İstanbula daxil olandan sonra İbrahim bəyin sərgüzəşti, 2
ابراهیم گفت: «برادر جان! من از ناملایمات وطن هر چه که دیدم همه را ننوشتهام؛ به واهمهٔ اینکه مبادا به دست معترضان سررشتهٔ ملامت بیفتد، دیگر روز روشن را از شماتت خودشان بر من تاریکتر از شب دیجور میکنند.
غیرت نگذارد که بگویم که مرا کشت تا خلق ندانند که معشوقه چه نام است.»
در این صحبت بودیم که یکی حلقه به در زد. نوکر خانه در را باز کرد. یک نفر از ایرانیان -که معمم و در سلک علما بود- از در درآمد. گویا به عزم شبنشینی آمده بود.
به هر حال، پس از تعارفات معمولهٔ گفت: «فلان کس! راستی خبر تشریف آوردن مهمان عزیز را شنیدم. صبحی میخواستم شرفیاب شوم، بعد فکر کردم که شبها دراز است. با خود گفتم بهتر آنکه شب بروم و به کام دل صحبتی کنیم.»
گفتم: «بسیار خوب، خوش آمدید، قدم بالای چشم!»
قدری مجلس به سکوت گذشت.
ملا گفت: «مجلس شما را افسرده میبینم، اگر صحبت محرمانه دارید عیب ندارد، من قهوهای خورده مرخص میشوم.»
گفتم: «نه! مهمان محترم ما تازه از ایران آمده، از سیاحت آن سامان و دیدن بعض ناملایمات خود آزرده خاطر است. افسردگی مجلس از بنده و شما نیست.»
ملا روی به ابراهیمبیگ کرده گفت: «مهمان قارداش! در ایران چه خبر تازه هست و چه روی داده که موجب افسردگی خاطر شما شده؟ بفرمایید ما هم بدانیم.»
ابراهیم گفت: «هیچ خبری نیست.»
ملا باز بسیار اصرار کرد.
ابراهیم گفت: «سبب بزرگ این خاطر افسردگی من شما هستید.»
ملا گفت: «من؟»
ابراهیم گفت: «یا شما یا برادران شما، هیچ تفاوت ندارد.»
ملا گفت: «من و یا برادران من به شما چه کردهایم؟»
گفت: «به من هیچ نکردهاید، اما حقوق سایر برادران مرا ضایع نمودهاید.»
ملا گفت: «چه حقوق؟ حقوق کدامین برادران شما؟»
ابراهیم گفت: «حقوق برادران وطنی من.»
ملا گفت: «راستی نفهمیدم.»
ابراهیم گفت: «حالا من یکان یکان عرض بکنم، شما بفهمید. جناب آقا! من با این یوسف عمو که در خدمت شما نشستهایم در شاهرود به بهانهای پیش یک نفر ملای مکتبدار رفتیم. یوسف عمو بایع شد، من مشتری. تمسکی نوشت و خانهٔ این را در مقابل مبلغی نزد من بیع شرط گذاشت و به سبب یک قران که از ما اجرت قلم گرفت بدان تمسک بیپا و بیع شرط موهوم مهر زد و شهادت نوشت، بدون اینکه به تحقیق مطلب بپردازد و سخنی از روی تدقیق مسئله از ما بپرسد، بلکه این یوسف عمو مال دیگری را به تقلبکاری به من میفروشد. ملای مذکور من و او را نشناخته، چگونه بدان تمسک مهر نهاد و به کدام دلیل شرعی بدان بیع شرط نامه شهادت داد؟»
ملا مستهزیانه گفت: «بهبه آقا جان! این حرف است که شما میزنید؟ نویسنده چه تقصیری دارد؟ شما رفتید اقرار کردید، او هم نوشت داد.»
ابراهیم گفت: «اگر خانه مال دیگری باشد نمیدهد. آنوقت چه میشود؟»
ملا گفت: «ندهد. هیچ چیز نمیشود!»
ابراهیم گفت: «اگر ندهد من میروم پیش حاکم مملکت عرض شکایت میکنم.»
ملا گفت: «خودت میدانی برو بکن!»
ابراهیم گفت: «در صورتی که من شکایت پیش حاکم بردم البته آن هم به فراشباشی خود حکم خواهد داد که ملک را گرفته به من بدهد. آنوقت از طرفین هی رشوه و تعارف است که خواهند گرفت. یک بار خبردار خواهیم گشت که هر دو تمام شدهایم. حالا این یکی ملای مکتبی بود، از او درگذشتیم؛ در حق مفتیان بزرگ چه میگویید که در یک دعوای زید و عمرو چندین احکام ناسخ و منسوخ از یک نفر عالم صادر میشود؟ بسا دعواهای املاک را از این قبیل دیدم که طرفین از یک عالم چندین احکام در دست دارند، باز دعوا تمام نشده چند نفر حاکم تغییر و تبدیل میشود، در تجدید هر حاکم دعوا نیز تجدید میگردد تا آخر به همین سبب چندین خانواده از طرفین به همدیگر خصم جانی و مالی میشوند و آتشی از آن میان افروخته میگردد که تر و خشک همه را میسوزاند. آیا این یکی برازندهٔ شأن بلند علماست؟ احکام خدا و اوامر شریعت غرا در احقاق حقوق عباد، ناسخ و منسوخ لازم دارد؟ اینکه یک دعوای ملک سالهای سال فصل نمیشود سبباش چیست؟»
ملا گفت: «من عالمی را تا به چشم خود نبینم که رشوت گرفت، نمیتوانم در حق او زبان درازی کنم.»
ابراهیم گفت: «من هم نمیگویم، اما این یکی را میگویم عالمی که مرجع مردم شهری واقع شده چرا باید برای فصل دعاوی مردم سجلات منتظمهٔ شرعیه نداشته باشد؟ برای محاکمات و مرافعات مردم موقع مخصوصی و وقت معلومی معین نکند، اختیار مُهرش در دست دیگران باشد؟ حکمی را که در خانهٔ خود مهر کرده به دست یکی از متخاصمین داده دو روز بعد در محراب میان دو نماز نقیض آن را مُهر نموده به دست مدعی علیه بدهد تا کار به جایی رسد که حکومت عرف بر آنها بخندد؟ من میگویم چرا در ایران تمامی امور روحانیه و جسمانیه بیقاعده و بینظم باشد؟ چرا مراتب علمیه و مناصب ملکیه موروثی گردد؟ کجا رواست که مرد محض اینکه پدرش قاضی بوده خود نیز بدون هیچ استحقاقی صاحب مسند قضاوت گردد؟ یا اینکه پدر مرد سرتیپ بوده پس از فوتش پسر او در هجدهسالگی -که دست از پای نمیشناسد- سرتیپ شود؟ اینها همه حقوق ملت و برادران وطنی من است که پایمال میشود.»
