İstanbula daxil olandan sonra İbrahim bəyin sərgüzəşti
باری، قدری صحبت کردیم. پس از آن گفتم شام حاضر کنند. آن زمان به خاطرم آمد که از مصر به نام ابراهیمبیگ مکتوبی رسیده بود.
گفتم: «برادر! راستی فراموش کردم. به نام شما کاغذی از مصر رسیده است.»
پس کاغذ را از جزوهدان درآورده دادم. ابراهیمبیگ به اشتیاق تمام مکتوب را گرفت و آشکارا خواندن آغاز کرد.
مندرجات مکتوب مذکور این است
برادرجان! بحمدالله و المنة، همهٔ منسوبان و متعلقان سلامتاند. امیدوارم که اینروزها در پناه خداوند وارد اسلامبول شدهاید. از طرف شما چندان نگرانی داریم که به تقریر نمیآید. تمامی دوستان از طول کشیدن سیاحت شما ملول و همه در این اندیشه بودیم که شما در مملکت مصر به آزادی تمام بزرگ شدهاید، این حالت شما با وضع ایران منافات داشت. راستی، میترسیدیم که به سبب آزادی زبان، صدمهٔ بزرگی در ایران به شما وارد بیاید. خصوصاً مادر پیرت از این رهگذر خیلی نگرانی داشته، شب و روز در گریه و زاری بود. ای مرد بیانصاف! گیرم که دوستان از خاطرت بالمره فراموش شدند، مهر فرزندی و مادری کجا رفت؟ در ظرف این مدت طولانی، نه مکتوب نه تلگرافی از شما رسید که موجب اطمینان خاطر یاران و سبب تسلیت دل مادر مهجور و ناتوانت گردد. من خوب دریافتم، میدانستم که شما از دیدن جمال معشوقهٔ خودت -«ایران خاتون»- دنیا و مافیها را فراموش خواهی کرد تا چه رسد به ما. باری، شکر خدا را که چند روز قبل مژدهٔ حرکت شما از تبریز به واسطهٔ تلگراف رسید. دوستان از شنیدن این مژده شادمانیها کردند، بهویژه والدةالدات را این مژده حیات تازه بخشید. دو شبانهروز از غلبهٔ شادی گریه مینمودند و هی تلگرافنامهٔ شما را میبوید و میبوسید و به دیگران میمالید. از قضا، تلگراف نیز چندان زود رسید که مایهٔ شگفتی و حیرت عمومی شد. گویا آن هم از حالت ملولی دوستان و نگرانی والدةالدات خبردار بوده در ظرف سه ساعت و سی و چهار دقیقهٔ خود را به ما رسانید و از مژدهٔ حرکت و سلامتی شما آگاهی بخشید. راستی حلال باد تعریف میرزا رضای شاعر که در حق آن بریدِ دوندهتر از برق میگوید:
ای «تل»! تو نیک واسطهای دادخواه را
آگه کن ز حال گدا پادشاه را
در یک زمان، به یک حرکت، چون شعاع شمس
طی میکنی مسافت صد ساله راه را
فرسخ بریدن تو به قدر پریدن است
از صحن دیده تا صف مژگان، نگاه را
باری، خبر تازه نیست دوستان همه سلامتاند، بهجز از یاد شما حرفی در زبان ندارند؛ بعضی در اثنای صحبت شما میگویند ای کاش در ایران ما نیز در نزد ابراهیمبیگ برده، تماشا مینمودیم که از دیدن آن وضع خود بهخود چهگونه کوک میشود، آن دشنامهای غلیظ را به که میگوید، بیدینی و بیغیرتی را به کدامین کسان اسناد میدهد. از این مقوله همی میگویند و هی میخندند. انشاءالله زود تشریف بیاورید که رفقا با تو کارها دارند. اگر میخواهی جانت خلاص شود هر چه آنها گفت [میگویند] تو از پیش بگو. خود در خنده با ایشان همرنگ باش تا آسوده شوی، والا کارت خراب است و اسباب همهجوره کوک کردن شما را فراهم آوردهاند.
من از مفصل این نکته مجملی گفتم
تو خود حدیث مفصل بخوان از آن مجمل
قضای ناگواری که بعد از تشریفبردن شما روی داد، فوت حاجی علی بابای سلماسی است -خدایش بیامرزد! همهٔ دوستان از غریب و بومی از فوت آن مرحوم متأثر شدند. بعد از تعزیهداری، مأمورین گونسلخانهٔ روس آمده نقد و املاک و مطالبات آن را ثبت کردند. مردم در ثروت مومیالیه مبالغهها داشتند. ولی از همه جهت سی و چهار هزار لیرا نقد و املاک و طلب از او باقی ماند. آنچه سهم علی رضای صغیر و محمدعلی مختلالشعور بود به بانک سپرده شد. قرار دادند که هر ماه برای مخارج مکتب و غیرهٔ علیرضا بیست و پنج لیرا و برای محمدعلی هشت لیرا داده شود. سهم وارثان کبیر را نیز به دست خودشان سپردند. تا یک هفته، مأموران گونسلخانه مشغول تقسیم متروکات نقد و جنس متوفی بودند. گونسلخانه تنها پنج لیرا و نیم حقالزحمه یا حقالحکومه برداشتند. آن را هم از وراث کبیر گرفتند، از حصهٔ صغار حبه و دیناری برنداشتند. این یک حادثه بود که عرض شد. حادثهٔ دیگری نیز روی داد که بس عجیب است. رفیق شما -که در بندر «سویش» مغازه داشت- در ضمن تجارت به طرف سودان رفته بود. چنان به نظرم میآید که آن وقت شما در مصر بودید، خلاصه چندی پیش از این خبر فوت او شایع شد. «...» خان، گونسل ایران، از مصر آدم فرستاد در سویش مغازهٔ او را مهر کرده آدمش را بیرون انداختند و از مغازه آنچه نقد و متاع کارآمد بود از میان رفت. بیچاره صاحب مغازه نمیدانم به چه واسطه در سودان از ماجرا مطلع شده، از پس بود یکماه و نیم از انتشار خبر مرگش، خود به سویش رسید دید مغازهاش ممهور است. آمد به مصر. حالا هر چه داد میزند «من که نمردهام، مغازهام را باز کرده اموالم را به من بسپارید!» به جایی نمیرسد. جناب گونسل طفره میزند. بیچاره ناچار به حکومت خدیوی ملتجی شد، اعتنا نکردند. هنگامهٔ غریبی است. دیروز آقامیرزا عباس و حاجی خلیل آقا به شوخی میگفتندش که «بندهٔ خدا در گونسلخانه به ثبوت رسیده که تو مردهای، حالا باید رفته از سودان شهادتنامهٔ مصدق بیاوری که زنده هستی، تا آن وقت به کارت رسیدگی کنند.» بیچاره از شنیدن این سخنان دیوانه شد. حالا دربهدر میگردد تا چه شود. همشهریان مصر میگویند جای ابراهیمبیگ خالی است، هر گاه این ماجرا را به چشم خود میدید آیا متنبه میشد یا باز ما را به عدم غیرت و حمیت بر میشمرد؟
