda bəyi məcbur elədin ki, gedib öz gözü ilə görsün.”

“Yalan ki, deməmişəm, bir şey gördünmü?” -- deyə soruşdu.

Məclisdə əyləşənlər bir ağızdan dedilər ki, Ağa Mirzə Əhməd doğru deyibdir, İranda heç nə yoxdur.

“Sən buyur görək nə var, nə gördün?”

Dedim:

“Hər şey var, olmayan bir şey varsa, o da qanundan, nizam, intizamdan ibarətdir. Elə buna görə də hakim və məhkumdan tutmuş rütbə sahibinə qədər heç kimin vəzifəsi aydın deyildir. Məhz bu səbəbdən də İranın nə məktəbi var, nə maliyyəsi; amma rüşvətxorluq, mütləqiyyət, zülm nə qədər istəsən var. Şəhərlər xarab, çöllər əkinsiz qalıb, suyun qoxusundan küçələrdən keçmək çətindir. Dilənçiləri vəzir, vəzirləri dilənçi olmuşlar. İşlər səlahiyyətsiz adamların əlindədir. Bir qapa-qap, bir çəkə-çək, bir soxa-soxdur ki, gəl görəsən!”

Onlar ucadan gülərək dedilər:

“Bu sözləri İbrahim bəyin də yanında danışa bilərsən?”

Dedim:

“Mən cəsarət eləmərəm, amma özü öz gözlərilə görüb, bilir ki, orada nə xəbərdir. Mənim dediyimə daha heç bir ehtiyac qalmayıbdır. Məsəl var deyərlər:

"Təəccübdən ayaqlarım yerə yapışdı!" İndi İbrahim bəy elə təəccüblənib heyran olmuşdur ki, huşunu itirib. Allah bizə rəhm eləsin.”

Nahardan sonra da bir qədər söhbət elədik. Sonra hər kəs durub öz işinə getdi. Mirzə Abbasla Hacı Möhsün ağa qalıb əhvalatı soruşdular. Dedim:

“Bizim xoş günlərimiz sizinlə olan günlər idi. Sizdən ayrılan gündən bəri üzümüz gülmədi. Batuma daxil olandan qayıdanadək haraya çatdıq, hər yerə getdik və hər nə gördüksə, bu qeyrətli, təəssübkeş cavan üçün bir dərd oldu. Hey yanıqlı ahlar idi ki, addım başı ürəyinin dərinliklərindən çəkirdi. Maraqlı burasıdır ki, bir para şeyləri mən gördüm, amma ona söyləmədim, hətta başqaları tərəfindən də ona deyilməsinə mane oldum. Bir para əhvalatı da o məndən gizlədirdi. İstambulda xəstələnəndən sonra onun Səyahətnaməsini oxuduqda bu məsələni anladım. O cümlədən hərbi nazirin evində bir dəst yağlı kötək yeməsidir ki, mənim o günə qədər bu hadisədən xəbərim yox idi.”

Günlərin birində kirmanlı Məşədi Həsənlə mənzilə qayıdıb, üç gün yorğan-döşəyə düşdü.

Xəstələnməsinin səbəbini məndən gizlətdi. Başına nələr gəldiyini mən ancaq İstambulda anladım. Demə, Tehranda vəzirlərin bir-bir evinə gedib, bəzi söhbətlər eləmişdi. Cavabında onlardan yaman-yovuz eşidib, bərk kötək yemişdi. Allaha yüz min şükür ki, onu orada öldürmədilər, heç olmasa diri qayıtdı. Neçə gündən sonra yenə getdi, gecə yarısı gəlib çıxdı. Üzü gülürdü, elə sevincək idi ki, sanki dünyanı ona bağışlamışlar. Onun sevinci məni də şad elədi. Bu səfərdə heç olmasa bircə gün bu cavanın üzünü gülər gördüyümə görə allaha şükürlər elədim: Sevincinin səbəbini soruşdum, dedi:

“Yusif əmi, çox da ürəyini sıxma, İranda dövlətpərvər adamlar da vardır. İşbacaran, alim, qeyrətli, qanunvericilik və hüquqi işlərin yüksək mərhələlərinə çatmış Avropa alimlərindən də irəli getmiş. Bu gecə məndə böyük bir ümid yarandı. İranın gələcəkdə xoşbəxtliyə və sürətli tərəqqiyə nail olacağını yəqin etdim. Bəh-bəh, möhtərəm, həqiqətən möhtərəm bir şəxsdir.” Dedim:

“Nə olub, nə xəbərdir?”

Dedi:

“Allaha şükür ki, qanun yazılıb hazırlanmışdır. Amma nə gözəl, müqəddəs bir qanun! İnşaallah, İranda dörd-beş min elm və sənət məktəbinin təsis olunduğunu Misirdə tezliklə eşidəcəyik. On ildən sonra bu məktəblərdə minlərlə qeyrətli, fərasətli alim tərbiyə ediləcək.”