ملا گفت: «آقاجان! به فرمایش شما، باید علمای ملت خانهنشین باشند؟»
ابراهیم گفت: «استغفرالله! من از اهل شورا و از مردم حل و عقد نیستم و حکمم نیز نفوذ ندارد، اما تعصب ملی نمیگذارد در مجلس سکوت ورزم و به سخنان دور از حق و صواب پاسخ و جواب ندهم. به اجازهٔ بزرگان نافذالحکم عرض مینمایم که امروز در میان ما قانونی که مشتمل بر تمامی احکام الهیه باشد نیست، مگر در حضور مبارک حضرت امام عصر -عجلالله فرجه. امروز مبنای احکام به دلایل عقلیه و نقلیه مستند است. ما بیش از همه، به وجود اجراکنندهٔ قوانین و احکام شرعیه محتاجایم؛ اول آن را باید پیدا کنیم و راه پیدایش آن هم بدین وجه ممکن تواند شد که به حکم مرجع کل علما مجلس بزرگی مرکب از اتقیای علمای ملت تشکیل میشود، و آن مجلس به نسبت بزرگی ولایات و جمعیت اهالی شهرها معین مینمایند که بدان ولایت برای فیصل قضایا و احقاق حقوق عباد چند نفر علما لازم است، آن را معین میکنند. آنگاه از علما، آنان که در خدمت رییس و مرجع کل به طلاقت لسان و عذوبت بیان و تقوا و دیانت و وفور علم و وقوف به احکام شرعیه سمت رجحانیت دارند منتخب و بدان جا معین میفرمایند. و از امهات کتب فقه نیز آنچه متعلق به حقوق و بیع شرعی و تجارت و امثال آنهاست به زبان ساده و لغت سهل به پارسی ترجمه و طبع نموده منتشر میسازند، تا هر کس گرفته بخواند و تا یک درجه عارف به مسائل حقوقیهٔ خود باشد؛ و آنوقت هر حکمی که از قاضی عادل مملکت داده میشود خود به خود نفاذ مییابد. پیشوایان اسلام احکام قضایای بسیار مهم را به روی پارچهٔ پوست با استخوانی در نهایت اختصار نوشته میفرستادند و همه جا در اقطار بعیده نافذ بود. شریعت پاک محمدی از اول مبرا از هرگونه حیل و دسایس است، با نیرنگ خدعه آموزش نداشت. شارع مقدس -که تن و جان به فدای شریعت مطهرش باد!- چه صدمات به گرامی وجود اقدسش روا داشت تا احکام شریعت خود را استوار دارد. از اعادی چه زحمتها کشید و چه ناملایمتها شنید! همه را متحمل شد که پیروانش در فصل قضایا به زحمت نیفتند. حال، زهی بیانصافی است که علمای ملت احکام شریعت طاهره را به حیله و تزویر مختل سازند و نام حیلهٔ شرعی به زبان آرند. مگر نه خدای خود بر همه چیزی عالم و داناست؟ گذشته از اینها، مگر علم بسته به چهار گز کرباس است که هر کس در سر داشته باشد، ما باید او را عالم دانیم و چون عالمان از ایشان تمکین کنیم؟ آنکه بر مسند علم نشست باید علم و دیانت و تقوا و همه چیزش برازندهٔ آن مسند مقدس باشد؛ و الا فلا.»
پس صاحبخانه به صحبت مداخله کرده به ابراهیمبیگ گفت که: «این همه اصرار شما در تعصب ملی بیمعنی است. از شمردن عیوب مردم در پیش چشمشان و به صراحت نمودن قبایح اعمال خلق و نکتهگیری بر خرد و بزرگ ثمری حاصل نمیشود، مگر اینکه بیسبب مردم را به خود دشمن کنی و از معاشرت و مصاحبت تو بگریزند. تا این پایه، اوقات خود را تلخ نکن! قدری تیغ زبان را در نیام دار! «ره چنان رو که رهروان رفتند.»»
ابراهیم گفت: «آقای میزبان! اولاً خود میدانید که مرا از این گفتارها با کسی غرض و خصومت نیست. من شخصاً با همه بر سر صلحام ولی محرک من بدین گفتارها همانا تعصب ملی و درک وطن است. هر کس این ناملایمات را ببیند و نگوید نام او را باید از جرگهٔ اسامی وطنپرستان دور کرد. در مذهب من، آنچنان شخص [در] ردیف گویندگان لفظ شوم «به من چه؟» است که در همین مختصر سیاحتنامه، در چند جا، نام آن گونه کسان را به طعن و نفرین یاد نمودهام. بر خود چگونه هموار کنم که داخل جرگهٔ آنگونه نظران بشوم؟ اگر تمامی هموطنان ملاحظات شخصیه را، از پنجاه سال به این طرف، کنار گذاشته بد را بد و نیک را نیک میگفتند، امروز بسیاری از کارهای ناشایست اصلاح شده بود؛ این ملت بدبخت اسیر حکم فراشباشی و داروغه نبودند و ملاهای بیسواد مکتبی بر همه چیز ما فعال مایرید نمیشدند. واضح است که چون در میان هر طایفه و قومی که سوءاخلاق و ذمائم اطوار و عادات رذیله بروز و ظهور نماید، هرگاه عقلای قوم از تذکر آن اطوار سینه خاموش نشینند، هر آینه سوءاخلاق را در میان آن طایفه تعمیم حاصل شده بهتدریج هدف سهام طعن و تمسخر بیگانگان خواهند شد، شرف و اعتبار آن قوم در میان خودی و بیگانه محو و نابود خواهد گردید. پس فرض ذمت دانشمندان امت و عقلای ملت است که معایب و نقایص آن طایفه را، بی هیچ ملاحظهٔ حال و شأن بدکاران تبه روزگار، هر چند که علیالظاهر صاحبان قدرت و قوت هم باشند، تذکره نمایند، بلکه از شنیدن آن متنبه شده خوی نیکان گیرند و از ذمائم افعال دوری جویند، تا اینکه به تدریج صلاح جای فساد را گیرد و ناملایمات تباهی پذیرد. چگونه من خاموش بنشینم و نگویم که دین پاک اسلام ما را به عدالت و مساوات امر فرموده حکام و قضات ما باید در فصل دعاوی به حقانیت حکم بدهند، نه اینکه به رعایت خاطر یکی یا به لذت رشوت دیگری، چشم از فرمان واجبالاذعان خدا و پیغمبر چشم پوشیده حقوق زیردستان را دانسته و فهمیده ابطال کنند و با این همه دعوا مسلمانی نمایند و بگویند که ما از امتان پیغمبر آخرالزمانیم؟ در مصر چند نفر از معتبرین تجار ایران هستند که وجودشان واقعاً سبب افتخار ملت است. مأمورین ایران -که هر روز یکی میآید و دیگری میرود- عرصه را چندان به ایشان تنگ گرفتند که ناچار خودشان را به حمایت دولتهای خارج کشیدند. تقصیر این بیچارگان چه بود که بایستی از دولت متبوعهٔ خود رویگردان شده خودشان را به زیر بیرق بیگانگان کشند؟ مگر ملکهٔ انگلستان ایشان را دعوت کرده یا ایمپراتور روس بر ایشان مواجب و مرسوم معین و مقرر نموده بود؟ آیا احدی از ایشان پرسید که سبب چه شد شما ترک تابعیت نمودید؟ چه بکنند؟ کسی دادرس نیست. رعیت از حقوق مالی سهل است که از حقوق بشریت نیز محروم است. در یک شهر، چندین حکومت هست که هر کدام به نحوی زیردستان را میچاپند. کدامین کس از رعیت در مقابل احکام سراپا جور حاکمان فرعون منش جرئت گفتار دارد که بگوید این چون و آن چرا؟ همان ساعت حکم پشت گردنی است. حق بالمره از میان رفته و به ناحق نیز هر چه خواستند میکنند. هر کسی را سر غلیان طلا و دو نفر پیشخدمت و چهار نفر فراش و جبهٔ ترمهای هست مسلط به جان و مال مردم است. امروز کار به جایی رسیده است که بسیاری از علما نیز خوی حکام گرفته در اظهار دبدبه و دارات از ایشان پیش افتادند. از بزرگان هر کدام در تاخت و تاز رعیت بیشتر دلیر است کارآگاه و هنرمند اوست. هر کدام بالنسبه رحمی در دل و خوفی از خدای دارد بیعرضه و بیوجود است. هر فقیهی که عمامهاش بزرگ و آستینش دراز شد اعلمالعلماست و هر کس در دروغبافی بیپروا باشد افصحالشعراست. شما چنان خیال نکنید که من در وطن از ناملایمات هر چه دیدهام همه را نوشتهام. نه به جان عزیزت! که از بسیاری چشم پوشیده درگذشتهام. یعنی خود هم به ستوه آمده بودم. از جمله روزی در جای معتبری مهمان بودیم، یعنی بنده را به واسطهٔ دوستی بدان جا دعوت کرده بودند. وقتی که داخل مجلس شدیم تالار پر بود. دم در، پایینتر از همه نشستیم. در حقیقت جای ما نیز بایستی همانجا بشود، چه مدعوین تماماً از علمای اعلام و خوانین عظام و معتبرین تجار بودند. یک دفعه دیدند که ده دوازده نفر در دست هر کدام غلیان و چپوق به ازدحام و تعجیل تمام که -گویی از پشت سر دشمن مهیبی آنان را میدواند- داخل تالار شدند. در داخل نیز هر یک از اینان میخواست به دیگری سبقت گیرد، بهطوری که کمی نمانده بود به همدیگر برخورده بیفتند. در و دیوار تالار از جنبش آنان لرزیدن گرفت. من متحیرانه در آن وضع مینگریستم. غلیان و چپوقها را به حضرات توزیع کردند تا همه کشیدند، دوباره گرفته بیرون بردند. در آن اثنا، دیدم در قهوهخانه نیز قیل و قال است، هی دشنامهای غلیظ و سخنان نامربوط است که به آهنگهای مختلف رد و بدل میشود. من از شنیدن این مهملات و سخنان زشت بازاری متعجب گشته از رفیق خود پرسیدم که «این چه هنگامهای است؟» گفت: «باش تا بعد به شما بگوییم.»
پس از ختام مجلس مهمانی که برگشتیم در راه گفت: «آن قیل و قال و دشنامهای سخت که رد و بدل میشد در میان نوکران آقایان بود که هر کدام از ایشان میخواستند در تقدیم غلیان به آقای خود بر دیگری سبقت جویند. زیراکه غلیان هر کسی پیشتر به مجلس داخل گردید دلیل بلندی مقام و شأن اوست. حضرات آقایان خود نیز از نوکران همین خدمت را منظور دارند. لهذا این معنی در امثال این مجالس همیشه سبب حدوث قیل و قال در میان نوکران است. بسا میشود که کار از مشاتمه به مضاربه نیز میکشد. آقایان هیچوقت از این وضع متأثر نشده ابداً به روی بزرگواری خودشان نمیآورند، چنانکه امروز شما هم دیدید.»
حال انصاف فرمایید! بدبختی ما تا به کجا بالا گرفته است! در صورتی که خواص ملت بدین بازیهای طفلانه مشغول شوند دیگر از عوام چه توقع توان کرد؟ بزرگان سایر ملتها به چه مشغولاند و خواص و رؤسای روحانیون و جسمانی ما به چه! حالا که زمام بست و گشاد کارهای ملت را به ارادهٔ این حضرات سپرده است، باید خودشان، به اقتضای انسانیت و تربیت، متواضع و خلیق بوده سایرین را نیز به فروتنی و حسن سلوک نصیحت کنند، و از مظلومین و ملهوفین دادخواهی نمایند و ملت را به اتحاد و اخوت وادارند. بالعکس محض تبعیت هوای نفس بیهیچ سبب معقولی باعث حدوث خصومت در میان جمعی عوام شده خودشان هم بدین وسیله به یکدیگر بغض میورزند. در حالی که اینان خود غرق دریای اغراض نفسانیهاند، کجا فرصت آن تواند شد که در فصل دعاوی زیردستان خواهش نفس را کنار گذاشته به عدل و انصاف حکم دهند و داد مظلوم را از ظالم بازستانند؟ علمای ملت باید اهم مقصودشان ترویج عدل و داد و استحکام بنیان اتفاق و اتحاد در میان ملت باشد. چه، مقصود خداوند عالمیان از بعثت پیامبران همانا انتشار عدل و داد در میان بندگان خود بود که داد مظلومان را از ظالمان بازستانند. در چند سال پیش در مصر یکی از ادبای ایران شعری در این باب به مرحوم پدر خواند. من نیز حفظ کردم. خدای گویندهٔ آن را غریق دریای رحمت خود فرماید! خیلی خوب میگوید. چون بیمناسبتی نیست میخواهم آن را به شما هم بخوانم، بلکه کارگر افتاد.
شعر این است:
دادگر آسمان که داد به شه داد تا که شه از داد، ملک خود کند آباد
گر نسدهد داد خلق، دادگر خاک دادگر آسمان بگیرد از او داد
داد تو را داد تا که داد دهی تو گر ندهی داد، داد از تو کند داد
گوش به فریاد دادخواه کن، امروز! تا ت به فردا نکرد باید فریاد
داد ده و داد ده که دادگر کل قافلهٔ انبیا به داد فرستاد
آنچه بنا انبیا نهاده به گیتی ز آب و گل داد بیخ دارد و بنیاد
ملک اگر آباد شد بهداد شد، ایرا گیتی بیآب داد، کی شود آباد؟
ور تو ز بیداد و داد پند نگیری خیز به بابل رو و مدائن و بغداد!
کاخ بزرگ ملوک رفته نگه کن! آنچه بد از خشت خام و آنچه ز پولاد
هر چه بنایش به عدل بود به پاست و آنچه ز بیداد بود جمله برافتاد
چون ابراهیم اشعار را خواند و تمام کرد، ملا گفت: «شعر گفتن خود از گناهان بزرگ است. من گوش بدین جور سخنان نمیدهم.»
ابراهیم گفت: «حالا که شما گوش نمیدهید و شعر به اعتقاد شما گناه است، من شعر دیگری را نیز میخوانم که گوینده در حق کسانی سروده است که علمی ندارند و خود را در لباس علما به مردم نشان میدهند یا اینکه علم دارند و خود عمل نمیکنند! و آن این است:
شیخی به زن فاحشه گفتا: مستی هر روز به دام دیگری پا بستی
گفتا: شیخا! هر آنچه گویی هستم اما تو چنانچه مینمایی هستی؟»
ملا از این شعر برآشفت و گفت: «تو را نمیرسد که در حق علما زبان درازی کنی!»