دیدم دستهای ابراهیمبیگ میلرزد. رنگش متغیر گشت. سراسیمگی در حالش پدید آمد و یک بار مکتوب را پارهپاره کرده دور انداخت و گفت: «خود هم نمیدانم چه بلا در سر دارم. همهجا مصائب مرا پیشواز میکند. گویی این مقدمات را برای گداختن دل من مخصوصاً فراهم میآورند و نمیدانند که این دل بلاکش خود لختی خون گشته است. مردکهٔ بیانصاف گویی برای استقبال من تحفه فرستاده است! به خدای با اینهمه من راضی هستم که گونسل ایران هست و نیست مرا به غارت ببرد و خودم را به سختترین مصائب گرفتار سازد ولی پس از مرگ من چند تن نصارای زنختراش و کامهکلاه، برای تقسیم متروکات من به وارث شرعی به خانهٔ من نیایند. این مردمان بیخبر چنان میپندارند که در روس ظلم نیست. مأمورین آن رشوت نمیگیرند. به خدای! هر گاه آنان بند بگسلاند، چون گاوسالهٔ خواجه نصرالدین [گوسالهٔ ملانصرالدین] از مأمورین ایران خیلی تندتر میدوند. اما درد اینجاست که از ما سرچشمه خراب است. هر گاه مأمورین روس را در خیانتکاری بگیرند دیگر محال است که خلاص شوند و دوباره به سر کار آیند، ولو که منسوب به خانوادهٔ ایمپراتوری باشند. ابداً پای توسطی در میان نیست. آنچه محکمه در کیفر کردار او حکم کرده است، بیکم و زیاد مجرا میگردد و وجوه رشوت ناشمرده میماند که معنی عدالت همین است. وقتی که کار به محکمهٔ عدلیه رسید به قوانین مساوات تا آخرین نقطه رعایت میشود. این است که بزرگان گفتهاند «ظلم بالسویه عین عدل است.» اما در ایران بدبخت ما، هر گاه کسی به دولت صد هزار تومان خیانت کرده یا همان مقدار به مال غیر تجاوز کند در صورت آشکار شدن آن خیانت و یا تعدی اگر بیست هزار تومان آن را به رؤسای کار به عنوان رشوت بدهد، البته مابقی را مفت از میان برده میخورد و خود هم خلاص خواهد شد.»
صاحبخانه میگوید: هر چند که از قدیم به مراتب تعصب ملی ابراهیمبیگ آگاهی داشتم ولی چنان گمان میکردم که پس از سیاحت ایران و دیدن آن همه ناملایمات آتش تعصب او تا یک درجه سردی و خاموشی گرفته است. اما از ملاحظهٔ این حال و شنیدن این تفصیلات دیدم خیر! ظن من به خطا رفته، بالعکس به مراتب تعصب ملی او افزوده است. پس در دل خود تصدیق کردم که این خوی او فطری است نه عارضی، «با شیر اندرون شده با جان به در رود.» راستی، از آههای سرد پیدرپی او دلم آتش گرفت. رقتم دست داد.
بیخود از جای برخاسته گریهکنان او را به کنار کشیدم و از سر و صورتش بوسیده گفتم: «برادر جان، نعمت وطنپرستی بر تو گوارا باد!
آفرین خدای بر پدری که تو پرورد و مادری که تو زاد!
راست میگویی و خوب فهمیدهای که از ما سرچشمه خراب است، نه همهٔ حکام مسلم ظالم است و غیر مسلم عادل. ما نیز در اینجا گونسل داریم. خود از ملت نصارا است ولی هزار مرتبه از گونسلهای پیش ظالم و غدار[تر] است. کارهایی میکند که به تقریر نمیآید. نمیدانم به چه وسیله خود را به این سفارت انداخته، مدتهاست که عنان اختیار ملتی را از هر طبقه به دست این ظالم سپرده بر مال و جان و اعتبار مردم مسلط داشتهاند. در تاخت و تاز ضعفای ملت و هتک احترام مردمان محترم چندان دلیر و بیباک است که مردم، به استثنای یک نفر، به تمامی گونسلهای پیش رحمت میکنند. یکی از دوستان من نقل میکرد که: در ضمن کاری چند روز پیش به گونسلخانه رفته بودم، دو نفر از عوام ملت را آنجا دیدم، یکی عرضهچی بود، از دیگر ادعای طلب مینمود. مدیون میگفت: «استطاعت ادای دین خود را ندارم.» یک بار صاحب طلب بیاختیار فریاد زد که «خان قربانون اولوم بو بیانصافون سورووش منم پولم ارمنی پولیدور!» حضار همه خندیدند. هر چند که خان خود نیز نیمخندی کرد. ولی من دیدم که رنگش متغیر شد. عجب است که همین گونسل به دعوای نکاح و طلاق ما نیز به اقتضای مأموریت خود میپرداخت. پس خرابی سرچشمه را دلیل بهتر از این نتواند شد. هر کس از زیردستان خود به ستم گرفت و به زبردستان به رشوت داد، تحصیل هر مأموریت برای او ممکن است و هر قدر شقاوتش زیاد باشد تقربش به دستگاه حکومت بیشتر میشود. چنانکه نصرانی قاضی مسلمانان شده است.»
در اینجا، یوسفعمو نیز مداخله به صحبت کرده گفت: «آقا جان! اینها چه فرمایش است؟ سرِ چشمه چه گناه دارد؟ شقی همهجا و از هر ملت که باشد شقی است، عکس آن نیز هکذا. خدا بیامرزد میرزا احمد خان جنرال کونسل مصر را! آن نیز از همان سرچشمه آب میخورد. آن هم از مأمورین دولت ایران بوده در مصر با تبعه و زیردستان پدروار رفتار مینمود. ایرانیان در زمان مأموریت آن مرحوم افتخارها داشتند. آنانکه از خوف تاخت و تاز پیشینیان ترک تابعیت نموده بودند اظهار ندامت میکردند. از رعیت احدی از آن مرحوم و کسانش آزرده نشدند. بیچاره همیشه قرضدار بود و آنچه به دستش میرسید وقف سادات و دراویش بود. به خاطر دارم که یک شب رقعهای به مرحوم حاجی ابویبیک نوشته پنجاه لیرا قرض خواسته بود. حاجی مرحوم چون از داد و دهش آن مرحوم آگاهی داشت مخصوصاً وجه را به من داد و سپرد که خودت برده بسپار و ببین که در دل شب این پول را چه میکند. برده تسلیم کردم، دیدم سه نفر از سادات هم در آنجا هستند. به تقریبی از ناظر «وکیل خرج» پرسیدم که شبانه پول را برای چه لازم داشتند؟ گفت: «برای این سه نفر سید. خان به ایشان وعده کرده بودند که هنگام رفتن نیازی به شما خواهیم داد. حالا میروند، به ایشان خواهیم داد.» واقعاً قدری نگذشته بود که خان ایشان را خواست و تمامی آن پول را به ایشان تقسیم کرد. چندی پس از آن مرحوم، که در مصر یکی دو گونسل عوض شد، حاجی میرزا نجفعلی خان آمد. به جای شمع کافوری چراغ نفت سوختن گرفت. اسباب نیکنامی و شرفی را که آن مرحوم در مصر برای دولت و ملت به زحمات زیاد فراهم آورده بود پشت پای زد. در تاخت و تاز چندان دلیر شد که مردم به چنگیز خان رحمت میخواندند. حسن خلق خوبی را -که پیشتر از او گونسل بود و در ظلم آوازهای داشت- فرسنگها از خود عقب گذاشت. خدای روحش را تا روز رستخیز معذب دارد! پس معلوم است که شقاوت فطری مردم را به ظلم وامیدارد. سرچشمه را چه گناه است؟»
در این اثنا خبر دادند که شام حاضر است.