Dedim:

“İnşaallah!”

Müsahiblərim soruşdular:

“İbrahim bəy vəzirlərin yanına şəxsən necə yol tapdı. Bu az müddət ərzində onları haradan tanıdı? Kimin vasitəsilə onların hüzuruna yetişə bildi?”

Dedim:

“Bu yolun bələdçisi haqqında ümumi bir yığıncaqda danışmaq lazımdır. Xülasəsi budur ki, bu saat İranda Hacı xan adlı sizin hamınızın tanıdığınız bir adam ölkənin birinci şəxsiyyəti olubdur. Onun haqqında səyahətnamədə də yazılıbdır, oxuyacaqsınız. Həmin Hacı xan İbrahim bəyi o şəxslərlə görüşdürürdü.”

Bir qədər söhbətdən sonra dostlar dağılışıb getdilər. Mən də aşağı düşüb, xəstənin yanına gəldim. Haciyə xanım əyləşib, bahar buludu kimi göz yaşı axıdırdı. Dedim:

“Bir şey yedimi?”

“Heç nə yemir,” -- dedi.

Gedib bir kasa süd gətirdim, dərmandan da iki qaşıq onun içinə tökdüm, İbrahim bəyə tərəf uzadıb dedim:

“Sən mənim canım, iç, sən allah, "o möhtərəm şəxsin" sağlığına iç!”

Mən güldüm. Yazıq İbrahim bəyin xumar gözlərindən bir neçə damcı yaş töküldü. Südü dodağına dayadım. İçdi, sonra dedi:

“Ya həqq, ya mədəd!”

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

İstanbula daxil olandan sonra İbrahim bəyin sərgüzəşti, 2

ابراهیم گفت: «برادر جان! من از ناملایمات وطن هر چه که دیدم همه را ننوشته‌ام؛ به واهمهٔ این‌که مبادا به دست معترضان سررشتهٔ ملامت بیفتد، دیگر روز روشن را از شماتت خودشان بر من تاریک‌تر از شب دیجور می‌کنند.غیرت نگذارد که بگویم که مرا کشت تا خلق ندانند که معشوقه چه نام است.»

19 min
Sonluq

سپاس خداوند بخشندهٔ مهربان را که به طبع این سیاحتنامه من بنده را توفیق عطا فرمود و موفق شدم بر این‌که نام نامی این سیاح محترم بلاکش را -که در راه حب وطن زحمات و خسارت‌های فوق‌العاده بر خود هموار نموده است- در صفحهٔ گیتی به یادگار بگذارم.چنان‌که در مقدمه عرض شد، مقصود از طبع و نشر این سیاحتنامه که مستلزم بسی زحمت و خیلی مخارج است جلب منفعت شخصی نیست. بلکه در عقیدهٔ خود، این معنی را نوعی از آیین وطن‌پرستی و ملت‌دوستی و دولتخواهی دانسته زحمات و مخارج آن را به طیب خاطر در عهده گرفتم تا مطالعه‌کنندگان محترم از روی انصاف به مندرجات آن نگریسته برای رفع معایب و اکمال نقایص وطن همت فرمایند که بلکه از میامن اتفاق و همت بلند ایشان به‌تدریج مفاسد صلاح پذیرد. از این وضع پریشان بالمره مأیوس نباید شد، چه که هیچ سختی را در مقابل سعی و عمل ملتی پایداری نتواند شد. چنان‌که فرموده‌اند: «همت‌الرجال تقلع الجبال.» باید برای اصلاح کارها متفقانه جنبش کرد تا بر شدائد غلبه نمود.