ابراهیم گفت: «جناب آقا! علمایی که شئون مقام بلند خودشان را میدانند و رعایت آن مسند مقدس را، چنانچه شاید و باید، میکنند من بعضی از ایشان را میشناسم؛ از خدای درخواست میکنم که از عمر من کوتاه کرده به عمر ایشان بیفزاید. هرگاه آن وجودهای مقدس در میان نمیشدند، ما معدوم صرف بودیم. حیات ما بسته به گرامی وجود ایشان است. من جو فروشان گندمنما و عالمان بیعمل و بدنامکنندگان نیکونامی چند را میگویم.»
ملا گفت: «اینها چه حرف است؟ علما همه یکی هستند، هیچ تفاوتی در میانشان نیست. حالا که تو نام علما را به عدم احترام یاد نمودی مرتدی و ابواب نجات به روی تو مسدود!»
ابراهیم گفت: «مرتد آن است که علم ندارد خود را در زی علما به مردم مینماید. هر بلایی که به سر ما و همهٔ ایرانیان آمده سبب اصلی همان ناکسان هستند.»
صاحب خانه میگوید: دیدم رنگ ابراهیمبیگ از شنیدن لفظ مرتد متغیر شد و لرزه بر اندامش افتاد و حلقهٔ چشمهایش فراخ گشت و گفت: «امثال همین سخنان است که یک بزرگی را خراب کرد و یک ملت قدیم و قویم را از پای در انداخت. مردم را از تحصیل علم معاش باز داشت و جهل را در مملکت مطلقالعنان نمود. بدین سخنان، مردم به فقر و مسکنت افتادند. علم را عبارت از «ضرب زید عمرواً» به قلم دادند، از کسب علوم و فنون متداوله بازداشتند تا اینکه از هر طرف شخصی به داعیهجویی و ریاستطلبی برخاسته بیباکانه به تغییر پارهای قوانین مقدسهٔ شریعت طاهره نیز جسارت یافتند و به عنوانهای مختلف پیش آمدند. یکی گفت: من «شیخی» هستم. دیگری جسارت گرفته بالاتر از آن را ادعا کرد و گفت: من «بابی»ام. و به یک دعوت اینان مردم نیز به سبب جهالت از چهار جانب به سویشان دویدند.»
ابراهیم در اینجا دیگر عنان اختیار را از دست داده از جایی که نشسته بود دو زانو تا پیش ملا دوید و گفت: «شما آن کسانید که هنگام مباحثات علمیه از روی جهل کتاب را بر سر همدیگر میکوبید و کلمات درشت به یکدیگر میگویید. تحصیل علم دعوا نمیخواهد. اینها خود اساس جهل است. همین عالم صفتان جهل سیرت سبب شدهاند که ملت از دولت و دولت از ملت گریزاناند. بیمشاقی و کیمیای موهوم رفتن و مبتلا شدن مردم به تریاک، همه سبب بیخبری از علم معیشت است.»
رفته رفته آواز ابراهیم بلندی گرفت و دهانش از شدت فریاد چون شتران مصروع کف زدن آغاز کرد. از حرارت دل هی عرق میریخت. در حالی که من مبهوت این حال بردم، ابراهیم گفت: «من چه خاک بر سر خود کنم؟ این شخص که ادعای علم میکند مرا به سبب گفتن دو کلمهٔ حق مردود کرد.»
به یک بار دو دستی به سر زده کلاه از سر برگرفت و دیوانهوار بر زمین کوبید. کلاه از زمین برجسته به چراغ لامپ که نزدیک بود برخورد، چراغ افتاده شکست و روغن نفت به زمین پهن شده از فتیله آتش گرفت و فوراً شعلهور گشت و همهجا را احاطه کرد. در آن گیر و دار، من از آن حالت مبهوتی باز آمده دیدم که ابراهیم مدهوش افتاده فرش اتاق هم آتش گرفته است. آنگاه فریاد زدم: «بچهها در رسید که سوختیم!»
یوسف عمو و نوکران در رسیدند.
من به یوسف عمو گفتم که: «امان، دخیلم! ابراهیم را بیرون کشید و از آتش خلاص کنید، اتاق به جهنم!»
دو سه نفری جسد ابراهیم را بیرون کشیدیم.
در آن اثنا، ملا خواست بگریزد و خود را از صدمهٔ صدمهٔ آتش بازرهاند دامنش آتش گرفت فریاد زد که: «سوختم، امان است، آب، آب، آب!»
من هم فریاد زدم که: «یانقونوار!»
همسایگان ریختند به خانه هی از هر طرف آب به روی آتش میپاشیدند که ناگاه پرده آتش گرفت، به چارچوبهٔ پنجره و سقف پیچید.
فریاد کردم که: «پرده را بکشید! چارچوبهها را بشکنید!»
مردمان به پرده آویخته «یا علی، یا حسین، یا علیبنالحسین!» پرده برافتاد، آتش خاموش شد.
برون فتاد دل از پردهٔ شکیب، کنون زمانه تا چه برون آرد از پس پرده
İbrahim dedi:
“Qardaşım, mən müxaliflərin əlinə bəhanə verməmək, onların məzəmmətinə düçar olmamaq üçün vətəndə gördüklərim xoşagəlməz cəhətlərin hamısını yazmamışam. Doğrusu, qorxmuşam ki, onlar öz ağır şəmatətləri ilə mənim işıqlı gündüzümü qaranlıq gecəyə çevirsinlər.”
Qeyrətimdən deyə bilməm məni kim öldürdü, İstəməm xalq bilə çün adını sevdigimin.
Bu əsnada qapı döyüldü. Nökər gedib qapını açdı. Üləma zümrəsindən olan başı əmmaməli bir iranlı otağa girdi. Deyəsən gecə söhbətinə gəlmişdi. Adi xoş-beşdən sonra dedi:
“Filankəs, doğrusu, sizə bir əziz qonağın təşrif gətirməsini eşitdim. İstədim səhər qulluğunuza çatım. Sonra düşündüm ki, gecələr uzundur. Elə yaxşısı budur ki, gecə gəlim, doyunca söhbətləşək.”
Dedim:
“Çox əcəb eləmisiniz, xoş gəlib səfa gətirmisiniz.”
Məclis bir qədər sükutla keçdi. Molla dedi:
“Məclisinizin çox soyuq keçdiyini görürəm. Söhbətiniz məhrəmanədirsə, mən bir stəkan qəhvə içib, mürəxxəs ola bilərəm.”
Dedim:
“Xeyr, bu nə sözdür, bizim hörmətli qonaq İrandan təzə gəlib, orada şahidi olduğu bir para xoşagəlməyən hadisələr ürəyinə dəymişdir. Yoxsa bu məclisin soyuqluğu nə sizdəndir, nə də məndən.”
Molla üzünü İbrahim bəyə tutub dedi:
“Qonaq qardaş, İranda nə xəbər var, məgər nə hadisə üz vermişdir ki, sənin xatirinə dəymişdir? Deyin, biz də bilək.”
İbrahim bəy dedi:
“Heç bir xəbər yoxdur.”
Molla yenə də təkid elədi. İbrahim bəy dedi:
“Mənim incikliyimin ən böyük səbəbi sizsiniz.”
Molla təəccüblə dedi:
“Mən?!”