ابراهیمبیگ گفت: «هر شب شام را مثل امشب زود میخورید یا برای خاطر ما تغییر در وضع خودتان میدهید؟»
-«برادر جان! من امروز از دولت مطالعهٔ سیاحتنامهٔ شما روزه گرفتم. ولی افسوس که نماز نخواندم.»
خندید. در حقیقت هم آنطور بود. نماز را بالمره فراموش کرده بودم. رفتیم سر سفره. در اثنای طعام قدری صحبت شد اما حالت ابراهیمبیگ را خیلی منقلب دیدم. ملاحظه مینمودم که بیخودانه حرکت میکند. مثلاً بعض صحبت را دوباره میپرسید. گویا تازه وارد شده از آغاز صحبت بیخبر بوده است و همچنان خود نیز بعض سخنان را مکرر میگفت. به هر حال شام را خورده از سر سفره برخاستیم.
ابراهیمبیگ گفت: «من نماز بخوانم.» به لطیفه گفت که: «هر گاه میخواهید، قضای نمازهای ظهر و عصر شما را هم بهجا بیاورم.»
او رفت به نمازخانه. من ماندم و یوسفعمو.
گفتم: «عمو جان! بگو ببینم احوال شما چهطور است؟»
گفت: «آقا! احوال مرا نپرسید که جان به گلویم رسیده. اگر بدانید که من در این سفر چه زحمتها کشیدهام، بر من ترحم میکنید؛ نه من بهتنهایی، این جوان هم تمام شده است. چند روز میشود که بیخود حرکت میکند. هی آه میکشد. گاهی بیهوشانه لب خود را میگزد. گاهی بیهیچ سبب ظاهری دست تأسف به زانو میزند. بعض اوقات خودبهخود چندان حرف میزند که دهانش چون مردمان مصروع کف میبندد و مردمک دیدهاش در چشمخانه میگردد. آخرالامر، لرزی گرفته بیهوش میافتد و خوابش میبرد. آن زمان نیز راحت نیست. هی با خود سخن میگوید. هی حرف وطن است که از زبانش جاری است. گاهی میبینم یکی را مخاطب و معاتب داشته، داد میزند که سبب تباهی حال وطن و زبونی و پریشانی هموطنان شما هستید، معنی حب وطن را نمیدانید! از اینگونه سخنان چندان میگوید که من متأثر شده از خوابش بیدار میکنم. میپرسم در حالت خواب این چه داد و فریاد است که میکنی، خصومتت با کیست؟ میگوید هیچ. باز میخوابد، همان آش است و همان کاسه. نمیدانم چه خاک بر سر خود کنم. از خدای درخواست مینمایم که چندانم از مرگ مهلت بدهد که این جوان را تندرست در مصر به مادرش برسانم. پس از آن، آرزویی در دنیا ندارم. حال این جوان خیلی خراب است شما هم قدری نصیحت کنید بلکه کارگر شده قدری از این حالت بیهوشی به خود باز آید.»
گفتم: «من از اول که عزم سیاحت او را شنیدم میدانستم که بر سر شما چه خواهد گذشت. اما شکر کن که باز ارزان خلاص شدهاید!»
در این اثنا ابراهیمبیگ نمازش را تمام کرده برد! آمد سلامی کرد و نشست. گفت: «هر گاه ممکن است یک تلگراف به مصر بنویسیم آدم شما برد به تلگرافخانه بدهد.»
گفتم: «چرا ممکن نباشد؟ کاری است بسیار سهل.»
پس تلگرافی نوشت فرستادیم.
گفتم: «خوب، برادر! قدری صحبت کنید مستفیض شویم. ولی خواهش دارم از بینظمی ایران چیزی نگویید. زیراکه در سیاحتنامهٔ شما همهٔ آنها را خواندم، خود هم تا یک درجه میدانستم. شما قدری هم از محسنات وطن که دیدهاید نقل نمایید.»
گفت: «از محسنات نیز هر چه دیدهام در سیاحتنامه ثبت است، البته دیدهاید.»
گفتم: «درست در نظرم نیست، وانگهی میخواهم از زبان شما توصیف محبوب خودتان را بشنوم.»
گفت: «از همه جهت چهار چیز خوب در ایران دیدم که موجب خوشوقتی من و افتخار عموم وطنپرستان تواند شد: اول روضهٔ مطهرهٔ حضرت امام -رضا علیهالسلام؛ دوم کاروانسراها و بعض راههای شوسهٔ پادشاه غفران پناه شاه عباس صفوی -طابالله ثراه؛ سوم بودن شخص بزرگ و کارآگاهی مانند «وجود محترم» در طهران؛ چهارم دارالفنون ناصری در طهران، والسلام!»
گفتم: «والسلام؟ چرا؟ اینهمه شهرهای خوب را سیاحت و گشت و گذار کردید تنها این چهار چیز جالب نظر مشکل پسند شما شد؟ شهر ارومیه را با آن همه چمنهای سبز و خرم و گلستانهایی -که رشک گلشن ارم است- مگر سیاحت نکردید که هوای هر سوی مشکبیز و نسیمش عنبرآمیز است؟ سایرین که دیدهاند آن شهر مینو بهر نمونهای از جنت است. صحن باغ و بساتینش از کثرت گلهای رنگارنگ رشک نگارستان چین است و خاکش همهجا عنبرآگین. خدای را! انصاف است از آن شهر -که گلستان روی زمینش توان گفت- توصیف نکرده بگذری؟»
گفت: «بنده باغات و بساتین را افسرده و باغبانان را خفته یافتم. گلها را همه پژمرده و زرد و گلستانها را تیره از رنگ غبار و گرد دیدم. نه در صحن گلستانش نزهت و نه در گلهایش طراوت بود. همهجا را پایمال سم خیول خزان یافتم و گمان ندارم که به این روش بهاری در پی آن خزان باشد. سال دوازده ماه خزان است و بس.»
گفتم: «از وضع صحبت و سخنان شما، چنان معلوم میشود که از ایران خیلی رنجیدهاید.»