11 min
Sonluq, 2

پس از معلوم می‌شود که هر کس به وطن خود محبت دارد و عزت ابنای وطن خود را می‌خواهد باید به فرمودهٔ حضرت مولی‌الموالی علی عالی -علیه‌السلام- که مولا و مقتدای خودشان است، پیروی نموده از معایب هموطنان هر چه بیند به زبان ملایمی به ایشان بگوید، که بلکه سخن یکی از آن میان کارگر افتد، مردم به تدریج به ترک ناملایمات اقدام نمایند؛ تا به یاری خدا جور و ناراستی که خود اثر نادانی و جهالت است از میان ملت بار بربسته قسط و عدل به جای آن خیمه و خرگاه زند. حالا وقت آن است شعرا و سخن‌سنجان ملت، که تاکنون عمرشان را به تمدیح و توصیف جبابره صرف می‌نمودند، دیگر از حب وطن و آیین وطن‌پرستی جامه‌ها سرایند و چکامه‌ها آرایند. چنان‌که مدتی برای مصایب گریه می‌کردیم یک چندی نیز مرثیهٔ وطن بخوانیم و بدان گریه کنیم، چه در صورتی که وطن نباشد به اجرای هیچ آیینی ما را رخصت نمی‌دهند. چنان‌که سال‌ها از وطن‌پرستان مذمت گفته‌اند، یک چندی نیز کردار خائنان را به نظم و نثر نکوهش کنند. چندین سال است که برای خلاصی خودمان از آتش دوزخ به تضرع و زاری دعا می‌کنیم. چندی هم برای رهایی خودمان از ظلم و جور و نیل به عدل و انصاف دعا نماییم. عمرهاست که با همدیگر محض هوای نفس خصومت و نفاق می‌ورزیم. چندی نیز به مهر و وفاق رفتار کنیم که سرمایهٔ تمامی نیکبختی‌هاست. چه مناسب است نقل حکایتی که به شاه عباس صفوی -اذرالله برهانه- نسبت می‌دهند در این‌جا ذکر بشود:گویند روزی پادشاه رضوان جایگاه شاه عباس صفوی سواره به جایی می‌رفتند. سید پاک‌نژاد میر محمد باقر داماد و شیخ اجل بهاءالدین عاملی، که هر دو از فحول علمای آن عصر به شمار می‌رفتند، ملتزم رکاب پادشاهی بودند. پادشاه را به خاطر گذشت که آن دو بزرگوار را آزمایشی کند تا بداند که رقابت و حسادتی در میانشان هست یا خیر. چون اسب سید مرحوم خیلی بازی و جست و خیز می‌کرد، پادشاه آهسته به شیخ گفت که «اسب سید خیلی جهنده و بازی کن است، در حقیقت سواری این جور اسب برازندهٔ حال علما نیست.» شیخ عرض کرد که «چون اسب راکب خود را می‌شناسد که چه شخص عالم و بزرگواریست این است که از وجد آن دولت، که مر او را نصیب گشته، می‌رقصد و حق هم دارد.» پس از آن‌که مسافتی طی شد این بار آن پادشاه دل‌آگاه روی به جانب آن سید جلیل‌القدر کرده فرمود که «اسب شیخ خیلی تنبل است، نمی‌خواهد قدم به جای قدم پیش گذارد، شیخ خود نیز آیین سواری را نمی‌داند.» سید در جواب عرض می‌کند که «خیر! اسب شیخ تنبل و مهمل نیست. بلکه جای حیرت است که با آن همه بار سنگین فضلت که سوار اوست چگونه حرکت می‌کند.» آن شهریار پسندیده‌کردار از شنیدن این سخنان نغز آن دو عالم بزرگوار به شکر خداوندی‌تر زبان شده می‌گوید «سپاس خداوندی را که در ایام سلطنت من علمای ملت را تا این درجه به همدیگر رئوف و مهربان داشته است که این یکی دلیل بودن اتفاق و مهر و محبت در میان تمامی ملت است.»

4 min
Əlavə

این بنده یکی از ابنای آن خاک مبارک‌ام که پریشانی او دل هر وطن‌پرست غیرتمند را پریشان داشته و هر بیچاره در چارهٔ آن پریشانی در بحر تفکر فرو مانده است. امروز به جهت انجام دادن این کار شخصی خود داخل مطبعهٔ... شدم. از قضا آن‌وقت این «سیاحتنامهٔ ابراهیم‌بیگ یا بلای تعصب او» در روی دستگاه بود که طبع می‌کردند. آن جزوهٔ مطبوع را برداشته مطالعه نمودم. در حقیقت چندان متأثر شدم که درجهٔ آن معلوم نیست. واقعاً آنان‌که اندکی محبت وطن در دل دارند خواهند دانست که این جوان غیرتمند به سبب حب وطن و ملت‌پرستی چه‌ها کشیده و از جهال وطن چه طعن‌ها دیده و چه ناملایمات شنیده است، که صدمه به عقل و شعورش وارد آمده در حالتی که هوشیار و فرزانه بر آن‌جا داخل شده بود بیهوش و دیوانه برگشته است. آتش عشق معشوق او -که ایرانش نام است- چگونه خرمن هوش و خرد آن جوان آزاده را سوخته و برباد داده است که از هستی خود خبر ندارد. بیچاره هر چه نوشته و گفته است خالی از هر گونه اغراق و مبالغه است. اگر به دیدهٔ انصاف بنگری، آن‌چه از ناملایمات دیده اندکی از بسیار آن را ننوشته است. معایبی که بعض بزرگان این مملکت بدبخت مرتکب‌اند به گفتن و نوشتن تمام نتواند شد.معایبش نتوان گفت از هزار یکی از آن‌چه ذکر شد صدهزار چندان است

15 min

Poems by other poets