İbrahim bəy dedi:
“Ya siz olun, ya da sizin qardaşlarınız, nə təfavütü var.” Molla dedi:
“Mən və ya mənim qardaşlarım sizə nə pislik eləmişik?” “Mənə heç bir pislik eləməmisiniz, amma başqa qardaşlarımın hüququnu tapdalamısınız.” Molla dedi:
“Nə hüquq, sizin hansı qardaşlarınızın hüququnu?”
İbrahim bəy dedi:
“Mənim vətən qardaşlarımın hüququnu.”
Molla dedi:
“Doğrusu, bir şey anlamıram.”
İbrahim bəy dedi:
“İndi mən bircə-bircə ərz elərəm, siz anlayarsınız. Cənab axund, Şahrudda bir bəhanə tapıb, sizin qulluğunuzda əyləşmiş bu Yusif əmi ilə mən mədrəsəsi olan bir mollanın yanına getdik. Yusif əmi satıcı oldu, mən alıcı. Molla bir sənəd yazaraq Yusif əminin evinin müəyyən məbləğ müqabilində mənə satılmasını təsdiq etdi. Bizdən aldığı bircə qran yazı haqqı müqabilində məsələnin həqiqətinə varmadan, onun doğruluğunu öyrənmədən əsası olmayan, mövhum bir müamilənin sənədinə möhür basıb, şəhadət verdi. Ola bilsin ki, bu Yusif əmi başqasının malını təqəllüblə mənə satır. Haman molla bizi tanımadan o sənədə necə qol qoydu? Hansı şəri dəlilə əsasən müamilə şərtnaməsinə şəhadət verdi?”
Molla istehza ilə dedi:
“Bəh-bəh, ağa can, bu da oldu söz?! Yazanın nə təqsiri var. Siz gedib iqrar etmişsiniz, o da sənəd yazıb sizə vermişdir.”
İbrahim bəy dedi:
“Əgər satılan ev özgəninkidirsə və vermirsə, onda neyləmək lazımdır?”
Molla dedi:
“Heç nə eləmək lazım deyil.”
İbrahim bəy dedi:
“Evi verməsə mən gedib hakimə şikayət elərəm.”
Molla dedi:
“Özün bilərsən, get şikayət elə!”
İbrahim bəy dedi:
“Mən hakimə şikayət etdikdə o, fərraşbaşısına buyuracaq ki, mülkü alıb mənə versinlər. Belə olduqda hər iki tərəfdən hey rüşvət, peşkəşdir ki, alacaqlar. Bir vaxt xəbər tutacağıq ki, ikimiz də var-yoxdan çıxmışıq. Tutalım ki, bu məktəb mollası idi, onunla işimiz yoxdur, bəs fitva verən yekə-yekə müctəhidlərinizə nə buyurursunuz? Əli ilə Vəli arasında olan bircə dava haqqında eyni adam bir-birinə zidd neçə hökm verir. Nəhayət, dava qurtarmır, hər dəfə hakim dəyişiləndə dava da təzələnir. Elə buna görə tərəflərin mənsub olduğu tayfalar bir-biri ilə qanlı-bıçaq olurlar. Aralarında elə bir düşmənçilik odu alovlanır ki, yaşı da, qurunu da yandırır. Bu kimi yaramaz işlər üləmanın yüksək şəninə layiqdirmi? Bəndələrin hüququnu ayırd eləmək üçün allahın hökmü, şəriətin əmri məgər nasix-mənsux şəkildə tətbiq edilməlidir? Bir mülkün üstündə olan davanın uzun illər davam etməsinin səbəbi nədir?”
Molla dedi:
“Mən bir alimin rüşvət aldığını gözümlə görməyincə onun haqqında füzulluq eləyə bilmərəm.”
İbrahim bəy dedi:
“Mən də belə demirəm, amma bunu deyirəm ki, bir şəhərin əhalisinin mərcəi olan bir alimin xalqın davasını kəsmək üçün əlində nə üçün gərək müntəzəm şəri bir təlimat olmasın? Xalqın məhkəməlik dava-mürafiələrini ayırd etmək üçün nəyə görə o, xüsusi bir yer və vaxt təyin eləməsin, onun möhürünün ixtiyarı özgələrin əlində olsun? O, evində möhürləyib tərəflərin birinə verdiyi hökmün ziddinə olaraq iki gündən sonra mehrabda, iki namaz arasında, başqa bir hökmə möhür basıb, o biri tərəfə verir. İş o yerə gəlib çatır ki, hökumət də onlara gülür. Mən deyirəm İranda bütün ruhani və cismani işlər nə üçün gərək qaydasız və intizamsız olsun? Nə üçün gərək elmi məqamlar və mülki mənsəblər irsi olsun? Necə rəvadır ki, bir adam, məhz atası qazi olduğu üçün, heç bir ləyaqəti və səlahiyyəti olmadan qəzavət kürsüsündə əyləşsin? Yaxud birinin atası sərtib imiş, öləndən sonra onun əlini ayağından ayırd edə bilməyən on səkkiz yaşlı oğlu nə üçün gərək sərtib olsun? Bunların hamısı millətin və mənim vətən qardaşlarımın hüququdur ki, tapdalanır.”
Molla dedi:
“Ağa can, sizin fərmayişinizə görə gərək millətin bütün üləması xanənişin olsun.”
İbrahim bəy dedi:
“Əstəğfürullah, mən nə müşavirəm, nə də ixtiyar sahibiyəm, hökmüm və nüfuzum da yoxdur. Amma milli təəssüb belə yerlərdə məni sakit dayanmağa qoymur, nahaq və düzgün olmayan sözlərə cavab verməyə vadar edir. Hökmü nüfuzlu olan böyüklərin icazəsi ilə ərz edirəm ki, bu gün bizim əlimizdə bütün ilahi ehkama şamil olan bir qanun yoxdur.... Bu gün hökmlər əqli və ənənəvi dəlillərə əsaslanır. Bizim hər şeydən artıq şəri ehkam və qanunları icra edənə ehtiyacımız var. Əvvəlcə onu axtarıb tapmalıyıq. Onu tapmaq yolu da belədir ki, bütün alimlər mərcəinin hökmü ilə millətin təqva sahibli üləmasının böyük bir məclisi təşkil olunsun. O məclis vilayətlərin böyüklüyü və şəhərlərin əhalisi nisbəti ilə camaatın ərizəsinə yetişmək və hüququnu ayırd etmək üçün hər vilayət və şəhərə neçə nəfər alim lazım olduğunu müəyyənləşdirər. Bunu müəyyənləşdirdikdən sonra ümumun mərcəi olan rəisin yanında öz danışıq qabiliyyəti və fəsahəti, dəyanəti və allah tanıyanlığı, elmi və şəriət ehkamına bələdçiliyi ilə üstün mövqe tutan alimlər seçilib oraya göndərirlər. Hüquqa ticarət məsələlərinə şamil olan fiqh kitablarını da sadə və asan fars dilinə tərcümə edib, nəşr etmək lazımdır ki, hər kəs onları oxusa, özünə aid hüquqi məsələlərdən müəyyən dərəcədə baş çıxarsın. Belə olduqda, məmləkətin adil qazisi tərəfindən verilən hər bir hökm öz-özünə icra olunar.... İndi millət alimlərinin pak şəriət ehkamını hiylə və təzvir yolu ilə pozmaları və "hiyleyi-şəri" sözünü dilə gətirmələri tam insafsızlıqdır. Məgər allah hər bir şeyi bilmir? Ona nə kimi hiylə işlətmək olar? Bunlardan əlavə, məgər elm dörd arşın bezdən ibarətdir ki, hər kəs onu başına sərisə biz də onu alim tanıyaq, ona alimlər kimi qulaq asaq? Elmin məsnədində əyləşənin gərək məlumatı, təqvası və hər bir şeyi o müqəddəs məqamın şənində olsun. Əks təqdirdə ona alim demək mümkün deyil.”