ابراهیم گفت: «حاشاکه من از محبوب خود برنجم! «من لاف عشق میزنم این کار کی کنم؟» حیات من در گرو مشتی از خاک آن زمین پاک است. همه آزردگی دل غمپرور من از غفلت باغبان است وگرنه باغ را تقصیری نیست. چنانکه خود تعریف کردی، شهر ارومیه و سایر بلاد ایران برازندهٔ صد چندان توصیفاند. جنگل مازندران بهشت روی زمین است. در تمام صفحهٔ گیتی بهتر از آن صفوت هوا و خضرت خاک جایی پیدا نمیتوان نمود. افسوس که از غفلت باغبان، دیو و دد اجانب چندین سال است بدانجا ریخته به فضای نزهتافزای آن خاک غم بیختهاند. زخم تیشهٔ آن نامردان دل وطنپرستان را تا قیامت مجروح خواهد داشت. آخر من چه خاک بر سر خود کنم؟ از کدامین محسنات دارندهٔ این ملک مبارک سخن گویم؟ چرا در چند بندر آن خاک پاک چند کشتی از دولت ما با بیرقهای شیر و خورشید که نمایندهٔ سطوت و هستی دولت و ملت است نباشد؟ هر گاه اولیای دولت ما مخارج سه سفر سیاحت فرنگستان را به آبادی آن ملک صرف میکردند، امروز به همان اندازهٔ خزانهٔ دولت از منفعت آن آبادی بهرهمند میشد و محتاج آن نبود که برای مخارج لازمهٔ مملکت به تاخت و تاز رعیت قیام نماید. همهجا خاک وطن به زبان حال فریاد میزند که: ای ایرانیان و ای فرزندان ناخلف من! از من غفلت نکنید که من در دل خود گنجهای بیکران برای شما آماده داشتهام. سعی و همت کنید، از من فیض ببرید. اما فریاد او به گوش احدی نمیرود. «ولهم آذان لایسمعون!»»
گفتم: «پس معلوم میشود شما از مردم مملکت، یعنی از هموطنان خود، رنجیدهاید، چنانکه از وضع صحبت و سیاحتنامهٔ شما هم دریافت میشود. ولی من به شما نصیحت میکنم که این خولیا را از دل به در کن، به غصه خوردن جوانی ابراهیم نام، که خیال خود را به هوای اصلاح وضع وطن پریشان کند و به سبب عدم انتظام کارهای وطن دائماً خود را اندوهگین بدارد، ثمری حاصل نتواند شد؛ شدنی میشود و غصه به تو میماند. حضرت امیرالمؤمنین علیبن ابیطالب -علیهالسلام- میفرماید: «الجزع عندالبلا یاتمالمحنة.»
در بلیت جزع مکن که جزع پای تا سر دلت کند رنجور
هیچ رنجی تمامتر زان نیست کز ثواب خدای مانی دور
من میترسم -خدا نکرده- از این پریشانی خیال به وجود و صحت تو صدمه برسد. این حالت تو مثل آن است که به حیات خود قصد کرده باشی. این هم از گناهان بزرگ است و در عقبا موجب سخط خداوندی است. هر گاه خود رحم نداری بدان پیرزن مادرت ببخشای که امروز در صفحهٔ گیتی بهجز از تو کسی را ندارد، حیاتش بسته به حیات شما است. چیزهایی که در این سیاحتنامه نوشته و از آن آزرده خاطر هستی مطلب پنهانی نیست. همه کس هر روز میبینند و بدان وضع الفت گرفتهاند و در انظار هم بس که آفتابی است دیگر اهمیتی ندارد. اما با وجود این، جای هزارگونه افسوس است. ولی چه باید کرد؟ اگر به مرگ من و تو این نواقص اصلاح میشود برخیز اول من، بعد تو، خودمان را بکشیم! در صورتی که چارهٔ این دردها از من تو و ساخته نمیشود، پس باید بسوزیم و بسازیم، تا خدای خود فرجی عطا فرماید، بزرگان ملت و اولیای دولت را متنبه سازد.»
Bir qədər söhbət elədik. Sonra dedim şam gətirsinlər. Elə bu vaxt İbrahim bəyin ünvanına Misirdən məktub çatması yadıma düşdü. Dedim:
“Qardaş, doğrudan da, yadımdan çıxdı sizə deyim ki, Misirdən sizə məktub gəlibdir.”
Kağızı qovluqdan çıxarıb verdim. İbrahim bəy hədsiz bir şövq ilə məktubu alıb, ucadan oxumağa başladı.
Məktubun məzmunu belə idi:
"Əziz qardaşım, allaha şükür, bütün qohum-əqrəba salamatdır. Ümid edirəm bu günlərdə allahın pənahında İstambula varid olubsunuz. Sizdən o qədər nigaranıq ki, deməklə başa gələn deyil. Bütün dostlar sizin səyahətinizin uzanmasından darıxıblar. Hamımız belə fikirdəyik ki, siz Misir ölkəsində tam azadlıqla böyümüsünüz, sizin bu halınız İranın vəziyyəti ilə əsla uyğun gəlməyəcək. Doğrusu, qorxurduq sərbəst danışmağınızdan İranda başınıza böyük bəlalar gəlsin. Xüsusilə qoca anan bu babətdən çox nigaran idi. Gecə-gündüz işi-peşəsi ağlamaq idi. Ay insafsız, tutalım, dostları tamamilə unutdun, bəs ana-oğulluq məhəbbəti harada qaldı? Bu uzun müddətdə sizdən nə bir məktub aldıq, nə də bir teleqram gəldi ki, heç olmasa dostlarını arxayınlaşdırsın, hicran dərdi ilə taqətdən düşmüş ananın ürəyini sakitləşdirsin. Mən elə yaxşı bilirdim ki, siz öz məşuqəniz olan "İran xanımın" camalını görən kimi təkcə bizləri deyil, hər şeyi unudacaqsınız. Əlqərəz, allaha şükür ki, neçə gün qabaq sizin Təbrizdən teleqrafla xəbər verdiyiniz hərəkət müjdəsi gəlib çatdı. Dostlar bu xəbəri eşidən kimi çox sevindilər. Xüsusilə bu müjdə anana təzədən ruh verdi. Şadlığından iki gecə-gündüz ağlayıb, hey sizin teleqramı öpür, iyləyir, gözlərinə sürtürdü. Təsadüfən teleqram elə tez çatmışdı ki, hamımızı heyram etmişdi. Deyəsən onun da ananın nigaranlığından xəbəri var imiş. Üç saat otuz dörd dəqiqədə bizə gəlib çataraq sizin salamatlıqla hərəkət müjdənizi xəbər verdi. Doğurdan da, halal olsun şair Mirzə Rzanın ildırımdan sürətli qaçan bu çapar haqqındakı şeri:
Nə gözəl vasitəsən məzlumlara, ey teleqraf!
Sən gədanın halını söylə şaha, ey teleqraf!
Bircə an içrə şüai-şəmsi aləmtab tək Son yüz illik mənzili vurdun başa, ey teleqraf!
Bir baxış quş tək uçub gözdən çatınca kirpiyə Sən uçub yüz mənzili kəsdin, yaşa, ey teleqraf!
Təzə bir xəbər yoxdur. Dostların hamısı salamatdırlar. Sizi yad etməkdən başqa bir söhbətləri yoxdur. Söhbət əsnasında bəziləri deyirlər ki, kaş biz də İranda İbrahim bəyin yanında olaydıq. Bir görəydik o vəziyyəti görüb necə öz-özünə hirslənir. Görəsən, indi o qəliz söyüşlərini kimə yağdırır, kimləri dinsizlikdə, qeyrətsizlikdə töhmətləndirir. Bu sözlərdən hey deyib gülürlər. İnşallah, tez təşrif gətirin, dostların sizinlə çox işi var. Canınızın əllərindən xilas olmasını istəyirsinizsə onların deyəcəyi sözləri özünüz əvvəldən deyin. Özünüz onlarla birlikdə gülün və beləliklə canınızı asudə eləyin. Yoxsa işiniz xarab olacaq. Sizi hirsləndirmək üçün özlərini yaman hazırlayıblar.
Siz buradan təşrif aparandan sonra baş verən təəssüflü bir hadisə varsa da Hacı Əlibaba Səlmasinin vəfatıdır. Allah ona rəhmət eləsin. Onun vəfatına bütün dostları, qəriblərdən tutmuş yerlilərədək heyfsiləndilər. Təziyəsindən sonra rus konsulxanasının məmurları gəlib, nəqdini, əmlakını və tələblərini siyahıya aldılar. Camaat onun sərvəti haqqında mübaliğəli sözlər deyirdi. Ancaq üst-üstə nəqdindən, mülkündən, tələbindən otuz dörd min lirə irs qoyub getdi. Səğir Əlirzanın və şüurdan naqis olan Məmmədəlinin payını banka tapşırdılar. Qərar qoydular ki, Əlirzanın məktəb və başqa xərclərinə ayda iyirmi beş lirə, Məmmədəliyə isə səkkiz lirə versinlər. Həddi-büluğa çatmış vərəsələrin payını isə özlərinə verdilər. Konsulxana məmurları bir həftə tamam mərhumun nəqdini, cinsini bölürdülər. Konsulxana yalnız beş lirə yarım zəhmət haqqı və ya hökumət haqqı götürdü. Onu da həddi-büluğa çatmış vərəsələrdən aldılar. Səqirlərin malından bir dinar da götürmədilər. Bu hadisədən əlavə başqa bir qəribə hadisə də baş vermişdir. Sizin Süveyş limanında mağazası olan dostunuz ticarət məqsədilə Sudana getmişdi. Deyəsən, o vaxt siz Misirdə idiniz. Xülasə, bundan bir neçə vaxt qabaq onun ölüm xəbəri gəldi. İran konsulu ... xan Misirdən bir məmur göndərdi. Onun Süveyşdə mağazasını möhürləyib, adamını da bayıra çıxartdı. Mağazada nəqddən, cinsdən, kara gələn hər nə var idi ortalıqda yeyildi. Yazıq mağaza sahibi bilmirəm nə vasitə ilə macəradan xəbərdar olur. Ölüm xəbəri yayılandan ay yarım sonra özü Süveyşə gəlib çatdı. Mağazasının möhürləndiyini görüb, Misrə gəldi. İndi nə qədər qışqırıb deyir ki, "mən ölməmişəm, mağazamı açın, mənim əmvalımı özümə qaytarın" -- səsi bir yana çatmır. Cənab konsul onu başdan eləyir. Biçarə əlacsız qalıb, Xidivi hökumətinə ərizə verdi. Etina eləyən olmadı. Qəribə həngamədir. Dünən Ağa Mirzə Abbasla Hacı Xəlil ağa zarafatla deyirdilər ki: “Ay allahın bəndəsi, kosulxanada sənin ölümün sübuta yetişmişdir. İndi gərək gedib Sudandan təsdiq olunmuş şəhadətnamə gətirəsən. Orada yazılmalıdır ki, sən dirisən. Onda sənin ərizənə baxan olar". Yazıq bu sözləri eşidən kimi dəli oldu. İndi avarasərgərdan gəzir, sonrası məlum deyil necə olacaq. Misirdəki iranlılar deyirlər İbrahim bəyin yeri boş görəsən bu əhvalatı öz gözü ilə görəndən sonra özünə gələrdi, ya yenə də bizi qeyrətsiz, damarsız adlandırardı.”
Mən bir vaxt gördüm İbrahim bəyin əlləri əsir. Əhvalında bir çaşqınlıq göründü. Məktubu qeyzlə tikə-tikə eləyib bir tərəfə tulladı. Sonra dedi:
“Heç özüm də bilmirəm ki, başımın bəlası nədir. Hər yerdə bir müsibət oldu, gəlib məni tapır. Elə bil bu macəraları mənim ürəyimi yandırmaq üçün qəsdən hazırlayırlar. Daha bilmirlər ki, bu başıbəlalı ürək bir tikə qan laxtasına çevrilmişdir. İnsafsız oğlu deyəsən bəs məni qarşılamaq üçün töhfə göndəribdir. Allaha and olsun, bütün bunlarla birlikdə mən razıyam ki, İran konsulu mənim var-yoxumu qarət eləyib aparsın, özümü də ən ağır müsibətlərə düçar eləsin, ancaq mən öləndən sonra neçə nəfər çənəsi qırxılmış kasapapaq xaçpərəst irsimi vərəsələrimə bölmək üçün evimə ayaq basmasın. Bu hər şeydən xəbərsizlər belə güman eləyirlər ki, Rusiyada zülm yoxdur, onun məmurları rüşvət almırlar. Vallah, onlar cilovlarını qırsalar, Molla Nəsrəddinin buzovu kimi, İran məmurlarından daha iti qaçarlar. Amma dərd burasındadır ki, bizdə su sərçeşmədən bulanlıqdır. Rus məmurlarını xəyanət üstündə tutsalar daha xilas olmaları, lap imperator ailəsinə mənsub olsalar belə, təzədən işə qayıtmaları mümkün deyildir. Vasitəçi ayağının ortalığa girməsi də əsla təsəvvür oluna bilməz. Onun təqsiri müqabilində məhkəmənin verdiyi cəza hökmü artırılıb əksildilmədən yerinə yetirilir.... Daha orada rüşvət bir iş görə bilməz. İş məhkəməyə çatandan sonra hamının haqqında bərabər hökm verilir. Ədalətin mənası da bundan ibarətdir. Məhz buna görə də aqil adamlar demişlər: "Bərabərcəsinə edilən zülm -- ədalətdir". Amma bizim bədbəxt İranda biri dövlətə yüz min tümənlik xəyanət etdikdə və ya haman miqdarda başqasının malını mənimsədikdə işin üstü açılandan sonra iyirmi min tümənin rüşvət ünvanı ilə rəislərə versə, heç şübhə yoxdur ki, hər cür cəzadan xilas olacaq, qalanını arxayınlıqla yeyib üstündən də su içəcək.”
Ev sahibi deyir:
“Hərçənd ki, mən əvvəldən də İbrahim bəyin milli təəssübünün nə dərəcədə olduğunu bilirdim, amma İranı səyahət edib başına min müsibət gəldikdən sonra bu təəssüb alovunun müəyyən qədər sönüb sovuşacağını təsəvvür edirdim. Ancaq bu haləti görüb, sözlərinə dürüst fikir verdikdən sonra zənnimin xəta olduğunu anladım, yəqin etdim ki, onun milli təəssübü bir neçə qat da artmışdır. Buna görə də onun bu xasiyyətinin təsadüfi deyil, fitri olduğuna qəlbən inandım. Belə bir xasiyyət “süd ilə bəslənib, can ilə çıxar”.”