Bu vaxt ev sahibi söhbətə qarışıb İbrahim bəyə dedi:
“Sizin milli təəssübdə bu qədər inad göstərməyinizin mənası yoxdur. Camaatın eybini gözünün içinə deməkdən, xalqın qəbahətlərini aşkara çıxarıb, böyük-kiçiyə irad tutmaqdan heç bir səmər hasil olmaz. Yalnız səbəbsiz yerə camaatı özünüzə düşmən edib, hamını özünüzdən qaçırmış olarsınız. Qanınızı bica yerə qaraltmayın, dilinizin qılıncını qınında saxlayın -- “Palaza bürün, elnən sürün!””
İbrahim bəy dedi:
“Möhtərəm qonaqçı, əvvəla siz özünüz yaxşı bilirsiniz ki, bu sözləri deməkdən mənim heç kəslə qəsd-qərəzim yoxdur. Mən şəxsən hamı ilə müdara etmək fikrindəyəm. Bu sözləri mənə dedirən yalnız milli təəssüb və vətən dərdidir. Hər kəs bu xoşagəlməz vəziyyəti görüb sükut eləsə onun adını vətənpərvərlərin sırasından çıxarmaq lazımdır. Mənim aləmimdə elə bir adam mənhus "mənə nə" ləfzini işlədənlərin cərgəsindədir ki, mən bu səyahətnaməmin neçə yerində onların adını lənət və nifrətlə yad etmişəm. Əgər bütün həmvətənlərimiz əlli ildən bu tərəfə şəxsi mülahizələri bir tərəfə atıb pisə-pis, yaxşıya-yaxşı desəydilər, bu gün bir çox yaramazlıqlar aradan qaldırılardı, indi artıq bu bədbəxt millət bir ovuc fərraşbaşı, darğanın əlində əsir olmazdı, savadsız məktəbdarlar, cahil mollalar bizim ixtiyarımızı öz əllərinə ala bilməzlər.
Məlumdur ki, bir millətin arasında pis adətlər və əxlaqa zidd əməllər büruz etdikdə o millətin aqil adamları həmin adət və əməllərin qəbahətini açıb göstərməsələr onlar ümumiləşəcək və o millət getdikcə əcnəbilərin tənə-təməsxürünə məruz qalacaq, onun etibarı və şərəfi dost-düşmən arasında məhv olub aradan gedəcəkdir. Deməli, millətin bilikli və ağıllı adamlarının vəzifəsidir ki, xalqın bütün nöqsanları və eyblərini, bədəməllərin tutduqları mövqelərdən asılı olmayaraq, açıq şəkildə söyləsinlər. Beləliklə də pis əməl sahibləri öz eyblərini eşitdikdə ağıla gəlsinlər, yaxşı işlərə can atsınlar, qəbahətə mürtəkib olmaqdan çəkinsinlər. Belə olduqda tədricən yaxşılıq pisliyin yerini tutar, xoşagəlməz cəhətlər getdikcə aradan qaldırılar.
Mən necə sakit oturub deməyim ki, müqəddəs islam dini bizi ədalətə, bərabərliyə çağırmışdır. Bizim hakimlər və qazilər şikayətlərə yetişəndə həqqaniyyətlə hökm verməlidir, birinin xatiri üçün və ya rüşvət tamahı ilə allahın, peyğəmbərin buyruğunu unudub, məzlumların haqqını bilə- bilə tapdalamamalıdırlar. Bütün bu xilaf işlərdən sonra müsəlmanlıq iddiasında olub deməməlidirlər ki, biz axirəz-zaman peyğəmbərin ümmətindənik. Misirdən bir neçə mötəbər İran taciri vardır. Onların vücudu, doğrudan da, millətin iftixarına səbəb olur. Tez-tez dəyişilən İran məmurları onlara o qədər təzyiq göstərdilər ki, əlacsızlıq üzündən xarici dövlətlərin himayəsi altına keçməyə məcbur oldular. Bu biçarələrin nə təqsiri var idi ki, öz dövlətlərindən üz çevirib, əcnəbi bayrağının altına keçməli oldular? Məgər İngiltərə mələkəsi onları dəvət eləmişdi, yaxud rus imperatoru onlar üçün məvacib, maaş kəsdirmişdi? Heç bir nəfər onlardan soruşdu ki, nə üçün təbəəliyinizi tərk etdiniz? Nə eləsinlər, dadlarına çatan yoxdur. Təbəələr yalnız mülki hüquqdan deyil, bəşəri hüquqdan belə məhrumdurlar. Hər şəhərdə bir neçə hökumət var, hərəsi də bir bəhanə ilə xalqı çapır. Rəiyyətdən kimin haqqı var ki, firon xasiyyətli hakimlərin başdan- ayağa zülmdən ibarət olan hökmlərinə etiraz edib desin ki, bu nə üçün belədir. O saat başına bir qapaz çaxıb, muzdunu ovcuna qoyacaqlar. Haqq tamamilə tapdalanıb aradan getmişdir.
Hakimlərdən hər birisinin könlü necə istəyir elə də edir. Kimin ki, qəlyanbaşısı qızıldan, iki nəfər pişxidməti, dörd nəfər fərraşı, bir də tirmə cübbəsi oldu xalqın canının, malının sahib-ixtiyarı olacaq. İndi iş o yerə gəlib çatmışdır ki, üləmanın çoxu da özlərini hakimlərə oxşadıb cəlal, dəbdəbədə onları da keçmişlər. Böyüklərdən rəiyyəti çapıb talamaqla daha rəhmsiz olanı bacarıqlı və ləyaqətli hesab olunur.
Ürəyində az-maz allahdan qorxusu olan bacarıqsız və aciz adlandırılır. Hansı axundun əmmaməsi yekə, qolunun dəstəyi uzun oldu, alimlərin alimi sayılır. Yalan toxunmaqda daha artıq cəsarətli olan bir adam ən qüdrətli şair hesab olunur.
Siz elə xəyal etməyin ki, mən vətəndə gördüyüm xoşagəlməz cəhətlərin hamısını yazmışam. Yox, əziz canınıza and olsun, çoxlarına göz yummuşam. Yəni əslində özüm də bezikmişdim. İcazə versəniz onlardan birini sizə nəql edərəm. Günlərin birində mötəbər bir yerdə qonaq idim. Yəni məni bir dostum vasitəsi ilə oraya çağırmışdılar. Məclisə daxil olduğum vaxt otaq ağzınadək dolmuşdu. Qapının ağzında hamıdan aşağıda əyləşdik. Əslində elə bizim yerimiz ora idi. Çünki məclisdəkilərin hamısı məşhur üləma, böyük xanlar və mötəbər tacirlərdən ibarət idi.