Onun köksünü dərinliklərindən bir-birinin ardınca qopub gələn ahlar qəlbimi yandırdı. Birdən- birə köyrəldim, ixtiyarsız ayağa qalxıb, ağlaya-ağlaya onun üz-gözündən öpüb dedim:
“Qardaaşm, vətənpərvərlik neməti sənə nuş olsun!”
Afərinlər səni doğan anaya, Əhdü peymanı öyrədən ataya.
Doğru deyirsən, tamamilə düzgün başa düşmüsən, bizdə su sərçeşmədən bulanlıqdır. Əlbəttə, demək olmaz ki, bütün müsəlman hakimləri zalım, qeyri-müsəlman hakimləri adildirlər. Bizim də burada bir konsulumuz var, xaçpərəstdir. Amma qabaqkı konsullardan min dəfə artıq zalımdır. Elə işlər görür ki, heç sözlə demək mümkün deyil. Bilmirəm nə yolla özünü bu səfirliyə salıbdır. Uzun müddətdir ki, millətin bütün təbəqələrinin ixtiyarını bu zalımın əlinə tapşırıb, onu xalqın canına, malına hakim kəsiblər. Millətin aciz-avaralarını əzməkdə, möhtərəm adamları hörmətdən salmaqda o qədər cəsarətli və qorxmazdır ki, camaat bir nəfəri istisna etməklə, başqa bütün keçmiş konsullara rəhmət oxuyur. Dostlarımdan biri deyirdi ki, neçə gün bundan qabaq bir iş üçün konsulxanaya getmişdim. İki nəfər adi adam gördüm. Biri digərindən şikayətçi idi. Borclu deyirdi: "Borcumu ödəməyə imkanım yoxdur". Birdən tələbkar özündən çıxıb qışqırdı: "Xan, qurbanın olum, bu insafsızdan soruş gör mənim pulum erməni puludur?" Oradakıların hamısı gülüşdü. Xan özü də gülümsədi, ancaq mən özüm gördüm ki, rəngi o saat dəyişildi. Qəribədir ki, belə bir konsul öz məmuriyyətinin səlahiyyətinə görə bizim nigah-təlaq işlərinə də baxırdı. Deməli, sərçeşmənin xarabalığına bundan artıq dəlil ola bilməz. Hər kəs öz əlaltılarından zorla alıb güclülərə rüşvət versə, hər hansı məmuriyyəti istəsə onu ələ keçirə bilər. Həm də nə qədər rəhmsiz olsa hökumət dəstgahına o qədər çox yaxınlaşar. Belə olmasa idi, nəsrani müsəlman qazisi olmazdı.”
Burada Yusif əmi də söhbətə qoşulub dedi:
“Mənim əzizim, bu nə fərmayişdir ki, eləyirsiniz? Necə ki, yəni su sərçeşmədən bulanlıqdır? Hər yerdə hər bir millətdən zalım da var, adil də. Allah Misir general-konsulumuz Əhməd xana rəhmət eləsin. O da elə həmin sərçeşmədən su içirdi. O da İran dövlətinin qulluqçularından biri idi. Misirdəki təbəələr və özündən aşağı məmurlarla ata kimi rəftar edirdi. O mərhumun qulluğu zamanı iranlılar xüsusi abır-hörmətə malik idilər. Bundan qabaqkı konsulların zülmündən öz təbəəliklərini tərk etmiş iranlılar peşman olmuşdular. İran rəiyyətlərindən bir nəfəri belə o mərhumdan, onun işçilərindən inciməmişdi. Zavallı həmişə borclu idi. Əlinə düşəni seyidlərə, dərvişlərə paylardı. Yadımdadır, bir gecə bəyin mərhum atasına məktub göndərib, əlli lirə borc istəmişdi. Rəhmətlik Hacı o mərhumun əliaçıqlığını bildiyi üçün haman məbləği mənə verib tapşırdı ki, özün apar ver, gör gecənin bu vaxtında pul nəyinə gərəkdir. Mən aparıb pulu verdim. Gördüm evində üç nəfər seyid oturubdur. Konsulun peşkarından işarə ilə soruşdum ki, gecə vaxtı bu pul nəyə lazım olubdur? Dedi: "bu üç nəfər seyidə vermək üçün. Xa bunlara vədə vermişdi ki, gedəndə sizə bir nəzir verəcəyəm. İndi gedirlər, bunlara verməliyik"".
Doğrudan da, azca keçməmiş xan onları yanına çağırdı. Pulu onların arasında bölüşdürdü.
Misirdə o mərhumdan sonra bir-iki konsul əvəz olundu. Nəhayət, Hacı Mirzə Nəcəfəli xan gəldi. Necə deyərlər, mum şamın yerində neft çırağı yanmağa başladı. O mərhumun min zəhmətlə İran dövləti və milləti üçün qazandığı şərf və heysiyyəti tapdaladı. Elə harınladı ki, camaat Çingiz qoşununa rəhmət oxudu. Özündən əvvəl konsul olub zülmdə ad çıxarmış xoylu Həsən xanı neçə mənzil geridə buraxdı. Allah onun ruhunu qiyamət gününədək əzaba düçar eləsin. Deməli, məlum olur ki, fitri rəhmsizlik adamı zülm etməyə vadar edir. Sərçeşmənin nə günahı var?”
Bu vaxt gəlib dedilər şam hazırdır. İbrahim bəy dedi:
“Siz şamı hər gecə belə tez edirsiniz, ya bizim xatirimiz üçün bu gecə belə etmişsiniz?”
“Qardaşım,” -- dedim, -- “bu gün mən sizin səyahətnamənin dövlətindən oruc tutmuşam. Amma heyf ki, namaz qılmadım.”
Qonaqlar güldülər. Həqiqətdə də belə idi. Namazımı tamamilə unutmuşdum. Süfrə başına getdik. Xörək başında da bir qədər danışdıq. Amma İbrahim bəyin əhvalını çox pozğun gördüm. Bəzi hərəkətləri məni şübhələndirdi. Məsələn, bəzi söhbətləri təzədən soruşurdu. Sanki təzəcə gəlib, söhbətin əvvəlindən xəbərsizdir. Eləcə də özü bəzi sözləri təkrar edirdi. Nə isə, şamı yeyib süfrə başından durduq.
İbrahim bəy dedi:
“Mən namaz qılmaq istəyirəm.” -- Sonra zarafatla əlavə elədi: -- “İstəyirsiniz sizin də günorta, ikindi namazlarınızın qəzasını qılım?”
Mənimlə Yusif əmi qaldıq. Yusif əmidən soruşdum:
“Əmican, de görüm sənin öz kefnn necədir?”
Dedi:
“Ağa, mənim kefimi soruşmayın, canım boğazıma yığışıbdır. Bilsəydiniz ki, mən bu səfərdə nə məşəqqətlər çəkmişəm, mənə rəhminiz gələrdi. Təkcə mən deyiləm, bu cavan da əriyib qurtarıbdır. Neçə gündür ki, qəribə hərəkətlər eləyir. Hey ah çəkir, gah özü bilmədən dodağını dişləyir, gah da heç bir zahiri səbəbi olmadan əlini dizinə döyür. Bəzi vaxtlar öz-özünə o qədər danışır ki, qəşş eləyən adamlar kimi ağzı köpüklənir, gözləri hədəqəsində oynayır, nəhayət, bütün canını titrətmə tutur, huşsuz düşüb yatır. Yatanda da rahatlığı yoxdur. Hey öz-özünə danışır, elə bir ucdan "vətən, vətən!" deyir. Bəzən görürsən birinin üstünə qışqırıb deyir:
"Vətənin fəlakətinə, həmvətənlərin pərişanlırına səbəb sizsiniz. Vətən məhəbbətinin mənasını anlamırsınız". O qədər bu kimi sözlərdən deyir ki, daha mən dözə bilmirəm. Yuxudan ayıldıb soruşuram axı bu nə qışqır-bağırdır salımsan, kimlə düşmənçiliyin var. Deyir heç kimlə. Yenə yatır, yenə də haman aşdır, haman kasa. Bilmirəm başıma hansı külü ələyim. Allahdan istəyim budur ki, mənə ölümdən o qədər möhlət versin ki, bu cavanı sağ-salamat aparıb Misirdə anasına tapşırım. Ondan sonra daha dünyada heç bir arzum yoxdur. Bu cavanın əhvalı çox xarabdır. Siz də bir az nəsihət eləyin, bəlkə təsir eləyib, huşsuzluq aləmindən özünə gəlsin.”
Dedim:
“Onun səyahət əzmini eşidən kimi mən əvvəldən də bilirdim ki, sizin başınıza nələr gələcək. Amma yenə şükr elə, yenə də yaxşı qurtarmısınız.”
Bu vaxt İbrahim bəy namazını qılıb gəldi. Salam verib əyləşdi. Dedi:
“Mümkündürsə Misrə bir teleqram yazaq, adamınız aparıb teleqrafxanaya versin.”
“Nə üçün mümkün deyil, çox asan bir işdir,” -- dedim.
Teleqram yazıb göndərdik. Sonra mən dedim:
“Yaxşı, qardaşım, indi bir qədər danışın, söhbətlərinizdən istifadə eləyək. Amma xahiş eləyirəm İranın pərişanlığından bir söz söyləməyin. Ona görə ki, sizin səyahətnamənizdə onların hamısını oxudum. Əvvəldən də müəyyən qədər bilirdim. Siz bir az da vətəndə gördüyünüz yaxşı cəhətlərdən nəql eləyin.”
Dedi:
“Xoşa gələnlərdən də nə görmüşəmsə səyahətnamədə yazmışam. Əlbəttə, oxuyubsunuz.”
Dedim:
“Yaxşı yadımda deyil. Bundan əlavə, istəyirəm sevgilinizin vəsfini sizin öz dilinizdən eşidəm.”
Dedi:
“Ümumiyyətlə mən İranda dörd gözəl şey gördüm. Bunlarla mən və bütün vətənpərəstlər sevinib fəxr edə bilərik. Birincisi, İmam Rza əleyissalamın müqəddəs məqbərəsidir. İkincisi, Şah Abbas Səfəvinin tikdirdiyi karvansaralar və bəzi şose yollarıdır. Allah onun qəbrini nurla doldursun. Üçüncüsü, Tehranda "möhtərəm cənab" kimi böyük və bacarıqlı şəxsiyyətin vücududur.
Dördüncüsü, Tehranda Nasiri Darülfünunudur. Vəssəlam.”
Dedim:
“Daha vəssəlam nə üçün? Bu qədər gözəl şəhərləri səyahət eləyib gəzdiniz, sizin gec bəyənən təbinizə yalnız elə dörd şey gözəl göründü? Məgər Urmu şəhərini, onun cənnəti andıran gözəl yaşıl çəmənlərini və bağlarını gəzmədiniz ki, havası və nəsimi hər tərəfdən müşk-ənbər kimi ətir saçır. Oranı görmüş olan adamlar deyirlər ki, o gözəl şəhər behiştin bir nümunəsidir. Bağ- bostanında o qədər rəngarəng güllər var idi ki, Çin nəqqaşxanası ona həsəd aparır. Torpağı hər yerdə ənbər kimidir. Sən allah, gör heç insafdır ki, yer üzünün gülüstanı olan o şəhəri tərifləməmiş keçəsən?”
Dedi:
“Mən bağları, bostanları solmuş, bağbanları yuxuya dalmış gördüm. Çiçəklərinin hamısı solub saralmış, bağlarını toz-torpaq basmışdır. Nə gülüstanında bir sevinc, nə də güllərində bir təravət gördüm. Xəzan ləşgəri onun hər tərəfini talamışdır. Belə bir xəzandan sonra baharın gələcəyini zənn etmirəm. Orada il on iki ay yalnız xəzandır.”
Dedim:
“Sizin söhbətlərinizdən məlum olur ki, İrandan çox incimisiniz.”
İbrahim bəy dedi:
“Ola bilməz ki, mən öz sevgilimdən inciyim. "Mən aşiqi-sadiqəm, bu yoldan dönməm". Mənim həyatım o müqəddəs torpaqdan asılıdır. Mənim bu qəm bəsləyən könlümün bütün incikliyi bağbanın qəflətinə görədir. Yoxsa bağın təqsiri nədir? Özün təriflədiyin kimi, Urmu şəhəri və İranın başqa şəhərləri yüz belə tərifə layiqdir. Mazandaran cəngəli yer üzünün behiştidir. Bütün yer üzündə o gözəllikdə hava, o münbitlikdə torpaq tapmaq olmaz. Təəssüflər olsun ki, bağbanın qəfləti üzündən neçə illərdir ki, əcnəbi divləri oraya tökülüb fərəhgətirən havasına qəm torpağı səpmişlər. O namərdlərin baltasının yarası vətənpərvərlərin qəlbində qiyamətədək yer eləyəcək. Axı mən hansı külü başıma ələyim?! Bu müqəddəs torpaq sahibinin nə kimi yaxşı xüsusiyyətlərindən bəhs açım. O müqəddəs torpağın bir neçə limanında öz dövlətimizin və millətimizin qüdrəti və varlığının timsalı olan şiri-xurşid bayraqlı gəmilər nə üçün gərək olmasın?! Dövlət başçılarımız Avropaya etdikləri üç səyahətin xərcini ölkənin abadlığına sərf eləsəydilər bu gün dövlət xəzinəsi haman abadlıq üçün qoyulmuş xərc qədər mənfəət aparardı. Belə olsaydı, məmləkətin zəruri xərcləri üçün daha xalqı talamağa məcbur olmazdılar. Vətən torpağı hər bir yerdə fəryad edib deyir ki: "Ey iranlılar, ey mənim naxələf övladlarım, məndən qafil olmayın! Mən öz qəlbimdə sizin üçün saysız-hesabsız xəzinələr hazırlamışam. Səy edin, hümmət göstərin, məndən feyziyab olun!" Amma onun fəryadlarını heç kəs eşitmir. Onları ucadan səsləyirlər, ancaq onlar eşitmirlər.”