Bir vaxt gördüm on-on iki nəfər əli qəlyanlı-çubuqlu səs-küylə, dallarınca qorxunc düşmən atlıları gəlirlərmiş kimi, tələsə-tələsə otağa daxil oldular. Otağın içində də hər birisi özünü qabağa vermək istəyirdi. Belə ki, az qalırdı bir-birlərinə toxunub yıxılsınlar. Onların hərəkətindən otağın dər-divarı titrəyirdi. Mən təəccüblə bu vəziyyətə baxırdım. Qəlyan-çubuqları ağalara payladılar. Qəlyanlar çəkildikdən sonra yenidən onları götürüb bayıra çıxdılar. Bu vaxt gördüm qəhvəxanadan qalmaqal səsi gəlir. Hey qəliz söyüşlər, ağır yamanlar idi ki, müxtəlif səslərdə rəddü bədəl olunurdu. Mən bu küçə bazar söyüşlərini eşitdikdə təəccübləndim. Məclis qurtarandan sonra evə qayıdarkən dostum yolda dedi ki, o hay-küy, yaman-söyüş ağaların nökərləri arasında rəddü bədəl olunurdu. Çünki onların hər birisi istəyirdi ki, öz ağasına o birilərdən əvvəl qəlyan versin. Ona görə ki, hər kəsin qəlyanı əvvəlcə məclisə gətirilsə bu onun məqamının və şəninin yüksəkliyi əlamətidir. Ağaların özləri də nökərlərindən elə bunu gözləyirlər. Məhz buna görə də belə məclislərdə həmişə qabağa düşmə üstündə nökərlər arasında qalmaqal olur. Hətta çox vaxt iş yaman-yoğuzdan döyüşməyə çəkir. Belə bir vəziyyət, sizin bu gün gördüyünüz kimi, ağalara əslən təsir etmir, səhldir ki, heç üzlərinə belə gətirmirlər.
İndi özünüz insaf eləyin, görün bizim bədbəxtliyimiz nə dərəcəyə gəlib çatmışdır. Millətin başçıları bu kimi uşaqcasına oyunlarla məşğul olduqda daha avamdan nə gözləmək olar? Başqa millətlərin başçıları nə ilə məşğuldurlar, bizim ruhani və dünyəvi başçılarımızın fikri nəyə məşğuldur? İndi ki, zaman millətə aid işlərin həllini bu ağaların iradəsinə tapşırmışdır, onlar insanlıq və tərbiyənin iqtizasınca xoşrəftar, təvazökar olmalı, başqalarını da bu xasiyyətlərə malik olmağa çağırmalıdırlar. Onlar məzlumların, haqqı tapdalanmışların dadına çatmalı, milləti birliyə, qardaşlığa sövq etməlidirlər. Ancaq onlar belə etmirlər. Həvavü həvəs üzündən, heç bir məqul səbəb olmadan, bir dəstə avam camaat arasında düşmənçilik törədir, özləri də bir-birlərinə kin-küdurət bəsləyirlər. Özləri xirtdəyə qədər şəxsi-qərəz bataqlığına batdıqları halda ədalət və insafla hökm verməyə daha haradan fürsət tapacaqlar? Onlar məzlumun dadını zalımdan necə ala biləcəklər? Millət üləmasının əsas məqsədi xalq arasında ədaləti bərqərar etmək, birlik və ittihadı möhkəmləndirməkdən ibarət olmalıdır. Çünki yeri-göyü yaradan allahın peyğəmbərləri göndərməkdə məqsədi öz bəndələri arasında ədaləti bərpa etmək məzlumların dadına çatmaqdan başqa bir şey olmamışdır.
Neçə il bundan qabaq Misirdə İranın məşhur ədiblərindən biri mərhum atama bu haqda bir şer oxudu. Mən də o şeri əzbərləmişəm. Allah o şer deyənə qəni-qəni rəhmət eləsin. Çox yaxşı demişdir. Yersiz olmadığına görə istəyirəm həmin şeri sizə oxuyam, şayəd təsir eləyə.
Şer budur:
Şaha qüdrət verdi o adil tanrı, Ədalət eləsin ölkədə barı, Çatmasa padşah xalqın dadına, Çatmayacaq xaliq onun dadına.
Ədalətlə etdi səninlə rəftar, Ədalət səninlə olsun gərək yar.
Məzlumun dadını sən bu gün eşit, Sorğu-sual günün unutma, yad et.
Adil ol, bil yəqin, o ulu tanrı Ədl üçün göndərdi peyğəmbərləri.
Dünyada ənbiya bir iş gördülər:
Ədalət binasın möhkəmlətdilər, Ədalətlə olar məmləkət abad, Dünya ədalətsiz olardı bərbad.
Zülm edib nəsihət qəbul etməsən, Onda get Babilə, Mədainə sən.
Nəzər sal şahların qəsrinə bir an, Ya kərpicdən olsun, ya da poladdan, Ədl ilə ucalan daima durur, Zülm ilə tikilən tarmar olur.”
İbrahim bəy şeri oxuyub qurtarandan sonra molla dedi:
“Elə şer deməyin özü böyük günahlardan biridir. Mən belə sözlərə qulaq asmaram.”
İbrahim bəy cavab verdi:
“İndi ki, siz qulaq asmırsınız, həm də sizin etiqadınıza görə, şer demək günahdır, onda mən başqa bir şer də oxuyaram. Bu şeri şair o adamların haqqında deyibdir ki, savadları yoxdur, amma özlərini alim cildində xalqa göstərirlər. Yaxud elmləri var, ancaq ona əməl etmirlər. O şer budur:
Fahişəyə bir şeyx dedi: sərxoşsan, Hər gecə bir kişi ilə sən xoşsan!
Qadın dedi: Hər nə desən eləyəm, Bəs sən özün göstərdiyin kimisən?
Bu şeri eşitdikdə molla hirslənib dedi:
“Üləma haqqında füzulluq eləmək sənə borc deyil!”
İbrahim bəy dedi:
“Cənab ağa, özlərinin yüksək məqamlarının hörmətini dərk edib, o müqəddəs məsnədin heysiyyətini qoruyan alimlərdən bəzisini mən tanıyıram. Allahdan istərdim ki, mənim ömrümü qısaldıb, onların ömrünün üstünə qoysun. Əgər o müqəddəs vücudlar aramızda olmasaydılar, biz tamamilə məhv olardıq. Bizim varlığımız onların əziz vücudundan asılıdır. Mən burda göstərib arpa satanları, alimi-biəməlləri, yaxşıların adını korlayan bəzi bədnamları deyirəm.”
Molla dedi:
“Bunlar nə sözdür, alimlərin hamısı bir cürdür, aralarında heç bir təfavüt yoxdur. İndi ki, sən üləmanın adını hörmətsizliklə yad elədin, mürtədsən, bütün nicat qapıları sənin üzünə bağlıdır.” İbrahim bəy dedi:
“Mürtəd o adamdır ki, elmi yoxdur, amma özünü alim paltarında camaata göstərir. Bizim və bütün iranlıların başına gələn bəlaların əsil baisi elə bu naxələflərdir.”