Dedim:
“Belə məlum olur ki, siz ölkənin əhalisindən, yəni öz vətəndaşlarınızdan incimisiniz. Sizin söhbətlərinizdən də, səyahətnamənizdən də bu mətləb məlum olur. Ancaq mən sizə nəsihətlə deyirəm ki, bu xülyadan əl çəkəsiniz. Çünki İbrahim adlı bir cavanın qüssə eləyib vətənin vəziyyətini islah etmək arzusu ilə öz xəyalını pərişan etməsinin, vətənin işlərində heç bir nizam- intizam olmadığına görə daima kədərlənməsinin heç bir səmərəsi yoxdur. "Olan olar, sənə qəm- qüssə qalar"....
Bəlayə düşəndə ağlama əsla, Ağlamaq könlünü edər pərişan....
Bu fikir pərişanlığının, allah eləməmişdən, sənin vücuduna və sağlamlığına sədəmə vuracağından qorxuram. Sənin bu halətin öz canına qəsd eləmək kimidir. Bu özü də böyük günahlardan biridir. Axirətdə isə allahın qəhrinə səbəb ola bilər. Özünə rəhm eləmirsənsə, o qoca anana yazığın gəlsin. Çünki bu gün yer üzündə onun səndən başqa bir adamı yoxdur. Həyatı sizin həyatınızla bağlıdır. Bu səyahətnamədə yazdığın və ürəyini ağrıdan məsələlər heç kəsdən gizli deyildir. Hamı hər gün onu öz gözü ilə görür. Bu vəziyyətə hamı artıq alışmışdır. Bütün bunlar camaatın nəzərində büsbütün aşkar olduğundan öz əhəmiyyətini itirmişdir. Ancaq bununla belə bu vəziyyətə son dərəcə təəssüflənmək lazımdır. Fəqət nə etməli? Bu nöqsanlar sənin, mənim ölümümlə aradan qaldırılacaqdırsa, buyur, bismillah, əvvəl mən, sonra sən özümüzü öldürək. Madam ki, bu dərdlərin çarəsi səninlə mənim əlimdə deyil, yanmalı və dözməliyik. Bəlkə allah özü üzümüzə bir fərəc qapısı aça, dövlət və millət başçılarını qəflət yuxusundan oyada.”
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/zeynalabdin-maragayi-1-istanbula-daxil-olandan-sonra-ibrahim-beyin-serguzesti
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
پندنامهٔ یکی از ادبا که در خور این مقال بود(در این مقام مناسبت دیده نقل از حبلالمتین نمود)
Xatimə, 6مجملی از مفصلجلد دوم سیاحتنامهٔ جوان نامراد جوهر غیرت و چکیدهٔ وطنخواهی، ابراهیمبیگ، با خاتمهٔ روزگار زندگانی او به انجام رسید. با کمال تأسف در مرآت تصور خود مشاهده مینماییم که دشمنان این نامه -که در نخستین درجه بیطرفانه و خالی از هر گونه غرض و مرض نگارش یافته- بیش از محبان و هواداران او خواهد بود. چنانکه در جلد نخستین از اعمال و افعال طبقه و صنفبندی ذکر شده بود، در این جلد نیز شمهای از حال وزرا، سفرا، کارپردازان، ملانمایان، شعراء، سادات، طبیب، منجم، داروغه، تجار، بنکدار، انباردار، مرثیهخوان، درویش، رمال، تریاکی، لوطی، بابی و غیره، بهطور کنایه و با صراحه، نگارش یافته؛ لذا مسلم است به طبع آقایانی که اندک به اغراض شخصی مبتلا میباشند و هیچ سخن حقی را تسلیم نمینمایند گران خواهد آمد و به محض شنیدن نام کتاب نادیده و ناخوانده در علیه مؤلف او برخواهند خاست و ناسزایی چند خواهند گفت. از این است که آنچه در مقدمهٔ جلد اول نگاشته در اینجا تکرار نموده از درگاه قادر منان برای ایشان خیر و صلاح را مسئلت مینماییم و درخواستی از حضور ایشان نداریم مگر اندک تأمل در مندرجات کتاب و ذرهای انصاف؛ چنانچه سر مویی در آنچه نوشته شد افترا و دروغ و مبالغه مشاهده نمایند، هر اشتلمی که دربارهٔ نگارنده روا دیده بگویند، بر ایشان حلال مینمایم.
Xatimə, 7محاکمهٔ وجدانوکیل وجدان: سبب این همه قیل و قال و داد و فریاد، عدم قانون و فقدان اسباب تربیت، از سد مکاتب و ضعف معارف است. ایران ضعیف شد از وقتی که دستهای قویقلم ارباب بصیرت را شکستند و از روی خیالات فاسده دانشمندان را محو و طریق دادخواهی را سد نمودند و، و، و...
Üçüncü cildin müqəddiməsiالساعه، خامه به دست گرفته به نام یزدان پاک شروع به جلد سیم سیاحتنامهٔ ابراهیمبیگ خواستم بنمایم، ولی حواس نه چنان پریشان است که بتوان دو کلمه مطلب مهم ادا نمود؛ نمیدانم شالودهٔ مطالب از چه ممر برداشته و چگونه بیان شود. خامه خشکیده و بنان سوخت. چه نویسد؟ که چیزی نانوشته نمانده؛ و چه بگوید؟ که گفتنیها را همه گفته؛ کنایه همه تمام شده، رمز به آخر رسیده، تصریح واضح گشته، چیزی، چیزی باقی نمانده است. محرر نیستم که تاریخ نویسم و احوال سلف را به قلم آرم. شاعر نیستم که اشعار انشاد کنم و قافیه پردازم. نطاق نیستم که سخنسازی کنم. عالم نیستم که از هفت طبقهٔ آسمان و کون و مکان دلیل بیاورم. منجم نیستم که گردش افلاک را پایهٔ سخن خود سازم. به مدرسهٔ دیپلوماتی نرفتهام که از حقوق دول و حقوق ملل به خرج دهم. طوطیوار آنچه یاد گرفته بودم بیان کردم و هر چه در انبان داشتم همه را به خرج دادم. غلط یا صحیح از خود شعربافی و شعرسازی هم کردم. مضحک شدم، خروس گشتم، بانگ زدم، فریاد کشیدم، عمامه بر سر نهاده اذان دادم، «لیقظة خیرة منالنوم» گفتم و به آواز بلند فریاد کشیدم: «ای بیخبران ز خواب غفلت بجهید!»حمامی شدم، بوق حمام دمیده گفتم: «ای خفتگان غفلت، حمام باز شد بیدار شوید، سر و کله صفا دهید و کسالت را از خود دور نمایید! غسل توبه نمایید که منبعد ظلم نکنید و مظلوم نشوید و ترک طاعت ننمایید!» آوازم در حنجره گرهگیر شد و کسی بیدار نگشت که آواز «حی علیالصلاح» مرا بشنود. بانگ مرغ سحر به گوش احدی نرسید.
Poems by other poets
Ay Baba, salma qalmağal, cövrü cəfadan əl götür!Dəng eləmə cəmaəti, cəbrü əzadan əl götür!
MürəbbəQanamıq məni, doğrusın deyim,Məni yüz min dərdə salan yar budur
SamavarEy olan aləmara layiq sultan, samavar,Sənə müştaqıydı məcmu bəy və xan, samavar,
EllərəMüshəf açdım, əlif gəldi falımız,Dal oldu gedəlim bizim ellərə,