Ev sahibi deyir: Gördüm "mürtəd" sözünü eşidən kimi İbrahim bəyin sifətinin rəngi dəyişildi, əl- ayaqı titrəməyə başladı, gözləri bərəldi. Sonra dedi:
“Elə böyük bir məmləkəti bu kimi sözlər xarab qoymuş, qocaman, güclü bir milləti ayaqdan salmış, xalqı məişət elmini öyrənməyə qoymamış, cəhaləti bütün ölkədə hakimi-mütləq eləmişdir. Bu sözlər xalqı yoxsulluğa, fəlakətə salmışdır. Elmi "Zərəbə Zeydün Əmrən" qələmə verib, camaatı məmuli elmləri və fənləri öyrənməyə qoymadılar. Belə ki, hər tərəfdən bir adam baş qaldırıb, şöhrətpərəstlik və məqampərəstlik üzündən müqəddəs və pak şəriətin bir para qanunlarını dəyişdirməyə cəsarət etdilər və müxtəlif adlarla özlərini irəliyə soxdular. Biri dedi: "mən şeyxiyəm", başqası cəsarətlənib ondan daha yüksək iddialara əl atdı. Dedi: "mən babiyəm". Camaat da cəhalət və nadanlıq üzündən onların çağırışına səs verib, dörd tərəfdən başlarına toplaşdı....”
İbrahim bəy burada özündən çıxıb, oturduğu yerdən dizi-dizi mollanın yanına qədər gedib dedi:
“Siz o adamlarsınız ki, elmi mübahisələr zamanı cəhalət üzündən kitabları bir-birinizin başına çırpıb, ağzınıza gələn hərzə-hədyanı danışırsınız. Elm öyrənmək dava istəmir. Bunların hamısı cəhalət əlamətidir. Elə bu alim görkəmli cahillər millətin dövlətdən, dövlətin millətdən ayrılıb, bir-birindən zəhləsi getməsinə səbəb olmuşlar. Mövhum kimyagərlik məşqinə düşməyin, arsızlığa düçar olmağın, tiryək çəkməyə adət etməyin səbəbi ancaq əhalinin məişət elmindən xəbərsizliyidir....”
İbrahim bəyin səsi get-gedə ucaldı. O qədər qışqırdı ki, ağzı qızmış nər dəvə kimi köpükləndi. Hərarətinin şiddətindən hey tər tökürdü. Mən onun bu halətini görüb mat qalmışdım. İbrahim bəy dedi:
“Axı mən hansı külü başıma ələyim! Bu adam alimlik iddiasında olduğu halda iki kəlmə həqq söz deməyimə görə məni mürtəd adlandırdı.”
Bunu deyib birdən iki əlli başına vurdu. Papağını çıxarıb dəli kimi yerə çırpdı. Papaq yerdən qalxıb yaxınlığında olan çırağa dəydi. Çıraq düşüb sındı, nefti yerə dağıldı. Neft piltədən alışdı. Bircə anın içində otağın hər tərəfini şölə bürüdü. Bu çəkiş-bərkişdə mən böht aləmindən özümə gəlib gördüm İbrahim bəy huşunu itirmiş halda düşüb qalmışdır. Otağın da fərşi od tutmuşdu. Var gücümlə qışqırdım: "Uşaqlar, gəlin, yandıq!"
Yusif əmi ilə nökərlər gəldilər. Mən Yusif əmiyə dedim:
“Sənin başına dönərəm, İbrahimi tez otaqdan çıxarın, oddan xilas eləyin, otaq yansa da yanıb, becəhənnəm!”
İki-üç yandan köməkləşib İbrahimin cəsədini bayıra çıxardıq. Bu əsnada molla istədi qaçıb öz canını oddan qurtarsın. Ətəyi yanmağa başladı. Qışqırıb dedi: "Yandım, amandır, su, su, su!" Mən də qışqırıb ucadan dedim: "Yanğın var!"
Qonşular tökülüb gəldilər. Hər tərəfdən odun üstünə su səpməyə başladılar. Birdən gördüm otağın pərdəsi alışdı. Alov pəncərənin çərçivəsinə, otağın tavanına keçdi. Qışqırıb dedim:
"Pərdəni çəkin, çərçivələri sındırın!"
Camaat pərdədən tutub "Ya Əli, ya Həsən, ya Hüseyn" deyib çəkdi. Pərdə yerə düşdü. Yanğın söndü.
Kənara vurdu dözüm pərdəsin könül, indi Zəmanə pərdə dalından görək nələr çıxarır!
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/zeynalabdin-maragayi-1-istanbula-daxil-olandan-sonra-ibrahim-beyin-serguzesti-2
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
بعد از بیداری، گریهای سختتر از اولم دست داد. خواستم صبح خواب خود را به حاجیه خانم بگویم، اندیشه کردم که ریش تازه در دلش خراشیدن و نمک پاشیدن است؛ چه، این سخنان مصیبتش را تازه میکند و سبب ازدیاد محنت و غم و المش میگردد. وضو گرفته دوگانهٔ معبود یگانه ادا کردم. بعد از طلوع آفتاب به سمت قبرستان رهسپار شده، خون دل از دیده به خاک قبر جاری کرده زمین را گل نمودم. بعد از جزع بسیار، به خانهٔ میرزا عباس رفتم که خواب خود را حکایت کنم. دیدم حاجی تبریزی و رضاخان مازندرانی -که دیروز از فرنگستان باز آمده بودند- در آنجا هستند و خیال دارند که با هم به خانهٔ ما آمده حاجیه خانم را سر سلامتی دهند.رضاخان که مرا دید دست انداخت در آغوشم کشید و صورتم را بوسیده و بوییده گفت: «بوی ابراهیمبیگ را از تو استشمام میکنم.» و بسیار گریست. تأسف بیشمار نمود. بعد از تسکین، خواب خود را از اول تا آخر بدون کم و زیاد نقل کردم، همه را رقت دست داد.
Şairlərdən seçmələrپوشیده نماندبر ارباب علم و معرفت و اصحاب فطنت و خبرت مخفی و پوشیده نماند که نگارندهٔ سیاحتنامه در بعض مقام از کثرت تعصب در حب وطن و ملت و بیرونقی کار و کاستن ثروت مملکت خویش، خویشتنداری نتوانسته و عنان سخن از دستش به در رفته و در بعض مواقع از شعرا -که ارباب فضل و هنرند- با طعن یاد نموده. نباید قارئین محترم سوءظن در حق نگارنده فرمایند -«ان بعض الظن اثم.»
Şairlərdən seçmələr, 2بدخشیزیر و زبر اگر شود عالم ای بدخشی چه غم که در گذر است
Şairlərdən seçmələr, 3دقیقی طوسی، معاصر فردوسیگویند که صبر کن تو را صبر بر دهد آری دهد، لیک به عمر دگر دهد
Poems by other poets
Həzər qıl yarın, ey dil, gör gözü güncündəki xalı,O bir əyyar hindudur kim olmaz fitnədən xali
QarğışMəndən yüz döndərən zalım bivəfa,Səni görüm bir azara gələsən,
Ağca qızSəni gördüm oldu əqlim pərişan,Əridi ürək kimi yağı ağca qız,
OynarYenə fəsli-bahar olmuş məgər badi-bahar oynar,Dəyər hər ləhzə gül üzdə pərişan zülfə, tar oynar.